|
CN |
|
i -r- |
|
^ = 00 |
|
V ^^^=r-. |
|
l i <=> |
•CD
OO
^/
^^
SCRIPTORUM CLASSICORUM
BIBLIOTHECA OXONIENSIS
OXONII E TYPOGRAPHEO CLARENDONIANO
LONDINI ET NOVI EBORACI APUD HENRICUM FROWDE
M. TVLLI CICERONIS
RHETORICA
i^
RECOGNOVIT BREVtQVE ADNOTATIONE CRITICA INSTRVXIT
A. S. WILKINS
l.tNCVAE t.ATINAE APVD MANCVNIENSES PROFESSOR E COLL. DIV. lOH. CANT.
TOMVS II
BRVTVS ORATOR
DE OPTIMO GENERE ORATORVM
PARTITIONES ORATORIAE TOPICA
OXONII E TYPOGRAPHEO CLARENDONIANO
PA
■t.z
OXONII
Excudebat Horatius Hart lypographus academicus
PRAEFATIO
CiCERONis Brvtvm ex oculis hominum diu prorsus evanuisse satis notum est. Nam non nisi a. s. mcdxxii Laude Pompeia inventus est a Gerardo Landriano episcopo codex ille Laudensis, qui cum libros de Oratore integros, tum librum de claris oratoribus qui Brutus inscribitur^ una cum TuUi Oratore qui ad Brutum scriptus erat continebat. Laudensis quidem ipse nescio quo casu mox periit neque quisquam post annum mcdxxviii eum vidit : sed ex eo transcripti sunt plures, ex quibus manavit exemplarium satis magna copia. Horum vero unus optimus esse videtur quem sequamUr :
F = cod. Florentinus Magliabecchianus l, 1. 14. anno MCDXXII vel MCDXXIII exaratus, et fortasse ex ipso codice Laudensi transcriptus : olim Nicolai de Nicolis.
Neque vero multo deteriores sunt
B = cod. Ottobonianus 1 592, a Flavio Blando satis festinanter
exscriptus a nonis ad idus Octobres MCDXXII O = cod. Ottobonianus 2057, ex archetypo Laudensi correctus
MCDXXV
G = cod. NeapoHtanus iv. B 43 //= cod. Neapolitanus iv. B 36 J/ = cod. Mutinensis vi. D 6
Ex his FOG magis inter se affines esse videntur, et BHM cognatione quadam artiore esse coniuncti : iUis vero potius fides est habenda : neque parvi faciendae sunt cor- rectiones in O {O^ vetus).
L = consensus codicum FBOGHM. De codice (Z)) Parisino 7704, quem laudaverunt Orelli et Ellendt, non satis constat unde ductus sit. Sed lectiones hic illic non spernendas praebet. Venetum priorem utpote
PRAEFATIO
MCDXxxii exscriptum post perditum Laudensem vix tanti facere licet quanti fecit EUendt, quamvis et mendorum paene sit immunis et antiquiores verborum formas saepius teneat.
In codicum lectionibus delegendis et exscribendis multo mihi usui erat editio Thomae Stangl ; neque r-ecensionem sprevi Gulielmi Friedrich. Praesto quoque erat praeter vetustiores editio Gallica nuper a lulio Martha confecta.
Oratorem recensenti non deest auxilium codicis optimi et satis antiqui Abrincensis (238), quem ducem interprimos habui in libris de Oratore relegendis, sed hic quoque turpiter mutili : nam habet tantum §§ 91-191, 231-238, Ex quo codice ceteros mutilos esse derivatos omnis satis proba- biliter docuit Heerdegen, quos iure nostro neglegere licet. Codicis autem Abrincensis(^)lectiones semper fere dedimus, neque tamen ita ut meros calami errores semper dignos esse putaremus qui exscriberentur. In hoc quoque Ubro textus codicis illius Laudensis iam pridem deperditi testis habemus codices Italos saeculo decimo quinto exaratos, quorum consensum siglo L iterum indicavimus. Ex quibus quattuor Stangl ducem secuti adhibendos esse duximus. 1 )e FOM iam supra docuimus : hic addendus P = cod. Palatinus 1469, quo in libris de Oratore usi sumus. Hic illic lectiones codicis Vitebergensis (/) a Friedrich collati exscribere placuit. Sed turbam codicum interpolatorum fas esse neglegere putavi, qui si quis scire voluerit quot et quanta erraverint, adire licebit magnam copiam quam congessit Heerdegen vir strenuus. Sed si quid Itali satis feliciter correxerunt, id siglo V (=vulgata) notavi. Praeter ceteras iam commemoratas editionem Sandysi mei, viri doctissimi, numquam e manibus deposui, ex qua quantum fructus, dum iudicium illius bene subactum sequor, tulerim ubique patet.
De Optimo Genere Oratorvm libellus exstat in codice vetusto Sangallensi 818(6^ saec. xi), quem unicum ducem
PRAEFATIO
sequi solent editores. Ceteros, quos excussit Friedrich, multo minoris esse preti iure ducunt, utpote decimo quinto demum saeculo scripti sint, et Italorum coniecturis inter- polati. Nuper tamen demonstravit Hedicke non nihil fructus esse petendum ex codice Parisino 7347 (saec. xi), cuius ope fretus editionem peculiarem huius libelli dedit in pro- grammate (Sorav. Lusat.). Specimen dedit Chatelain, Paleo- graphie Latine, pl. xx a. Testem hic illic cum siglo /"adduxi. /= cod. Vitebergensis : quocum consentiunt fere ubique r = cod. Vat. Regin. 1841 et ^ = cod. Ottobonianus 1449.
Partitiones Oratorias praebent duo satis boni codices Parisini, saeculo decimo scripti : P= cod. Parisinus 7231 et / = cod. Parisinus 7696. Illo usus est Kayser : hoc primus Friedrich. Ceteri decimo quinto saeculo exscripti non sine fructu adeundi sunt. Erlangenses tres {E = e, b, z) con- tulit Stroebel, Redigeranum (R), Vitebergensem (/) post alios Friedrich, cui conlationem debeo.
TopicoRVM^ quippe quae in aevo quod aiunt medio lecti- tata sint, plurima exstant exemplaria. Quorum unum quasi fontem repperit nuper Friedrich : is est O = cod. Ottobonianus 1406, saec. x, quocum saepius consentit cod. Vitebergensis (/). Alteram vero familiam ducunt codices Vossiani '.—{A) = cod. Voss. 84, saec. x, {B) = cod. Voss. 86, saec. x^ (m) = cod. Marc. 257, saec. x. Harum con- sentientem lectionem siglo J indicavit Friedrich, Praeterea notandi sunt Sangallenses (i>, c, d) tres (830, 854, 818 saec. x^ xi), Einsiedlensis (o) unus 324 (saec. x), Vossianus 70 (F); et alii plures. Hos omnes, si quando opus erat, cum siglo codd. dett. citare satis esse duxi. Indices nominum ad Brutum tantum et ad Oratorem seorsum addere commodius esse legentibus putavi.
A. S. W.
MaMcunii
Id. Feb.yiciiiii.
BRVTVS
SIGLA j
I F = codex Florentinus Magliabecchianus 1
B = cod. Ottobonianus 1592 \
O = cod. Ottobonianus 2057 C^ = vetus corrector |
G = cod. Neapolitanus iv B 43 \
H = cod. Neapolitanus iv B 36 \
M = cod. Mutinensis vi D 6 i
L = consensus codicum FBOGHM
N= Venetus prior (Ellendt) Nannianus
D = Parisinus 7704 codd. dett. = codices inferioris notae, sive omnes sive plures vul^. = vulgata lectio
TVLLI CICERONIS
BRVTVS
CvM e Cilicia decedens Rhodum venissem et eo mihi ^ de Q. Hortensi morte esset adlatum, opinione omnium maiorem animo cepi dolorem. Nam et amico amisso cum consuetudine iucunda tum multorum officiorum coniun- 5 ctione me privatum videbam et interitu talis auguris digni- tatem nostri conlegi deminutam dolebam ; qua in cogita- tione et cooptatum me ab eo in conlegium recordabar, in quo iuratus iudicium dignitatis meae fecerat, et inauguratum ab eodem, ex quo augurum institutis in parentis eum loco
lo colere debebam. Augebat etiam molestiam quod magna 2 sapientium civium bonorumque penuria vir egregius con- iunctissimusque mecum consiliorum omnium societate alienissimo rei publicae tempore exstinctus et auctoritatis et prudentiae suae triste nobis desiderium reUquerat, dole-
15 bamque quod non, ut plerique putabant, adversarium aut obtrectatorem laudum mearum sed socium potius et con- sortem gloriosi laboris amiseram. Etenim si in leviorum 3 artium studio memoriae proditum est poetas nobilis poeta- rum aequalium morte doluisse, quo tandem animo eius
20 interitum ferre debui, cum quo certare erat gloriosius quam omnino adversarium non habere ? cum praesertim non modo numquam sit aut illius a me cursus impeditus aut
10 augebat vulg. : augebam L quo L : quo ego StaMgl
CIC. BRVT.
19 morte L : mortcm Latnbinus
13 M. TVLLI CICERONIS
ab illo meus, sed contra semper alter ab altero adiutus et
4 communicando et monendo et favendo. Sed quoniam per- petua quadam felicitate usus ille excessit e vita suo magis quam suorum civium tempore et tum occidit cum lugere facilius rem publicam posset, si viveret, quam iuvare, vixit- 5 que tam diu quam licuit in civitate bene beateque vivere : nostro incommodo detrimentoque, si est ita necesse, dolea- mus, illius vero mortis opportunitatem benevolentia potius quam misericordia prosequamur^ ut, quotienscumque de clarissimo et beatissimo viro cogitemus, illum potius quam lo
5 nosmet ipsos diligere videamur. Nam si id dolemus, quod eo iam frui nobis non licet, nostrum est id malum quod modice feramus, ne id non ad amicitiam sed ad domesti- cam utilitatem referre videamur ; sin tamquam illi ipsi acer- bitatis aliquid acciderit angimur, summam eius felicitatem '5 non satis grato animo interpretamur.
g Etenim si viveret Q. Hortensius, cetera fortasse desi- deraret una cum reliquis bonis et fortibus civibus, hunc autem aut praeter ceteros aut cum paucis sustineret dolo- rem, cum forum populi Romani, quod fuisset quasi theatrum 20 illius ingeni, voce erudita et Romanis Graecisque auribus •
7 digna spoliatum atque orbatum videret. Equidem angor animo non consili, non ingeni, non auctoritatis armis egere rem publicam, quae didiceram tractare quibusque me assue- feceram quaeque erant propria cum praestantis in re publica 25 viri tum bene moratae et bene constitutae civitatis. Quod
si fuit in re publica tempus ullum, cum extorquere arma posset e manibus iratorum civium boni civis auctoritas et oratio, tum profecto fuit cum patrocinium pacis exclusum
8 est aut errore hominum aut timore. Ita nobismet ipsis 30
3 excessit Bake : cessit L 15 angimur vulg. : angitiir O-B^H^
18, 19 hunc autem aut Piderit : hunc autem et L : hunc aut Lambinus : hunc autem Ellendt 24 didicerat ille tr. maluit Friedrich 30 aut errore vulg, : aut terrore L ipsis om. BHM
BRVTVS
28
accidit ut, quamquam essent multo magis alia lugenda,
tamen hoc doleremus quod, quo tempore aetas nostra per-
functa rebus amplissimis tamquam in portum confugere
deberet non inertiae neque desidiae, sed oti moderati
? atque honesti, cumque ipsa oratio iam nostra canesceret
haberetque suam quandam maturitatem et quasi senectu-
tem, tum arma sunt ea sumpta, quibus iUi ipsi, qui didi-
cerant eis uti gloriose, quem ad modum salutariter uterentur,
non reperiebant. Itaque ei mihi videntur fortunate beate- 9
10 que vixisse cum in ceteris civitatibus tum maxime in nostra,
quibus cum auctoritate rerumque gestarum gloria tum etiam
sapientiae laude perfrui licuit. Quorum memoria et recor-
datio in maximis nostris gravissimisque curis iucunda sane
fuit, cum in eam nuper ex sermone quodam incidissemus.
15 Nam cum inambularem in xysto et essem otiosus domi, "*
10 M. ad me Brutus, ut consueverat, cum T. Pomponio venit,
homines cum inter se coniuncti tum mihi ita cari itaque
iucundi, ut eorum aspectu omnis quae me angebat de re
publica cura consederit. Quos postquam salutavi : Quid
20 vos, inquam, Brute et Attice ? numquid tandem novi ? Nihil sane, inquit Brutus, quod quidem aut tu audire velis aut ego pro certo dicere audeam. Tum Atticus : Eo, inquit, 1 1 ad te animo venimus, ut de re pubHca esset silentium et aliquid audiremus potius ex te quam te adficeremus ulla
25 molestia. Vos vero, inquam, Attice, et praesentem me cura levatis et absenti magna solacia dedistis. Nam vestris primum litteris recreatus me ad pristina studia revocavi. Tum ille : Legi, inquit, perlibenter epistulam quam ad te Brutus misit ex Asia, qua mihi visus est et monere te pru-
30 denter et consolari amicissime. Recte, inquam, est visus ; 1 2 nam me istis scito litteris ex diuturna perturbatione totius valetudinis tamquam ad aspiciendam lucem esse revocatum.
16 venit Fleckeisen : venerat L quid Nipperdey : nunc quid L
17 itaque co</c/. : atque O 20 num- 25 praesentera F: praesente codd. 1*
3 13 M. TVLLI CICERONIS
Atque ut post Cannensem illam calamitatem primum Mar- celli ad Nolam proelio populus se Romanus erexit posteaque prosperae res deinceps multae consecutae sunt, sic post rerum nostrarum et communium gravissimos casus nihil ante epistulam Bruti mihi accidit quod vellem aut quod 5
13 aliqua ex parte sollicitudines adlevaret meas. Tum Brutus : Volui id quidem efficere certe et capio magnum fructum, si quidem quod volui tanta in re consecutus sum. Sed scire cupio, quae te Attici litterae delectaverint. Istae vero, in- quam, Brute, non modo delectationem mihi sed etiam, ut 10 spero, salutem attulerunt. Salutem ? inquit ille. Quodnam tandem genus istuc tam praeclarum litterarum fuit ? An mihi potuit, inquam, esse aut gratior uUa salutatio aut ad hoc tempus aptior quam iUius Hbri quo me hic adfatus quasi
14 iacentem excitavit? Tum iUe : Nempe eum dicis, inquit, 15 quo iste omnem rerum memoriam breviter et, ut mihi quidem visum est, perdiUgenter complexus est ? Istum
4 ipsum, inquam, Brute, dico Hbrum mihi saluti fuisse. Tum Atticus : Optatissimum mihi quidem est quod dicis ; sed quid tandem habuit Hber iste quod tibi aut novum aut 20
15 tanto usui posset esse? lUe vero et nova, inquam, mihi quidem multa et eam utiHtatem quam requirebam, ut ex- pHcatis ordinibus temporum uno in conspectu omnia vide- rem. Quae cum studiose tractare coepissem, ipsa mihi tractatio Htterarum salutaris fuit admonuitque, Pomponi, ut 25 a te ipso sumerem aHquid ad me reficiendum teque remune- randum si non pari, at grato tamen munere : quamquam iUud Hesiodium laudatur a doctis, quod eadem mensura reddere iubet quae acceperis aut etiam cumulatiorC;, si possis.
15 dicis vulg. : dices codd. 16 rerum L : r. Romanarum Bake T. nostrarum Jahn 19 mihi quidem est F: mihi ^st quidem est G quidem mihi est OB^M : quidem mihi H: mihi quidem opt. est jB mihi, inquit, est Startgl 21 esse posset O 22 et eam attulit
Mahly : attulit et eam Gud. 38 24 quae Eberhard : qua L : quo
B^H^ veius
BRVTVS
4 16
Ego autem voluntatem tibi profecto emetiar, sed rem ipsam 16 nondum posse videor; idque ut ignoscas, a te peto. Nec enim ex novis, ut agricolae solent, fructibus est, unde tibi reddam quod accepi — sic omnis fetus repressus es^ exustus- 5 que siti flos veteris ubertatis exaruit — nec ex conditis^ qui iacent in tenebris et ad quos omnis nobis aditus, qui paene solis patuit, obstructus est. Seremus igitur aliquid tamquam in inculto et derelicto solo ; quod ita diligenter colemus, ut impendiis etiam augere possimus largitatem tui muneris :
10 modo idem noster animus efificere possit quod ager, qui cum multos annos quievit, uberiores efiferre fruges solet. Tum ille : Ego vero et exspectabo ea quae poUiceris, nec 17 exigam nisi tuo commodo et erunt mihi pergrata, si solveris. Mihi quoque, inquit Brutus, [et] exspectanda sunt ea quae
15 Attico polliceris, etsi fortasse ego a te huius voluntarius procurator petam, quod ipse, cui debes, incommodo se tuo exacturum negat. At vero, inquam, tibi ego, Brute, non ^ solvam, nisi prius a te cavero amplius eo nomine neminem, cuius petitio sit, petiturum. Non me hercule, inquit, tibi re-
20 promittere istuc quidem ausim. Nam hunc, qui negat, video flagitatorem non illum quidem tibi molestum, sed adsiduum tamen et acrem fore. Tum Pomponius : Ego vero, inquit, Brutum nihil mentiri puto. Videor enim iam te ausurus esse appellare, quoniam longo intervallo modo primum
25 animadverti paulo te hilariorem. Itaque quoniam hic quod 19 mihi deberetur se exacturum professus est, quod huic debes ego a te peto. Quidnam id ? inquam. Vt scribas, inquit, aliquid ; iam pridem enim conticuerunt tuae litterae. Nam ut illos de re publica libros edidisti, nihil a te sane postea
I emetiar i : remetiar i/m/j'. 4 esi addidit Bake 5 siti flos /.aw- bittus : flos siti L 11 cum vulg. : qiiam FOMB^H^ vetus : sepe BHG 14 et secl. vnlg. : tuentur FLeckcisen et Friedrich 16 incommodo se
tuo Eberhard: incommodo L: se incommodo tuo Lambinus 20
ausim G^: ausus sim codd.
5 19 M. TVLLI CICERONIS
accepimus : eisque nosmet ipsi ad rerum nostrarum memo- riam comprehendendam impulsi atque incensi sumus. Sed
20 illa, cum poteris ; atque ut possis, rogo ; nunc vero, inquit, si es animo vacuo, expone nobis quod quaerimus. Quid- nam est id ? inquam. Quod mihi nuper in Tusculano in- 5 cohavisti de oratoribus, quando esse coepissent, qui etiam et quales fuissent. Quem ego sermonem cum ad Brutum tuum vel nostrum potius detuHssem, magno opere hic audire se velle dixit. Itaque hunc elegimus diem, cum te sciremus esse vacuum. Qua re, si tibi est commodum, ede illa quae 10
31 coeperas et Bruto et mihi. Ego vero, inquam, si potuero, faciam vobis satis. Poteris, inquit : relaxa modo paulum animum aut sane, si potes, Hbera.
Nempe igitur hinc tum, Pomponi^ ductus est sermo, quod erat a me mentio facta causam Deiotari fideHssimi 15 atque optimi regis ornatissime et copiosissime a Bruto me
6 audisse defensam. Scio, inquit, ab isto initio tractum esse sermonem teque Bruti dolentem vicem quasi deflevisse iu- diciorum vastitatem et fori. Feci, inquam, istuc quidem et
3 2 saepe facio. Nam mihi, Brute, in te intuenti crebro in 20 mentem venit vereri, ecquodnam curriculum aHquando sit habitura tua et natura admirabiHs et exquisita doctrina et singularis industria. Cum enim in maximis causis versatus esses et cum tibi aetas nostra iam cederet fascisque summit- teret, subito in civitate cum aHa ceciderunt tum etiam ea 25
23 ipsa, de qua disputare ordimur, eloquentia obmutuit. Tum iHe : Ceterarum rerum causa, inquit, istuc et doleo et dolendum puto ; dicendi autem me non tam fructus et gloria quam studium ipsum exercitatioque delectat : quod mihi nuHa res eripiet te praesertim tam studioso mei. 30
I ad rerum nostrarum Laynbinus : ad veterum annalium Viclor Pisinns : ad rerum naturalium L : ad veterum rerum nostrarum vulg. : ad V. r. nostratium Baehrens 13 sane codd. : plane Wetzel 18
quasi scc/. Stangl : graviter maluit Eberhard 21 ecquodnam O :
et quodnam F : quodnam vulg. 30 res codd. : vis C. F. W. Miiller
studioso mei Margraff: studiosum et L : studioso codd. : studioso et
BRVTVS
6 33
Dicere enim bene nemo potest nisi qui prudenter intellegit ; qua re qui eloquentiae verae dat operam, dat prudentiae, qua ne maximis quidem in bellis aequo animo carere quis- quam potest. Praeclare^ inquam, Brute, dicis eoque magis 24 6 ista dicendi laude delector quod cetera, quae sunt quon- dam habita in civitate pulcherrima, nemo est tam humilis qui se non aut posse adipisci aut adeptum putet ; eloquen- tem neminem video factum esse victoria. Sed quo facilius sermo explicetur, sedentes, si videtur, agamus. Cum idem
10 placuisset illis, tum in pratulo propter Platonis statuam con- sedimus.
Hic ego : Laudare igitur eloquentiam et quanta vis sit 25 eius expromere quantamque eis qui sint eam consecuti dignitatem adferat, neque propositum nobis est hoc loco
15 neque necessarium. Hoc vero sine uUa dubitatibne con- firmaverim, sive illa arte pariatur aliqua sive exercitatione quadam sive natura, rem unam esse omnium difificillimam. Quibus enim ex quinque rebus constare dicitur, earum una quaeque est ars ipsa magna per sese. Qua re quinque artium
20 concursus maximarum quantam vim quantamque difificul- tatem habeat existimari potest. Testis est Graecia, quae ^6 cum eloquentiae studio sit incensa iamdiuque excellat in ea praestetque ceteris, tamen omnis artis vetustiores habet et multo ante non inventas solum sed etiam perfectas,
25 quam haec est [a Graecis] elaborata dicendi vis atque copia. In quam cum intueor, maxime mihi occurrunt, Attice, et quasi lucent Athenae tuae, qua in urbe primum se orator extulit primumque etiam monumentis et litteris oratio est coepta mandari. Tamen ante Periclem, cuius scripta quae- 27
diserto Prohascl : tam studiosum et exercitatum audienti Friedrich 2 verae vulg. : vere L 6 pulclierrime FOG 12 laudare //^ :
laudari L 13 exprimere vel exponere codd. dett. his L sunt
BHM 15, 16 conftram veri FO' vetus 16 illa O^G'' : ulla codd. 19 quare L : quarum Kayser 21 habeat C : habeant L 25
a Graecis secl. H. Meyer: ab eis corr. Piderit
7 27 M. TVLLI CICERONIS
dam feruntur^ et Thucydidem, qui non nascentibus Athenis sed iam adultis fuerunt, littera nulla est quae quidem orna- tum aliquem habeat et oratoris esse videatur. Quamquam opinio est et eum, qui multis arinis ante hos fuerit, Pisistra- tum et paulo seniorem etiam Solonem posteaque Clisthenem 5
28 multum ut temporibus iUis valuisse dicendo. Post hanc aetatem aliquot annis, ut ex Atticis monumentis potest per- spici, Themistocles fuit, quem constat cum prudentia tum etiam eloquentia praestitisse ; post Pericles, qui cum floreret omni genere virtutis, hac tamen fuit laude clarissimus. 10 Cleonem etiam temporibus illis turbulentum illum quidem
29 civem^, sed tamen eloquentem constat fuisse. Huic aetati suppares Alcibiades Critias Theramenes ; quibus tempori- bus quod dicendi genus viguerit ex Thucydidi scriptis, qui ipse tum fuit, intellegi maxime potest. Grandes erant 15
j. verbis, crebri sententiis, compressione rerum breves et ob eam ipsam causam interdum subobscuri. Sed ut intelle- ctum est quantam vim haberet accurata et facta quodam modo oratio, tum etiam magistri dicendi multi subito exsti- terunt. Tum Leontinus Gorgias, Thrasymachus Calche- 20 donius, Protagoras Abderites, Prodicus Cius, Hippias EHus in honore magno fuit ; aliique multi temporibus eisdem docere se profitebantur, arrogantibus sane verbis, quem ad modum causa inferior — ita enim loquebantur — dicendo fieri
31 superior posset. His opposuit sese Socrates, qui subtiHtate 25 quadam disputandi refellere eorum instituta solebat [verbis]. Huius ex uberrimis sermonibus exstiterunt doctissimi viri ; primumque tum philosophia non illa de natura, quae fuerat
2 fuerit L : fuit malutt Eberhard 7 ut . . . perspici secl.
Eberhard Atticis Lambinus : Attici L 13 Critias vulg. : Critas
L 16 crebri F'^ : crebris L compressione L : comprehcnsione
Staitgl ig tum secl. Jahn 21 Abderites F^ Quiniil. iii. i. 10 :
Abderitas BMG : Abderita HO Prodicus F : Prodigus codd. Cius . . . Elius Fleckeisen : Ceius . . . Eleius codd. 22 in honore magno
fuit secl. Jahn fuere B'^ : fuerit H 26 verbis codd. secl. Haupt :
acerbius Feldhuegel : urbanius VitelU : urbanissume Orelli
BRVTVS
8 31
antiquior, sed haec, in qua de bonis rebus et inalis deque hominum vita et moribus disputatur, inventa dicitur. Quod quoniam genus ab hoc quod proposuimus abhorret, philo- sophos aUud in tempus reiciamus ; ad oratores, a quibus 5 digressi sumus, revertamur. Exstitit igitur iam senibus iUis 32 quos paulo ante diximus Isocrates, cuius domus cunctae Graeciae quasi ludus quidam patuit atque officina dicendi ; magnus orator et perfectus magister, quamquam forensi luce caruit intraque parietes aluit eam gloriam quam nemo
10 meo quidem iudicio est postea consecutus. Is et ipse scri- psit multa praeclare et docuit aUos ; et cum cetera meUus quam superiores tum primus inteUexit etiam in soluta ora- tione, dum versum effugeres, modum tamen et numerum quendam oportere servari. Ante hunc enim verborum 33
15 quasi structura et quaedam ad numerum conclusio nuUa erat aut^ si quando erat, non apparebat eam dedita opera esse quaesitam — quae forsitan laus sit, verum tamen natura magis tum casuque, non umquam aut ratione aUqua aut uUa observatione fiebat. Ipsa enim natura circumscriptione 34
20 quadam verborum comprehendit concluditque sententiam, quae cum aptis constricta verbis est, cadit etiam plerumque numerose. Nam et aures ipsae quid plenum, quid inane sit iudicant et spiritu quasi necessitate aUqua verborum com- prehensio terminatur ; in quo non modo defici sed etiam
25 laborare turpe est. Tum fuit Lysias ipse quidem in causis ,, forensibus non versatus, sed egregie subtiUs scriptor atque elegans, quem iam prope audeas oratorem perfectum dicere. Nam plane quidem perfectum et quoi nihil admodum desit
8 et perfectus magister secl. Bake {cf. Rufin. p.i^g Or.) 10 quidem meo BHM : quidem om. Rufin. 18 non unquam Peter : non-
nunquam autZ, : nonnumquam haud Rufin.: natura magistra casuque, non unquam Baehrens quam add. vulg. : om. L et Rufin. ulla
addidit Fleckeisen ex Rufino 20 verborum secl. Schiita 21 con-
stricta FO : circumscripta codd. : structa Bake 26 versatus O'^ vetus 28 cui vulg. : quo FO : cui quo G' : in quo codd.
9 35 M. TVLLI CICERONIS
Demosthenem facile dixeris. Nihil acute inveniri potuit in eis causis quas scripsit, nihil, ut ita dicam, subdole, nihil versute, quod ille non viderit ; nihil subtiUter dici, nihil presse, nihil enucleate, quo fieri possit aUquid limatius ; nihil contra grande, nihil incitatum, nihil ornatum vel ver- 5 borum gravitate vel sententiarum, quo quicquam esset
36 elatius. Huic Hyperides proximus et Aeschines fuit et Lycurgus et Dinarchus et is, cuius nuUa exstant scripta, Demades aliique plures. Haec enim aetas effudit hanc copiam ; et, ut opinio mea fert, sucus ille et sanguis incor- 10 ruptus usque ad hanc aetatem oratorum fuit, in qua naturalis
37 inesset, non fucatus nitor. Phalereus enim successit eis seni- bus adulescens eruditissimus ille quidem horum omnium, sed non tam armis institutus quam palaestra. Itaque de- lectabat magis Atheniensis quam inflammabat. Proces- 15 serat enim in solem et pulverem, non ut e militari taberna- culo, sed ut e Theophrasti doctissimi hominis umbracuhs.
38 Hic primus inflexit orationem et eam mollem teneramque reddidit et suavis, sicut fuit, videri maluit quam gravis ; sed suavitate ea, qua perfunderet animos, non qua perfri 20 ngeret, [et] tantum ut memoriam concinnitatis suae, non, quem ad modum de Pericle scripsit EupoUs, cum delecta- tione aculeos etiam reUnqueret in animis eorum a quibus esset auditus.
