BPSSHODLOF THEQLOG! AT CLARENONT. MN

EDDIUEM--

lí

aus:

TA

The Library

of the

CLAREMONT

SCHOOL OF THEOLOGY

1325 North College Avenue Claremont, CA 91711-3199 1/800-626-7820 .

0GLE

CURSUS COMPLETUS,

-SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODÀ, OECONOMICA,

NNI SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUNQUE ECCLESIASTICORUM, E

SIVE LATINORUM, SIVE GRJECORUM,

Peut AB .E£VO APOSTOLICO AD TEMPORA CONCILII TRIDENTINI (ANNO 1545) PRO LATINIS, ET CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GRAECIS FLORUERUNT :

"RECUSIO CHRONOLOGICA

- OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIC/E TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA ECCLESLE S/ECULA ET AMPLIUS,

E | JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGEN» n TER CASTIGATA ; DISSERTATIONIRUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS ^ OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QU/£ TRIBUS NOVISSIMIS S/ECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUGTA ; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTI- BUS, DONATA ; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNÍFICANTIBUS, ADORNATA ; OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTI- CAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; DUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPIADETICIS, CIIRONOLOGICIS, STATI- STICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITUR- GICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ÀLIA SINE ULLA EXCEPTIONE; SED PIJESERTIM / DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET RERUM , QUO CONSULTO, QUIDQUID ah NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO, E IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO SCIUIPTURZE C SACRE, Ex QUO LECTORI COMPERIRE SIT ODVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM i SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM S. SCRIPTUIUE VERSUS, A PRIMO ; GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTAT! SINT : ' EDITIO DCCURITISSDU: CATERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, $1 PERPENDANTUR CIARACTERUM NITIDITAS, CHARTJE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS, TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGLE DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETI! EXIGUITAS, PIUESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METIODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM , PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIDUS ET MSS. AD OMNES /ETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES LATINA PRIOR,

IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINE A TERTULLIANO AD INNOCENTIUM Il :

AGGCURANTE J.-P. MIGNE, Bibliothecs Cleri universos, | SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTICJE RAMOS EDITORE.

PATROLOGIA, AD INSTAR IPSIUS ECCLESLE, IN DUAS PARTES DIVIDITUR, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRJECO-LA INA. LATINA, JAM PENITUS EXARATA, QUOAD PRIMAM SERIEM, VIGINTI-QUINQUE ET DUCENTIS VOLUMINIBUS MOLE SUA STAT, MOXVE POST PERACTOS INDICES STABIT, AC QUINQUE-VIGINTI-CENTUM ET MILLE FRANCIS VENIT. GR/ECA . DUPLICI EDITIONE 'TYPIS MANDATA EST. PRIOR GRJECUM TEXTUM UNA CUM VERSIONE LATINA LATERALIS AMPLE- CTITUR, ET AD NOVEM ET CENTUM VOLUMINA PERVENIT, SED SINE INDICIBUS ; POSTERIOR AUTEM IIANC VERSIONEM TANTUM EXHIBET, IDEOQUE INTRA QUINQUE ET QUINQUAGINTA VOLUMINA RETINETUR ; UTRAQUE VIGESIMA (QUARTA piE bECEMDRIS 1860 oMNINO APPARUERAT. UNUMQUODQUE VOLUMEN GIUECO-LATINUM OCTO, UNUMQUODQUE ERE LATINUM QUINQUE FRANCIS SOLUMMODO EMITUR : UTROBIQUE VERO, UT PRETII HUJUS BENEFICIO FRUATUR EM- PTOR, COLLECTIONEM INTEGRAM SIVE GRJECAM SIVE LATINAM, 926 VOLUMINIBUS PRO AMPLIORI EDITIONE ET 272 PRO MINORI.ABSQUE INDICIBUS CONSTANTEM, COMPARET NECESSE ERIT, SECUS ENIM CUJUSQUE VOLUMINIS AMPLI- TUDINEM NECNON ET DIFFICULTATES VARIA PRETIA /EQUABUNT. ATTAMEN, SI QUIS EMAT INTEGRE ET SEORSIM

COLLECTIONEM GRJECO-LATINAM, VEL EAMDEM EX GRJECO LATINE VERSAM, TUM QUODQUE VOLUMEN PRO NOVEM VEL LFRO SEX FRANCIS OBTINEDIT. IST/E CONDITIONES SERIEBUS PATROLOGLE NONDUM EXCUSIS APPLICANTUR.