10 Videsne igitur vel in ea ipsa urbe, in qua et nata et aUa 25 ^^ sit eloquentia, quam ea sero prodierit in lucem ? Si quidem
ante Solonis aetatem et Pisistrati de nuUo ut diserto memo- riae proditum est. At hi quidem, ut popuU Romani aetas est, senes, ut Atheniensium saecula numerantur, adulescentes debent videri. Nam etsi Servio TuUio regnante viguerunt, 3° tamen muUo diutius Athenae iam erant quam est Roma
2 his B^H 3 dicit ntalmt Eberhard 6 esset L et Charisius :
exstet S/aM^/ 11 in quo maluitReiz 14 palaestrae Lambinus
21 et secl. Manutius 25 vel Heusinger: ut L : Brute Mnrtha
BRVTVS
10 39
ad hodiernum diem. Nec tamen dubito quin habuerit vim magnam semper oratio. Neque enim iam Troicis tempori- 40 bus tantum laudis in dicendo Vlixi iribuisset Homerus et Nestori, quorum alterum vim habere voluit, alterum suavi-
6 tatem, nisi iam tum esset honos eloquentiae ; neque ipse poeta hic tam [idem] ornatus in dicendo ac plane orator fuisset. Cuius etsi incerta sunt tempora, tamen annis multis fuit ante Romulum ; si quidem non infra superiorem Lycurgum fuit, a quo est disciplina Lacedaemoniorum
10 astricta legibus. Sed studium eius generis maiorque vis 41 agnoscitur in Pisistrato. Denique hunc proximo saeculo Themistocles insecutus est, ut apud nos, perantiquus, ut apud Atheniensis, non ita sane vetus. Fuit enim regnante iam Graecia, nostra autem civitate non ita pridem dominatu
15 regio Hberata. Nam bellum Volscorum illud gravissimum^ cui Coriolanus exsul interfuit, eodem fere tempore quo Per- sarum bellum fuit, simiUsque fortuna clarorum virorum; 5^42 quidem uterque cum civis egregius fuisset, popuU ingrati pulsus iniuria se ad hostis contuUt conatumque iracundiae
20 suae morte sedavit. Nam etsi aUter apud te est, Attice, de Coriolano, concede tamen ut huic generi mortis potius ad- sentiar. At iUe ridens : Tuo vero, inquit, arbitratu ; quoniam ii quidem concessum est rhetoribus ementiri in historiis, ut ahquid dicere possint argutius. Vt enim tu nunc de Corio-
25 lano, sic CUtarchus, sic Stratocles de Themistocle finxit. Nam quem Thucydides, qui et Atheniensis erat et summo 4.^ loco natus summusque vir et paulo aetate posterior, tantum morbo mortuum scripsit et in Attica clam humatum, addidit
5 eloquentiae G^ : eloquentia L 5, 6 ipse poeta hic tam idem
. . . orator L : ipsi poetae hic iam idem . . . oratori Matiha : idem secl. Eberhard: \nterd\im nialui^ Stangl : identidem Baehrens 11 deni-
que hunc L : demum. Hunc Bake : demum. quem Simott 14
Graeca miluii Jahn 20 est apud te BGHM 28 morbo
addidit Teuffel, ducente Thucydide \. 138 a.dd\d'\t FOG : addiditque
Kayser
11 43 M. TVLLI CICERONIS
fuisse suspicionem veneno sibi conscivisse mortem : hunc isti aiunt, cum taurum immolavisset, excepisse sanguinem patera et eo poto mortuum concidisse. Hanc enim mortem rhetorice et tragice ornare potuerunt, illa mors vulgari^s nullam praebebat materiem ad ornatum. Qua re quoniam 5 tibi ita quadrat, omnia fuisse in Themistocle paria et Corio- lano, pateram quoque a me sumas licet, praebebo etiam 44 hostiam, ut Coriolanus sit plane alter Themistocles. Sit sane, inquam, ut libet, de isto ; et ego cautius posthac historiam attingam te audiente, quem rerum Romanarum 10 auctorem laudare possum religiosissimum. Sed tum fere Pericles Xanthippi fiUus^ de quo ante dixi, primus adhibuit doctrinam ; quae quamquam tum nulla erat dicendi, tamen ab Anaxagora physico eruditus exercitationem mentis a re- conditis abstrusisque rebus ad causas forensis popularis- 15 que facile traduxerat. Huius suavitate maxime hilaratae Athenae sunt, huius ubertatem et copiam admiratae eius-
12 dem vim dicendi terroremque timuerunt. Haec igitur aetas
45 prima Athenis oratorem prope perfectum tulit. Nec enim in constituentibus rem pubHcam nec in bella gerentibus 20 nec in impeditis ac regum dominatione devinctis nasci cupiditas dicendi solet. Pacis est comes otique socia et iam bene constitutae civitatis quasi alumna quaedam elo-
46 quentia. Itaque ait Aristoteles, cum sublatis in SiciHa tyrannis res privatae longo intervallo iudiciis repeterentur, 25 tum primum, quod esset acuta illa gens et controversia tnatura, artem et praecepta Siculos Coracem et Tisiam conscripsisse — nam antea neminem soHtum via nec arte, sed accurate tamen et descripte plerosque dicere — ; scriptas-
5 ornandum maluit Lambinus 6 in add. cd. Rom. Themistocli codd. dett. 16 perduxerat BHM 20, 21 nec in FO'' : nec codd. (bis) 22, 23 et iam jp^ : etiam L 24 Sicilia G : Siciliam L 26, 27
et controversia natura L : et controversa in ea iura Madvig : et con- troversia nata Pcter : et controversiis mX.^a.Jacobs : et c. matura Martha 29 descripte Schmiis : de scripto L
BRVTVS
12 46
que fuisse et paratas a Protagora rerum inlustrium disputa- tiones, qui nunc communes appellantur loci; quod idem 47 fecisse Gorgiam, quem singularum rerum laudes vitupera- tionesque conscripsisse, quod iudicaret hoc oratoris esse 5 maxime proprium, rem augere posse laudando vituperan- doque rursus affligere ; huic Antiphontem Rhamnusium similia quaedam habuisse conscripta; quo neminem um- quam melius ullam oravisse capitis causam, cum se ipse defenderet, [se audiente] locuples auctor scripsit Thucy-
10 dides ; nam Lysiam primo profiteri solitum artem esse 48 dicendi ; deinde, quod Theodorus esset in arte subtiHor, in orationibus autem ieiunior, orationes eum scribere aliis coepisse, artem removisse ; simiHter Isocratem primo artem dicendi esse negavisse, scribere autem aHis soHtum orationes,
15 quibus in iudiciis uterentur ; sed cum ex eo, quia quasi committeret contra legem 'quo quis iudicio circumvenire- tur,' saepe ipse in iudicium vocaretur, orationes aHis desti- tisse scribere totumque se ad artes componendas transtuHsse. jo Et Graeciae quidem oratorum partus atque fontis vides, ad 49
20 nostrorum annaHum rationem veteres, ad ipsorum sane re- centes. Nam ante quam delectata est Atheniensium civitas hac laude dicendi, multa iam memorabiHa et in domesticis et in beHicis rebus effecerat. Hoc autem studium non erat commune Graeciae, sed proprium Athenarum. Quis enim 50
25 aut Argivum oratorem aut Corinthium aut Thebanum scit fuisse temporibus iHis ? nisi quid de Epaminonda docto homine suspicari Hbet. Lacedaemonium vero usque ad hoc tempus audivi fuisse neminem. Menelaum ipsum
2 qui Eberhard : quae L 3, 4 quem . . . conscripsisse5a/6e : cum . . . conscripsisset L 9 se audiente damnavit Campe 10
nam L: \.\xm Eberhard : iam Stant^l esse secl. Bake 13 primo
sed. Eberhard artem . . . negavisse et autem secl. Kayser 15
quasi qui Jahn 16 a quo quis Jahn circumvenietur maluit
Martha 19 partus atque fontes L : partus atque fetus Ernesti :
b crtus atque fontes Jahn 27 libet O : licet F\ lubet codd.
13 50 M. TVLLI CICERONIS
dulcem illum quidem tradit Homerus, sed pauca dicentem. Brevitas autem laus est interdum in aliqua parte dicendi,
51 in universa eloquentia laudem non habet. At vero extra Graeciam magna dicendi studia fuerunt maximique huic laudi habiti honores inlustre oratorum nomen reddiderunt. 5 Nam ut semel e Piraeo eloquentia evecta est, omnis per- agravit insulas atque ita peregrinata tota Asia est, ut se externis oblineret moribus omnemque illam salubritatem Atticae dictionis et quasi sanitatem perderet ac loqui paene dedisccret. Hinc Asiatici oratores non contemnendi qui- 10 dem nec celeritate nec copia, sed parum pressi et nimis
52 redundantes ; Rhodii saniores et Atticorum similiores. Sed de Graecis hactenus ; etenim haec ipsa forsitan fuerint non necessaria.
Tum Brutus : Ista vero, inquit, quam necessaria fuerint 15 non facile dixerim ; iucunda certe mihi fuerunt neque solum non longa, sed etiam breviora quam vellem. Optime, in- quam, sed veniamus ad nostros, de quibus difficile est plus intellegere quam quantum ex monumentis suspicari licet.
,- Quis enim putet aut celeritatem ingeni L. Bruto illi nobili- 20 tatis vestrae principi defuisse? qui de matre savianda ex oraculo ApoIIinis tam acute arguteque coniecerit ; qui summam prudentiam simulatione stultitiae texerit ; qui potentissimum regem clarissimi regis filium expulerit civi- tatemque perpetuo dominatu liberatam magistratibus annuis 25 legibus iudiciisque devinxerit ; qui conlegae suo imperium abrogaverit, ut e civitate regalis nominis memoriam tolleret : quod certe effici non potuisset, nisi esset oratione persuasum.
54 Videmus item paucis annis post reges exactos, cum plebes prope ripam Anionis ad tertium miliarium consedisset 30
8 oblineret vulg. : obtineret O : optineret codd. 13 fuerunt
GBHM 20 aut secl. Piderit ingenii aut eloquentiam Lambinus
23 texerit aut eloquentiam Sc/(m/2 qui C^ : quaei^: que O'^ vetus : quem codd. 30 Anionis G': Anienis O^C^ : Aneonis codd.
BRVTVS
1454
eumque montem, qui Sacer appellatus est, occupavisset, M. Valerium dictatorem dicendo sedavisse discordias eique ob eam rem honores amplissimos habitos et eum primum ob eam ipsam causam Maximum esse appellatum. Ne 5 L. Valerium quidem Potitum arbitror non aliquid potuisse dicendo, qui post decemviralem invidiam plebem in patres incitatam legibus et contionibus suis mitigaverit. Possumus 55 Appium Claudium suspicari disertum, quia senatum iamiam incHnatum a Pyrrhi pace revocaverit ; possumus C. Fabri-
10 cium, quia sit ad Pyrrhum de captivis recuperandis missus orator ; Ti. Coruncanium, quod ex pontificum commentariis longe plurimum ingenio valuisse videatur ; M', Curium, quod is tribunus plebis interrege Appio Caeco diserto homine comitia contra leges habente, cum de plebe con-
15 sulem non accipiebat, patres ante auctores fieri coegerit : quod fuit permagnum nondum lege Maenia lata. Licet 56 aUquid etiam de M. PopiH ingenio suspicari, qui cum consul esset eodemque tempore sacrificium publicum cum laena faceret, quod erat flamen CarmentaHs, plebei contra
20 patres concitatione et seditione nuntiata, ut erat laena amictus ita venit in contionem seditionemque cum auctori- tate tum oratione sedavit. Sed eos oratores habitos esse aut omnino tum uUum eloquentiae praemium fuisse nihil sane mihi legisse videor : tantum modo coniectura ducor ad
25 suspicandum. Dicitur etiam C. Flaminius, is qui tribunus 57 plebis legem de agro Gallico et Piceno viritim dividundo tulerit, qui consul apud Trasumennum sit interfectus, ad populum valuisse dicendo. Q. etiam Maximus Verrucosus orator habitus est temporibus illis et Q. Metellus, is qui
30 bello Punico secundo cum L. Veturio Philone consul fuit.
9 inclinantem ntaluit Bake 12 M'. Lantbinus: M. Letsicubique 16 fuit vulg. : fuerit L ig laena BH superscripta veste 20 et
scditione secl. Ellendt 23, 24 mihi sane nihil B^HM 27 tulerit . . . sit L: tulit . . . est SchUtz Tarsumennum L ; cf. Quint. i.
5, 13
15 57 M. TVLLI CICERONIS
15 Quem vero exstet et de quo sit memoriae proditum eloquen- tem fuisse et ita esse habitum, primus est M. Cornelius Cethegus, cuius eloquentiae est auctor et idoneus quidem mea sententia Q. Ennius, praesertim cum et ipse eum audi- verit et scribat de mortuo : ex quo nulla suspicio est amici- 5
58 tiae causa esse mentitum. Est igitur sic apud illum in nono ut opinor annali :
additur orator Cornelius suaviloquenti ore Cethegus Marcus Tuditano conlega Marci filius — ^o
et oratorem appellat et suaviloquentiam tribuit, quae nunc quidem non tam est in plerisque (latrant enim iam quidam oratores, non loquuntur), sed est ea laus eloquentiae certe maxima —
is dictust oUis popularibus oUm, 15
qui tum vivebant homines atque aevum agitabant, flos dehbatus popuU —
59 probe vero ; ut enim hominis decus ingenium, sic ingeni ipsius lumen est eloquentia, qua virum exceUentem prae- clare tum iUi homines florem popuU esse dixerunt — 20
Suadaeque meduUa. Ilet^w quam vocant Graeci, cuius effector est orator, hanc Suadam appeUavit Ennius [eius autem Cethegum meduUam fuisse vuU], ut, quam deam in PericU labris scripsit EupoUs sessitavisse, huius hic meduUam nostrum oratorem fuisse 25
60 dixerit. At hic Cethegus consul cum P. Tuditano fuit beUo Punico secundo quaestorque his consuUbus M. Cato modo plane annis cxl ante me consulem ; et id ipsum nisi unius esset Enni testimonio cognitum, hunc vetustas, ut aUos
I de quo . . . proditum ind. Jahn 6 mentitum L : ementitum Bake 9 Marcu' Tuditano collega Schutz : Marcus studio collegam L 15 dictust ollis Gronovius : dictus L 16 agitabant Gronovius : agebant L 21 suadaeque vulg. : suadas i^', suadis /"^, suadae /^^ 23,24 eius . . . vult secl. Schiits 24 labris F'^ : libris F^ codd. 27
his vulg. : is codd.
BRVTVS
15 6o
fortasse multos, obllvione obruisset. Illius autem aetatis qui sermo fuerit ex Naevianis scriptis intellegi potest. His enim consulibus, ut in veteribus commentariis scriptum est, Naevius est mortuus ; quamquam Varro noster diligentissi-
5 mus investigator antiquitatis putat in hoc erratum vitamque Naevi producit longius. Nam Plautus P. Claudio L. Porcio viginti annis post illos quos ante dixi consulibus mortuus est, Catone censore.
Hunc igitur Cethegum consecutus est aetate Cato, qui 61
10 annis ix post eum fuit consul. Eum nos ut perveterem habemus, qui L. Marcio M'. Manilio consulibus mortuus est, annis lxxxvi ipsis ante me consulem. Nec vero 16 habeo quemquam antiquiorem, cuius quidem scripta pro- ferenda putem, nisi quem Appi Caeci oratio haec ipsa de
15 Pyrrho et non nullae mortuorum laudationes forte delectant. Et hercules eae quidem exstant : ipsae enim famiHae sua 62 quasi ornamenta ac monumenta servabant et ad usum, si quis eiusdem generis occidisset, et ad memoriam laudum domesticarum et ad inlustrandam nobiUtatem suam. Quam-
20 quam his laudationibus historia rerum nostrarum est facta mendosior. Multa enim scripta sunt in eis quae facta non sunt : falsi triumphi, plures consulatus, genera etiam falsa et ad plebem transitiones, cum homines humiHores in alienum eiusdem nominis infunderentur genus ; ut si ego
35 me a M'. Tullio esse dicerem, qui patricius cum Servio Sulpicio consul anno x post exactos reges fuit. Catonis 63 autem orationes non minus multae fere sunt quam Attici Lysiae, cuius arbitror plurimas esse — est enim Atticus, quoniam certe Athenis est et natus et mortuus et functus
30 omni civium munere, quamquam Timaeus eum quasi Licinia
10 vini FG^ : iiii H: iiiiii codd. 14 nisi codd. : nisi si Matiu- tius 15 delectent tnaluit Ernesti i6 eae quidem F"^ : hae
quidem M : equidem codd. 21 eis vulg. : his L 23 a plebe
maluit Lambinus
CIC. BRVT. 2
i6 63 M. TVLLI CICERONIS
et Mucia lege repstit Syracusas — et quodam modo est non nulla in eis etiam inter ipsos similitudo. Acuti sunt, elegantes faceti breves ; sed ille Graecus ab omni laude 64 felicior. Habet enim certos sui studiosos, qui non tam habitus corporis opimos quam gracilitates consectentur, 5 quos, valetudo modo bona sit, tenuitas ipsa delectat — quamquam in Lysia sunt saepe etiam lacerti, sic uti fieri nihil possit valentius ; verum est certe genere toto strigo- sior — , sed habet tamen suos laudatores, qui hac ipsa eius ' subtiHtate admodum gaudeant. Catonem vero quis nostro- 10 rum oratorum, qui quidem nunc sunt, legit ? aut quis novit omnino ? At quem virum, di boni ! mitto civem aut sena- torem aut imperatorem ; oratorem enim hoc loco quaerimus : quis illo gravior in laudando ? acerbior in vituperando ? in sententiis argutior ? in docendo edisserendoque subtiHor? 15 Refertae sunt orationes amplius centum quinquaginta, quas quidem adhuc invenerim et legerim, et verbis et rebus in- lustribus. Licet ex his eHgant ea quae notatione et laude digna sint : omnes oratoriae virtutes in eis reperientur.
66 lam vero Origines eius quem florem aut quod lumen elo- 20 quentiae non habent ? Amatores huic desunt, sicuti multis iam ante saecuHs et PhiHsto Syracusio et ipsi Thucydidi. Nam ut horum concisis sententiis, interdum etiam non satis [autem] apertis cum brevitate tum nimio acumine, officit Theopompus elatione atque altitudine orationis suae (quod 25 idem Lysiae Demosthenes) sic Catonis luminibus obstruxit
67 haec posteriorum quasi exaggerata altius oratio. Sed ea in nostris inscitia est, quod hi ipsi, qui in Graecis anliquitate delectantur eaque subtiHtate, quam Atticam appeHant, hanc
in Catone ne noverunt quidem. Hyperidae volunt esse et 30
68 Lysiae. Laudo. Sed cur nolunt Catones ? Attico genere
7 uti Stangl : ut et codd. : et secl. edd. 24 autem secl. vulg. :
interdum autem non satis Martha effecit maluit Schiitz 25
quod . . . Demosthenes secl. Schiits 27 ea Buke : et L
30 ne vulg. : non L 31 Catones vulg.: Catonis L
BRVTVS
1768
dicendi se gaudere dicunt. Sapienter id quidem ; atque utinam imitarentur, nec ossa solum sed etiam sanguinem ! Gratum est tamen quod volunt. — Cur igitur Lysias et Hy- perides amatur, cum penitus ignoretur Cato ? Antiquior r est huius sermo et quaedam horridiora verba. Ita enim tum loquebantur. Id muta^ quod tum ille non potuit, et adde numeros et ut aptior sit oratio, ipsa verba compone et quasi coagmenta, quod ne Graeci quidem veteres factitave- runt : iam neminem antepones Catoni. Ornari orationem 69 0 Graeci putant, si verborum immutationibus utantur, quos appellant rpoTrovs, et sententiarum orationisque formis, quae vocant o-x>//AaTa : non veri simile est quam sit in utroque genere et creber et distinctus Cato. Nec vero ignoro non- 18 dum esse satis poUtum hunc oratorem et quaerendum esse
1 5 aliquid perfectius ; quippe cum ita sit ad nostrorum tempo- rum rationem vetus^ut nullius scriptum exstet dignumquidem lectione quod sit antiquius. Sed maiore honore in omni- bus artibus quam in hac una arte dicendi versatur antiquitas. Quis enim eorum qui haec minora animadvertunt non in- 70
20 tellegit Canachi signa rigidiora esse quam ut imitentur veri- tatem ; Calamidis dura illa quidem, sed tamen molliora quam Canachi ; nondum Myronis satis ad veritatem adducta, iam tamen quae non dubites pulchra dicere ; pulchriora etiam Polycliti et iam plane perfecta, ut mihi quidem videri
25 solent ? SimiHs in pictura ratio est ; in qua Zeuxim et Poly- gnotum et Timanthem et eorum, qui non sunt usi plus quam quattuor coloribus, formas et liniamenta laudamus ; at in Aetione Nicomacho Protogene Apelle iam perfecta sunt omnia. Et nescio an reliquis in rebus omnibus idem 71
30 eveniat : nihil est enim simul et inventum et perfectum ;
3 gratum . . . volunt secl, Eberhard 7 ut add vtdg. ro
utamur maliiit Stan_'{l 13 creber et F-M- : creberet M^ :
crebere F^G: crebre codd. 15 quippe . . . antiquius secl. Eberhard 17 maiore in honore Sauppe 18 arte secl. vulg. observatur
Bdhrens 24 etiam FO om. vulg. et iam O' al : etiam vulg.
2*
i8 71 M. TVLLI CICERONIS
nec dubitari debet quin fuerint ante Homerum poetae, quod ex eis carminibus intellegi potest, quae apud illum et in Phaeacum et in procorum epulis canuntur. Quid, nostri veteres versus ubi sunt ?
quos olim Fauni vatesque canebant, 5
cum neque Musarum scopulos ....
nec doctis dictis studiosus quisquam erat ante hunc ait ipse de se nec mentitur in gloriando : sic enim sese res habet. Nam et Odyssia Latina est sic tamquam opus aliquod Daedali et Livianae fabulae non satis dignae quae iterum 10 73 legantur. Atqui hic Livius [qui] primus fabulam C. Claudio Caeci filio et M. Tuditano consuUbus docuit anno ipso ante quam natus est Ennius, post Romam conditam autem quartodecimo et quingentensimo, ut hic ait, quem nos sequimur. Est enim inter scriptores de numero annorum 15 controversia. Accius autem a Q. Maximo quintum con- sule captum Tarento scripsit Livium annis xxx post quam eum fabulam docuisse et Atticus scribit et nos in antiquis
73 commentariis invenimus, docuisse autem fabulam annis post XI C. CorneHo Q. Minucio consulibus ludis luventatis, 20 quos SaUnator Senensi proeUo voverat. In quo tantus error Acci fuit, ut his consuUbus xl annos natus Ennius fuerit : quoi si aequaUs fuerit Livius, minor fuit aUquanto is, qui primus fabulam dedit, quam ei, qui multas docuerant
^ ante hos consules, et Plautus et Naevius. Haec si minus 25
74 . . ... apta videntur huic sermoni, Brute, Attico adsigna, qui me
inflammavit studio inlustrium hominum aetates et tempora
persequendi. Ego vero, inquit Brutus, et delector ista
6 quisqnam superarat add. Vidorius 7 doctis dictis Bergk : dicti L 8 de se Ennius Bake, codices dderiores secutns sic in L : sic [ut] vulg. II qm sed Schiitz 13 conditam autem FO : autem
conditam codd. 16 consule M^G^ : cos. F : consulemcodd. 17
captum vulg. : capta L 20 luventatis corr. Vidonus : lucutatis
FOG : luctantis codd 22 xxx BHMG 2^ cui vulg. : quod L
fuerit Madvig : fuit L
BRVTVS
«9 74
quasi notatione temporum et ad id quod instituisti, orato- rum genera distinguere aetatibus, istam diligentiam esse accommodatam puto. Recte, inquam, Brute, intellegis. 75 Atque utinam exstarent illa carmina, quae multis saeculis 5 ante suam aetatem in epulis esse cantitata a singulis con- vivis de clarorum virorum laudibus in Originibus scriptum reliquit Cato ! Tamen illius, quem in vatibus et Faunis adnumerat Ennius, bellum Punicum quasi Myronis opus delectat. Sit Ennius sane, ut est certe, perfectior ; qui si 76
10 illum, ut simulat, contemneret, non omnia bella persequens primum illud Punicum acerrimum bellum reliquisset. Sed ipse dicit cur id faciat. 'Scripsere,' inquit, 'alii rem vorsi- bus '— et luculente quidem scripserunt, etiam si minus quam tu polite. Nec vero tibi aliter videri debet, qui
1 5 a Naevio vel sumpsisti multa, si fateris, vel, si negas, surri- puisti.
Cum hoc Catone grandiores natu fuerunt C. Flaminius 77 C. Varro Q. Maximus Q. Metellus P. Lentulus P. Crassus, qui cum superiore Africano consul fuit. Ipsum Scipionem
20 accepimus non infantem fuisse. Filius quidem eius, is qui hunc minorem Scipionem a PauIIo adoptavit, si corpore valuisset, in primis habitus esset disertus ; indicant cum oratiunculae tum historia quaedam Graeca scripta dulcis sime. Numeroque eodem fuit Sex. Aelius, iuris quidem ""-
25 civilis omnium peritissumus, sed etiam ad dicendum paratus. De minoribus autem C. Sulpicius Gallus, qui maxime omnium nobilium Graecis litteris studuit ; isque et orato- rum in numero est habitus et fuit reliquis rebus ornatus atque elegans. lam enim erat unctior quaedam splendidior-
30 que consuetudo loquendi. Nam hoc praetore ludos ApoIIini
I, 2 oratorum . . . aetatibus secl. Stangl 7 tamen L : ita me
Weidner: nam Naevi Eberhard 8 enumerat BHM bel-
lum codd. det. : bello L 19 is qui m^ltiit Slangl 29 vinctior
Peter
20
20 78 M. TVLLI CICERONIS
faciente cum Thyesten fabulam docuisset, Q. Marcio Cn.
79 Servilio consulibus mortem obiit Ennius. Erat isdem temporibus Ti. Gracchus P. F., qui bis consul et censor fuit, cuius est oratio Graeca apud Rhodios; quem civem cum gravem tum etiam eloquentem constat fuisse. P. 5 etiam Scipionem Nasicam, qui est Corculum appellatus, qui item bis consul et censor fuit, habitum eloquentem aiunt, illius qui sacra acceperit filium ; dicunt etiam L. Len- tulum, qui cum C. Figulo consul fuit. Q. Nobiliorem M. F. iam patrio instituto deditum studio Utterarum — qui 10 etiam Q. Ennium, qui cum patre eius in Aetolia miUta- verat, civitate donavit, cum triumvir coloniam deduxisset —
et T. Annium Luscum huius Q. Fulvi conlegam non indi-
80 sertum dicunt fuisse ; atque etiam L. PauUus Africani pater personam principis civis facile dicendo tuebatur. Et vero 15 etiam tum Catone vivo, qui annos quinque et octoginta natus excessit e vita, cum quidem eo ipso anno contra Ser. Galbam ad populum summa contentione dixisset, quam etiam oratio-
^ nem scriptam reUquit — sed vivo Catone minores natu multi uno tempore oratores floruerunt. Nam et A. Albinus, is qui 20 Graece scripsit historiam, qui consul cum L. LucuHo fuit, et Utteratus et disertus fuit ; et tenuit cum hoc locum quendam etiam Ser. Fulvius et una Ser. Fabius Pictor et iuris et Utterarum et antiquitatis bene peritus ; Quintusque Fabius Labeo fuit ornatus isdem fere laudibus. Nam Q. MeteUus, is 25 cuius quattuor fiUi consulares fuerunt, in primis est habitus eloquens, qui pro L. Cotta dixit accusante Africano ; cuius et aUae sunt orationes et contra Ti. Gracchum exposita est
82 in C. Fanni annaUbus. Tum ipse L. Cotta est veterator habitus ; — sed C. LaeUus et P. Africanus in primis elo- 30
8 accepit malutt Schiitz, qiii et Idaeae matris sacra habet 10
patrio vulg. : patre L 12 triumvir vulg. : tresvir Eberhard :
triumvirum L 15 Et vero Lambinus : at vero Z, 23 una
Ser. BHM : una SeriusF: Numerius Martha 29 Colta est
Stangl : Cotta vtilg. : Cottae L
BRVTVS
21 82
quentes, quorum exstant orationes, ex quibus existimari de ingeniis oratorum potest. Sed inter hos aetate paulum his antecedens sine controversia Ser. Galba eloquentia prae- stitit; et nimirum is princeps ex Latinis illa oratorum 5 propria et quasi legitima opera tractavit, ut egrederetur a proposito ornandi causa, ut delectaret animos, ut permo- veret, ut augeret rem, ut miserationibus, ut communibus locis uteretur. Sed nescio quo modo huius, quem constat eloquentia praestitisse, exiliores orationes sunt et redolentes
ro magis antiquitatem quam aut Laeli aut Scipionis aut etiam ipsius Catonis, itaque exaruerunt, vix iam ut appareant.
De ipsius Laeli et Scipionis ingenio quamquam ea est 83 fama, ut plurimum tribuatur ambobus, dicendi tamen laus est in Laelio inlustrior. At oratio Laeli de collegiis non
15 melior quam de multis quam voles Scipionis ; non quo illa Laeli quicquam sit dulcius aut quo de religione dici possit augustius, sed multo tamen vetustior et horridior ille quam Scipio ; et, cum sint in dicendo variae voluntates, delectari mihi magis antiquitate videtur et Hbenter verbis etiam uti
20 paulo magis priscis Laelius. Sed est mos hominum, ut 84 noUnt eundem pluribus rebus excellere. Nam ut ex bellica laude aspirare ad Africanum nemo potest, in qua ipsa egregium Viriathi bello reperimus fuisse Laelium : sic ingeni Htterarum eloquentiae sapientiae denique etsi utrique primas,
25 priores tamen libenter deferunt LaeUo. Nec mihi cetero- rum iudicio solum videtur, sed etiam ipsorum inter ipsos concessu ita tributum fuisse. Erat omnino tum mos, ut in 85 reUquis rebus meUor, sic in hoc ipso humanior, ut faciles essent in suum cuique tribuendo. Memoria teneo Smyrnae 22
30 me ex P. RutiUo Rufo audivisse, cum diceret adulescentulo
5 degrederetur Lambinns 6 ut permoveret vulg.: aut p. Z- 7 comniiserationibus Lani-
binus 8, 9 quem . . . praestitisse secl. Eberhard ro aut
Scipionis vulg. : aut om. L 13 fama Baiter: iam L 14 col-
legiis vulg. : coUegis L 17 venustior L : corr. O^M^
X, a quorum . . . potest secl. Jahn 6 ut permoveret vulg.: aut p. L binus ^ " niipm . . nraf
22 85 M. TVLLI CICERONIS
se accidisse, ut ex senatus consulto P. Scipio et D. Brutus, ut opinor, consules de re atroci magnaque quaererent. Nam cum in silva Sila facta caedes esset notique homines inter- fecti insimulareturque familia, partim etiam liberi societatis eius, quae picarias de P. Cornelio L. Mummio censoribus 5 redemisset, decrevisse senatum, ut de ea re cognoscerent et
86 statuerent consules. Causam pro publicanis accurate, ut semper solitus esset, eleganterque dixisse-Laelium. Cum consules re audita Amplivs de consili sententia pronuntia- vissent, paucis interpositis diebus iterum Laelium multo 10 diligentius meliusque dixisse iterumque eodem modo a con- sulibus rem esse prolatam. Tum Laelium, cum eum socii domum reduxissent egissentque gratias et ne defatigaretur oravissent, locutum esse ita : se quae fecisset honoris eorum causa studiose accurateque fecisse, sed se arbitrari causam 15 illam a Ser. Galba, quod is in dicendo atrocior acriorque esset, gravius et vehementius posse defendi. Itaque auctori-
87 tate C. Laeli publicanos causam detulisse ad Galbam ; illum autem, quod ei viro succedendum esset, verecunde et dubi- tanter recepisse. Vnum quasi comperendinatus medium 20 diem fuisse, quem totum Galbam in consideranda causa componendaque posuisse; et cum cognitionis dies esset
et ipse Rutilius rogatu sociorum domum ad Galbam mane venisset, ut eum admoneret et ad dicendi tempus adduceret, usque illum, quoad ei nuntiatum esset consules descendisse, 25 omnibus exclusis commentatum in quadam testudine cum servis Htteratis fuisse, quorum alii aHud dictare eodem tempore soHtus esset. Interim cum esset ei nuntiatum tempus esse, exisse in aedis eo colore et eis oculis, ut egisse
88 causam, non commentatum putares. Addebat etiam idque 3°
3 in silva Sila Turnebns: in siuas ita F : istiuas ita BHMG: Stiuas ita O 4 liberti Corradus 16 atrocior Friller : ad-
hortor L : asperior Martha : ardentior Corradus, alii alia temptaverunt 27 alii add. Manutius 30 id quod maluit Lambinus
BRVTVS
22
25
30
ad rem pertinere putabat^ scriptores illos male mulcatos exisse cum Galba ; ex quo significabat illum non in agendo solum, sed etiam in meditando vehementem atque incen- sum fuisse. Quid multa? magna exspectatione, plurimis audientibus, coram ipso Laelio sic illam causam tanta vi tantaque gravitate dixisse Galbam ut nulla fere pars orationis silentio praeteriretur. Itaque multis querelis multaque miseratione adhibita socios omnibus approbantibus illa die quaestione liberatos esse. Ex hac Rutili narratione suspi- ^ cari licet, cum duae summae sint in oratore laudes, una subtiliter disputandi ad docendum, altera graviter agendi ad animos audientium permovendos, multoque plus pro- ficiat is qui inflammet iudicem quam ille qui doceat, ele- gantiam in Laelio, vim in Galba fuisse. Quae quidem vis tum maxime cognita est, cum Lusitanis a Ser. Galba prae- tore contra interpositam, ut existimabatur, fidem interfectis L. Libone tribuno plebis populum incitante et rogationem in Galbam privilegi similem ferente, summa senectute, ut ante dixi, M. Cato legem suadens in Galbam multa dixit; quam orationem in Origines suas rettulit, paucis ante quam mortuus est [an] diebus an mensibus. Tum igitur nihil <^o recusans Galba pro sese et populi Romani fidem implorans cum suos pueros tum C. Galli etiam filium flens commenda- bat, cuius orbitas et fletus mire miserabilis fuit propter recentem memoriam clarissimi patris ; isque se tum eripuit flamma, propter pueros misericordia populi commota, sicut idem scriptum reliquit Cato. Atque etiam ipsum Libonem non infantem video fuisse, ut ex orationibus eius intellegi potest. Cum haec dixissem et paulum interquievissem : 91 Quid igitur, inquit, est causae, Brutus, si tanta virtus in
9 Rutili Friedrich : Rutilii Orelli : Rutilia L : Rutiliana vnlg. 14 vis tura vulg. : is est istum L 15 cognita est F: cogniia sit
C 17 L. Libone Corradus : T. Libone L 21 an sed. Paretts
nihil add. Corradus, coUato Val. Max. viii. i, a 22 et sccl.
Carnpe
K?
2391 M. TVLLI CICERONIS
oratore Galba fuit, cur ea nulla in orationibus eius appareat ? quod niirari non possum in eis qui nihil omnino scripti
24 reliquerunt. Nec enim est eadem, inquam, Brute, causa non scribendi et non tam bene scribendi quam dixerint. Nam videmus alios oratores inertia nihil scripsisse, ne 5
0 domesticus etiam labor accederet ad forensem — pleraeque enim scribuntur orationes habitae iam, non ut habeantur — ; 93 alios non laborare, ut meUores fiant — nuUa enim res tantum ad dicendum proficit quantum scriptio — : memoriam autem in posterum ingeni sui non desiderant, cum se putant satis 10 magnam adeptos esse dicendi gloriam eamque etiam ma- iorem visum iri, si in existimantium arbitrium sua scripta non venerint ; aUos, quod meUus putent dicere se posse quam scribere, quod peringeniosis hominibus neque satis
93 doctis plerumque contingit, ut ipsi Galbae. Quem fortasse 15 vis non ingeni solum sed etiam animi et naturaUs quidam dolor dicentem incendebat efficiebatque ut et incitata et gravis et vehemens esset oratio ; dein cum otiosus stilum prenderat motusque omnis animi tamquam ventus hominem defecerat, flaccescebat oratio. Quod eis qui Umatius dicendi 20 consectantur genus accidere non solet, propterea quod prudentia numquam deficit oratorem, qua iUe utens eodem modo possit et dicere et scribere ; ardor animi non semper adest, isque cum consedit, omnis iUa vis et quasi
94 flamma oratoris exstinguitur. Hanc igitur ob causam vide- 25 tur LaeU mens spirare etiam in scriptis, Galbae autem vis occidisse.
25 Fuerunt etiam in oratorum numero mediocrium L. et Sp. Mummii fratres, quorum exstant amborum orationes ; simplex quidem Lucius et antiquus, Spurius autem nihilo 30 iUe quidem ornatior, sed tamen astrictior ; fuit enim doctus ex discipUna Stoicorum. Multae sunt Sp. Albini orationes.
I appareat Lantbirius : apparet L 6, 7 pleraeque . . . habeantiir secl. Stangl 20 eis Z. : is G : his F 32 ex d. vnlg. : et d. Z,
BRVTVS
2594
Sunt etiam L. et C. Aureliorum Orestarum, quos aliquo video in numero oratorum fuisse. P. etiam Popilius cum 9? civis egregius tum non indisertus fuit ; Gaius vero filius eius disertus, Gaiusque Tuditanus cum omni vita atque 5 victu excultus atque expolitus, tum eius elegans est habitum etiam orationis genus. Eodemque in genere est habitus is qui iniuria accepta fregit Ti. Gracchum patientia, civis in rebus optimis constantissimus M. Octavius. At vero M. Aemilius Lepidus, qui est Porcina dictus, isdem tempo-
10 ribus fere quibus Galba, sed paulo minor natu et summus orator est habitus et fuit, ut apparet ex orationibus, scriptor sane bonus. Hoc in oratore Latino primum mihi videtur 96 et levitas apparuisse illa Graecorum et verborum comprensio et iam artifex, ut ita dicam, stilus. Hunc studiose duo
15 adulescentes ingeniosissimi et prope aequales C. Carbo et Ti. Gracchus audire soHti sunt ; de quibus iam dicendi locus erit cum de senioribus pauca dixero. Q. enim Pompeius non contemptus orator temporibus illis fuit, qui summos honores homo per se cognitus sine uUa commenda-
20 tione maiorum est adeptus. Tum L. Cassius multum potuit 97 non eloquentia, sed dicendo tamen ; homo non HberaHtate, ut aHi, sed ipsa tristitia et severitate popularis, cuius quidem legi tabeHariae M. Antius Briso tribunus plebis diu restitit, M. Lepido consule adiuvante ; eaque res P. Africano vitupe-
25 rationi fuit, quod eius auctoritate de sententia deductus Briso putabatur. Tum duo Caepiones multum cHentes consiHo et Hngua, plus auctoritate tamen et gratia subleva- bant. Sex. Pompei sunt scripta nec nimis extenuata, quam- _ quam veterum est simiHs, et plena prudentiae. P. Crassum ^
30 valde probatum oratorem isdem fere temporibus accepimus, qui et ingenio valuit et studio et habuit quasdam etiam
3 ciuis FC : cuius C 10 minor vulg. : minus L 14
et iam Faber : etiam L 26 Briso L : Restio Martha clientes
FOM* : dicentcs C 28 Sex. Madvig: sed L
2698 M. TVLLl CICERONIS
domesticas disciplinas. Nam et cum summo illo oratore, Ser. Galba, cuius Gaio filio filiam suam conlocaverat, adfini- tate sese devinxerat et cum esset P. Muci filius fratremque haberet P. Scaevolam, domi ius civile cognoverat. In eo industriam constat summam fuisse maximamque gratiam, 5 99 cum et consuleretur plurimum et diceret. Horum aetatibus adiuncti duo C. Fannii C. et M. filii fuerunt ; quorum Gai filius, qui consul cum Domitio fuit, unam orationem de sociis et nomine Latino contra C. Gracchum reliquit sane et bonam et nobilem. Tum Atticus : Quid ergo? estne ista 10 Fanni ? nam varia opinio pueris nobis erat. AHi a C. Persio litterato homine scriptam esse aiebant, illo quem significat valde doctum esse LuciHus ; alii multos nobilis, quod quis-
100 que potuisset, in illam orationem contuUsse. Tum ego : Audivi equidem ista, inquam, de maioribus natu, sed num- 15 quam sum adductus ut crederem ; eamque suspicionem propter hanc causam credo fuisse, quod Fannius in mediocribus oratoribus habitus esset, oratio autem vel optima esset illo quidem tempore orationum omnium. Sed nec eiusmodi est ut a pluribus confusa videatur — unus 20 enim sonus est totius orationis et idem stilus — , nec de Persio reticuisset Gracchus, cum ei Fannius de Menelao Maratheno et de ceteris obiecisset ; praesertim cum Fannius numquam sit habitus eUnguis. Nam et causas defensitavit
et tribunatus eius arbitrio et auctoritate P. Africani gestus 25 non obscurus fuit. Alter autem C. Fannius M. fiUus, C. LaeU gener, et moribus et ipso genere dicendi durior.
101 Is soceri instituto, quem, quia cooptatus in augurum con- legium non erat, non admodum diUgebat, praesertim cum iUe Q. Scaevolam sibi minorem natu generum praetuUsset — 30 cui tamen LaeUus se excusans non genero minori dixit se
7 C. et M. H''. C.M. L 8 filius FGO : Fannius C 9 C.
add. Jahn 18, 19 est . . . est maluit Bake 22 ei Griikr : et L 27, 28 durior. Is vulg. : durioris L
BRVTVS
26 10 1
illud, sed maiori filiae detulisse — , is tamen instituto Laeli Panaetium audiverat. Eius omnis in dicendo facultas historia ipsius non ineleganter scripta perspici potest, quae neque nimis est infans neque perfecte diserta. Mucius 102 5 autem augur, quod pro se opus erat, ipse dicebat, ut de pecuniis repetundis contra T. Albucium. Is oratorum in numero non fuit, iuris civilis intellegentia atque omni pru- dentiae genere praestitit. L. Caelius Antipater scriptor, quem ad modum videtis, fuit ut temporibus illis luculentus,
10 iuris valde peritus, multorum etiam ut L. Crassi magister.
Vtinam in Ti. Graccho Gaioque Carbone talis mens ad jq. rem publicam bene gerendam fuisset, quale ingenium ad bene dicendum fuit : profecto nemo his viris gloria prae- stitisset. Sed eorum alter propter turbulentissimum tribuna-
15 tum, ad quem ex invidia foederis Numantini bonis iratus accesserat, ab ipsa re publica est interfectus ; alter propter perpetuam in populari ratione levitatem morte voluntaria se a severitate iudicum vindicavit. Sed fuit uterque summus orator. Atque hoc memoria patrum teste dicimus ; nam 104
20 et Carbonis et Gracchi habemus orationes nondum satis splendidas verbis, sed acutas prudentiaeque plenissimas. Fuit Gracchus diligentia Corneliae matris a puero doctus et Graecis litteris eruditus. Nam semper habuit exquisitos e Graecia magistros, in eis iam adulescens Diophanem Myti-
35 lenaeum Graeciae temporibus illis disertissimum. Sed ei breve tempus ingeni augendi et declarandi fuit; Carbo, 105 quoi vita suppeditavit, est in multis iudiciis causisque cognitus. Hunc qui audierant prudentes homines, in qui- bus familiaris noster L. Gellius, qui se illi contubernalem
30 in consulatu fuisse narrabat, canorum oratorem et volubilem et satis acrem atque eundem et vehementem et valde
3 historia L : ex historia vulg. 19 dicimus vulg. : didici-
mus BHMO^G^ 22 Gracchus L : Ti. Gracchus Stangl 25
ei Lambinus : et L 27 quoi Friedrich : cui Aldus : quo L : quod
vulg. : quoad Lambinus
27 ^°5
M. TVLLI CICERONIS
dulcem et perfacetum fuisse dicebat; addebat industrium etiam et dillgentem et in exercitationibus commentationibus-
,q5 que multum operae solitum esse ponere. Hic optimus illis temporibus est patronus habitiis eoque forum tenente plura fieri iudicia coeperunt. Nam et quaestiones perpetuae hoc 5 adulescente constitutae sunt quae antea nullae fuerunt ; L. enim Piso tribunus plebis legem primus de pecuniis repetundis Censorino et Manilio consuHbus tuUt — ipse etiam Piso et causas egit et multarum legum aut auctor aut dissuasor fuit, isque et orationes reUquit, quae iam evanue- 10 runt, et annalis sane exiliter scriptos — ; et iudicia populi, quibus aderat Carbo, iam magis patronum desiderabant, tabella data; quam legem L. Cassius Lepido et Mancino consulibus tulit.
28 Vester etiam D. Brutus M. filius, ut ex familiari eius 15
'"-^ L. Accio poeta sum audire solitus, et dicere non inculte solebat et erat cum litteris Latinis tum etiam Graecis ut temporibus iUis eruditus. Quae tribuebat idem Accius etiam Q. Maximo L. PauUi nepoti ; et vero ante Maximum iUum Scipionem, quo duce privato Ti. Gracchus occisus 20 esset, cum omnibus in rebus vehementem tum acrem aiebat
j g in dicendo fuisse. Tum etiam P. Lentulus iUe princeps ad rem pubUcam dumtaxat quod opus esset satis habuisse eloquentiae dicitur ; isdemque temporibus L. Furius Philus perbene Latine loqui putabatur Utteratiusque quam ceteri ; 25 P. Scaevola valde prudenter et acute ; paulo etiam copiosius nec muUo minus prudenter M'. ManiUus. Appi Claudi volubiUs, sed paulo fervidior oratio. Erat in aUquo numero etiam M. Fulvius Flaccus et C. Cato, Africani sororis fiUus,
I dicebant, addebant Lambiniis 2 commentationibus vulg. :
commendationibus L 12 quibus aderat Carbo secl. Eberhard
13. 14 quam . . . tulit secl. Bake 18 tribuebat TaUemand codicem
inferioris notae secutus : tribuerat L 25 perbelle ^//^' lite-
ratusque BHMG 28 oratio. Erat FriedricJi : oratio erat L :
oratio. Erant Weidner : erat oratio vulg.
BRVTVS
28 108
mediocres oratores ; etsi Flacci scripta sunt, sed ut studiosi litterarum. Flacci autem aemulus P. Decius fuit, non infans ille quidem, sed ut vita sic oratione etiam turbulentus. M. Drusus C. F., qui in tribunatu C. Gracchum conlegam 109 5 iterum tribunum fregit, vir et oratione gravis et auctoritate, eique proxime adiunctus C. Drusus frater fuit. Tuus etiam gentilis, Brute, M. Pennus facete agitavit in tribunatu C. Gracchum, paulum aetate antecedens. Fuit enim M. Le- pido et L. Oreste consuHbus quaestor Gracchus, tribunus 10 Pennus, illius Marci fiUus, qui cum Q. Aelio consul fuit ; sed is omnia summa sperans aedilicius est mortuus. Nam de T. Flaminino, quem ipse vidi, nihil accepi nisi Latine diligenter locutum.
His adiuncti sunt C. Curio M. Scaurus P. Rutilius
29
'5 C. Gracchus. De Scauro et RutiHo breviter Hcet dicere, quorum neuter summi oratoris habuit laudem, et est uter- que in multis causis versatus. Erat in quibusdam laudandis viris, etiam si maximi ingeni non essent, probabiHs tamen industria; quamquam his quidem non omnino ingenium,
20 sed oratorium ingenium defuit. Neque enim refert videre
► quid dicendum sit, nisi id queas solute et suaviter dicere ; ne id quidem satis est, nisi id quod dicitur fit voce voltu motuque conditius. Quid dicam opus esse doctrina? sine i" qua etiam si quid bene dicitur adiuvante natura, tamen id, 25 quia fortuito fit, semper paratum esse non potest. In Scauri oratione, sapientis hominis et recti, gravitas summa et naturaHs quaedam inerat auctoritas, non ut causam, sed
5 fregit Victor. Pisanus : fecit L 7 facete Lambinus : facile L
8 C. Gracchum paulum vulg. : paulum C. Gracchum L 8 M.
FO: L. C 9 et secl. viilg. 12 Flaminino OG : Flami-
nis C 16 et est uterque Stangl : et uterque L : at uterque est
Martha 17, 18 erant . . . laudandi viri et.vel si . . . probabiles
Stangl : erat. In quibusdam laudandis viris etiamsi . . . probabiles L: Erat in quibusdam laudandis viris . . . probabilis tamen industria Peter : erat : in quibusdam laudandi viri . . . probabiles Orelli go
oratorium FH : oratorum C
29 III M. TVLLI CICERONIS
112 ut testimonium dicere putares, cum pro reo diceret. Hoc
dicendi genus ad patrocinia mediocriter aptum videbatur,
ad senatoriam vero sententiam, cuius erat ille princeps, vel
maxime ; significabat enim rion prudentiam solum, sed
quod maxime rem continebat, fidem. Habebat hoc a 5
natura ipsa, quod a doctrina non facile posset ; quamquam
huius quoque ipsius rei, quem ad modum scis, praecepta
sunt. Huius et orationes sunt et tres ad L. Fufidium libri
scripti de vita ipsius acta sane utiles, quos nemo legit ; at
Cyri vitam et disciplinam legunt, praeclaram illam quidem, 10
sed neque tam nostris rebus aptam nec tamen Scauri laudi-
bus anteponendam.
3° Ipse etiam Fufidius in aliquo patronorum numero fuit. j j 2 , , , .
Rutihus autem m quodam tristi et severo genere dicendi
versatus est. Erat uterque natura vehemens et acer ; itaque 15
cum una consulatum petivissent, non ille solum, qui re-
pulsam tulerat, accusavit ambitus designatum competito-
rem, sed Scaurus etiam absolutus Rutilium in iudicium
vocavit. Multaque opera multaque industria Rutihus fuit,
quae erat propterea gratior, quod idem magnum munus de 20
"4 iure respondendi sustinebat. Sunt eius orationes ieiunae ; multa praeclara de iure ; doctus vir et Graecis htteris erudi- tus, Panaeti auditor, prope perfectus in Stoicis ; quorum peracutum et artis plenum orationis genus scis tamen esse exile nec satis populari adsensioni accommodatum. Itaque 25 iUa, quae propria est huius disciphnae, philosophorum de se ipsorum opinio firma in hoc viro et stabihs inventa est.
115 Qui cum innocentissimus in iudicium vocatus esset, quo iudicio convulsam penitus scimus esse rem pubhcam, cum essent eo tempore eloquentissimi viri L. Crassus et M. iVn- 30
I cum pro reo diceret ow. BHM ; secl. Schiits 5 continet
tnaluit Campe 9 acta L : lectu Geel 15 erat uterque
Jaftn : et uterque L 22 eruditus vul^. : eruditi L 28 cum
inn. vulg. : quam inn. L : quamquam inn. Lambtnus
BRVTVS
30 "5
tonius consulares, eorum adhibere neutrum voluit. Dixit ipse pro sese et pauca C. Cotta, quod sororis erat filius — et is quidem tamen ut orator, quamquam erat admodum adulescens — , et Q. Mucius enucleate ille quidem et polite, 5 ut solebat, nequaquam autem ea vi atque copia quam genus illud iudici et magnitudo causae postulabat. Habe- 116 mus igitur in Stoicis oratoribus Rutilium, Scaurum in anti- quis ; utrumque tamen laudemus, quoniam per illos ne haec quidem in civitate genera hac oratoria laude caruerunt.
10 Volo enim ut in scaena sic etiam in foro non eos modo laudari, qui celeri motu et difficili utantur, sed eos etiam quos statarios appellant, quorum sit illa simplex in agendo veritas, non molesta.
Et quoniam Stoicorum est facta mentio, Q. Aelius Tubero jj^
15 fuit illo tempore, L. PauUi nepos ; nullo in oratorum numero, sed vita severus et congruens cum ea disciplina quam cole- bat, paulo etiam durior ; qui quidem in tribunatu iudicaverit contra P. Africani avunculi sui testimonium vacationem augures quo minus iudiciis operam darent non habere ; sed
20 ut vita sic oratione durus incultus horridus ; itaque honori- bus maiorum respondere non potuit. Fuit autem constans civis et fortis et in primis Graccho molestus, quod indicat Gracchi in eum oratio. Sunt etiam in Gracchum Tuberonis ; is fuit mediocris in dicendo, doctissimus in disputando.
25 Tum Brutus : Quam hoc idem in nostris contingere intel- lego quod in Graecis, ut omnes fere Stoici prudentissimi in disserendo sint et id arte faciant sintque architecti paene verborum, idem traducti a disputando ad dicendum inopes reperiantur. Vnum excipio Catonem, in quo perfectissimo
30 Stoico summam eloquentiam non desiderem, quam exiguam
iiS
4 et Q. Bake: sed Q. L 6 Habemus L : habeamus Madvig
10 etiam om. BHM, secl. Omnibonus 17 quidem om. BHM
XT\huna.iu Schiitz: triumviratu Z iudicaverat BHMG 19 sed
ut Z. : et ut Bake 22 C Graccho maluit Stangl 23, 24 Sunt
. . . disputando secl. Simon 24 is fuit . . . disputando secl. Kayser
CIC. BRVT. 3
31 ii8 M. TVLLI CICERONIS
in Fannio, ne in Rutilio quidem magnam, in Tuberone
119 nuUam video fuisse. Et ego : Non, inquam, Brute, sine causa, propterea quod istorum in dialecticis omnis cura consumitur, vagum illud orationis et fusum et multiplex non adhibetur genus. Tuus autem avunculus, quem ad 5 modum scis, habet a Stoicis id quod ab ilUs petendum fuit ; sed dicere didicit a dicendi magistris eorumque more se exercuit. Quod si omnia a philosophis essent petenda,
120 Peripateticorum institutis commodius fingeretur oratio. Quo magis tuum, Brute, iudicium probo, qui eorum [id est ex 10 vetere Academia] philosophorum sectam secutus es, quorum in doctrina atque praeceptis disserendi ratio coniungitur cum suavitate dicendi et copia ; quamquam ea ipsa Peripa- teticorum Academicorumque consuetudo in ratione dicendi talis est ut nec perficere oratorem possit ipsa per sese nec 15 sine ea orator esse perfectus. Nam ut Stoicorum astrictior est oratio aliquantoque contractior quam aures populi re- quirunt, sic illorum Uberior et latior quam patitur con- suetudo iudiciorum et fori. Quis enim uberior in dicendo
121 Platone? lovem sic aiunt philosophi, si Graece loquatur, 20 loqui. Quis Aristotele nervosior, Theophrasto dulcior? Lectitavisse Platonem studiose, audivisse etiam Demo- sthenes dicitur — idque apparet ex genere et granditate ver- borum ; dicit etiam in quadam epistula hoc ipse de sese — , sed et huius oratio in philosophiam tralata pugnacior, ut ita 25 dicam, videatur et iUorum in iudicia pacatior.
Nunc reUquorum oratorum aetates, si placet, et gradus persequamur. Nobis vero, inquit Atticus, et vehementer quidem, ut pro Bruto etiam respondeam. Curio fuit igitur eiusdem aetatis fere sane inlustris orator, cuius de ingenio 30 ex orationibus eius existimari potest : sunt enim et aUae et
9 atque Academicorum inst. Martha 10, 11 id est . . . Aca-
demia secl. Lambinus 14 cons. ratione Kayser docendi Martha
20 s\z sXwnt Schutz: sic ut aiunt Z, 26 videatur^^rw^s/» : videturZ 28 inquit add, vulg. : om. L
BRVTVS
h
pro Ser. Fulvio de incestu nobilis oratio. Nobis quidem pueris haec omnium optima putabatur, quae vix iam comparet in hac turba novorum voluminum. Praeclare. la-j inquit Brutus, teneo qui istam turbam voluminum effecerit. 5 Et ego [inquam] : Intellego, Brute, quem dicas ; certe enini et boni aliquid adtulimus iuventuti, magnificentius quam fuerat genus dicendi et ornatius ; et nocuimus fortasse, quod veteres orationes post nostras, non a me quidem — meis enini illas antepono— , sed a plerisque legi sunt
rc desitae. Me numera, inquit, in plerisque ; quamquam video mihi multa legenda iam te auctore, quae antea contemnebam. Atqui haec, inquam, de incestu laudata 134 oratio pueriHs est locis multis : de amore, de tormentis, de rumore loci sane inanes, verum tameh nondum tritis no-
15 strorum hominum auribus nec erudita civitate tolerabiles. Scripsit etiam alia non nulla et multa dixit et illustria et in numero patronorum fuit, ut eum mirer, cum et vita suppeditavisset et splendor ei non defuisset, consulem non fuisse. Sed ecce in manibus vir et praestantissimo ingenio
20 et flagranti studio et doctus a puero C. Gracchus. Noli enim putare quemquam, Brute, pleniorem aut uberiorem ad dicendum fuisse. Et ille : Sic prorsus, inquit^ existimo atque istum de superioribus paene solum lego. Immo plane, inquam, Brute, legas censeo, Damnum enim ilUus
25 immaturo interitu res Romanae Latinaeque litterae fecerunt. Vtinam non tam fratri pietatem quam patriae praestare 126 voluisset ! Quam ille facile tali ingenio, diutius si vixisset, vel paternam essetvel avitam gloriamconsecutus ! Eloquentia quidem nescio an habuisset parem neminem. Grandis est
30 verbis, sapiens sententiis, genere toto gravis. Manus extrema
2 putabatur FO'^ : putabantur C 5 inquam intellego L : intellego. inquam Schiitz : inquam sccl. Friedrich 10 me numera Weidner :
enumeraZ. : numera . . . me Ernesii 16 et illustria et vulg. : illustri et in L : et illustri in numero [patronorum] Matiha 17 ei v'\ia.Jahn
3*
33 126 M. TVLLI CICERONIS
non accessit operibus eius ; praeclare incohata multa,perfecta non plane. Legendus, inquam, est hic orator, Brute, si quisquam alius, iuventuti ; non enim solum acuere sed etiam alere ingenium potest.
127 Huic successit aetati C. Galba, Servi illius eloquentissimi 5 viri filius, P. Crassi eloquentis et iuris periti gener. Laudabant hunc patres nostri, favebant etiam propter patris memoriam, sed cecidit in cursu. Nam rogatione Mamilia, lugurthinae coniurationis invidia, cum pro sese ipse dixisset, oppressus est. Exstat eius peroratio, qui epilogus dicitur ; 10 qui tanto in honore pueris nobis erat ut eum etiam edisceremus. Hic, qui in conlegio sacerdotum esset, primus post Romam conditam iudicio publico est condemnatus.
**^ P. Scipio, qui est in consulatu mortuus, non multum ille quidem nec saepe dicebat, sed et Latine loquendo cuivis i.i erat par et omnis sale facetiisque superabat. Eius conlega L. Bestia a bonis initiis orsus tribunatus — nam P. Popilium vi C. Gracchi expulsum sua rogatione restituit — , vir et acer et non indisertus, tristis exitus habuit consulatus. Nam invidiosa lege [MamiUa quaestio] C. Galbam sacerdotem et 20 quattuor consularis L. Bestiam C. Catonem Sp. Albinum civemque praestantissimum L. Opimium, Gracchi inter- fectorem, a populo absolutum, cum is contra populi studium
129 stetisset;, Gracchani iudices sustulerunt. Huius dissimiUs in tribunatu reUquaque omni vita civis improbus C. Licinius 25 Nerva non indisertus fuit. C. Fimbria temporibus isdem fere, sed longius aetate provectus, habitus est sane, ut ita di- cam^lutulentus [patronus] asper maledicus ; genere toto paulo fervidior atque commotior, diUgentia tamen et virtute animi atque vita bonus auctor in senatu ; idem tolerabiUs patronus 30
5 C. Galba vulg. : p. Galba L Seruilius OBHM : Serulius C 8 Mamilia F: Manilio C 17 a. add. Milller 20 Mamilia
quaestio secl. Peter 22 C. Gracchi Stangl 24 Gracchum
iudices BHM 25 P. Licinius Martha 28 lutuleutus Jalin :
luculentus L : truculentus Ernesti patronus secl. Jahn
BRVTVS
34 129
i(
nec rudis in iure civili et cum virtute tum etiam ipso orationis genere liber; cuius orationes pueri legebamus, quas iam reperire vix possumus. Atque et acri ingenio et 130 sermone eleganti, valetudine incommoda C. Sextius Calvinus fuit ; qui etsi, cum remiserant dolores pedum, non deerat in causis^ tamen id non saepe faciebat. Itaque consilio eius, cum volebant, homines utebantur, patrocinio, cum licebat. Isdem temporibus M. Brutus, [in quo] magnum fuit, Brute, dedecus generi vestro, qui, cum tanto nomine esset patremque optimum virum habuisset et iuris peritissimum, accusationem factitaverit, ut Athenis Lycurgus. Is magi- stratus non petivit, sed fuit accusator vehemens et molestus, ut facile cerneres naturale quoddam stirpis bonum de- generavisse vitio depravatae voluntatis. Atque eodem 131 tempore accusator de plebe L. Caesulenus fuit, quem ego audivi iam senem, cum ab L. Sabellio multam lege Aquilia [de iustitia] petivisset. Non fecissem hominis paene infimi mentionem, nisi iudicarem qui suspiciosius aut criminosius diceret audivisse me neminem. Doctus etiam Graecis 35 T. Albucius vel potius plane Graecus. Loquor ut opinor ; sed h'cet ex orationibus iudicare. Fuit autem Athenis adulescens, perfectus Epicurius evaserat, minime aptum ad dicendum genus.
lam Q. Catulus non antiquo illo more, sed hoc nostro, 132 nisi quid fieri potest perfectius, eruditus. Multae litterae^
I virtute L : veritate Martha 3 atque et acri Friedrich : atque
etiam L : acuto etiam Kayser : atque iam Piderit 8 in quo secl.
Jahn 9 dedecus codd. det. : genus L : vulnus ed. Rom. : de-
decus inustum Lambinus 11, 12 magistratus non petiverit sed
accusationem factitaverit [ut Athenis Lycurgus] Mariha : accusa- tionem . . . is secl. Kayser: ut . . . molestus secl. Eberhard 16 Sabel- lio vulg. : Sanctis L : Saufeio Mattha 17 damni iniuria Hotomann : de iustitia L (secl. Friedrich) : . . . sestertia Martha 19 in Graecis
maluit Madvig 20 Albucius vtilg. : Albitius L plane Vogel :
paene L Loquor vulg. : loquar L 25 nisi quid fieri L : nisi
quod aliquid fieri Martha : vel si quid fieri Eberhard perfecte eru- ditus /. Mueller : eruditus vulg. : eruditius L
35 132 M. TVLLI CICERONIS
summa nori vitae solum atque naturae sed orationis etiam comitas, incorrupta quaedam Latini sermonis integritas ; quae perspici cum ex orationibus eius potest tum facillime ex eo libro quem de consulatu et de rebus gestis suis conscriptum molli et Xenophontio genere sermonis misit ad 5 A. Furium poetam, familiarem suum ; qui liber nihilo notior
133 est quam illi tres, de quibus ante dixi, Scauri Ubri. Tum Brutus : Mihi quidem, inquit, nec iste notus est nec illi ; — sed haec mea culpa est, numquam enim in manus inciderunt — nunc autem et a te sumam et conquiram ista posthac 10 curiosius. Fuit igitur in Catulo sermo Latinus ; quae laus dicendi non mediocris ab oratoribus plerisque neglecta est. Nam de sono vocis et suavitate appellandarum litterarum, quoniam fiUum cognovisti, noli exspectare quid dicam. Quamquam fiUus quidem non fuit in oratorum numero, sed 15 non deerat ei tamen in sententia dicenda cum prudentia tum
154 elegans quoddam et eruditum orationis genus. Nec habitus est tamen pater ipse Catulus princeps in numero patro- norum, sed erat taUs ut, cum quosdam audires qui tum erant praestantes, videretur esse inferior, cum autem ipsum 20 audires sine comparatione, non modo contentus esses, sed
135 meUus non quaereres. Q. MeteUus Numidicus et eius conlega M. Silanus dicebant de re pubUca quod esset iUis viris et consulari dignitati satis. M. AureUus Scaurus non saepe dicebat sed poUte ; Latine vero in primis est 25 eleganter locutus. Quae laus eadem in A. Albino bene loquendi fuit ; nam flamen Albinus etiam in numero est habitus disertorum. Q. etiam Caepio, vir acer et fortis, cui
" - fortuna beUi crimini, invidia popuU calamitati fuit. Tum etiam C. L. Memmii fuerunt oratores mediocres, accusa- 30 tores acres atque acerbi ; itaque in iudicium capitis multos
9 sed Z : nec Rivius 11 igitur, inquam Eberhard 12
mediocrite OG 19 una audires Kayser 21 eo contentus
Lambinus 26 bene loquendi secl. Kayser 28 cui fortuna O^^B : qui fortuna L
BRVTVS
36 136
vocaverunt, pro reis non saepe dixerunt. Sp. Thorius satis valuit in populari genere dicendi, is qui agrum publicum vitiosa et inutili lege vectigali levavit. M. Marcellus Aesernini pater non ille quidem in patronis, sed et in
5 promptis tamen et non inexercitatis ad dicendum fuit, ut filius eius P. Lentulus. L. etiam Cotta praetorius in medio- 137 crium oratorum numero, dicendi non ita multum laude processerat, sed de industria cum verbis tum etiam ipso sono quasi subrustico persequebatur atque imitabatur anti-
2 quitatem.
Atque ego et in hoc ipso Cotta et in aliis pluribus in- tellego me non ita disertos homines et rettulisse in oratorum numerum et relaturum. Est enim propositum conligere eos qui hoc munere in civitate functi sint, ut tenerent 1 5 oratorum locum ; quorum quidem quae fuerit ascensio et quam in omnibus rebus difficilis optimi perfectio atque absolutio ex eo quod dicam existimari potest. Quani multi 138 enim iam oratores commemorati sunt et quam diu in eorum enumeratione versamur, cum tamen spisse atque vix, ut dudum ad Demosthenem et Hyperidem, sic nunc ad Antonium Crassumque pervenimus ! Nam ego sic existimo, hos oratores fuisse maximos et in his pri- mum cum Graecorum gloria Latine dicendi copiam
aequatam.
'■'.0 '-■-^.^-» ''
25 Omnia veniebant Antonio m mentem ; eaque suo quae- ' que loco, ubi plurimum proficere et valere possent, ut ab imperatore equites pedites levis armatura, sic ab illo in maxime opportunis orationis partibus conlocabantur. Erat memoria summa, nulla meditationis suspicio; imparatus
30 semper aggredi ad dicendum videbatur, sed ita erat paratus ut iudices illo dicente non numquam viderentur non satis
3 vectigali cod. det. : vectigale L Campe
.i.t». . .^^L.g^.^ -i^ .» ..^^ L-'j — '"•6- 5 exer-
citatis BHM 19 cum tamen L : quam tamen Bake : cum tandem
4 sed [et] Slangl
37 139 M. TVLLI CICERONIS
140 parati ad cavendum fuisse. Verba ipsa non illa quidem elegantissimo sermone — itaque diligenter loquendi laude caruit neque tamen est admodum inquinate locutus — , sed illa, quae propria laus oratoris est in verbis, — nam ipsum Latine loqui est illud quidem, ut paulo ante dixi, in magna 5 laude ponendum, sed non tam sua sponte quam quod est
a plerisque neglectum : non enim tam praeclarum est scire Latine quam turpe nescire, neque tam id mihi oratoris boni quam civis Romani proprium videtur ; — sed tamen Antonius in verbis et eligendis, neque id ipsum tam leporis causa 10 quam ponderis, et conlocandis et comprehensione devincien- dis nihil non ad rationem et tamquam ad artem dirigebat ; verum multo magis hoc idem in sententiarum ornamentis
141 et conformationibus. Quo genere quia praestat omnibus Demosthenes, idcirco a doctis oratorum est princeps iudi- 15 catus. 'Stxt^fJ-aTa enim quae vocant Graeci, ea maxime ornant oratorem eaque non tam in verbis pingendis habent
38 pondus quam in inluminandis sententiis. Sed cum haec magna in Antonio tum actio singularis ; quae si partienda est in gestum atque vocem^ gestus erat non verba expri- 20 mens, sed cum sententiis congruens : manus umeri latera supplosio pedis status incessus omnisque motus [cum verbis sententiisque consentiens] ; vox permanens^ verum sub- rauca natura. Sed hoc vitium huic uni in bonum converte-
143 bat. Habebat enim flebile quiddam [in questionibus] 25 aptumque cum ad fidem faciendam tum ad misericordiam commovendam : ut verum videretur in hoc illud^ quod Demosthenem ferunt ei, qui quaesivisset quid primum esset in dicendo, actionem ; quid secundum, idem et idem tertium respondisse. Nulla res magis penetrat in animos 30
3 sed . . . verbis secl. Eberhard 4 propria Lambinus : pro-
prie X. II comprehensione corf. rf^^. : compressione Z, 17
oratorem L : orationem Lambinus eaque L : quae Jahn : atque Stangl 22, 23 cum . . . consentiens secl. Schiitz 25 in
questionibus secl. Weidner : conquestionibus maluit Lambinus 30
nuUa L : nec ulla Schenkl
BRVTVS
38 142
eosque fingit format flectit talisque oratores videri facit, qualis ipsi se videri volunt.
Huic alii parem esse dicebant, alii anteponebant 143 L. Crassum. Illud quidem certe omnes ita iudicabant, 5 neminem esse qui horum altero utro patrono cuiusquam ingenium requireret. Equidem quamquam Antonio tan- tum tribuo quantum supra dixi, tamen Crasso nihil statuo fieri potuisse perfectius. Erat summa gravitas, erat cum gravitate iunctus facetiarum et urbanitatis oratorius, non
10 scurrilis lepos, Latine loquendi accurata et sine molestia diligens elegantia, in disserendo mira explicatio ; cum de iure civili, cum de aequo et bono disputaretur, argumen- torum et similitudinum copia. Nam ut Antonius coniectura 39 movenda aut sedanda suspicione aut excitanda incredibilem
1 5 vim habebat : sic in interpretando, in definiendo, in expli- canda aequitate nihil erat Crasso copiosius ; idque cum saepe alias tum apud centumviros in M'. Curi causa cogni- tum est. Ita enim multa tum contra scriptum pro aequo 145 et bono dixit, ut hominem acutissimum Q. Scaevolam et in
20 iure, in quo illa causa vertebatur, paratissimum obrueret argumentorum exemplorumque copia ; atque ita tum ab his patronis aequaUbus et iam consularibus causa illa dicta est, cum uterque ex contraria parte ius civile defenderet, ut eloquentium iuris peritissimus Crassus, iuris peritorum
25 eloquentissimus Scaevola putaretur. Qui quidem cum peracutus esset ad excogitandum quid in iure aut in aequo verum aut esset aut non esset, tum verbis erat ad rem cum summa brevitate mirabiUter aptus. Qua re sit nobis 146 orator in hoc interpretandi explanandi edisserendi genere
30 mirabiUs, sic ut simile nihil viderim ; in augendo, in ornando, in refellendo magis existimator metuendus quam
12 disputaretur L : disputabatur Eberhard 14 aut excitanda
secl. Kayser 22 et iam M ; etiam C 28 cum om. BHM
30 sic ut GM : sicut C
39 146 M. TVLLI CICERONIS
40 admirandus orator. Verum ad Crassum revertamur. Tum '^*^ Brutus : Etsi satis, inquit, mihi videbar habere cognitum
Scaevolam ex eis rebus quas audiebam saepe ex C. Rutilio, quo utebar propter familiaritatem Scaevolae nostri, tamen ista mihi eius dicendi tanta laus nota non erat ; itaque cepi 5 voluptatem tam ornatum virum tamque excellens ingenium
148 fuisse in nostra re publica. Hic ego : NoU, inquam, Brute, existimare his duobus quicquam fuisse in nostra civitate praestantius. Nam ut paulo ante dixi consultorum alterum disertissimum, disertorum alterum consultissimum fuisse, lo sic in reUquis rebus ita dissimiles erant inter sese, statuere ut tamen non posses, utrius te maUes simiUorem. Crassus erat elegantium parcissimus, Scaevola parcorum elegantissi- mus ; Crassus in summa comitate habebat etiam severitatis satis, Scaevolae muUa in severitate non deerat tamen 15
149 comitas. Licet omnia hoc modo ; sed vereor ne fingi videantur haec, ut dicantur a me quodam modo; res se tamen sic habet. Cum omnis virtus sit, ut vestra, Brute, vetus Academia dixit, mediocritas, uterque horum medium quiddam volebat sequi ; sed ita cadebat ut alter ex alterius 20
150 laude partem, uterque autem suam totam haberet. Tum Brutus : Cum ex tua oratione mihi videor, inquit, bene Crassum et Scaevolam cognovisse, tum de te et de Ser. Sulpicio cogitans esse quandam vobis cum ilUs simiUtudi- nem iudico. Quonam, inquam, istuc modo ? Quia mihi 25 et tu videris, inquit, tantum iuris civiUs scire voluisse quan- tum satis esset oratori, et Servius eloquentiae tantum assumpsisse ut ius civile facile posset tueri ; aetatesque
, j vestrae, ut iUorum, nihil aut non fere multum differunt. jgi Et ego : De me, inquam, dicere nihil est necesse; deServio 30
2 inquit om. BHM haberi L 3 his L 4 utebar vulg. :
utebatur L : utebamur Gcbhart: quo utebatur perfamihariter (per- quam familiariter Eberhard) Scaevola, ut nosti Kayser 28 posset
cod. det.: possit L 29 nihil fere aut non multum Madvig
BRVTVS
41 151
I
30
autem et tu probe dicis et ego dicam quod sentio. Non enim facile quem dixerim plus studi quam illum et ad dicendum et ad omnis bonarum rerum disciplinas adhi- buisse. Nam et in isdem exercitationibus ineunte aetate fuimus et postea una Rhodum ille etiam profectus est, quo meUor esset et doctior ; et inde ut rediit, videtur mihi in secunda arte primus esse maluisse quam in prima secundus. Atque haud scio an par principibus esse potuisset; sed fortasse maluit, id quod est adeptus, longe omnium non eiusdem modo aetatis sed eorum etiam qui fuissent in iure civih esse princeps. Hic Brutus : Ain tu? inquit. 152 Etiamne Q. Scaevolae Servium nostrum anteponis ? Sic enim, inquam, Brute, existimo, iuris civiUs magnum usum et apud Scaevolam et apud multos fuisse, artem in hoc uno ; quod numquam effecisset ipsius iuris scientia, nisi eam praeterea didicisset artem quae doceret rem universam tribuere in partis, latentem expUcare definiendo, obscuram explanare interpretando, ambigua primum videre, deinde distinguere, postremo habere regulam qua vera et falsa iudicarentur et quae quibus propositis essent quaeque non essent consequentia. Hic enim adtuUt hanc artem omnium i:;^ artium maximam quasi lucem ad ea quae confuse ab aUis aut respondebantur aut agebantur. Dialecticam mihi 42 videris dicere, inquit. Recte, inquam, inteUegis ; sed adidnxit etiam et Utterarum scientiam et loquendi elegan- tiam, quae ex scriptis eius, quorum simiUa nuUa sunt, faciUime perspici potest. Cumque discendi causa duo- 154 bus peritissimis operam dedisset, L. LuciUo Balbo C. AquiUo GaUo, GaUi hominis acuti et exercitati promptam et paratam in agendo et in respondendo celeritatem subtiU- tate diUgentiaque superavit ; Balbi docti et eruditi hominis
2 quemquam Lambiniis 5 una secl. Jahn 6 doctior orator
Campe at inde Martha : et secl. Campe 18 ambigua Lambmus : ambiguam L 24 dicere inquit L : inquit dicere cod. det. 26
ijuorum volumina multa Koch 27 dicendi FO"^
42 154 M. TVLLI CICERONIS
in utraque re consideratam tarditatem vicit expediendis conficiendisque rebus. Sic et habet quod uterque eorum
155 habuit^ et explevit quod utrique defuit. Itaque ut Crassus mihi videtur sapientius fecisse quam Scaevola — hic enim causas studiose recipiebat, in quibus a Crasso superabatur ; 5 ille se consuH nolebat, ne qua in re inferior esset quam Scaevola — , sic Servius sapientissime, cum duae civiles artes ac forenses plurimum et laudis haberent et gratiae, perfecit ut altera praestaret omnibus, ex altera tantum assumeret quantum esset et ad tuendum ius civile et ad 10
156 obtinendam consularem dignitatem satis. Tum Brutus : Ita prorsus, inquit, et antea putabam — audivi enim nuper eum studiose et frequenter Sami, cum ex eo ius nostrum pontificium, qua ex parte cum iure civiU coniunctum esset, vellem cognoscere — et nunc meum iudicium multo magis 15 confirmo testimonio et iudicio tuo; simul illud gaudeo, quod et aequalitas vestra et pares honorum gradus et artium studiorumque quasi finitima vicinitas tantum abest ab obtrectatione et invidia, quae solet lacerare plerosque, uti ea non modo non exulcerare vestram gratiam sed etiam 20 conciUare videatur. QuaU enim te erga iUum perspicio,
157 taU iUum in te voluntate iudicioque cognovi. Itaque doleo et iUius consiUo et tua voce populum Romanum carere tam diu ; quod cum per se dolendum est tum multo magis consideranti ad quos ista non tralata sint, sed nescio quo 25 pacto devenerint. Hic Atticus : Dixeram, inquit, a prin- cipio, de re pubUca ut sileremus; itaque faciamus. Nam
si isto modo volumus singulas res desiderare, non modo ^^ querendi sed ne lugendi quidem finem reperiemus. Per- gamus ergo, inquam, ad reUqua et institutum ordinem 30
6 nolebat vulg. : solebat L 7 sapientissime vulg. : apsentis-
sume L qui cum Eberhard duae i/^ : duo L {et sic saepe)
19 et add. vulg. (invidiaque cod. det.) uti ea vulg. : ut in
(L) ea . . . exulcerari . . . conciliari Martha 20 macerare maluit
Madvig
BRVTVS
43158
persequamur. Paratus igitur veniebat Crassus, exspecta- batur, audiebatur ; a principio statim, quod erat apud eum semper accuratum, exspectatione dignus videbatur. Non multa iactatio corporis, non inclinatio vocis, nulla inambu- 5 latio, non crebra supplosio pedis ; vehemens et interdum irata et plena iusti doloris oratio, multae et cum gravitate facetiae ; quodque difficile est, idem et perornatus et perbrevis ; iam in altercando invenit parem neminem. 159 Versatus est in omni fere genere causarum ; mature in
10 locum principum oratorum venit. Accusavit C. Carbonem eloquentissimum hominem admodum adulescens ; summam ingeni non laudem modo sed etiam admirationem est con- secutus. Defendit postea Liciniam virginem, cum annos '60 XXVII natus esset. In ea ipsa causa fuit eloquentissimus
15 orationisque eius scriptas quasdam partis reliquit. Voluit adulescens in colonia Narbonensi causae popularis aliquid adtingere eamque coloniam, ut fecit, ipse deducere ; exstat in eam legem senior, ut ita dicam, quam aetas illa ferebat oratio. Multae deinde causae ; sed ita tacitus tribunatus
30 ut, nisi in eo magistratu cenavisset apud praeconem
tGranium idque nobis bis narravisset LuciUus, tribunum plebis nesciremus fuisse. Ita prorsus^ inquit Brutus ; sed i')i ne de Scaevolae quidem tribunatu quicquam audivisse ^ideor et eum conlegam Crassi credo fuisse. Omnibus quidem aliis, inquam, in magistratibus, sed tribunus anno post fuit eoque in Rostris sedente suasit Serviliam legem Oassus ; nam censuram sine Scaevola gessit : eum enim inagistratum nemo umquam Scaevolarum petivit. Sed haec Crassi cum edita oratio est, quam te saepe legisse certo 30 scio, quattuor et triginta tum habebat annos totidemque annis mihi aetate praestabat. His enim consuHbus eam legem suasit quibus nati sumus, cum ipse esset Q. Caepione
5 vehemens interdum et irata Campe binus 30 tiim L : dum F, sed. Kayser
ai bis om. O, secl. Lam-
43 i6i M. TVLLI CICERONIS
consule natus et C. Laelio^ triennio ipso minor quam Antonius. Quod idcirco posui ut dicendi Latine prima maturitas in qua aetate exstitisset posset notari et intelle- geretur iam ad summum paene esse perductam, ut eo nihil ferme quisquam addere posset, nisi qui a philosophia, 5 ,^2 a iure civili^ ab historia fuisset instructior. Erit, inquit[M.] Brutus, aut iam est iste quem exspectas ? Nescio, inquam. Sed est etiam L. Crassi in consulatu pro Q. Caepionet defensione iunctat non brevis ut laudatio, ut oratio autem brevis ; postrema censoris oratio, qua anno duodequinqua- i o gesimo usus est. In his omnibus inest quidam sine ullo fuco veritatis color ; quin etiam comprehensio et ambitus ille verborum, si sic vfpio^ov appellari placet, erat apud illum contractus et brevis, et in membra quaedam, quae KwAa
163 Graeci vocant, dispertiebat orationem libentius. Hoc loco 15 Brutus : Quando quidem tu istos oratores, inquit, tanto opere laudas, vellem aliquid Antonio praeter illum de ratione dicendi sane exilem Hbellum, plura Crasso Ubuisset scribere : cum enim omnibus memoriam sui tum etiam discipHnam dicendi nobis reliquissent. Nam Scaevolae 20 dicendi elegantiam satis ex eis orationibus, quas reliquit,
164 habemus cognitam. Et ego : Mihi quidem a pueritia quasi magistra fuit, inquam, illa in legem Caepionis oratio ; in qua et auctoritas ornatur senatus, quo pro ordine illa dicuntur, et invidia concitatur in iudicum et in accusatorum 25 factionem, contra quorum potentiam populariter tum dicen- dum fuit. Multa in illa oratione graviter, multa leniter, multa aspere, multa facete dicta sunt ; plura etiam dicta quam scripta, quod ex quibusdam capitibus expositis nec explicatis intellegi potest. Ipsa illa censoria contra Cn. 30
6 M. secl. Heusinger 8 in consulatu pro Q. Caepione defen-
sione iuncta L : ex consulatu (peculatus) r(ei) Q. Caepionis defensio minuta Stangl, qiii et conicit in c. pro Q. C. (testimonii loco oratio) defensione tincta 13 perhiodorum Z,, corr. viilg. 15
dispertibat oratione L, corr. vtdg. 21 eis vulg. : his L
BRVTVS
44 164
Doinitium conlegam non est oratio, sed quasi capita rerum et orationis commentarium paulo plenius. Nulla est enim altercatio clamoribus umquam habita maioribus. Et vero 165 fuit in hoc etiam popularis dictio excellens ; Antoni genus 5 dicendi multo aptius iudiciis quam contionibus.
Hoc loco ipsum Domitium non relinquo. Nam etsi non 45 fuit in oratorum numero, tamen pono satis in eo fuisse orationis atque ingeni, quo et magistratus personam et con- sularem dignitatem tueretur; quod idem de C. Caelio
10 dixerim, industriam in eo summam fuisse summasque virtutes, eloquentiae tantum, quod esset in rebus privatis amicis eius, in re publica ipsius dignitati satis. Eodem 166 tempore M. Herennius in mediocribus oratoribus Latine et diligenter loquentibus numeratus est; qui tamen summa
15 nobilitate hominem, cognatione sodalitate conlegio, summa etiam eloquentia, L. Philippum in consulatus petitione superavit. Eodem tempore C. Claudius, etsi propter sum- mam nobilitatem et singularem potentiam magnus erat, tamen etiam eloquentiae quandam mediocritatem adferebat.
20 Eiusdem fere temporis fuit eques Romanus C. Titius, qui 167 meo iudicio eo pervenisse videtur quo potuit fere Latinus orator sine Graecis litteris et sine multo usu pervenire. Huius orationes tantum argutiarum, tantum exemplorum, tantum urbanitatis habent, ut paene Attico stilo scriptae
25 esse videantur. Easdem argutias in tragoedias satis ille quidem acute, sed parum tragice transtulit, Quem stude- bat imitari L. Afranius poeta, homo perargutus, in fabulis quidem etiam, ut scitis, disertus. Fuit etiam Q. Rubrius 168 Varro, qui a senatu hostis cum C. Mario iudicatus est, acer
30 et vehemens accusator, in eo genere sane probabilis. Doctus autem Graecis litteris propinquus noster, factus ad dicendum,
12 dignitatis L 13, 14 Latine . . . loquentibus secl. Kraf-
fert 17 Clodius L 18 potentiam L : prudentiam Campe
23 tantum exemplorum s(el. Kayser 31 factus L : natus ntaluit Eberhard
45 i68 M. TVLLI CICERONIS
M. Gratidius M. Antoni perfamiliaris, cuius praefectus cum esset in Cilicia est interfectus ; is qui accusavit C. Fimbriam, g M. Mari Gratidiani pater. i(ig Atque etiam apud socios et Latinos oratores habiti sunt Q. Vettius Vettianus e Marsis, quem ipse cognovi, prudens 5 vir et in dicendo brevis ; Q. D. Valerii Sorani, vicini et familiares mei, non.tam in dicendo admirabiles quam docti et Graecis litteris et Latinis ; C. Rusticelius Bononiensis, is quidem et exercitatus et natura volubilis ; omnium autem eloquentissimus extra hanc urbem T. Betucius Barrus A- lo sculanus, cuius sunt aUquot orationes Asculi habitae ; una Romae contra Caepionem nobilis sane, quoi orationi Caepi- onis ore respondit AeUus, qui scriptitavit orationes multis,
170 orator ipse numquam fuit. Apud maiores autem nostros video disertissimum habitum ex Latio L. Papirium Fregel- 15 lanum Ti. Gracchi P. F. fere aetate ; eius etiam oratio est pro Fregellanis colonisque Latinis habita in senatu. Tum Brutus : Quid tu igitur, inquit, tribuis istis externis quasi oratoribus ? Quid censes, inquam, nisi idem quod urbanis ? praeter unum, quod non est eorum urbanitate quadam quasi 20
171 colorata oratio. Et Brutus : Qui est, inquit, iste tandem urbanitatis color ? Nescio, inquam ; tantum esse quendam scio. Id tu, Brute, iam intelleges, cum in Galliam veneris ; audies tum quidem etiam verba quaedam non trita Romae, sed haec mutari dediscique possunt; illud est maius, quod 25 in vocibus nostrorum oratorum retinnit quiddam et resonat urbanius. Nec hoc in oratoribus modo apparet sed etiam
172 in ceteris. Ego memini T. Tincam Placentinum hominem facetissimum cum familiari nostro Q. Granio praecone dica- citate certare. Eon', inquit Brutus, de quo multa Lucilius ? 30
2 is quijahn 3 pater vul^. : patrem L 11 una Madvig : illa L : et illa Bake 12 cui vulg. : quo L 13 L. Aelius Statigl 16
etiam FOG : autem C 24 tum Weidner: tu Z. 26 retinnit
Schneider: retinuit /^OG : recinuit BHM
BRVTVS
46 172
73
Isto ipso ; sed Tincam non minus multa ridicule dicentem Granius obruebat nescio quo sapore vernaculo ; ut ego iam non mirer illud Theophrasto accidisse, quod dicitur, cum percontaretur ex anicula quadam quanti aliquid venderet .- et re^ondisset illa atque addidisset ' hospes, non pote mi- noris,' tulisse eum moleste se non effugere hospitis speciem, cum aetatem ageret Athenis optimeque loqueretur omnium. Sic, ut opinor, in nostris est quidam urbanorum, sicut illic Atticorum sonus. Sed domum redeamus, id est ad nostros revertamur.
Duobus igitur summis, Crasso et Antonio, L. Philippus ^ proximus accedebat, sed longo intervallo tamen proximus Itaque eum, etsi nemo intercedebat qui se ilU anteferret, neque secundum tamen neque tertium dixerim. Nec enim
i^ in quadrigis eum secundum numeraverim aut tertium, qui vix e carceribus exierit, cum palmam iam primus acceperit, nec in oratoribus, qui tantum absit a primo, vix ut in eodem curriculo esse videatur. Sed tamen erant ea in Philippo, quae qui sine comparatione illorum spectaret, satis magna
20 diceret : summa libertas in oratione, multae facetiae ; satis creber in reperiendis, solutus in expHcandis sententiis ; erat etiam in primis, ut temporibus illis, Graecis doctrinis insti- tutus, in altercando cum aliquo aculeo et maledicto facetus. Horum aetati prope coniunctus L. Gellius non tam vendi- 1;^
25 bilis orator, quamvis nescires quid ei deesset; nec enim erat indoctus nec tardus ad excogitandum nec Romanarum rerum immemor et verbis solutus satis ; sed in magnos oratores inciderat eius aetas ; multam tamen operam amicis et utilem praebuit, atque ita diu vixit ut multarum aetatum
7 quom B^H^M^ : quom F : quomodo OG omnium. Sic, ut
opinor Friedrich : Omnino sic [ut], opinor Stangl : Omnium hic [ut opinor in nostris] Martha : omnium L : omnino codd. det. 8 illic
OM^ : illis GM^ : ille C 9 id est . . . revertamur secl. Lambinus
23 et maledicto secl. Kayser 24 Gellius est Stangl 25 quam-
vis Jeep : quam ut L
CIC. BRVT. 4
47 174 M. TVLLI CICERONIS
175 oratoribus implicaretur. Multum etiam in causis versabatur isdem fere temporibus D. Brutus, is qui consul cum Mamerco fuit, homo et Graecis doctus litteris et Latinis. Dicebat etiam L. Scipio non imperite Gnaeusque Pompeius Sex. F. aliquem numerum obtinebat. Nam Sex. frater eius prae- 5 stantissimum ingenium contulerat ad summam iuris civilis et ad perfectam geometriae et rerum Stoicarum scientiam. tltem in iure et ante hos M. Brutus et paulo post eum C. Billienus homo per se magnus prope simili ratione sum- mus evaserat ; qui consul factus esset, nisi in Marianos con- 10
176 sulatus et in eas petitionis angustias incidisset. Cn. autem Octavi eloquentia, quae fuerat ante consulatum ignorata, in consulatu multis contionibus est vehementer probata. Sed ab eis, qui tantum in dicentium numero, non in oratorum fuerunt, iam ad oratores revertamur. Censeo, inquit Atticus ; 15 eloquentis enim videbare, non sedulos velle conquirere.
^ Festivitate igitur et facetiis, inquam, C. lulius L. F. et superioribus et aequalibus suis omnibus praestitit oratorque fuit minime ille quidem vehemens, sed nemo umquam ur- banitate, nemo lepore, nemo suavitate conditior. Sunt eius 20 aUquot orationes, ex quibus sicut ex eiusdem tragoediis
178 lenitas eius non sine nervis perspici potest. Eius aequalis P. Cethegus, cui de re publica satis suppeditabat oratio — totam enim tenebat eam penitusque cognovcrat ; itaque in senatu consularium auctoritatem adsequebatur — ; sed in 25 causis publicis nihil, in privatis satis veterator videbatur. Erat in privatis causis Q. Lucretius Vispillo et acutus et iuris peritus ; nam Ofella contionibus aptior quam iudiciis.
r versabatur Kayser : versaretur L : versatus est Stangl 5
at aliquem vulg. : aut quem H^ : at quem C 7 perfectam vulg. :
perfectum L et add. vu/g. scientiam item in iure, et ante hos C: item in iure eminuerat ante Prohasel. Glossema in verbis simili ratione inesse putat Martha : magnus L : cognitus Rau: simili ratione prope maluit Schiitz : prope sim. ullaoratione Bake 26 in privatis vu'g. : privatis L 27 erat vulg. : erant L 28 Ofella Victor
Pisanus : a filia L
BRVTVS
48 178
Prudens etiam T. Annius Velina et in eius generis causis orator sane tolerabilis. In eodem genere causarum multum erat T. luventius nimis ille quidem lentus in dicendo et paene frigidus, sed et callidus et in capiendo adversario 5 versutus et praeterea nec indoctus et magna cum iuris civilis intellegentia. Cuius auditor P. Orbius meus fere aequalis 179 in dicendo non nimis exercitatus, in iure autem civili non inferior quam magister fuit. Nam T. Aufidius, qui vixit ad summam senectutem, volebat esse similis horum eratque et
10 bonus vir et innocens, sed dicebat parum ; nec sane plus frater eius M. Vergilius, qui tribunus plebis L. SuUae im- peratori diem dixit. Eius conlega P. Magius in dicendo paulo tamen copiosior. Sed omnium oratorum sive rabu- 180 larum, qui et plane indocti et inurbani aut rustici etiam
15 fuerunt, quos quidem ego cognoverim, solutissimum in dicendo et acutissimum iudico nostri ordinis Q. Sertorium, equestris C. Gargonium. Fuit etiam facilis et expeditus ad dicendum et vitae splendore multo et ingenio sane proba- bili T. lunius L. F. tribunicius, quo accusante P. Sextius
20 praetor designatus damnatus est ambitus ; is processisset honoribus longius, nisi semper infirma atque etiam aegra valetudine fuisset.
Atque ego praeclare intellego me in eorum commemora tione versari qui nec habiti sint oratores neque fuerint, prae- 25 teririque a me aUquot ex veteribus commemoratione aut laude dignos. Sed hoc quidem ignoratione ; quid enim est superioris aetatis quod scribi possit de eis, de quibus nuUa monumenta loquuntur nec aUorum nec ipsorum ? de his autem, quos ipsi vidimus, neminem fere praetermittemus
2 multum L : multus vulg. : multarum Jahn 5 magna cura
L : magna cum . . . tum Eberhard 1 1 Virgilius F Sullae
/■' : Syliae L 14 et inurbani codd. det. : aut inurbani L 24
sint . . . fuerint C : sunt . . . fuerunt H 27 sciri possit maluit
Eberhard 29 praetermittemus Bake : praetermittimus L
4*
49
49 i8i M. TVLLI CICERONIS
182 [eorum quos aliquando dicentis vidimus]. Volo enim sciri in tanta et tam vetere re publica maximis praemiis eloquen- tiae propositis omnis cupisse dicere, non plurimos ausos esse, potuisse paucos. Ego tamen ita de uno quoque dicam ut intellegi possit quem existimem clamatorem, 5 quem oratorem fuisse. Isdem fere temporibus aetate in- feriores paulo quam lulius, sed aequales propemodum fuerunt C. Cotta P. Sulpicius Q. Varius Cn. Pomponius C. Curio L. Fufius M. Drusus P. Antistius ; nec ulla aetate
183 uberior oratorum fetus fuit. Ex his Cotta et Sulpicius cum 10 meo iudicio tum omnium facile primas tulerunt. Hic At- ticus : Quo modo istuc dicis, inquit, cum tuo iudicio tum omnium ? Semperne in oratore probando aut improbando vulgi iudicium cum intellegentium iudicio congruit? An alii probantur a multitudine, alii autem ab eis qui intelle- '5 gunt ? Recte requiris, inquam, Attice ; sed audies ex me
184 fortasse quod non omnes probent. An tu, inquit, id laboras, si huic modo Bruto probaturus es ? Plane, inquam, Attice, disputationem hanc de oratore probando aut improbando multo maUm tibi et Bruto placere, eloquentiam autem 20 meam populo probari veHm. Etenim necesse est, qui ita dicat, ut a multitudine probetur, eundem doctis probari. Nam quid in dicendo rectum sit aut pravum ego iudicabo,
si modo is sum qui id possim aut sciam iudicare ; qualis vero sit orator ex eo quod is dicendo efficiet poterit intel- 25
1 85 legi. Tria sunt enim, ut quidem ego sentio, quae sint efficienda dicendo : ut doceatur is apud quem dicetur, ut delectetur, ut moveatur vehementius. Quibus virtutibus oratoris horum quidque efficiatur aut quibus vitiis orator aut non adsequatur haec aut etiam in his labatur et cadat, 3°
I vidimus L : audivimus Ruhnken eorum . . . vidimus secl.
Kayser sciri codd. det. : scire L 153 mult. vidg. ab eis
codd. det. : ab his L 17 laboras, si huic Mannttns : laborasse huic L 19 de . . . improbando secl. Schiits 25 quod quis maluit Jahn :
quod ipse Weidner 27 dicetur L : dicatur codd. det.
BRVTVS
49185
artifex aliquis iudicabit. Efificiatur autem ab oratore necne, ut ei qui audiunt ita afficiantur ut orator velit, vulgi adsensu et populari adprobatione iudicari solet. Itaque numquam de bono oratore aut non bono doctis hominibus cum populo -q
5 dissensio fuit. An censes, dum illi viguerunt quos ante 186 dixi, non eosdem gradus oratorum vulgi iudicio et doctorum fuisse ? De populo si quem ita rogavisses : Quis est in hac civitate eloquentissimus ? in Antonio et Crasso aut dubitaret aut hunc aUus, illum aUus diceret. Nemone PhiUppum tam
10 suavem oratorem, tam gravem^ tam facetum his anteferret, quem nosmet ipsi, qui haec arte aUqua volumus expendere, proximum iUis fuisse diximus ? Nemo profecto ; id enim ipsum est summi oratoris summum oratorem populo videri. Qua re tibicen Antigenidas dixerit discipulo sane frigenti ad '87
J5 populum : Mihi cane et Musis; ego huic Bruto dicenti, ut solet, apud muUitudinem, Mihi cane et populo, mi Brute, dixerim, ut qui audient quid efficiatur, ego etiam cur id efficiatur inteUegam. Credit eis quae dicuntur qui audit oratorem, vera putat, adsentitur probat, fidem facit oratio :
20 tu artifex quid quaeris ampUus ? Delectatur audiens multi- ^^8 tudo et ducitur oratione et quasi voluptate quadam perfun- ditur : quid habes quod disputes ? Gaudet dolet, ridet plorat, favet odit, contemnit invidet, ad misericordiam in- ducitur, ad pudendum, ad pigendum ; irascitur mitigatur,
2; sperat timet ; haec perinde accidunt, ut eorum qui adsunt mentes verbis et sententiis et actione tractantur; quid est quod exspectetur docti aUcuius sententia ? Quod enim pro- bat multitudo, hoc idem doctis probandum est. Denique hoc specimen est popularis iudici, in quo numquam fuit
30 populo cum doctis inteUegentibusque dissensio. Cum multi 189 essent oratores in vario genere dicendi, quis umquam ex his
2 audiunt L : audiant frw^s// : audient codd. det. 14 dixerit
sane discipulo Madvig 18 his L, corr. vulg. 24 mitigatur
Schiitz : miratur L 27, 28 quod . . . probandum est sccl. Campe
25, 30 in quo . . . dissensio secl. Eberhard
50 i89 M. TVLLI CICERONIS
excellere iudicatus est vulgi iudicio qui non idem a doctis probaretur? Quando autem dubium fuisset apud patres nostros eligendi cui patroni daretur optio quin aut Antonium optaret aut Crassum ? Aderant multi alii ; tamen utrum de his potius dubitasset aliquis, quin alterum nemo. Quid, 5 adulescentibus nobis cum esset Cotta et Hortensius, num quis; cui quidem eligendi potestas esset, quemquam his ^ anteponebat ? Tum Brutus : Quid tu, inquit, quaeris alios ? de te ipso nonne quid optarent rei, quid ipse Hortensius iudicaret videbamus ? qui cum partiretur tecum causas, — 10 saepe enim interfui — perorandi locum, ubi plurimum pollet oratio, semper tibi relinquebat. Faciebat ille quidem, in- quam, et mihi benevolentia, credo, ductus tribuebat omnia. Sed ego quae de me popuH sit opinio nescio ; de reliquis hoc adfirmo, qui vulgi opinione disertissimi habiti sint, 15 eosdem intellegentium quoque iudicio fuisse probatissimos.
191 Nec enim posset idem Demosthenes dicere quod dixisse Antimachum clarum poetam ferunt : qui cum convocatis auditoribus legeret eis magnum illud quod novistis volumen suum et eum legentem omnes praeter Platonem reUquis- 20 sent, Legam, inquit, nihilo minus : Plato enim mihi unus instar est centum miUum. Et recte ; poema enim recon- ditum paucorum adprobationem, oratio popularis adsensum vulgi debet movere. At si eundem hunc Platonem unum auditorem haberet Demosthenes, cum esset reUctus a ceteris, 25
192 verbum facere non posset. Quid tu, Brute, posses, si te ut Curionem quondam contio reUquisset? Ego vero, inquit iUe, ut me tibi indicem, in eis etiam causis, in quibus omnis res nobis cum iudicibus est, non cum populo, tamen si a corona reUctus sim, non queam dicere. Ita se, inquam, res 30 habet. Vt, si tibiae inflatae non referant sonum, abiciendas
2 fuisset L : fuit Eberhard 4 At erant maltiit Ernesti \
7 cui vulg. : quo L 22 centum milium Camerarius : omnium m.
illum L 24 movere B M'^ : moveri L 26 possesne, si tu vulg. : posses nisi tu L
BRVTVS
51 192
eas sibi tibicen putet, sic oratori populi aures tamquam tibiae sunt : eae si inflatum non recipiunt — aut si auditor omnino tamquam equus non facit, agitandi finis faciendus est. Hoc '^ tamen interest, quod vulgus interdum non probandum ora-
5 torem probat, sed probat sine comparatione ; cum a medio- cri aut etiam a malo delectatur, eo est contentus ; esse melius non sentit, illud quod est, qualecumque est, probat. Tenet enim auris vel mediocris orator, sit modo aliquid in eo ; nec res uUa plus apud animos hominum quam ordo et ornatus
10 orationis valet. Qua re quis ex populo, cum Q. Scaevolam 154 pro M. Coponio dicentem audiret in ea causa, de qua ante dixi, quicquam politius aut elegantius aut omnino melius aut exspectaret autposse fieri putaret? Cum is hoc probare 195 vellet, M'. Curium, cum ita heres institutus esset, * si pupillus
15 ante mortuus esset quam in suam tutelam venisset,' pupillo non nato heredem esse non posse : quid ille non dixit de testamentorum iure ? de antiquis formuHs ? quem ad modum scribi oportuisset, si etiam fiHo non nato heres institueretur ? quam captiosum esse populo, quod scriptum esset neglegi 196
30 et opinione quaeri voluntates et interpretatione disertorum scripta simplicium hominum pervertere? Quam ille multa 197 de auctoritate patris sui, qui semper ius illud esse defenderat ? quam omnino multa de conservando iure civiU? Quae quidem omnia cum perite et scienter item breviter et
25 presse et satis ornate et pereleganter diceret, quis esset in populo qui aut exspectaret aut fieri posse quicquam melius putaret ? At vero, ut contra Crassus ab adulescente deU- 53 cato, qui in Utore ambulans scalmum repperisset ob eamque rem aedificare navem concupivisset, exorsus est, simiUter
30 Scaevolam ex uno scalmo captionis centumvirale iudicium
6 a malo vulg. : malo L delectetur OG 13 posse fieri C :
fieri posse OG 19 esset Ernesti: esse L 22 qui , . . de-
fenderat secl. Eberhard 24 item M. Haupt : tum ita L : tum [ita]
Friedrich : sumpta Martha 26 aut exspectaret aut secl. Jahn
53 197 M. TVLLI CICERONIS
hereditatis effecisse : hoc ille initio, consecutis multis eius- dem generis sententiis, delectavit animosque omnium qui aderant in hilaritatem a severitate traduxit ; quod est unum ex tribus quae dixi ab oratore effici debere. Deinde hoc voluisse eum, qui testamentum fecisset, hoc sensisse, quoquo 5 modo filius non esset, qui in suam tutelam veniret, sive non natus sive ante mortuus, Curius heres ut esset ; ita scribere plerosque et id valere et valuisse semper. Haec et multa eius modi dicens fidem faciebat ; quod est ex tribus oratoris
198 officiis alterum. Deinde aequum bonum testamentorum 10 sententias voluntatesque tutatus est : quanta esset in verbis captio cum in ceteris rebus tum in testamentis, si neglege- rentur voluntates ; quantam sibi potentiam Scaevola adsu- meret, si nemo auderet testamentum facere postea nisi de illius sententia. Haec cum graviter tum ab exemplis copiose, 15 tum varie, tum etiam ridicule et facete explicans eam admi- rationem adsensionemque commovit, dixisse ut contra nemo videretur; — hoc erat oratoris officium partitione tertium, genere maximum. Hic ille de populo iudex^ qui separatim alterum admiratus esset, idem audito altero iudicium suum 20 contemneret ; at vero intellegens et doctus audiens Scaevo- lam sentiret esse quoddam uberius dicendi genus et ornatius. Ab utroque autem causa perorata si quaereretur, uter prae- staret orator, numquam profecto sapientis iudicium a iudicio
^^ vulgi discreparet. Qui praestat igitur intellegens imperito? 25 Magna re et difficili ; si quidem magnum est scire, quibus rebus efficiatur amittaturve dicendo illud quidquid est quod aut effici dicendo oportet aut amitti non oportet. Praestat etiam illo doctus auditor indocto, quod saepe, cum oratores duo aut plures populi iudicio probantur, quod dicendi genus 30
I hoc in illo initio consecutus L (consecutis codd, det.) : hocce ille initio, consecutis Stangl: hoc ille initio . . . animos[que] . . . aderant et Madvig 6 veiiiret C: venisset BHM 15 tum ab vulg. :
cum ab L 16 facete vulg. : facile L 27 dicendo secl. Kraf-
fert
199
BRVTVS
54 199
optimum sit intellegit. Nam illud quod populo non pro- batur ne intellegenti quidem auditori probari potest. Vt enim ex nervorum sono in fidibus quam scienter ei pulsi sint intellegi solet : sic ex animorum motu cernitur quid
5 tractandis his perficiat orator. Itaque intellegens dicendi 200 existimator, non adsidens et adtente audiens, sed uno aspectu et praeteriens de oratore saepe iudicat. Videt oscitantem iudicem, loquentem cum altero, non numquam etiam circulantem, mittentem ad horas, quaesitorem ut di-
10 mittat rogantem : intellegit oratorem in ea causa non adesse, qui possit animis iudicum admovere orationem tamquam fidibus manum. Idem si praeteriens aspexerit erectos in- tuentis iudices, ut aut doceri de re idque etiam vultu probare videantur, aut ut avem cantu aliquo sic illos viderit oratione
1 5 quasi suspensos teneri aut_, id quod maxime opus est, miseri- cordia odio motu animi aUquo perturbatos esse vehementius : ea si praeteriens, ut dixi, aspexerit, si nihil audiverit, tamen oratorem versari in illo iudicio et opus oratorium fieri aut perfectum iam esse profecto intelleget.
2 0 Cum haec disseruissem, uterque adsensus est ; et ego ^oj tamquam de integro ordiens : Quando igitur, inquam, a Cotta et Sulpicio haec omr)is fiuxit oratio, cum hos maxime iudicio illorum hominum et ilUus aetatis dixissem probatos, revertar ad eos ipsos; tum reUquos, ut institui, deinceps
J5 persequar. Quoniam ergo oratorum bonorum— hos enim quaerimus — duo genera sunt, unum attenuate presseque, aUerum sublate ampleque dicentium ; etsi id meUus est quod splendidius et magnificentius, tamen in bonis omnia quae summa sunt iure laudantur. Sed cavenda est presso 202
,0 iUi oratori inopia et ieiunitas, amplo autem inflatum et cor-
2 auditori secl. Kayser 10 oratorem secl. Weidnet 13 ut aut
L: aut secl. Martha 22, 23 maxime cum mco iudicio tum omnium
illius aetatis Eberhard : maxime iudicio illorum omnium [et illius aetatis] Martha : maxime ct mco et omnium et illius aetatis oratoribus Jahn
55 202 M. TVLLI CICERONIS
ruptum orationis genus. Inveniebat igitur acute Cotta, dicebat pure ac solute ; et ut ad infirmitatem laterum per- scienter contentionem omnem remiserat, sic ad virium im- becillitatem dicendi accommodabat genus. Nihil erat in eius oratione nisi sincerum, nihil nisi siccum atque sanum ; 5 illudque maximum, quod cum contentione orationis flectere animos iudicum vix posset nec omnino eo genere diceret, tractando tamen impellebat ut idem facerent a se commoti
203 quod a Sulpicio concitati. Fuit enim Sulpicius vel maxime omnium, quos quidem ego audiverim, grandis et, ut ita 10 dicam, tragicus orator. Vox cum magna tum suavis et splendida ; gestus et motus corporis ita venustus ut tamen ad forum, non ad scaenam institutus videretur ; incitata et volubilis nec ea redundans tamen nec circumfluens oratio. Crassum hic volebat imitari ; Cotta malebat Antonium ; sed 15
204 ab hoc vis aberat Antoni, Crassi ab illo lepos. O magnam, inquit, artem ! Brutus : si quidem istis, cum summi essent
56 oratores, duae res maximae altera alteri defuit. Atque in his oratoribus illud animadvertendum est, posse esse sum- mos^ qui inter se sint dissimiles. Nihil enim tam dissimile 20 quam Cotta Sulpicio, et uterque aequalibus suis plurimum praestitit. Qua re hoc doctoris intellegentis est videre, quo ferat natura sua quemque, et ea duce utentem sic instituere, ut Isocratem in acerrimo ingenio Theopompi et lenissimo Ephori dixisse traditum est, alteri se calcaria adhibere alteri 25
205 frenos. Sulpici orationes quae feruntur, eas post mortem eius scripsisse P. Cannutius putatur aequaUs meus, homo extra nostrum ordinem meo iudicio disertissimus. Ipsius Sulpici nulla oratio est, saepeque ex eo audivi, cum se scribere neque consuesse neque posse diceret. Cottae pro 3°
7 nec . . . diceret secl. Weidner 10 omnium add. codd. dei. 18 maximae codd. det. : maximeZ. 19 post illud add. inquam Weidner
21 Sulpicio L : Sulpicii Madvig 24 et lenissimo C : e denissimo
O^ : et lenissimum GM^ : et lentissimo Vqgel e.v Qtuntil. ii. 8, 11 27 Canutius vulg.
BRVTVS
56 205
se lege Varia quae inscribitur, eam L. Aelius scripsit Cottae rogatu. Fuit is omnino vir egregius et eques Romanus cum primis honestus idemque eruditissimus et Graecis litteris et Latinis, antiquitatisque nostrae et in inventis rebus et
5 in actis scriptorumque veterum litterate peritus. Quam scientiam Varro noster acceptam ab illo auctamque per sese, vir ingenio praestans omnique doctrina, pluribus et inlustrioribus litteris explicavit. Sed idem Aelius Stoicus 206 esse voluit, orator autem nec studuit umquam nec fuit.
10 Scribebat tamen orationes, quas alii dicerent ; ut Q. Metello tF., ut Q. Caepioni, ut Q. Pompeio Rufo, quamquam is etiam ipse scripsit eas, quibus pro se est usus, sed non sine Aelio. His enim scriptis etiam ipse interfui, cum essem 207 apud Aelium adulescens eumque audire perstudiose solerem.
15 Cottam autem miror summum ipsum oratorem minimeque ineptum Aelianas levis oratiunculas voluisse existimari suas. His duobus eiusdem aetatis adnumerabatur nemo tertius, 57 sed mihi placebat Pomponius maxime, vel dicam^, minime dispHcebat. Locus erat omnino in maximis causis praeter
20 eos de qiiibus supra dixi nemini, propterea quod Antonius, qui maxime expetebatur, facilis in causis recipiendis erat ; fastidiosior Crassus, sed tamen recipiebat. Horum qui neutrum habebat, confugiebat ad PhiHppum fere aut ad Caesarem ; tCottat Sulpicius expetebantur. Ita ab his sex
25 patronis causae inlustres agebantur ; neque tam multa quam nostra aetate iudicia fiebant, neque hoc quod nunc fit, ut causae singulae defenderentur a pluribus, quo nihil est vitio- sius. Respondemus eis quos non audivimus : in quo primum 208 saepe aHter est dictum aHter ad nos relatum ; deinde magni
8 Stoicus esse voluit vulg. : Stoicus voluit L : Stoicus studuit Martha : Stoicum se voluit Stangl ii L. F. Martha : Balearici
filio Lambinus Caepioni vtdg. : Caepione L 13 scriptis om.
O' : scribendis Lambinus : scribentibus Kraffert 24 post Cotta
Sulpicius^Mf expetebantur Martha : rarius Cotta et Sulpicius ex- petebantur Eberhard : tum C. et S. expetebantur Piderit : Cotta raro, rarius S. expetebatur Stangl : alii alia
57 2o8 M. TVLLI CICERONIS
interest coram videre me, quem ad modum adversarius de quaque re adseveret, maxime autem, quem ad modum quae- que res audiatur. Sed nil vitiosius quam, cum unum corpus debeat esse defensionis, nasci de integro causam, cum sit ab
209 altero perorata. Omnium enim causarum unum est iiaturale 5 principium, una peroratio; reliquae partes quasi membra suo quaeque loco locata suam et vim et dignitatem tenent. Cum autem difificile sit in longa oratione non aliquando aliquid ita dicere ut sibi ipse non conveniat, quanto diffici- lius cavere, ne quid dicas quod non conveniat eius orationi 10 qui ante te dixerit ? Sed quia et labor multo maior est totam causam quam partem dicere et quia plures ineuntur gratiae si uno tempore dicas pro pluribus, idcirco hanc _ consuetudinem libenter adscivimus.
2 Erant tamen quibus videretur ilhus aetatis tertms Curio, 15
quia splendidioribus fortasse verbis utebatur et quia Latine non pessime loquebaturj usu, credo, aUquo domestico. Nam Htterarum admodum nihil sciebat ; sed magni interest quos quisque audiat cotidie domi, quibuscum loquatur a puero, quem ad modum patres, paedagogi, matres etiam loquantur, 20
211 Legimus epistulas CorneUae matris Gracchorum : apparet fihos non tam in gremio educatos quam in sermone matris. Auditus est nobis LaeHae C. F. saepe sermo : ergo iUam patris elegantia tinctam vidimus et fihas eius Mucias ambas, quarum sermo mihi fuit notus, et neptes Licinias, quas nos 25 quidem ambas, hanc vero Scipionis etiam tu, Brute, credo, ahquando audisti loquentem. Ego vero ac hbenter quidem, inquit Brutus ; et eo Hbentius, quod L. Crassi erat fiHa,
212 Quid Crassum, inquam, iUum censes, istius Liciniae fihum, Crassi testamento qui fuit adoptatus ? Summo iste quidem 30 dicitur ingenio fuisse, inquit ; et vero hic Scipio, conlega meus, mihi sane bene et loqui videtur et dicere. Recte, inquam,
2 maximi Buttmctnn 9 sibi ipse non conveniat L : sibi ipsum
non conveniat Lambinus : tibi ipse non convenias Emesii 11 te
om. HG 22 in gremio vulg. : gremio L
BRVTVS
58 212
^5
I
iudicas^ Brute. Etenim istius genus est ex ipsius sapientiae stirpe generatum. Nam et de duobus avis iam diximus, Scipione et Crasso, et de tribus proavis, Q. Metello, cuius quattuor //// filii, P. Scipione, qui ex dominatu Ti. Gracchi privatus in libertatem rem publicam vindicavit, Q. Scaevola augure, qui peritissimus iuris idemque percomis est habitus. lam duorum abavorum quam est inlustre nomen, P. Scipio- 213 nis, qui bis consul fuit, qui est Corculum dictus, alterius omnium sapientissimi, C. Laeli. — O generosam, inquit, stirpem et tamquam in unam arborem plura genera, sic in istam domum multorum insitam [atque inluminatam] sapien- tiam ! — Similiter igitur suspicor, ut conferamus parva magnis, 59 Curionis, etsi pupillus relictus est, patrio fuisse instituto puro sermone adsuefactam domum ; et eo magis hoc iudico quod neminem ex his quidem, qui aliquo in numero fuerunt, co- gnovi in omni genere honestarum artium tam indoctum, tam rudem. Nullum ille poetam noverat, nuUum legerat orato- 214 rem, nullam memoriam antiquitatis conlegerat ; non publi- cum ius, non privatum et civile cognoverat. Quamquam hoc quidem fuit etiam in aliis et magnis quidem oratoribus, quos parum his instructos artibus vidimus, ut Sulpicium^ ut An- tonium. vSed ei tamen unum illud habebant dicendi opus elaboratum ; idque cum constaret ex quinque notissimis partibus, nemo in aliqua parte earum omnino nihil poterat : in quacumque enim una plane clauderet, orator esse non posset ; sed tamen alius in alia excellebat magis. Reperie- 215 bat quid dici opus esset et quo modo praeparari et quo loco locari, memoriaque ea comprendebat Antonius, excellebat autem actione; erant[que] ei quaedam ex his paria cum
4 quattuor illi filii Jahn : quattuorfilii L : quattuor filii consulares Campe 11 atque inluminatam L (secl. Kayser) : atque innatam
Scliiitz: atque inseminatam Slangl: alii alia 19 hoc vulg. : hic F'.
id C 24 [parte] earum Vassis: partium earum S/a«^/ 27
praeparari vulg. : praeparare L : apparari Campe 29 erantque
FO: erant C
59 215 M. TVLLI CICERONIS
CrassOj quaedam etiam superiora ; at Crassi magis nitebat oratio. Nec vero Sulpicio neque Cottae dicere possumus neque cuiquam bono oratori rem uUam ex illis quinque
216 partibus plane atque omnino defuisse. Itaque in Curione hoc verissime iudicari potest, nulla re una magis oratorem 5 commendari quam verborum splendore et copia. Nam cum
60 tardus in cogitando tum in struendo dissipatus fuit. Reliqua duo sunt, agere et meminisse : in utroque cachinnos inri- dentium commovebat. Motus erat is, quem et C. lulius
in perpetuum notavit, cum ex eo in utramque partem toto 10 corpore vacillante quaesivit quis loqueretur e luntre, et Cn. Sicinius homo impurus, sed admodum ridiculus, — neque
2 1 7 aliud in eo oratoris simile quicquam. Is cum tribunus plebis Curionem et Octavium consules produxisset Curioque multa dixisset sedente Cn. Octavio conlega, qui devinctus 15 erat fasciis et multis medicamentis propter dolorem artuum delibutus, ' numquam,' inquit, ' Octavi, conlegae tuo gratiam referes : qui nisi se suo more iactavisset, hodie te istic muscae comedissent.' Memoria autem ita fuit nuUa, ut aliquotiens, tria cum proposuisset, aut quartum adderet aut 20 tertium quaereret ; qui in iudicio privato vel maximo, cum ego pro Titinia Cottae peroravissem, ille contra me pro Ser. Naevio diceret, subito totam causam oblitus est idque vene- ■
2 1 8 ficiis et cantionibus Titiniae factum esse dicebat. Magna haec immemoris ingeni signa ; sed nihil turpius quam quod 25 etiam in scriptis obliviscebatur quid paulo ante posuisset, ut in eo Hbro, ubi se exeuntem e senatu et cum Pansa no- stro et cum Curione filio conloquentem facit [cum senatum Caesar consul habuisset] omnisque ille sermo ductus est e
2-4 nec vero . . . defuisse secl. Eberhard 7 in struendo F: in
instruendo C 11 quis L et Quintil. : quid Campe loqueretur
vulg. : loquetur L eluntre FMG : e lintre O' : cluntre O^ :
eli intre BH: in luntre Quintil. 12, 13 neque . . . quicquam s^c/.
Kayser 26 oblivisceretur Manutius 28, 29 cum . . . habuisset
secl. Etnesti 29 ductus est Orelli : ductus esset Lambinus:
ductus L : ducitur vulg.
i
BRVTVS
60 218
percontatione fili quid in senatu esset actum. In quo multis verbis cum inveheretur in Caesarem Curio disputatioque esset inter eos, ut est consuetudo dialogorum, cum sermo esset institutus senatu misso, quem senatum Caesar consul
5 habuisset, reprendit eas res quas idem Caesar anno post gj et deinceps reliquis annis administravisset in Gallia. Tum 219 Brutus admirans : Tantamne fuisse oblivionem, inquit, in scripto praesertim, ut ne legens quidem umquam senserit quantum flagiti commisisset ? Quid autem, inquam, Brute,
ic stultius quam, si ea vituperare volebat quae vituperavit, non eo tempore instituere sermonem, cum illarum rerum iam tempora praeterissent ? Sed ita totus errat ut in eodem sermone dicat in senatum se Caesare consule non accedere et id dicat ipso consule exiens e senatu. lam, qui hac parte
15 animi, quae custos est ceterarum ingeni partium, tam debilis esset ut ne in scripto quidem meminisset quid paulo ante posuisset, huic minime mirum est ex tempore dicenti soUtam effluere mentem. Itaque cum ei nec officium deesset et 220 flagraret studio dicendi, perpaucae ad eum causae defere-
20 bantur. Orator autem vivis eius aetatis aequaHbus proxi- mus optimis numerabatur propter verborum bonitatem, ut ante dixi, et expeditam ac profluentem quodam modo cele- K| ritatem. Itaque eius orationes aspiciendas tamen censeo. " Sunt illae quidem languidiores, verum tamen possunt augere
25 et quasi alere id bonum quod in illo mediocriter fuisse concedimus : quod habet tantam vim ut solum sine aliis in Curione speciem oratoris alicuius effecerit. Sed ad instituta redeamus.
1-4 in quo . . . misso secl. Eberhard 2, 3 disputatioque . . . dialo- gorum sed. Kayser 6 administravit M : administravisset C
13 in senatum codd. det. : in senatu L 14 et id Lambinus: sed id L 16 ut ne . . . posuisset secl. Eberhard 20 vivis eius aetatis aeq.
Friedrich : vivis eius aequalibus L {secl. Kayser) : a temporis eius aeq. Madvig : a suis aeq. Piderit : vivis etiam aeq. Stangl 25 medio-
criter L : non mediocriter Stangl
62 221 M. TVLLI CICERONIS
In eodem igitur numero eiusdem aetatis C. Carbo fuit
221.. ....
illius eloquentissimi viri filius. Non satis acutus orator, sed tamen orator numeratus est. Erat in verbis gravitas et facile dicebat et auctoritatem naturalem quandam habe- bat oratio. Acutior Q. Varius rebus inveniendis nec minus 5 verbis expeditus ; fortis vero actor et vehemens et verbis nec inops nec abiectus et quem plane oratorem dicere auderes, Cn. Pomponius lateribus pugnans, incitans animos, acer
222 acerbus criminosus. Multum ab his aberat L. Fufius, tamen ex accusatione M'. AquiU diligentiae fructum ceperat. 10 Nam M. Drusum tuum magnum avunculum, gravem ora- torem ita dumtaxat cum de re publica diceret, L. autem Lucullum etiam acutum, patremque tuum, Brute, iuris quoque et publici et privati sane peritum, M. LucuUum, M. Octavium Cn. F., qui tantum auctoritate dicendoque 15 valuit ut legem Semproniam frumentariam popuU frequentis suffragiis abrogaverit, Cn. Octaviura M. F., M. Catonem patrem, Q. etiam Catulum filium abducamus ex acie, id est
a iudiciis, et in praesidiis rei pubUcae, cui facile satis facere
223 possint, coUocemus. Eodem Q. Caepionem referrem, nisi 20 nimis equestri ordini deditus a senatu dissedisset. Cn. Car- bonem M. Marium et ex eodem genere compluris minime dignos elegantis conventus auribus aptissimos cognovi tur- bulentis contionibus. Quo in genere, ut in his perturbem aetatum ordinemj nuper L. Quinctius fuit; aptior etiam 25
324 PaUcanus auribus imperitorum. Et quoniam huius generis facta mentio est, seditiosorum omnium post Gracchos L. Appuleius Saturninus eloquentissimus visus est ; magis specie tamen et motu atque ipso amictu capiebat homines quam aut dicendi copia aut mediocritate prudentiae. Longe 30
I fuit secl. Vassis 2 filius. Is Jahn 10 tamen L : tametsi
Ebeyhard cepit maluit Stangl 18 id est a iudiciis sect.
Manutius 24 contionibus vulg. : cognitionibus L 25 etiam M. Stangl
BRVTVS
62 324
autem post natos homines improbissimus C. Servilius Glau- cia, sed peracutus et callidus cum primisque ridiculus. Is ex summis et fortunae et vitae sordibus in praetura consul factus esset, si rationem eius haberi licere iudicatum esset. 5 Nam et plebem tenebat et equestrem ordinem beneficio legis devinxerat. ' Is praetor eodem die quo Saturninus tribunus plebis Mario et Flacco consuHbus publice est interfectus; homo simillimus Atheniensis Hyperboli, cuius improbitatem veteres Atticorum comoediae notaverunt.
10 Quos Sex. Titius consecutus est homo loquax sane et satis 225 acutus, sed tam solutus et mollis in gestu ut saltatio quaedam nasceretur cui saltationi Titius nomen esset. Ita cavendum est ne quid in agendo dicendove facias, cuius imitatio rideatur. Sed ad paulo superiorem aetatem 63
15 revecti sumus; nunc ad eam de qua aliquantum sumus locuti revertamur.
Coniunctus igitur Sulpici aetati P. Antistius fuit, rabula 226 sane probabiHs, qui multos cum tacuisset annos neque contemni solum sed inrideri etiam soHtus esset, in tribu-
20 natu primum contra C. luH iUam consulatus petitionem extraordinariam veram causam agens est probatus ; et eo magis quod eandem causam cum ageret eius conlega iUe ipse Sulpicius, hic plura et acutiora dicebat. Itaque post tribunatum primo multae ad eum causae, deinde omnes
25 maximae quaecumque erant deferebantur. Rem videbat 327 acute, componebat diHgenter, memoria valebat ; verbis non iUe quidem ornatis utebatur sed tamen non abiectis ; expedita autem erat et perfacile currens oratio ; et erat eius quidam tamquam habitus non inurbanus ; actio paulum
3 in summis . . . ex praetura nialuit Campe in praetura secl. Schenkl: paene cons.f. est [si . . . esset] nam . . . devinxerat [is . . . inter- fectus] Eberhard 6 is praetor L : igitur pr. Slangl 10 est
add. Jahn ii dissolutus B>H 13 ita cavendum . . . rideatur
secl. Stangl : \vv\Ae.2A.\xr Friedrich 15 reiecti 0'G 18 iacuisset
Baehrens 29 quidam Manutius : quidem L
cic. BRVT. 5
63 327 M. TVLLI CICERONIS
cum vitio vocis tum etiam ineptiis claudicabat. Hic tem- poribus floruit eis quibus inter profectionem reditumque L. Sullae sine iure fuit et sine ulla dignitate res publica ; hoc etiam magis probabatur, quod erat ab oratoribus quae- dam in foro solitudo. Sulpicius occiderat, Cotta aberat et 5 Curio, vivebat e reliquis patronis eius aelatis nemo praeter Carbonem et Pomponium, quorum utrumque facile supera-
^^ bat. Inferioris autem aetatis erat proximus L. Sisenna, doctus vir et studiis optimis deditus^ bene Latme loquens, gnarus rei publicae, non sine facetiis sed neque laboris 10 multi nec satis versatus in causis ; interiectusque inter duas aetates Hortensi et Sulpici nec maiorem consequi poterat et minori necesse erat cedere. Huius omnis facultas ex historia ipsius perspici potest, quae cum facile omnis vincat superiores, tum indicat tamen quantum absit a summo 15 quamque genus hoc scriptionis nondum sit satis Latinis litteris inlustratum. Nam Q. Hortensi admodum adule- scentis ingenium ut Phidiae signum simul aspectum et pro-
329 batum est. Is L. Crasso Q. Scaevola consulibus primum in foro dixit et apud hos ipsos quidem consules, et cum 20 eorum qui adfuerunt, tum ipsorum consulum qui omnis intellegentia anteibant, iudicio discessit probatus. Vnde- viginti annos natus erat eo tempore, est autem L. Paullo C. Marcello consulibus mortuus : ex quo videmus eum in patronorum numero annos quattuor et quadraginta fuisse. 25 Hoc de oratore paulo post plura dicemus ; hoc autem loco voluimus aetatem eius in disparem oratorum aetatem in- cludere. Quamquam id quidem omnibus usu venire necesse fuit, quibus paulo longior vita contigit, ut et cum multo maioribus natu quam essent ipsi et cum 30 aliquanto minoribus compararentur. Vt Accius isdem
a eis vtil^, : his L 3 ulla seci. Jahn 12 maiorem vulg. :
maioris L 26 hoc . . . includere secl. Eberhard 27 aetatem
i>ecl. Schiitz eius add. Stephanus aetatem om. O
BRVTVS
64 229
aedilibus ait se et Pacuvium docuisse fabulam, cum ille octoginta, ipse triginta annos natus esset : sic Hortensius non 230 cum suis aequalibus solum sed et mea cum aetate et cum tua, Brute, et cum aliquanto superiore coniungitur, si
5 quidem et Crasso vivo dicere solebat et magis iam etiam vigebat cum Antonio et Philippo iam sene pro Cn. Pompei bonis dicente in illa causa, adulescens cum esset, princeps fuit et in eorum, quos in Sulpici aetate posui, numerum facile pervenerat et suos inter aequalis M. Pisonem M.
10 Crassum Cn. Lentulum P. Lentulum Suram longe prae- stitit et me adulescentem nactus octo annis minorem quam erat ipse multos annos in studio eiusdem laudis exercuit et tecum simul, sicut ego pro multis, sic ille pro Appio g Claudio dixit paulo ante mortem. Vides igitur ut ad te 331 "15 oratorem, Brute, pervenerimus tam multis inter nostrum tuumque initium dicendi interpositis oratoribus ; ex quibus, quoniam in hoc sermone nostro statui neminem eorum qui viverent nominare, ne vos curiosius eliceretis ex me quid de quoque iudicarem, eos qui iam sunt mortui nominabo.
20 Tum Brutus : Non est, inquit, ista causa quam dicis, quam ob rem de eis qui vivunt nihil velis dicere. Quaenam igitur, inquam, est ? Vereri te, inquit, arbitror ne per nos hic sermo tuus emanet et ei tibi suscenseant quos prae- terieris. Quid? vos, inquam, tacere non poteritis? Nos
25 quidem, inquit, facillime ; sed tamen te arbitror malle ipsum tacere quam taciturnitatem nostram experiri. Tum 233 ego : Vere tibi, inquam, Brute, dicam. Non me existimavi in hoc sermone usque ad hanc aetatem esse venturum ; sed ita traxit ordo aetatum orationem ut iam ad minores etiam
30 pervenerim. Interpone igitur, inquit, si quos videtur ;
I edilibus OG : et edibus F: edibus C cum vulg. : quo L
6 vigebat L : vigente florebat Kayser cum Antonio et Madvg:
Antonio et cum L : Antonio et [cum] Martha 7 dicente L :
dicens Schiitz 11 nactus aemulum Kayser la stadio Rivius
18 eliceretis vulg. : eligeretis L
6*
65 232 M. TVLLI CICERONIS
deinde redeamus ad te et ad Hortensium, Immo vero, inquam, ad Hortensium ; de me alii dicent, si qui volent. Minime vero, inquit. Nam etsi me facile omni tuo ser- mone tenuisti, tamen is mihi longior videtur, quod propero audire de te ; nec vero tam de virtutibus dicendi tuis, quae 5 cum omnibus tum certe mihi notissimae sunt, quam quod gradus tuos et quasi processus dicendi studeo cognoscere. 233 Geretur, inquam, tibi mos, quoniam me non ingeni praedicatorem esse vis sed laboris mei. Verum inter- ponam, ut placet, aUos et a M. Crasso, qui fuit aequalis 10 Hortensi, exordiar.
66 Is igitur mediocriter a doctrina instructus, angustius etiam a natura, labore et industria et quod adhibebat ad obtinendas causas curam etiam et gratiam, in principibus patronis aliquot annos fuit. In huius oratione sermo 15 Latinus erat, verba non abiecta, res compositae diHgenter, nullus flos tamen neque lumen ullum, animi magna, vocis parva contentio, omnia fere ut simiUter atque uno modo dicerentur. Nam huius aequaUs et inimicus C. Fimbria non ita diu iactare se potuit ; qui omnia magna voce dicens 20 verborum sane bonorum cursu quodam incitato ita furebat tamen, ut mirarere tam aUas res agere populum, ut esset
»34 insano inter disertos locos. Cn. autem Lentulus multo maiorem opinionem dicendi actione faciebat quam quanta in eo facultas erat; qui cum esset nec peracutus, quamquam 25 et ex facie et ex vultu videbatur, nec abundans verbis, etsi fallebat in eo ipso : sic intervaUis, exclamationibus, voce suavi et canora, t admirando t inridebat, calebat in agendo, ut ea quae deerant non desiderarentur. Ita^ tamquam Curio copia non nuUa verborum, nuUo aUo bono, tenuit oratorum 30
28 admirando inridebat calebat L : admirando ore Friedrich : irretie- bat Schiiiz : admirandus incedebat [cedebat] Martha : admirando irridendo iatebat Lambinus : ad mirandum illicitabat ita calebat Madvig, alii alia
I
BRVTVS
66 235
30
locum : sic Lentulus ceterarum virtutum dicendi medio- 235 critatem actione occultavit, in qua excellens fuit. Nec multo secus P. Lentulus, cuius et excogitandi et loquendi tarditatem tegebat formae dignitas, corporis motus plenus et artis et venustatis, vocis et suavitas et magnitudo. Sic in hoc nihil praeter actionem fuit, cetera etiam minora quam in superiore. M. Piso quidquid habuit, habuit ex °7 disciplina maximeque exomnibus, qui ante fuerunt, Graecis ^^ doctrinis eruditus fuit. Habuit a natura genus quoddam acuminis, quod etiam arte limaverat, quod erat in repre- hendendis verbis versutum et soUers, sed saepe stoma- chosum, non numquam frigidum, interdum etiam facetum. Is laborem [quasi cursum] forensem diutius non tuUt, quod et corpore erat infirmo et hominum ineptias ae stultitias, quae devorandae nobis sunt, non ferebat iracundiusque respuebat sive morose, ut putabatur, sive ingenuo Kberoque fastidio. Is cum satis floruisset adulescens, minor haberi est coeptus postea. Deinde ex virginum iudicio magnam laudem est adeptus et ex eo tempore quasi revocatus in cursum tenuit iocum tam diu quam ferre potuit laborem ; postea quantum detraxit ex studio tantum amisit ex gloria. P. Murena mediocri ingenio, sed magno studio rerum 237 veterum, Htterarum et studiosus et non imperitus, multae industriae et raagni laboris fuit. C. Censorinus Graecis Htteris satis doctus, quod proposuerat explicans expedite, non invenustus actor, sed iners et inimicus fori. L. Turius parvo ingenio sed multo labore, quoquo modo poterat, saepe dicebat; itaque ei paucae centuriae ad consulatum defuerunt. C. Macer auctoritate semper eguit, sed fuit 238 patronus propemodum diHgentissimus. Huius si vita, si
2 in qua excellens fuit sccl. Weidner 5 sic Z, : sed Orelli: scilicet Stangl qui ei secl. scilicet . . . superiore 13 quasi cursum secl.
Jahn 17 is Z, : itaque Kayser: igitur Stangl 28 saepe L :
ct saepe Bake : saepeque Stangl
67 338 M. TVLLI CICERONIS
mores, si vultus denique non omnem commendationem ingeni everteret, maius nomen in patronis fuisset. Non erat abundans, non inops tamen ; non valde nitens, non plane horrida oratio ; vox gestus et omnis actio sine lepore ; at in inveniendis componendisque rebus mira accuratio, ut 5 non facile in uUo diligentiorem maioremque cognoverim, sed eam ut citius veteratoriam quam oratoriam diceres. Hic etsi etiam in publicis causis probabatur, tamen in privatis inlustriorem obtinebat locum. C. deinde Piso statarius et sermonis plenus orator, minime ille quidem lo tardus in excogitando, verum tamen vultu et simulatione multo etiam acutior quam erat videbatur. Nam eius aequa- lem M'. Glabrionem bene institutum avi Scaevolae dili- gentia socors ipsius natura neglegensque tardaverat. Etiam L. Torquatus elegans in dicendo, in existimando admodum 15 prudens, toto genere perurbanus. Meus autem aequalis Cn. Pompeius vir ad omnia summa natus maiorem dicendi gloriam habuisset, nisi eum maioris gloriae cupiditas ad bellicas laudes abstraxisset. Erat oratione satis amplus, rem prudenter videbat ; actio vero eius habebat et in voce 20 magnum splendorem et in motu summam dignitatem.
340 Noster item aequalis D. Silanus vitricus tuus studi ille quidem habuit non multum sed acuminis et orationis satis. Q. Pompeius A. F., qui Bithynicus dictus est, biennio quam nos fortasse maior, summo studio discendi multaque do- 25 ctrina, incredibiU labore atque industria; quod scire possum : fuit enim mecum et cum M. Pisone cum amicitia tum studiis exercitationibusque coniunctus. Huius actio non satis commendabat orationem ; in hac enim satis erat
241 copiae, in illa autem leporis parum. Erat eius aequalis 30 P. Autronius voce peracuta atque magna nec alia re ulla probabilis, et L. Octavius Reatinus, qui cum multas iam
5 accuratio L : ciira ac ratio Madvig 13 aui vidg. : aut L
25 discendi Lambinus : dicendi L
BRVTVS
68 241
I
►.
35
3^
causas diceret, adulescens est mortuus — is tamen ad dicen- dum veniebat magis audacter quam parate — ; et C. Staienus, qui se ipse adoptaverat et de Staieno Aelium fecerat, fervido quodam et petulanti et furioso genere dicendi ; quod quia multis gratum erat et probabatur, ascendisset ad honores, nisi in facinore manifesto deprehensus poenas legibus et iudicio dedisset. Eodem tempore C. L. Caepasii fratres fuerunt, qui multa opera, ignoti homines et repentini, quae- stores celeriter facti sunt, oppidano quodam et incondito genere dicendi. Addamus huc etiam, ne quem vocalem praeterisse videamur, C. Cosconium CaUdianum, qui nuUo acumine eam tamen verborum copiam, si quam habebat, praebebat populo cum multa concursatione magnoque clamore. Quod idem faciebat Q. Arrius, qui fuit M. Crassi quasi secundarum. Is omnibus exemplo debet esse quan- tum in hac urbe polleat multorum oboedire tempori mul- torumque vel honori vel periculo servire. His enim rebus 243 infimo loco natus et honores et pecuniam et gratiam con- secutus etiam in patronorum — sine doctrina, sine ingenio — aliquem numerum pervenerat. Sed ut pugiles inexercitati, etiam si pugnos et plagas Olympiorum cupidi ferre possunt, solem tamen saepe ferre non possunt, sic ille cum omni iam fortuna prospere functus labores etiam magnos excepisset, iUius iudiciaHs anni severitatem quasi solem non tuHt.
Tum Atticus : Tu quidem de faece, inquit, hauris idque 244 iam dudum, sed tacebam ; hoc vero non putabam, te usque ad Staienos et Autronios esse venturum. Non puto, in- quam, existimare te ambitione me labi, quippe de mortuis ; sed ordinem sequens in memoriam notam et aequalem necessario incurro. Volo autem hoc perspici, omnibus conquisitis, qui in muhitudine dicere ausi sint, memoria quidem dignos perpaucos, verum qui omnino nomen
16 mullorum secl. Gruter 32 indignos BHM
Madvig videri ntaluit Stangl
verum secl.
69 244 M. TVLLI CICERONIS
habuerint, non ita multos fuisse. Sed ad sermonem insti-
' tutum revertamur. T. Torquatus T. F. et doctus vir ex
Rhodia discipHna Molonis et a natura ad dicendum satis
solutus atque expeditus, cui si vita suppeditavisset, sublato
ambitu consul factus esset, plus facultatis habuit ad dicen- 5
dum quam voluntatis. Itaque studio huic non satis fecit,
officio vero nec in suorum necessariorum causis nec in
246 sententia senatoria defuit. Etiam M. Pontidius municeps
noster multas privatas causas actitavit, celeriter sane verba
volvens nec hebes in causis vel dicam plus etiam quam 10
non hebes, sed effervescens in dicendo stomacho saepe
iracundiaque vehementius ; ut non cum adversario solum
sed etiam, quod mirabile esset, cum iudice ipso, cuius
delenitor esse debet orator, iurgio saepe contenderet.
M. Messalla minor natu quam nos, nullo modo inops, sed 15
non nimis ornatus genere verborum; prudens, acutus, minime
incautus patronus, in causis cognoscendis componendisque
diligens, magni laboris^ multae operae multarumque causa-
347 rum. Duo etiam Metelli, Celer et Nepos, non nihil in causis
versati nec sine ingenio nec indocti, hoc erant populare 20
dicendi genus adsecuti. Cn. autem Lentulus MarceUinus
nec umquam indisertus et in consulatu pereloquens visus
est, non tardus sententiis, non inops verbis, voce canora,
facetus satis. C. Memmius L. F. perfectus Htteris, sed
Graecis, fastidiosus sane Latinarum, argutus orator verbis- 25
que dulcis sed fugiens non modo dicendi verum etiam
cogitandi laborem, tantum sibi de facultate detraxit quan-
tum imminuit industriae.
' Hoc loco Brutus : Quam vellem, inquit, de his etiam 240 ....
oratonbus qui hodie sunt tibi dicere liberet ; et, si de 30
aUis minus, de duobus tamen quos a te scio laudari solere,
I ita C: tam OG 4 cui L : qui Kayscr 13 mirabilius est
maluit Meyer 16 nimis C : minus OG 19 rionnihil vulg. :
nihil Z, 21 Cn. MaHutius : C. Z,
BRVTVS
71 248
Caesare et Marcello, audirem non minus libenter quam audivi de eis qui fuerunt.' Cur tandem ? inquam ; an exspectas quid ego iudicem de istis, qui tibi sunt aeque noti ac mihi ? Mihi me hercule, inquit, Marcellus satis est notus,
5 Caesar autem parum ; illum enim saepe audivi, hic, cum 249 ego iudicare iam aliquid possem^ afuit. Quid igitur de illo iudicas, inquam, quem saepe audivisti ? Quid censes, inquit, nisi id^ quod habiturus es similem tui ? Ne ego, inquam, si ita est, veUm tibi eum placere quam maxime. Atqui et ita est,
10 inquit, et vehementer placet ; nec vero sine causa. Nam et didicit et omissis ceteris studiis unum id egit seseque cotidianis commentationibus acerrime exercuit. Itaque et 250 lectis utitur verbis et frequentibus sententiis et splendore vocis et dignitate motus fit speciosum et inlustre quod
15 dicit, omniaque sic suppetunt^ut ei nullam deesse virtutem oratoris putem ; maximeque laudandus est, qui hoc tempore ipso, quod Hceat in hoc communi nostro et quasi fatali malo, consoletur se cum conscientia optimae mentis tum etiam usurpatione et renovatione doctrinae. Vidi enim
20 Mytilenis nuper virum atque, ut dixi, vidi plane virum. Itaque cum eum antea tui similem in dicendo viderim, tum vero nunc a doctissimo viro tibique, ut intellexi, ami- cissimo Cratippo instructum omni copia multo videbam similiorem. Hic ego : Etsi, inquam, de optimi viri nobis- 251
25 que amicissimi laudibus libenter audio, tamen incurro in memoriam communium miseriarum, quarum oblivionem quaerens hunc ipsum sermonem produxi longius. Sed de Caesare cupio audire quid tandem Atticus iudicet. Et ille : 7^ Praeclare, inquit, tibi constas, ut de eis qui nunc sint nihil
7,0 veHs ipse dicere ; et hercule si sic ageres, ut de eis egisti
6 iam om. BHM 7 inquam add. Jahn 8 (id quod agniturus es; Madvig 9 atqui vulg. : atque L 13 sententiis add. Jahti
14 et add. vulg. 15 dicit Orelli: dicitur Z, 17 quod
Pcter: cum L
72 2;i M. TVLLI CICERONIS
qui iam mortui sunt, neminem ut praetermitteres : ne tu in multos Autronios et Staienos incurreres. Qua re sive hanc turbam effugere voluisti sive veritus es ne quis se aut praeteritum aut non satis laudatum queri posset, de Caesare tamen potuisti dicere, praesertim cum et tuum de illius in- b genio notissimum iudicium esset nec illius de tuo obscurum.
252 Sed tamen, Brute, inquit Atticus, de Caesare et ipse ita iudico et de hoc huius generis acerrimo existimatore sae- pissime audio, illum omnium fere oratorum Latine loqui elegantissime ; nec id solum domestica consuetudine, ut lo dudum de Laeliorum et Muciorum familiis audiebamus, sed quamquam id quoque credo fuisse, tamen, ut esset perfecta illa bene loquendi laus, multis litteris et eis qui- dem reconditis et exquisitis summoque studio et diUgentia
253 est consecutus : qui etiam in maximis occupationibus ad te 15 ipsum, inquit in me intuens, de ratione Latine loquendi accuratissime scripserit primoque in Ubro dixerit verborum dilectum originem esse eloquentiae tribueritque, mi Brute, huic nostro, qui me de illo maluit quam se dicere, laudem singularem ; nam scripsit his verbis, cum hunc nomine 20 esset adfatus : ac si, ut cogitata praeclare eloqui possent, non nulH studio et usu elaboraverunt, cuius te paene prin- cipem copiae atque inventorem bene de nomine ac digni- tate populi Romani meritum esse existimare debemus ; hunc facilem et cotidianum novisse sermonem num pro 25
jr , relicto est habendum ? Tum Brutus : Amice hercule, in- quit, et magnifice te laudatum puto, quem non solum prin- cipem atque inventorem copiae dixerit, quae erat magna
3 es add. vulg. 6 nec illius F: ne illius C 15 qm Schnetder : quin L 17 scripsit {sic F) . . . dixit . . . tribuitque maluit
Eberhard 21 ut cogitata vulg. : cogitata ut Stangl : si c. p. eloqui
ut p. Martha 22 cuius GL : in quo illius Martha : huius Piderit 25 hunc facilem et vidg. : hunc facile et L : huncce facile Stangl num Lallemand: nunc L 26 relicto L: derelicto Lambinus :
reiculo Madvig : delicto Schiits
BRVTVS
73 25 f
laus, sed etiam bene meritum de populi Romani nomine et ' dignitate. Quo enim uno vincebamur a victa Graecia, id aut ereptum illis est aut certe nobis cum illis communica- tum. Hanc autem, inquit, gloriam testimoniumque Cae- 255 5 saris tuae quidem supplicationi non, sed triumphis mul- torum antepono. Et recte quidem, inquam, Brute ; modo sit hoc Caesaris iudici, non benevolentiae testimonium. Plus enim certe adtulit huic populo dignitatis, quisquis est ille, si modo est aliquis, qui non inlustravit modo sed etiam
10 genuit in hac urbe dicendi copiam, quam illi, qui Ligurum castella expugnaverunt : ex quibus multi sunt, ut scitis, triumphi. Verum quidem si audire volumus, omissis illis 256 divinis consiliis, quibus saepe constituta est imperatorum sapientia salus civitatis aut belli aut domi, multo magnus
15 orator praestat minutis imperatoribus. *At prodest plus imperator.' Quis negat ? Sed tamen — non metuo ne mihi acclametis; est autem quod sentias dicendi Hbere locus — malim mihi L. Crassi unam pro M'. Curio dictionem quam castellanos triumphos duo. ' At plus interfuit rei publicae
20 castellum capi Ligurum quam bene defendi causam M'. Curi.' Credo ; sed Atheniensium quoque plus interfuit 257 firma tecta in domiciUis habere quam Minervae signum ex ebore pulcherrimum ; tamen ego me Phidiam esse mallem quam vel optimum fabrum tignarium. Qua re non quan-
25 tum quisque prosit, sed quanti quisque sit ponderandum est ; praesertim cum pauci pingere egregie possint aut fin- gere, operarii autem aut baiuli deesse non possint. Sed perge, Pomponi, de Caesare et redde quae restant.
Solum quidem, inquit ille, et quasi fundamentum oratoris
£0 vides, locutionem emendatam et Latinam, cuius penes quos
3 nobis cum illis vulg. : nobis ciim Grecis FOQ : nobiscum Stmon 5 non tuae quidem supplicationi maluit Stangl 17 \\her g Jahn :
liber L 18 L. om. F, ciamnat Martha 24 tignarium C^ :
tignuarium L
74
258
74 258 M. TVLLI CICERONIS
laus adhuc fuit, non fuit rationis aut scientiae, sed quasi bonae consuetudinis. Mitto C. Laelium P. Scipionem : aetatis illius ista fuit laus tamquam innocentiae sic Latine loquendi — nec omnium tamen, nam illorum aequalis Caeci- lium et Pacuvium male locutos videmus — sed omnes tum 5 fere, qui nec extra urbem hanc vixerant neque eos aliqua barbaries domestica infuscaverat, recte loquebantur. Sed hanc certe rem deteriorem vetustas fecit et Romae et in Graecia. Confluxerunt enim et Athenas et in hanc urbem multi inquinate loquentes ex diversis locis. Quo magis 10 expurgandus est sermo et adhibenda tamquam obrussa ratio, quae mutari non potest, nec utendum pravissima
259 consuetudinis regula. T. Flamininum, qui cum Q. Metello consul fuit, pueri vidimus : existimabatur bene Latine, sed litteras nesciebat. Catulus erat ille quidem minime in- 15 doctus, ut a te paulo est ante dictum, sed tamen suavitas vocis et lenis appellatio Htterarum bene loquendi famam confecerat. Cotta, qui se valde dilatandis Htteris a simiH- tudine Graecae locutionis abstraxerat sonabatque contra- rium Catulo, subagreste quiddam planeque subrusticum, 20 aHa quidem quasi incuHa et silvestri via ad eandem laudem pervenerat. Sisenna autem quasi emendator sermonis usitati cum esse veUet, ne a C. Rusio quidem accusatore deterreri potuit quo minus inusitatis verbis uteretur. Quid-
260 nam istuc est ? inquit Brutus ; aut quis est iste C. Rusius ? 25 Et iUe : Fuit accusator, inquit, vetus, quo accusante C. Hir- tiHum Sisenna defendens dixit quaedam eius sputatiHca
nc esse crimina. Tum C. Rusius : Circumvenior, inquit, iudices, nisi subvenitis. Sisenna quid dicat nescio ; metuo
2 P. F^CM: Pilum F'OBH: P. illum Stangl 6 aliqua
barbaries O^G' al.: aliqua barbari in L : aliqua barbaria Martha 11 tanquam Manutius: quam tum F: quantum OG : quam C 14 Latine loqui maltiit Kayser 18 qui Ernesti: quia L 23 quidem L :
quadam Manutius 26 Chirtilium k : C. Herennium Martha
29 dicat vulg. : dicas L
BRVTVS
75 260
i
insidias. Sputatilica, quid est hoc? sputa quid sit scio, tilica nescio. Maximi risus ; sed ille tamen familiaris meus recte loqui putabat esse inusitate loqui. Caesar autem 261 rationem adhibens consuetudinem vitiosam et corruptam 5 pura et incorrupta consuetudine emendat. Itaque cum ad hanc elegantiam verborum Latinorum — quae, etiam si orator non sis et sis ingenuus civis Romanus, tamen neces- saria est — adiungit illa oratoria ornamenta dicendi, tum videtur tamquam tabulas bene pictas conlocare in bono
10 lumine. Hanc cum habeat praecipuam laudem, in com- munibus non video cui debeat cedere. Splendidam quan- dam minimeque veteratoriam rationem dicendi tenet, voce motu forma etiam magnificam et generosam quodam modo. Tum Brutus : Orationes quidem eius mihi vehementer pro- 262
15 bantur. Compluris autem legi atque etiam commentarios, quos idem scripsit rerum suarum. Valde quidem, inquam, probandos ; nudi enim sunt, recti et venusti, omni ornatu orationis tamquam veste detracta. Sed dum voluit aHos habere parata, unde sumerent qui vellent scribere historiam,
20 ineptis gratum fortasse fecit, qui illa volent calamistris inurere : sanos quidem homines a scribendo deterruit ; nihil est enim in historia pura et inlustri brevitate dulcius. Sed ad eos, si placet, qui vita excesserunt, revertamur. -.
C. Sicinius igitur Q. Pompei illius, qui censor fuit, ex ^gi
25 fiHa nepos, quaestorius mortuus est ; probabiHs orator, iam vero etiam probatus, ex hac inopi ad ornandum, sed ad inveniendum expedita Hermagorae discipHna. Ea dat rationes certas et praecepta dicendi, quae si minorem habent apparatum— sunt enim exiHa — , tamen habent
30 ordinem et quasdam errare in dicendo non patientis vias.
5 emendabat OG 13 magnificain et generosam Lambinus {coll. Suet, lul. 55) : magnifica et generosa L 15 (compluris autem legi) . . . commentarii Stangl 16 quos idem Stangl : quos Bake : quosdam L 18 detracto Lambinus 20 illa volent Sueton. : volunt illa L 22 enim est BHM 34 Sicinius vulg. (coll. J 264) : Sinicius FOG : sinucius C
76 263 M. TVLLI CICERONIS
Has ille tenens et paratus ad causas veniens, verborum non egens, ipsa illa comparatione disciplinaque dicendi iam in
264 patronorum numerum pervenerat. Erat etiam vir doctus in primis C. Visellius Varro, consobrinus meus, qui fuit cum Sicinio aetate coniunctus. Is, cum post curulem aedilitatem 5 iudex quaestionis esset, est mortuus ; in quo fateor vulgi iudicium a iudicio meo dissensisse. Nam populo non erat satis vendibilis : praeceps quaedam et cum idcirco obscura quia peracuta, tum rapida et celeritate caecata oratio ; sed neque verbis aptiorem cito alium dixerim neque sententiis 10 crebriorem. Praeterea perfectus in litteris iurisque civilis
265 iam a patre Aculeone traditam tenuit disciplinam. Reliqui sunt, qui mortui sint, L. Torquatus, quem tu non tam cito rhetorem dixisses, etsi non deerat oratio, quam, ut Graeci dicunt, ttoXltlkov. Erant in eo plurimae litterae nec eae 15 vulgares, sed interiores quaedam et reconditae, divina me- moria, summa verborum et gravitas et elegantia ; atque haec omnia vitae decorabat gravitas et integritas. Me qui- dem admodum delectabat etiam Triari in illa aetate plena litteratae senectutis oratio. Quanta severitas in vultu ! 20 quantum pondus in verbis ! quam nihil non consideratum
266 exibat ex ore ! Tum Brutus Torquati et Triari mentione commotus — utrumque enim eorum admodum dilexerat — : Ne ego, inquit, ut omittam cetera quae sunt innumerabilia, de istis duobus cum cogito, doleo nihil tuam perpetuam 25 auctoritatem de pace valuisse ! Nam nec istos excellentis viros nec multos alios praestantis civis res publica perdi- disset. Sileamus, inquam, Brute, de istis, ne augeamus dolorem. Nam et praeteritorum recordatio est acerba et acerbior exspectatio reliquorum. Itaque omittamus lugere 30
5 aedilitatem FOG : dignitatem C 9 rapida [et] Schiits : rapidi- tate et Dederich : rapiditate [et celeritate] Eberhard : r. linguae c. Weidner : ea ipsa c. Martha 18 gravitas C : dignitas P^ :
granditas (1. 17) . . . gravitas Orelli: gravitas . . . castitas coni, Stangl 28 nec augeamus OG
BRVTVS
76 266
77
et tantum quid quisque dicendo potuerit, quoniam id quae- rimus, praedicemus.
Sunt etiam ex eis, qui eodem bello occiderunt, M. Bibulus, '^^ qui et scriptitavit accurate, cum praesertim non esset orator,
5 et egit multa constanter; Appius Claudius socer tuus, con- lega et familiaris meus : hic iam et satis studiosus et valde cum doctus tum etiam exercitatus orator et cum auguralis tum omnis publici iuris antiquitatisque nostrae bene peritus fuit. L. Domitius nuUa ille quidem arte, sed Latine tamen
10 et multa cum libertate dicebat. Duo praeterea Lentuli 268 consulares, quorum Publius ille nostrarum iniuriarum ultor, auctor salutis, quicquid habuit, quantumcumque fuit, illud totum habuit e discipUna ; instrumenta naturae deerant ; sed tantus animi splendor et tanta magnitudo ut sibi
15 omnia, quae clarorum virorum essent, non dubitaret asci- scere eaque omni dignitate obtineret. L. autem Lentulus satis erat fortis orator, si modo orator, sed cogitandi non ferebat laborem; vox canora, verba non horrida sane, ut plena esset animi et terroris oratio ; quaereres in iudiciis
20 fortasse meUus, in re pubUca quod erat esse iudicares satis. Ne T. quidem Postumius contemnendus in dicendo ; de re 269 pubUca vero non minus vehemens orator quam bellator fuit, effrenatus et acer nimis, sed bene iuris publici leges atque instituta cognoverat.
25 Hoc loco Atticus : Putarem te, inquit, ambitiosum esse, si, ut dixisti, ei quos iam diu conligis viverent. Omnis enim commemoras, qui ausi aliquando sunt stantes loqui, ut mihi imprudens M. Servilium praeterisse videare. Non, inquam, 7^ ego istuc ignoro, Pomponi, multos fuisse qui verbum num- ^7°
30 quam in publico fecissent, cum melius aliquanto possent quam isti oratores quos conligo dicere; sed his comme-
3 sunt enim Kayser i8 ut Z, : at Weidner 19 plena L :
plane O ' : plene G esset secl. Schiitz : et Weidner fervoris
Purgold : hoiroi ia C 23 acerrimus F
78 2 70 M. TVLLI CICERONIS
morandis etiam illud adsequor^ ut intellegatis primum ex omni numero quam non multi ausi sint dicere, deinde ex
271 eis ipsis quam pauci fuerint laude digni. Itaque ne hos quidem equites Romanos, amicos nostros, qui nuper mortui sunt, omittam P. Cominium Spoletinum, quo accusante de- 5 fendi C. Cornelium, in quo et compositum dicendi genus et acre et expeditum fuit ; T. Accium Pisaurensem, cuius accu- sationi respondi pro A. Cluentio, qui et accurate dicebat et satis copiose, eratque praeterea doctus Hermagorae prae- ceptis, quibus etsi ornamenta non satis opima dicendi, 10 tamen, ut hastae veUtibus amentatae, sic apta quaedam et parata singuUs causarum generibus argumenta traduntur.
272 Studio autem neminem nec industria maiore cognovi, quam- quam ne ingenio quidem qui praestiterit facile dixerim C. Pisoni genero meo. NuUum tempus iUi umquam vaca- 15 bat aut a forensi dictione aut a commentatione domestica aut a scribendo aut a cogitando. Itaque tantos processus efficiebat ut evolare, non excurrere vide»etur ; eratque ver- borum -et dilectus elegans et apta et quasi rotunda con- structio ; cumque argumenta excogitabantur ab eo multa et 20 firma ad probandum tum concinnae acutaeque sententiae ; gestusque natura ita venustus ut ars etiam, quae non erat,
et e discipUna motus quidam videretur accedere. Vereor ne amore videar plura quam fuerint in iUo dicere ; quod non ita est ; aUa enim de iUo maiora dici possunt. Nam 25
nec continentia nec pietate nec uUo genere virtutis quem-
79
quam emsdem aetatis cum lUo conferendum puto. Nec
vero M. CaeUum praetereundum arbitror, quaecumque eius in exitu vel fortuna vel mens fuit ; qui quamdiu auctoritati meae paruit, taUs tribunus plebis fuit ut nemo contra 30 civium perditorum popularem turbulentamque dementiam a senatu et a bonorum causa steterit constantius. Anti-
5 omittam add. Kayser 32 antiquam Stangl : quam L :
nimiam Eberhard
BRVTVS
79 273
quam eius actionem multum tamen et splendida et grandis et eadem in primis faceta et perurbana commendabat oratio. Graves eius contiones aliquot fuerunt, acres accusationes tres eaeque omnes ex rei publicae contentione susceptae ; 5 defensiones, etsi illa erant in eo meliora quae dixi, non contemnendae tamen saneque tolerabiles. Hic cum summa voluntate bonorum aedilis curulis factus esset, nescio quo modo discessu meo discessit a sese ceciditque, postea quam eos imitari coepitquos ipse perverterat. Sed de M. Calidio 274
10 dicamus aliquid, qui non fuit orator unus e multis, potius inter multos prope singularis fuit : ita reconditas exquisi- tasque sententias mollis et perlucens vestiebat oratio. Nihil tam tenerum quam illius comprensio verborum, nihil tam flexibile, nihil quod magis ipsius arbitrio fingeretur, ut
15 nuUius oratoris aeque in potestate fuerit : quae primum ita pura erat ut nihil liquidius, Jta Ubere fluebat ut nusquam adhaeresceret ; nullum nisi loco positurn et tamquam in ver- miculato emblemate, ut ait LuciHus, structum verbum videres ; nec vero ullum aut durum aut insolens aut humile
20 aut [in] longius ductum ; ac non propria verba rerum sed pleraque translata, sic tamen ut ea non inruisse in alienum locum sed immigrasse in suum diceres ; nec vero haec soluta nec diffiuentia sed astricta numeris, non aperte nec eodem modo semper sed varie dissimulanterque conclusis.
35 Erant autem et verborum et sententiarum illa lumina quae 275
vocant Graeci o-x^/xara, quibus tamquam insignibus in
omatu distinguebatur omnis oratio. Qva de re agitvr
autem illud quod multis locis in iuris consultorum inclu-
ditur formulis, id ubi esset videbat. Accedebat ordo rerum
376 30 plenus artis, actio Hberalis totumque dicendi placidum et
sanum genus. Quod si est optimum suaviter dicere, nihil
est quod meHus hoc quaerendum putes. Sed cum a nobis
I dictionem maluit Martha 20 in ante longius secl. vulg.
CIC. BRVT.
19 ullum vulg. : nullum L 29 id Corradus : et L
6
8o 276 M. TVLLI CICERONIS
paulo ante dictum sit tria videri esse quae orator efficere deberet, ut doceret, ut delectaret, ut moveret : duo summe tenuit, ut et rem illustraret disserendo et animos eorum qui audirent devinciret voluptate ; aberat tertia illa laus, qua permoveret atque incitaret animos, quam plurimum 5 poUere diximus ; nec erat ulla vis atque contentio : sive consilio, quod eos, quorum altior oratio actioque esset ardentior, furere atque bacchari arbitraretur, sive quod natura non esset ita factus sive quod non consuesset sive quod non nosset. Hoc unum illi, si nihil utilitatis habebat, 10
277 afuit ; si opus erat^ defuit. Quin etiam memini, cum in accusatione sua Q. GalHo crimini dedisset sibi eum vene- num paravisse idque a se esse deprensum seseque chiro- grapha testificationes indicia quaestiones manifestam rem deferre diceret deque eo crimine accurate et exquisite dis- ^5 putavisset, me in respondendo, cum essem argumentatus, quantum res ferebat, hoc ipsum etiam posuisse pro argu- mento, quod ille, cum pestem capitis sui, cum indicia mortis se comperisse manifesto et manu tenere diceret, tam solute
278 egisset, tam leniter, tam oscitanter. 'Tu istuc, M. CaHdi, 20 nisi fingeres, sic ageres ? praesertim cum ista eloquentia alienorum hominum pericula defendere acerrime soleas, tuum neglegeres ? Vbi dolor ? ubi ardor animi, qui etiam ex infantium ingeniis eUcere voces et querelas solet ? Nulla perturbatio animi, nulla corporis, non frons percussa, non 25 femur ; pedis, quod minimum est, nulla supplosio. Itaque tantum afuit ut inflammares nostros animos, somnum isto loco vix tenebamus.' Sic nos summi oratoris vel sanitate vel vitio pro argumento ad diluendum crimen usi sumus.
4 devinceret L : corr. M^G'^ 5 atque FOG : et C 10
nosset Friedrich : posset L 12 crimini vtdg. : crimine L 15
differe L : corr. M^ 18 insidias mortis maluit Kayser 19
comperisse m. et secl. Eberhard 21 cum L summa Martha
praesertim ista eloquentia : cum Lambinus 22 soleas vulg. :
soles L 25 non frons Quintil. xi. 3, 123 : frons non L 27
abest Quintil.
BRVTVS
80 279
Tum Brutus : Atque dubitamus, inquit, utrum ista sanitas 279 fuerit an vitium ? Quis enim non fateatur, cum ex omnibus oratoris laudibus longe ista sit maxima, inflammare animos audientium et quocumque res postulet modo flectere; qui hac virtute caruerit, id ei quod maximum fuerit defuisse ? Sit sane ita, inquam ; sed redeamus ad eum qui iam unus 81 restat, Hortensium, tum de nobismet ipsis, quoniam id etiam, Brute, postulas, pauca dicemus. Quamquam facienda mentio est, ut quidem mihi videtur, duorum adulescentium, qui si diutius vixissent magnam essent eloquentiae laudem consecuti.
C. Curionem te, inquit Brutus, et C. Licinium Calvum 280 arbitror dicere. Recte, inquam, arbitraris ; quorum quidem alter [quod verisimile dixisset] ita facile soluteque verbis volvebat satis interdum acutas, crebras quidem certe sen- tentias, ut nihil posset ornatius esse, nihil expeditius. Atque hic parum a magistris institutus naturam habuit admirabilem ad dicendum; industriam non sum expertus, studium certe fuit. Qui si me audire voluisset, ut coeperat, honores quam opes consequi maluisset. Quidnam est, inquit, istuc ? et quem ad modum distinguis ? Hoc modo, inquam. Cum honos sit praemium virtutis iudicio studio- 281 que civium delatum ad aUquem, qui eum sententiis, qui suffragiis adeptus est, is mihi et honestus et honoratus videtur. Qui autem occasione aUqua etiam invitis suis civibus nactus est imperium, ut ille cupiebat, hunc nomen honoris adeptum, non honorem puto. Quae si iUe audire voluisset, maxima cum gratia et gloria ad summam ampUtu- dinem pervenisset, ascendens gradibus magistratuum, ut 30 pater eius fecerat, ut reUqui clariores viri. Quae quidem etiam cum P. Crasso M. F., cum initio aetatis ad amicitiam
14 [quod ver. dixisset] secl. Lamhinus 30 ut reliqui clariores
viri L : secl. Weidner: ut reliqui maiores, clari \\x'\ Jahn 31 cum
add. vtdg.
6*
8i28i M. TVLLI CICERONIS
se meam contulisset^ saepe egisse me arbitror, cum eum vehementer hortarer ut eam laudis viam rectissimam esse
282 duceret quam maiores eius ei tritam reliquissent. Erat enim cum institutus optime tum etiam perfecte planeque eruditus, ineratque et ingenium satis acre et orationis non 5 inelegans copia ; praetereaque sine adrogantia gravis esse videbatur et sine segnitia verecundus. Sed hunc quoque absorbuit aestus quidam insolitae adulescentibus gloriae ; qui quia navarat miles operam imperatori, imperatorem
se statim esse cupiebat, cui muneri mos maiorum aetatem 1°
certam, sortem incertam reliquit. Ita gravissumo suo casu,
dum Cyri et Alexandri similis esse voluit, qui suum cursum
^ transcurrerant, et L. Crassi et multorum Crassorum in
82 ....
„ ventus est dissimidlimus. Sed ad Calvum — is enim nobis
283 . .... erat propositus — revertamur ; qui orator fuit cum htteris i5
eruditior quam Curio tum etiam accuratius quoddam di-
cendi et exquisitius adferebat genus ; quod quamquam
scienter eleganterque tractabat, nimium tamen inquirens in
se atque ipse sese observans metuensque ne vitiosum
coUigeret, etiam verum sanguinem deperdebat. Itaque eius 20
oratio nimia religione attenuata doctis et attente audienti-
bus erat inlustris, a multitudine autem et a foro, cui nata
eloquentia est, devorabatur.
284 Tum Brutus : Atticum se, inquit, Calvus noster dici oratorem volebat : inde erat ista exiHtas quam ille de 25 industria consequebatur. Dicebat, inquam, ita ; sed et ipse errabat et aHos etiam errare cogebat. Nam si quis eos qui nec inepte dicunt nec odiose nec putide Attice putat dicere, is recte nisi Atticum probat neminem. In-
4 perfecte litteratus Sfangl: notavit lacunam Jahn 8 in-
solitae L : non insolitae edd. vett. : insitae Catnpe 10 muneri
vulg. : munere L maiorum vulg. : malorum L 15 fuit
Corradus : fuisset L : fuisset f Friedrich : cum fuisset Schiits : cum esset Piderit 20 dependebat L : corr. F^O'^ al. 22 a add.
vulg.
BRVTVS
82 284
sulsitatem enim et insolentiam tamquam insaniam quandam
orationis odit, sanitatem autem et integritatem quasi reli-
gionem et verecundiam oratoris probat. Haec omnium
debet oratorum eadem esse sententia. Sin autem ieiunita- 285
5 tem et siccitatem et inopiam, dum modo sit polita, dum
urbana, dum elegans, in Attico genere ponit, hoc recte
dumtaxat ; sed quia sunt in Atticis alia aliis meliora, videat
ne ignoret et gradus et dissimilitudines et vim et varietatem
Atticorum. ' Atticos,' inquit, ' volo imitari.' Quos ? nec
10 enim est unum genus. Nam quid est tam dissimile quam
Uemosthenes et Lysias ? quam idem et Hyperides ? quam
horum omnium Aeschines ? Quem igitur imitaris ? Si
aliquem : ceteri ergo Attice non dicebant ? si omnis : qui
potes, cum sint ipsi dissimillimi inter se? In quo illud
^15 etiam quaero, Phalereus ille Demetrius Atticene dixerit.
Mihi quidem ex illius orationibus redolere ipsae Athenae
videntur. At est floridior, ut ita dicam, quam Hyperides,
quam Lysias : natura quaedam aut voluntas ita dicendi fuit.
Et quidem duo fuerunt per idem tempus dissimiles inter " , . . . ^ ^., . . , .286
20 se, sed Attici tamen ; quorum Charisms multarum oratio-
num, quas scribebat aHis, cum cupere videretur imitari
Lysiam ; Demochares autem, qui fuit Demostheni sororis
fihus, et orationes scripsit aliquot et earum rerum historiam
quae erant Athenis ipsius aetate gestae non tam historico
25 quam oratorio genere perscripsit. Atque Charisi vult Hegesias esse similis, isque se ita putat Atticum, ut veros illos prae se paene agrestis putet. At quid est tam fra- 287 ctum, tam minutum, tam in ipsa, quam tamen consequitur, concinnitate puerile? 'Atticorum similes esse volumus.'
30 Optime ; suntne igitur hi Attici oratores ? ' Quis negare potest ? Hos imitamur.' Quo modo, qui sunt et inter se
7 aliis add. Bake 8 et vim et varietatem secl. E. V. Eberhard
12 si aliquem vulg. : sed aliquem L 25 atque scripsi: at Z, : ac
Jahn 31 imitamur G: imitatur//: imitantur /"Oi?^/^ quo
quo modo BHM
83287 M. TVLLI CICERONIS
dissimiles et aliorum? ^ Thucydidem,' inquit, 'imitamur.' Optime, si historiam scribere, non si causas dicere cogi- tatis. Thucydides enim rerum gestarum pronuntiator sin- cerus et grandis etiam fuit; hoc forense concertatorium iudiciale non tractavit genus. Orationes autem quas inter- 5 posuit — multae enim sunt — eas ego laudare soleo ; imitari neque possim si veHm, nec velim fortasse si possim. Vt si quis Falerno vino delectetur, sed eo nec ita novo ut proximis consulibus natum velit, nec rursus ita vetere ut Opimium aut Anicium consulem quaerat — 'atqui hae notae 10 sunt optimae,' credo ; sed nimia vetustas nec habet eam quam quaerimus suavitatem nec est iam sane tolerabilis —
288 num igitur qui hoc sentiat, si is potare velit, de dolio sibi hauriendum putet ? Minime ; sed quandam sequatur aeta- tem. Sic ego istis censuerim et novam istam quasi de rs musto ac lacu fervidam orationem fugiendam nec illam praeclaram Thucydidi nimis veterem tamquam Anicianam notam persequendam. Ipse enim Thucydides si posterius
84 fuisset, multo maturior fuisset et mitior. ' Demosthenem igitur imitemur.' O di boni ; quid, quaeso, nos aliud agi- 20 mus aut quid aliud optamus ? At non adsequimur. Isti
389 enim videHcet Attici nostri quod volunt adsequuntur. Ne illud quidem intellegunt, non modo ita memoriae proditum esse sed ita necesse fuisse, cum Demosthenes dicturus esset, ut concursus audiendi causa ex tota Graecia fierent. 25 At cum isti Attici dicunt, non modo a corona, quod est ipsum miserabile, sed etiam ab advocatis relinquuntur. Qua re si anguste et exiliter dicere est Atticorum, sint sane Attici ; sed in comitium veniant, ad stantem iudicem dicant : subsellia grandiorem et pleniorem vocem desiderant. 3°
290 Volo hoc oratori contingat, ut cum auditum sit eum esse
II optimae vulg. : optime L 16 musto ac secl. Ellendt : de lacu
ac musto Martha : de musti lacu Baehrens 20 quaeso vulg. : quasi L 23 ita om. BHM
BRVTVS
84 290
dicturum, locus in subselliis occupetur, compleatur tribunal, gratiosi scribae sint in dando et cedendo loco, corona multiplex, iudex erectus ; cum surgat is qui dicturus sit, significetur a corona silentium, deinde crebrae assensiones,
5 multae admirationes ; risus cum velit, cum velit fletus : ut qui haec procul videat, etiam si quid agatur nesciat, at placere tamen et in scaena esse Roscium intellegat. Haec cui contingant, eum scito Attice dicere, ut de Pericle audimus, ut de Hyperide, ut de Aeschine, de ipso quidem
10 Demosthene maxime. Sin autem acutum prudens et idem 291 sincerum et solidum et exsiccatum genus orationis probant nec illo graviore ornatu oratorio utuntur et hoc proprium esse Atticorum volunt, recte laudant. Est enim in arte tanta tamque varia etiam huic minutae subtiUtati locus.
15 Ita fiet ut non omnes, qui Attice, idem bene, sed ut omnes, qui bene, idem etiam Attice dicant. Sed redeamus rursus ad Hortensium.
Sane quidem, inquit Brutus ; quamquam ista mihi tua fuit periucunda a proposita oratione digressio. Tum Atticus :
20 AHquotiens sum, inquit, conatus, sed interpellare nolui. Nunc quoniam iam ad perorandum spectare videtur sermo tuus, dicam, opinor, quod sentio. Tu vero, inquam, Tite. Tum ille : Ego, inquit, ironiam illam quam in Socrate dicunt fuisse, qua ille in Platonis et Xenophontis et Aeschini
-5 libris utitur, facetam et elegantem puto. Est enim et minime inepti hominis et eiusdem etiam faceti, cum de sapientia disceptetur, hanc sibi ipsum detrahere, eis tribuere inludentem, qui eam sibi adrogant, ut apud Platonem Socrates in caelum effert laudibus Protagoram Hippiam
30 Prodicum Gorgiam ceteros, se autem omnium rerum inscium fingit et rudem. Decet hoc nescio quo modo illum, nec
20 conatus L : concitatus vel commotus Eberhard 21 iam secl. non ttulli 22 Tite FOG : Attice C 27 disceptetur L : disce-
^izXwT codd. det. 28 adrogant FOG : adigant C: adrogent Ernesti
85
292
85 292 M. TVLLI CICERONIS
Epicuro, qui id reprehendit, assentior. Sed in historia, qua tu es usus in omni sermone, cum qualis quisque orator fuisset exponeres, vide quaeso, inquit, ne tam reprehendenda sit ironia quam in testimonio. Quorsus, inquam^ istuc?
293 non enim intellego. Quia primum, inquit, ita laudavisti 5 quosdam oratores ut imperitos posses in errorem inducere. Equidem in quibusdam risum vix tenebam, cum Attico Lysiae Catonem nostrum comparabas, magnum me hercule hominem vel potius summum et singularem virum — nemo dicet secus — ; sed oratorem ? sed etiam Lysiae similem ? 10 quo nihil potest esse pictius. Bella ironia^ si iocaremur; sin adseveramus, vide ne reUgio nobis tam adhibenda sit
294 quam si testimonium diceremus. Ego enim Catonem tuum ut civem^ ut senatorem, ut imperatorem, ut virum denique cum prudentia et diligentia tum omni virtute excellentem 15 probo ; orationes autem eius ut ilUs temporibus valde laudo — significant enim formam quandam ingeni, sed ad- modum impoHtam et plane rudem — , Origines vero cum omnibus oratoris laudibus refertas diceres et Catonem cum PhiUsto et Thucydide comparares, Brutone te id censebas 20 an mihi probaturum? Quos enim ne e Graecis quidem quisquam imitari potest, his tu comparas hominem Tuscu-
j,- lanum nondum suspicantem quale esset copiose et ornate 2„c dicere. Galbam laudas. Si ut ilUus aetatis principem, adsentior — sic enim accepimus — ; sin ut oratorem, cedo 25 quaeso orationes — sunt enim— et dic hunc, quem tu plus quam te amas, Brutum veUe te iUo modo dicere. Probas Lepidi drationes. Paulum hic tibi adsentior, modo ita laudes ut antiquas ; quod item de Africano, de LaeUo, cuius tu oratione negas fieri quicquam posse dulcius, addis 30 etiam nescio quid augustius. Nomine nos capis summi
7 cum L : secl. Stangl: nam Eberhard, qui et contecit ut cum 12 tam et quam . . . diceremus secl. Eberhard 19 oratoris L :
oratoriis Lambinus
BRVTVS
86
295
viri vitaeque elegantissimae verissimis laudibus. Remove haec : ne ista dulcis oratio ita sit abiecta ut eam aspicere nemo velit. Carbonem in summis oratoribus habitum 296 scio ; sed cum in ceteris rebus tum in dicendo semper, quo
5 iam nihil est melius, id laudari, qualecumque est, solet. Dico idem de Gracchis, etsi de eis ea sunt a te dicta, qui- bus ego adsentior. Omitto ceteros ; venio ad eos in quibus iam perfectam putas esse eloquentiam, quos ego audivi sine controversia magnos oratores, Crassum et Antonium. De
10 horum laudibus tibi prorsus adsentior, sed tamen non isto modo : ut PolycHti Doryphorum sibi Lysippus aiebat, sic tu suasionem legis Serviliae tibi magistram fuisse ; haec ger- mana ironia est. Cur ita sentiam non dicam, ne me tibi adsentari putes. Omitto igitur quae de his ipsis, quae de 297
15 Cotta, quae de Sulpicio, quae modo de CaeHo dixeris. Hi enim fuerunt certe oratores; quanti autem et quales tu videris. Nam illud minus curo quod congessisti operarios omnis ; ut mihi videantur mori voluisse non nuUi, ut a te in oratorum numerum referrentur. Haec cum iUe dixisset : 87
20 Longi sermonis initium pepuHsti^ inquam, Attice, remque commovisti nova disputatione dignam, quam in aHud tempus differamus. Volvendi enim sunt Hbri cum aHorum tum 298 in primis Catonis. InteUeges nihil iUius Hniamentis nisi eorum pigmentorum, quae inventa nondum erant, florem et
J5 colorem defuisse. Nam de Crassi oratione sic existimo, ipsum fortasse meHus potuisse scribere, aHum, ut arbitror, neminem. Nam in hoc eipwva me duxeris esse, quod eam orationem mihi magistram fuisse dixerim. Nam etsi tute meHus existimare videris de ea, si quam nunc habe-
30 mus, facultate, tamen adulescentes quid in Latinis potius
2 sit /. : erit Weidner ut eam vulg. : autem L 4 quo iam
Jahn : quoniam L : quo vulg. 5 laudari vulg, : laudare L
20 pepulisti vulg. : depulisti L : detulisti Manutius 26 [ut] ar-
bitror SchHtz 27 fipcuva me duxeris Baehrens : yroniam eduxeris
L : ironiam duxeris codd. det. 28 tute Stangl : ut // : ut tu C
87 299 M. TVLLI CICERONIS
299 imitaremur non habebamus. Quod autem plures a nobis nominati sunt, eo pertinuit, ut paulo ante dixi, quod in- tellegi volui, in eo, cuius omnes cupidissimi essent, quam pauci digni nomine evaderent. Quare dpwva me, ne si Africanus quidem fuit, ut ait in historia sua C. Fannius, 5 existimari velim. Vt voles, inquit Atticus. Ego enim non alienum a te putabam, quod et in Africano fuisset et in
300 Socrate. Tum Brutus : De isto postea ; sed tu, inquit me intuens, orationes nobis veteres explicabis ? Vero, inquam, Brute; sed in Cumano aut in Tusculano aliquando, si modo 10 licebit, quoniam utroque in loco vicini sumus. Sed iam ad
id unde die,Tessi sumus revertamur.
88
Hortensius igitur cum admodum adulescens orsus esset
in foro dicere, celeriter ad maiores causas adhiberi coeptus est : et quamquam inciderat in Cottae et Sulpici aetatem, 15 qui annis decem maiores erant, excellente tum Crasso et Antonio, dein Philippo, post lulio, cum his ipsis dicendi gloria comparabatur. Primum memoria tanta quantam in nullo cognovisse me arbitror, ut quae secum commentatus esset, ea sine scripto verbis eisdem redderet quibus cogita- 20 visset. Hoc adiumento ille tanto sic utebatur ut sua et commentata et scripta et nuUo referente omnia omnmm
302 adversariorum dicta meminisset. Ardebat autem cupidi- tate sic ut in nuUo umquam flagrantius studium viderim. NuUum enim patiebatur esse diem quin aut in foro diceret 25 aut meditaretur extra forum. Saepissime autem eodem die utrumque faciebat. Attuleratque minime vulgare genus dicendi ; duas quidem res quas nemo alius : partitiones quibus de rebus dicturus esset et conlectiones, memor et
303 quae essent dicta contra quaeque ipse dixisset. Erat in 30
4 fipaiva vulg. : ironia L 15 et add. Ellendt 16 erant add.
Raii 18 in nullo vulg. : in nullo viro O^ al : in viro G^M' : in-
vito C 22 omnia omnium Stangl : omnia omnia FBHM : omnia
C 23 cupiditate dicendi maluit Kayser 29 coliectiones vulg. :
coniectiones L eorum quae Orelli : memor et quae L
BRVTVS
88 303
verborum splendore elegans, compositione aptus, facultate copiosus ; eaque erat cum summo ingenio tum exercitationi- bus maximis consecutus. Rem complectebatur memoriter, dividebat acute, nec praetermittebat fere quicquam quod 5 esset in causa aut ad confirmandum aut ad refellendum. Vox canora et suavis, motus et gestus etiam plus artis habebat quam erat oratori satis. Hoc igitur florescente Crassus est mortuus, Cotta pulsus, iudicia intermissa bello, nos in forum venimus. Erat Hortensius in bello primo ^^^
10 anno miles, altero tribunus militum, Sulpicms legatus ; aberat etiam M. Antonius ; exercebatur una lege iudicium Varia, ceteris propter bellum intermissis ; cui frequens aderam, quamquam pro se ipsi dicebant oratores non illi quidem principes, L. Memmius et Q. Pompeius, sed ora-
I ,; tores tamen teste diserto utique Philippo, cuius in testimonio contentio et vim accusatoris habebat et copiam.
Reliqui qui tum principes numerabantur in magistratibus 5°5 erant cottidieque fere a nobis in contionibus audiebantur. Erat enim tribunus plebis tum C. Curio, quamquam is
20 quidem silebat, ut erat semel a contione universa relictus ; Q. Metellus Celer non ille quidem orator, sed tamen non infans ; diserti autem Q. Varius C. Carbo Cn. Pomponius, et hi quidem habitabant in rostris ; C. etiam lulius aedilis curulis cottidie fere accuratas contiones habebat. Sed me
25 cupidissimum audiendi primus dolor percussit, Cotta cum est expulsus. ReHquos frequenter audiens acerrimo studio tenebar cottidieque et scribens et legens et commentans oratoriis tantum exercitationibus contentus non eram. lam consequente anno Q. Varius sua lege damnatus excesserat ;
30 ego autem in iuris civilis studio multum operae dabam 306
II aherat, aherat maluit IVex. M. secl. Ellendt 12 cui vulg.: qui L 13 quamquam L : cum vnlg. : quoque Madvig 15
utique Jahn : uterque L : utentes uterque Buttmann in testi-
monio secl. Weidner 24 accuratas ont. BHM 28 oratoriis
Corradus : oratoris L tantum L : tamen Corradus 30 in
add. Miiller
89 3o6 M. TVLLI CICERONIS
Q. Scaevolae Q. F., qui quamquam nemini se ad docendum dabat, tamen consulentibus respondendo studiosos audiendi docebat. Atque huic anno proximus Sulla consule et Pompeio fuit. Tum P. Sulpici in tribunatu cottidie con- tionantis totum genus dicendi penitus cognovimus ; eo- 5 demque tempore, cum princeps Academiae Philo cum Atheniensium optimatibus Mithridatico bello domo pro- fugisset Romamque venisset, totum ei me tradidi admirabili quodam ad philosophiam studio concitatus, in quo hoc etiam commorabar attentius — etsi rerum ipsarum varietas 10 et magnitudo summa me delectatione retinebat — quod tamen sublata iam esse in perpetuum ratio iudiciorum vide-
307 batur. Occiderat Sulpicius illo anno tresque proximo trium aetatum oratores erant crudeUssime interfecti, Q. Catulus M. Antonius C. luHus. [Eodem anno etiam Moloni Rhodio 15 Romae dedimus operam et actori summo causarum et
go magistro.] Haec etsi videntur esse a proposita oratione diversa, tamen idcirco a me proferuntur ut nostrum cursum perspicere, quoniam voluisti, Brute, possis — nam Attico haec nota sunt — et videre quem ad modum simus in spatio 20
308 Q. Hortensium ipsius vestigiis persecuti. Triennium fere fuit urbs sine armis, sed oratorum aut interitu aut discessu aut fuga — nam aberant etiam adulescentes M. Crassus et Lentuli duo — primas in causis agebat Hortensius, magis magisque cottidie probabatur Antistius, Piso saepe dicebat, 25 minus saepe Pomponius, raro Carbo, semel aut iterum Philippus. At vero ego hoc tempore omni noctes et dies in
309 omnium doctrinarum meditatione versabar. Eram cum Stoico Diodoto, qui cum habitavisset apud me w^cumque vixisset, nuper est domi meae mortuus. A quo cum in 30
I Q. F. Fabricius : p. f. Z se add. vulg. 3 docebat se G^
2 quod tamen Madvig: sed tamen L 15 eodem . . . magistro
secl. Bake : in § 312 audacius transtulit Martha 17 proposita
oratione Lambinus : proposita ratione O : proposito ratione C 29
diodoto F: diodoro B'^M : dioto C me alterum add. vulg.
BRVTVS
90 309
aliis rebus tum studiosissime in dialectica exercebar, quae quasi contracta et astricta eloquentia putanda est ; sine qua etiam tu, Brute, iudicavisti te illam iustam eloquentiam, quam dialecticam esse dilatatam putant, consequi non
6 posse. Huic ego doctori et eius artibus variis atque multis ita eram tamen deditus ut ab exercitationibus oratoriis nuUus dies vacuus esset. Commentabar declamitans — sic 310 enim nunc loquuntur- — saepe cum M. Pisone et cum Q. Pompeio aut cum aliquo cottidie, idque faciebam mul-
10 tum etiam Latine^, sed Graece saepius, vel quod Graeca oratio plura ornamenta suppeditans consuetudinem similiter Latine dicendi adferebat, vel quod a Graecis summis doctoribus, nisi Graece dicerem, neque corrigi possem neque doceri. Tumultus interim in recuperanda re publica 311
15 et crudelis interitus oratorum trium Scaevolae Carbonis Antisti, reditus Cottae Curionis Crassi Lentulorum Pompei, leges et iudicia constituta, recuperata res publica ; ex nu- mero autem oratorum Pomponius Censorinus Murena sub- lati. Tum primum nos ad causas et privatas et publicas
20 adire coepimus, non ut in foro disceremus, quod plerique fecerunt, sed ut, quantum nos efificere potuissemus, docti in forum veniremus. Eodem tempore Moloni dedimus operam ; 312 dictatore enim Sulla legatus ad senatum de Rhodiorum praemiis venerat. Itaque prima causa publica pro Sex.
25 Roscio dicta tantum commendationis habuit ut non ulla esset quae non digna nostro patrocinio videretur. Deinceps inde multae, quas nos diligenter elaboratas et tamquam elucubratas adferebamus.
Nunc quoniam totum me non naevo aliquo aut cre- 313
30 pundiis, sed corpore omni videris velle cognoscere, com-
I quae quasi MGB* : qua quasi C 4 quam . . . putant secl.
Eberhard 13 possem vulg. : possim L 14 in add. Orelli
re p. G Eberhard : res p. L 25 habuit vulg. : habui L non
nulla Madvig cum codd. det. 27 et tanquam Rivius codd. det. :
etiam quam L
91313 M. TVLLI CICERONIS
plectar non nuUa etiam quae fortasse videantur minus necessaria. Erat eo tempore in nobis summa gracilitas et infirmitas corporis, procerum et tenue collum : qui habitus et quae figura non procul abesse putatur a vitae periculo, si accedit labor et laterum magna contentio. Eoque magis 5 hoc eos quibus eram carus, commovebat, quod omnia sine remissione, sine varietate, vi summa vocis et totius corporis
314 contentione dicebam. Itaque cum me et amici et medici hortarentur ut causas agere desisterem, quodvis potius peri- culum mihi adeundum quam a sperata dicendi gloria 10 discedendum putavi. Sed cum censerem remissione et moderatione vocis et commutato genere dicendi me et periculum vitare posse et temperatius dicere, ut consuetu- dinem dicendi mutarem, ea causa mihi in iVsiam profici- scendi fuit. Itaque cum essem biennium versatus in causis 15 et iam in foro celebratum meum nomen esset, Roma
315 sum profectus. Cum venissem Athenas, sex mensis cum Antiocho veteris Academiae nobilissimo et prudentissimo philosopho fui studiumque philosophiae numquam inter- missum a primaque adulescentia cultum et semper auctum 20 hoc rursus summo auctore et doctore renovavi. Eodem tamen tempore Athenis apud Demetrium Syrum veterem et non ignobilem dicendi magistrum studiose exerceri solebam. Post a me Asia tota peragrata est -t-cum sumniis quidem oratoribus, quibuscum exercebar ipsis Hbentibus ; quorum 25 erat princeps Menippus Stratonicensis meo iudicio tota Asia illis temporibus disertissimus ; et, si nihil habere molestiarum nec ineptiarum Atticorum est, hic orator in
316 illis numerari recte potest. Adsiduissime autem mecum
5 accedit i^' : accidit Z. 11 desciscendum ma/uit Ernes/i 12
et . . . dicendi sed. Weidiier 14 mutarim FBHM : ut . . mutarem secl. Eberhard 16 et iam F : etiam C 24 cum L : et cum
vtdg.: dum s. studeo Eberhard: fuique cum Kayser : et summis quidem or. usus sum Piderit : referta tum Friedrich 28 nec FOG :
et C
1
BRVTVS
91 316
fuit Dionysius Magnes; erat etiam Aeschylus Cnidius, Adramyttenus Xenocles. Hi tum in Asia rhetorum prin- cipes numerabantur. Quibus non contentus Rhodum veni meque ad eundem, quem Romae audiveram Molonem 5 appHcavi cum actorem in veris causis scriptoremque prae- stantem tum in notandis animadvertendisque vitiis et in instituendo docendoque prudentissimum. Is dedit operam, si modo id consequi potuit, ut nimis redundantis nos et supra fluentis iuveniU quadam dicendi impunitate et licentia 10 reprimeret et quasi extra ripas diflfiuentis coerceret. Ita recepi me biennio post non modo exercitatior sed prope mutatus. Nam et contentio nimia vocis resederat et quasi deferverat oratio lateribusque vires et corpori mediocris habitus accesserat.
Duo tum excellebant oratores qui me imitandi cupiditate
92
317
mcitarent, Cotta et Hortensius; quorum alter remissus et
lenis et propriis verbis comprendens solute et facile senten-
tiam, alter ornatus, acer et non taUs qualem tu eum, Brute,
* iam deflorescentem cognovisti, sed verborum et actionis
20 genere commotior. Itaque cum Hortensio mihi magis arbitrabar rem esse, quod et dicendi ardore eram propior et aetate coniunctior. Etenim videram in isdem causis, ut pro M. Canuleio, pro Cn. Dolabella consulari, cum Cotta princeps adhibitus esset, priores tamen agere partis Hor-
25 tensium. Acrem enim oratorem, et incensum et agentem et canorum concursus hominum forique strepitus desiderat. Vnum igitur annum, cum redissemus ex Asia, causas 318 nobiHs egimus, cum quaesturam nos, consulatum Cotta,
I Aeschilus F: esculus G cnidius O' w/«5 : gnidius F: enidius C 6 in add. Eberhard 9 supra fluentes FG : supra-
fluentes C et s. secl. Schiitz 10 diffluentes vitlg. : diffluenti
F: diffluentem C 12 resederat . . . deferverat vulg. : reciderat
. . . referv^rat L 13 corpori codd. det. : corporis L 18 et
non L: certe non Weidner: id est non Stangl: et secl. Bake ar
quod Z, : cn'\ Jahn 24 esset Z, : eral maluit Stansrl 2=, ct add.
Bake
92 318 M. TVLLI CICERONIS
aedilitatem peteret Hortensius. Interim me quaestorem Siciliensis excepit annus, Cotta ex consulatu est profectus in Galliam, princeps et erat et habebatur Hortensius. Cum autem anno post ex Sicilia me recepissem, iam videbatur illud in me, quicquid esset, esse perfectum et habere maturi- 5 tatem quandam suam. Nimis multa videor de me, ipse praesertim ; sed omni huic sermoni propositum est non ut ingenium et eloquentiam meam perspicias, unde longe Bigabsum, sed ut laborem et industriam. Cum igitur essem in plurimis causis et in principibus patronis quinquennium 10 fere versatus, tum in patrocinio Siciliensi maximum in certamen veni designatus aedilis cum designato consule
93 Hortensio. Sed quoniam omnis hic sermo noster non solum enumerationem oratorum verum etiam praecepta quaedam desiderat, quid tamquam notandufn et animad- 15
320 vertendum sit in Hortensio breviter licet dicere. Nam is post consulatum — credo quod videret ex consularibus nemi- nem esse secum comparandum, neglegeret autem eos qui consules non fuissent — summum illud suum studium re- misit quo a puero fuerat incensus, atque in omnium rerum 20 abundantia voluit beatius, ut ipse putabat, remissius certe vivere. Primus et secundus annus et tertius tantum quasi de picturae veteris colore detraxerat, quantum non quivis unus ex populo, sed existimator doctus et intellegens posset cognoscere. Longius autem procedens ut in ceteris elo- 25 quentiae partibus, tum maxime in celeritate et continua- tione verborum adhaerescens, sui dissimilior videbatur fieri
321 cottidie. Nos autem non desistebamus cum omni genere exercitationis tum maxime stilo nostrum illud quod erat
II inaxiiTium Rau : maxime L 14 oratorum Lambinus : orato-
riam L 17 videret G^ : viderit L 24 existimator codd.
det. : aestumator F^B^^M^^G' : exstumator C 25 cognoscere F^ :
agnoscere Orelli : vix agnoscere Martha : magnum scelus L : \xi M : cum Lambinus
BRVTVS
93 321
augere, quantumcunque erat. Atque ut multa omittam in hoc spatio et in his post aedilitatem annis, et praetor primus et incredibili populari voluntate consul sum factus. Nam cum propter adsiduitatem in causis 5 et industriam tum propter exquisitius et minime vulgare orationis genus animos hominum ad me dicendi novi- tate converteram. Nihil de me dicam : dicam de ceteris, 32 2 quorum nemo erat qui videretur exquisitius quam vulgus hominum studuisse litteris, quibus fons perfectae elo-
10 quentiae continetur, nemo qui philosophiam complexus esset matrem omnium bene factorum beneque dicto- rum, nemo qui ius civile didicisset rem ad privatas causas et ad oratoris prudentiam maxime necessariam, nemo qui memoriam rerum Romanarum teneret, ex qua,
15 si quando opus esset, ab inferis locupletissimos testis
excitaret, nemo qui breviter arguteque inluso adversario
laxaret iudicum animos atque a severitate pauHsper ad
hilaritatem risumque traduceret, nemo qui dilatare posset
*' atque a propria ac definita disputatione homihis ac tem-
20 poris ad communem quaestionem universi generis orationem traducere, nemo qui delectandi gratia digredi parumper a causa, nemo qui ad iracundiam magno opere iudicem, nemo qui ad fletum posset adducere, nemo qui animum eius, quod unum est oratoris maxime proprium, quocumque res postu-
25 laret, impellere. Itaque cum iam paene evanuisset Hor- tensius et ego anno meo, sexto autem post illum consulem consul factus essem, revocare se ad industriam coepit, ne cum pares honore essemus, aliqua re superior esse viderer. Sic duodecim post meum consulatum annos in maximis
30 causis, cum ego mihi illum, sibi me ille anteferret, coniun-
2 et . . . annis secl. Ellendt his codd. dett. : iis Z. 3 popu-
lari L : populi Lambintis : populi R. Orelli consul add. Friedrich
16 illuso Schiitz : incluso L : eluso Baehrens 20 ad com. G^ : ad
om. L 21-25 traducere . . . impellere vulg. : traduceret . . . impel- leret L 28 superior esse viderer Jahn : superiores vidcremur L
CIC. BRVT. 7
94 323 M. TVLLI CICERONIS
ctissime versati sumus, consulatusque meus, qui illum primo
leviter perstrinxerat, ideni nos rerum mearum gestarum,
334 quas ille admirabatur, laude coniunxerat. Maxime vero
perspecta est utriusque nostrum exercitatio paulo ante
quam perterritum armis hoc studium, Brute, nostrum con- 5
ticuit subito et obmutuit : cum lege Pompeia ternis horis
ad dicendum datis ad causas simillimas inter se vel potius
easdem novi veniebamus cotidie. Quibus quidem causis
tu etiam^ Brute, praesto fuisti complurisque et nobiscum et
solus egisti, ut qui non satis diu vixerit Hortensius tamen 10
hunc cursum confecerit : annis ante sedecim causas agere
coepit quam tu es natus ; idem quarto et sexagensimo
anno, perpaucis ante mortem diebus, una tecum socerum
tuum defendit Appium. Dicendi autem genus quod fuerit
in utroque, orationes utriusque etiam posteris nostris indi- '5
_ cabunt. 95 -2 . Sed si quaerimus cur adulescens magis floruerit dicendo
quam senior Hortensius, causas reperiemus verissimas
duas. Primam, quod genus erat orationis Asiaticum adule-
scentiae magis concessum quam senectuti. Genera autem 20
Asiaticae dictionis duo sunt : unum sententiosum et argu-
tum, sententiis non tam gravibus et severis quam concinnis
et venustis, qualis in historia Timaeus, in dicendo autem
pueris nobis Hierocles Alabandeus, magis etiam Menecles
frater eius fuit, quorum utriusque orationes sunt in primis 25
ut Asiatico in genere laudabiles. Aliud autem genus est
non tam sententiis frequentatum quam verbis volucre atque
incitatum, quale est nunc Asia tota, nec flumine solum
orationis, sed etiam exornato et faceto genere verborum, in
quo fuit Aeschylus Cnidius et meus aequaHs Milesius 3°
3 coniunxerat Z. : coniunxit Stangl 11 sedecim Ntpperdey:
decem L 12 et add. vulg. 19 primam Ernesti: primum L
22 et severis quam vulg. : etsi veris nunquam L 26 aliud L :
alterum E. F. Eherhard 28 quale BHM : quali C : qualis codd.
dett. 29 faceto L : facto Ruhnken 30 fuit L : floruit Eberhard
BRVTVS
95 325
Aeschines. In his erat admirabiUs orationis cursus, ornata sententiarum concinnitas non erat. Haec autem, ut dixi, 336 genera dicendi aptiora sunt adulescentibus, in senibus gravi- tatem non habent. Itaque Hortensius utroque genere florens clamores faciebat adulescens. Habebat enim et Meneclium illud studium crebrarum venustarumque sen- tentiarum[, in quibus, ut in illo Graeco, sic in hoc erant quaedam magis venustae dulcesque sententiae quam aut necessariae aut interdum utiles ;] et erat oratio cum incitata
10 et vibrans tum etiam accurata et poHta. Non probabantur haec senibus — saepe videbam cum inridentem tum etiam irascentem et stomachantem Philippum — , sed mirabantur adulescentes, multitudo movebatur. [Erat excellens iudicio 327 vulgi et facile primas tenebat adulescens. Etsi enim genus
15 illud dicendi auctoritatis habebat parum^ tamen aptum esse aetati videbatur.] Et certe, quod et ingeni quaedam forma elucebat et exercitatio perfecta verborum astricta com- prehensione, summam hominum admirationem excitabat. Sed cum iam honores et illa senior auctoritas gravius quid-
30 dam requireret, remanebat idem nec decebat idem ; quod- que exercitationem studiumque dimiserat, quod in eo fuerat acerrimum, concinnitas illa crebritasque sententiarum pri- stina manebat, sed ea vestitu illo orationis quo consuerat omata non erat. Hoc tibi ille, Brute, minus fortasse placuit
35 quam placuisset, si illum flagrantem studio et florentem
facultate audire potuisses.
Tum Brutus : Ego vero, inquit, et ista quae dicis video ^ _
320
7 in quibusZ, : in quo Statigl in quibus . . . utiles secl. Friedrich : ut in illo . . . hoc secl. Eberhard xo probabantur Erttesti: pro-
bantur L 11 tum . . . tum maluit Bake 13, 14 Erat excellens
. . . adulescens secl. Schiitz : erat . . , videbatur secl. Friedrich : erat . . . excitabat secl. Eberhard 17 elucebat Lambinus: lucebat L
et om. G et . . . et secl. Schiite exercitatio Martha : exercita-
tione L verborum. eratque L : eratque verborum vulg. : erat ver- borum eratque Friedrich : erat sententiarum concinnitas verborum- que Bake comprehensione Martha : comprehensio L
7*
96 328 M. TVLLI CICERONIS
qualia sint et Hortensium magnum oratorem semper putavi maximeque probavi pro Messalla dicentem, cum tu afuisti. Sic ferunt, inquam, idque declarat totidem quot dixit, ut aiunt, scripta verbis oratio. Ergo ille a Crasso consule et Scaevola usque ad PauUum et Marcellum consules floruit, 5 nos in eodem cursu fuimus a Sulla dictatore ad eosdem fere consules. Sic Q. Hortensi vox exstincta fato suo est, nostra
329 publico. Melius, quaeso, ominare, inquit Brutus. Sit sane ut vis, inquam, et id non tam mea causa quam tua; sed fortunatus illius exitus, qui ea non vidit cum fierent quae ro providit futura. Saepe enim inter nos impendentis casus deflevimus, cum belli civilis causas in privatorum cupidita- tibus inclusas, pacis spem a publico consilio esse exclusam videremus. Sed iflum videtur felicitas ipsius qua semper est usus ab eis miseriis quae consecutae sunt morte vindi- 15 cavisse.
330 Nos autem, Brute, quoniam post Hortensi clarissimi oratoris mortem orbae eloquentiae quasi tutores relicti sumus, domi teneamus eam saeptam liberali custodia et hos ignotos atque impudentis procos repudiemus tueamur- 20 que ut adultam virginem caste et ab amatorum impetu quantum possumus prohibeamus. Equidem etsi doleo me in vitam paulo serius tamquam in viam ingressum, prius quam confectum iter sit, in hanc rei publicae noctem inci- disse, tamen ea consolatione sustentor quam tu mihi, Brute, 25 adhibuisti tuis suavissimis Utteris, quibus me forti animo esse oportere censebas, quod ea gessissem quae de me etiam me tacente ipsa loquerentur viverentque mortuo ; quae, si recte esset, salute rei publicae, sin secus, interitu ipso testimonium meorum de re publica consiliorum darent. 30
I et om. BHM 3 idemque BHM 8 ominare G' : o mine
O^FG^ : omitte C 11 providit L : praevidit Lambmus 21
amatorum vulg. : armatorum L 28 [me] tacente Stangl viverent- que mortuo Stangl : mortuoque (me add. Ernesti) viverent vulg, : mortuo viverentque vulg. 29 salute vulg. : saluti L
I
BRVTVS
97 331
Sed in te intuens, Brute, doleo, cuius in adulescentiam per ^' . . . . 331
medias laudes quasi quadngis vehentem transversa mcurrit
misera fortuna rei publicae. Hic me dolor tangit, haec
cura sollicitat et hunc mecum socium eiusdem et amoris et
5 iudici. Tibi favemus, te tua frui virtute cupimus, tibi optamus eam rem pubHcam in qua duorum generum am- plissimorum renovare memoriam atque augere possis. Tuum enim forum, tuum erat illud curriculum^ tu illuc veneras unus, qui non linguam modo acuisses exercitatione
10 dicendi sed et ipsam eloquentiam locupletavisses graviorum artium instrumento et isdem artibus decus omne virtutis cum summa eloquentiae laude iunxisses. Ex te duplex nos 332 afficit sollicitudo, quod et ipse re publica careas et illa te. Tu tamen, etsi cursum ingeni tui, Brute, premit haec impor-
15 tuna clades civitatis, contine te in tuis perennibus studiis et effice id quod iam prope modum vel plane potius effeceras, ut te eripias ex ea quam ego congessi in hunc sermonem turba patronorum. Nec enim decet te ornatum uberrimis artibus, quas cum domo haurire non posses arcessivisti ex
20 urbe ea quae domus est semper habita doctrinae, numerari in vulgo patronorum. Nam quid te exercuit Pammenes vir longe eloquentissimus Graeciae ? quid illa vetus Academia atque eius heres Aristus hospes et famiHaris meus, si qui- dem similes maioris partis oratorum futuri sumus ? Nonne 333
25 cernimus vix singulis aetatibus binos oratores laudabiHs constitisse ? Galba fuit inter tot aequalis unus excellens, cui, quem ad modum accepimus, et Cato cedebat senior et qui temporibus illis aetate inferiores fuerunt, Lepidus postea, deinde Carbo ; nam Gracchi in contionibus multo faciliore
30 et Uberiore genere dicendi, quorum tamen ipsorum ad aetatem laus eloquentiae perfecta nondum fuit ; Antonius
3 angit Cormdus 3, 4 haec cura FOG : haec me cura BHM
18 patronorum sccl. Kayser ar quid te G^ : qui te L 26
exstitisse maluit Rivius 29 contionibus usi sunt Piderit
97 333 M. TVLLI CICERONIS BRVTVS
Crassus, post Cotta Sulpicius Hortensius. Nihil dico amplius, tantum dico : si mihi accidisset ut numerarer in multis . . . si operosa est concursatio magis opportuno- rum ...
3 Post opportunorum in subscriptione libri B addidit Flavius Blondus : non erat amplius in exemplari, a quo absdsse sunt charte due : quam- quam ut mihi videtur nedum charte. sed pauca admodum deficiunt. In O addidit Ardizzi : non inveni pluta in perveteri codice ; foiiunae qui- dem iniquitas id totum si tamen quiddam erat recidit
INDEX NOMINVM
Academia 120, 149,306,315,332. Academici 120. Accius (L.) 72, 107, 229. Accius (T.) Pisaurensis 271. Acilius Glabrio (M'.) 239. Aculeo (C.) 264. Aelius Catus (S.) 78. Aelius Stilo (L.) 169, 205. Aelius Paetus (Q.) 109. Aelius Tubero (Q.) 117, 118. Aemilius Lepidus (M.), 109. Aemilius Lepidus (Mam.) 175. Aemilius Lepidus Porcina (M.)
95, 97, 106, 295, 333. Aemilius Paulus (L.) 77, 80, 117. Aemilius Paulus (L.) (cons. b.c.
50) 229, 328. Aemilius Scaurus (L.) 110-112,
116, 132. Aeschines Atheniensis 36, 285,
290. Aeschines Milesius 325. Aeschines Socraticus 293. Aeschylus Cnidius 316, 325. Aetion 71. Aetolia 79. Afranius (L.) 167. Albucius (T.) 102, 131. Alcibiades 29. Alexander Magnus 282. Anaxagoras 44. Anicius Gallus (T.) 287. Anio amnis 54. Annius Luscus (T.) 79. Annius Velina (T.) 178. Antigenidas 187. Antimachus 191. Antiochus 315. Antipater v. Caelius. Antiphon 47.
Antistius (P.) 182, 226, 308, 311.
Antius Briso (M.) 97.
Antonius (M. ) 115, 138-142, 144,
i6r, 163, 165, 168, 173, 186,
189, 203, 207, 214, 230, 296,
301, 304, 307, 333. Apelles 70.
Apollinis ludi 78 ; oraculum 53. Appuleius Saturninus (L.) 224. Aquiha lex 131. AquiUus Gallus (C.) 184. Aquihus (M'.) 222. Argivus 50. Aristoteles 46, 121. Aristus 332. Arrius (Q.) 242. Asculum 169.
Asia II, 51, 316 sq., 318, 325. Asiatici oratores 51, 325. Athenae 26, 27, 39, 44, 45, 49,
63, 130, 131, 172, 258, 285,
315, 332. Athenienses 37, 39, 49, 257, 306. Attica 43. Attici oratores 51, 67, 68, 167,
172, 284, 289, 315. Atticorum comoediae 224. Aufidius (T.) 179, Aurehus Cotta (C.) 1x5, 182, 183,
201-205, 207, 215, 217, 227,
297, 301, 303, 305, 311, 317,
318, 333. Aurelius Cotta (L.) 81, 82. Aurehus Cotta (L.) tr. pl. 137,
259- Aurelius Orestes (C.) 94. Aurehus Orestes (L.) 94, 109. Aurehus Scaurus (M.) 135. Autronius Paetus (P.) 241, 244,
251.
INDEX NOMINVM
Bellienus (C.) 175. Betutius Barrus (T.) 169,
Caecilius Metellus (Q.) (Mace-
donici pater) 57, 77. Caecilius Metellus Balearicus (Q.)
(Macedonici filius) 259. Caecilius Metellus Celer (Q.)
(cons. B. c. 60) 247. Caecilius Metellus Celer (Q.)
(trib. pl. B.c. 90) 305. Caecilius Metellus Macedonicus
(Q.) (cons. B.c. 143) 81, 212. Caecilius Metellus Nepos (Q.)
(cons. B. c. 98) 206. Caecilius Metellus Nepos (Q.)
(cons. B. c. 57) 247. Caecilius Metellus Numidicus
(Q-) 135.
Caecilius Metellus Pius Scipio
(Q.) 212. Caecilius Statius, 258. Caelius Antipater (L.) 102. Caelius Caldus (M.) 165. Caelius Rufus (M.) 273, 297. Caepasius (C.) 242. Caepasius (L.) 242. Caesulenus (L.) 131. Calamis 70. Calidius (M.) 274 sq. Calpurnius Bestia (L.) 128. Calpurnius Bibulus (M.) 267. Calpurnius Piso (C.) 239. Calpurnius Piso Frugi (C.) 272. Calpurnius Piso Frugi (L.) 106. Canachus 70. Cannensis calamitas 12. Canuleius (M.) 317. Canutius (P.) 205. Carmentalis flamen 56. Cassia lex tabellaria 97, 106. Cassius Longinus (L.) 97, 106. Cato V. Porcius. Charisius 286. Cilicia i, 168.
Claudius Caecus (Appius) 55, 61. Claudius Cento (C.) 72. Claudius Marcellus (C.) 229, 328. Claudius Marcellus (M.) 12 (cons.
B. c. 222).
Claudius Marcellus Aeserninus
(M.) 136. Claudius Marcellus (M.) (cons.
B.C. 51) 248-251,
Claudius Pulcher (Appius) 108
(cons. B. c. 143). Claudius Pulcher (Appius) 230,
267, 324 (cons. B. c. 54), Claudius Pulcher (C.) 166, Claudius Pulcher (P.) 60. Cleon, 28. Clisthenes 27. Clitarchus 42.
Cluentius Habitus (A.) 271. Cominius (P^) 271. Coponius (M.) 194. Corax 46.
Coriolanus v. Marcius. Cornelia 104, 211. Cornelius (C.) 271. Cornelius Cethegus (C.) 73. Cornelius Cethegus (M.) 57-61. Cornelius Cethegus (P.) 178. Cornelius Dolabella (Cn.) 317. Cornelius Lentulus (P.) 108. Cornelius Lentulus Caudinus(P.)
77- Cornelius Lentulus Clodianus
(Cn.) 230, 234, 308, 311. Cornelius Lentulus Crus (L.) 268. Cornelius Lentulus Lupus (L.) 79. Cornelius Lentulus Marcellinus
(Cn.) 247. Cornelius Lentulus Marcellinus
(P.) 136. Cornelius Lentulus Spinther (P.)
268. Cornelius Lentulus Sura (P.)
230» 235, 308, 311. Cornelius Scipio Africanus maior
(P.)77. Cornelius Scipio Africanus filius
(P.) 77.
Cornelius Scipio Aemilianus Afri- canus minor 77, 80, 82-85, 97, 100, 117, 258, 295, 299.
Cornelius Scipio Asiaticus (L.)
175- Cornelius Scipio Nasica (P.) ia8, 212 (cons. B.C. iii).
INDEX NOMINVM
Cornelius Scipio Nasica (filius)
(P.)2II.
Cornelius Scipio Nasica Corcu-
lum (P.) 79, 213. Cornelius Scipio Nasica Serapio
(P.) 85, 107, 212. Cornelius Sisenna (L.) 228, 259,
260. Cornelius Sulla Felix (L.) 179,
227, 306, 312, 328. Coruncanius (Ti.) 55. Cosconius Calidianus (C.) 242. Cratippus 250. Critias 29. Cumanum 300.
Curius (M'.) 144, 195-198, 256. Curius Dentatus (M'.) 55. Cyri vita 112. Cyrus 282.
Daedalus 71.
Decius (P.) 108.
Deiotarus 21.
Dfemades 36.
Demetrius Phalereus 37, 285.
Demetrius Syrus 315.
Demochares 286.
Demosthenes 35, 66, 121, 138,
141, 142, 191, 285, 286, 288-
291. Dinarchus 36. Diodotus 309. Dionysius Magnes 316. Diophanes 104. Domitius Ahenobarbus (Cn.)
164 sq. Domitius Ahenobarbus (L.) 267.
Ennius (Q.) 57, 59, 60, 72-76,
78, 79. Epaminondas 50. Ephorus 204. Epicurus 131. Eupolis 38.
Fabius Labeo (Q.) 81.
Fabius Maximus Allobrogicus
(Q) 107.
Fabius Maximus Verrucosus Cunctator (Q.) 57, 72, 77.
Fabius Pictor (Ser.) 81. Fabricius Luscinus (C.) 55. Falernum vinum 287. Fannius (C.) C. f. 99, 100. Fannius (C.) M. f. 81, 99, loi,
118, 299. Fauni 71, 75. Figulus V. Marcius. Fimbria v. Flavius. Flaccus V. Valerius. Flamininus v. Quinctius. Flaminius (C.) 57, 77. Flavius Fimbria (C.) (cons. b.c.
104) 129, 168. Flavius Fimbria (C.) 233. Fregellani 170. Fufidius (L.) 112. Fufius (L.) 182, 222. Fulvius Flaccus (M.) 108. Fulvius Flaccus (Ser.) 81, 122. Fulvius Nobilior (M.) 79. Fulvius Nobilior (Q.) 79, FuriusAntias (A.) 132. Furius Philus (L.) 108.
Galba v. Sulpicius.
Gallia 171, 218, 318.
Gallicus ager 57.
Gallius (Q.) 277.
Gargonius (C.) 180.
Gellius (L.) 105, 174.
Glabrio v. Acilius.
Glaucia v. Servilius.
Gorgias 30, 47, 292.
Gracchi 211, 224, 296, 333 {v.
Sempronius). Graecia 26, 32, 41, 49, 51, 104,
254, 258, 289, 332. Graeci 54, 59, 67, 68, 96, 118,
138, 141, 162, 265, 275, 294. Granius (Q.) 160, 172, Gratidius (M.) i68.
Hegesias 286. Herennius (M.) 166. Hermagoras 263, 271. Hesiodium, 15. Hierocles 325. Hippias 30, 292. Hirtuleius (C.) 260.
INDEX NOMINVM
Homerus 40, 50, 71.
Hortensius (Q.) 1-6, 189, 190, 228, 229, 230, 232, 233, 279, 291, 301-304, 307, 308, 317-
333-
Hostilius Mancinus (C.) 106. Hybrida v. Varius. Hyperbolus 224. Hyperides 36, 67, 68, 138, 285, 290.
Isocrates 32, 33, 48, 204.
lugurthina coniuratio 127. lulius Caesar (C.) 218, 219, 248,
251, 253, 254, 255, 258, 261,
262. lulius Caesar Strabo Vopiscus
(C.) 177, 182, 207, 216, 226,
301, 305, 307- lunius (T.) 180. lunius Brutus (D.) 85, 107 (cons.
B. c. 138). lunius Brutus (D.) 175. lunius Brutus (L.) 53. lunius Brutus (M.) 130, 175 (iuris
consultus). lunius Brutus (M.) (filius) 130. lunius Brutus (M.) 222 (pater
TOU TvpavvoKTovov). lunius Brutus (M.) 22, 120, 331
et passim. lunius Pennus (M.) 109. lunius Pennus (M.) (filius) 109. lunius Silanus (D.) 240. lunius Silanus (M.) 135. luppiter 121. luventatis ludi 73. luventius (T.) 178.
Lacedaemonii 40, 50.
Laelia 211.
Laelii 252.
Laelius Sapiens (C.) 82-84, 86,
88, 89, 94, loi, 161, 213, 252,
258, 295.