PATROLOGLE LATINJE TOMUS XCVIII.

OPERUM BEATI CAROLI MAGNI IMPERATORIS TOMUS SECUNDUS.

EXCUDEBATUFE. ET VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM,

IN YIA DICTA D'AMDOISE, OLIM PROPE PORTAM LUTETL£ PARISIORUM VULGO D'ENFER INOMINATAM, SEU PETIT- MONTROUGE, NUNC VERO INTRA MOENIA PARISINÁ.

Ve 1 1862

SAEC ULUM. IX. ANNI 800- 814.

ELENCHUS

OPERUM QU/E IN HOC TOMO XCViH CONTINENTUR.

B. CAROLUS MAGNUS, IMPERATOR AUGUSTUS.

OrgRvM Panris Pniv x, sive CODICIS DIPLOMATICI, covriNUATIO. col.

' Sectio Ill. — MoxuwENrA DoutvarioNis Poxrir!icLE, sive Congx CanoLiNus.

Epistolz: Romanorum Pontificum Gregorii III, S. Zachariz, Stephani II, Paul I, pseudopaps Constantini, Siepbani HI, et Adriani I.

Provinciale vetus, sive Ecclesix€ universi Provinciarum Notitia.

Liber Censuum genuinus.

Epistole S. Leonis Papze aint Carolum.

Privilegium Ludovici Imperatoris de Regalibus confirmandis Pap: Paschali.

Appendix. :

Exemplum Privilegii Ottonis imperatoris de Regalibus beato Petro concessis.

Exemplum Privilegii Henrici imperatoris de Regalibus beato Petro concessis.

Chartula comitisse Mathildze.

Rudolphi I Cesaris Augusti Epistolarum Libri tres.

OrERnUM Pans sEcUNDA. — SCRIPTA. Sectio I. — ErisroL x.

Sectio H. — Lipni Canorivt QuaTUOn, Seu Caroli Magni, regis Francorum, Longobardorum, Romanorum Patricii, sancte. Dei Ecclesiz filii et Defensoris CAPITULARE DE lMAGINIBUS, coutra Coastantini HI, imp. CP., et Irenze matris Decretum et synodum Niczenam i1 pseudo- seplimain cecumenicam seu universalem, compositum et publicatum in concilio Frauco- fordiensi, et Adriano Papx missum anno Doinini 794,

Appendix.

Eypis:ola Adriani Pape ad B. Carolum regem de Imaginibus, qua confutantur illi qui synodum Nicienam in oppugnarunt.

Conventus Parisiensis de Imaginibus apud Parisios in Palatio anno 824 habitus.

Sectio II. — CARMINA.

Appendix ad opera omnia B. Caroli Magni.

Carolina, sive Varia ad Caroli Magni gesta, cultum, famam et laudes pertinentia.

Sectio 1. — L.runcica.

Sectio If, — lIlisronica.

De gestis B. Caroli Magni libri duo, auctore monacho Sancti Galli.

Genealogia Caroli Magni, 3uctore anonymo.

Annales veteres P rancorum.

Sectio HI. — Poxrrica.

Carmen incerti auctoris de Carolo Magno et Leonis Pontificis Maximi ad pumdon Carolum adventu.

Addenda ad B. Caroli Magni Diplomata authentica qux ad partes Italix spectant. Indices Rerum. ' 491, 815,

—— p is áeanpes Crue Aon Re I

T'arisiis, — Ex Typis J.-P. MIGNE,

64 451 415 51 519

603 625 659 791

$895

941

4241 . 1295

1919

1351 1351 1569 1569 1409 1409 1459

1453 1447 1451

* CODICIS. DIPLOMATICI- E i Tou SECTIO TERTIA. s MENTA DOMINATIONIS PONTIFICLE, — —

CODEX CAROLINIS. — —

. Quxta Cenuii editionem.

pistola. bebicatoria.

EMINENTISSIMO AC REVERENDISSIMO DOMINO

D. DOMINICO PASSIONEO

R. E. PRESBYT. CARDD. PRIOR TIT. S. LAURENT]! IN LUCINA, SEDIS APOST. BiBLIOTHECARIO, ESSI. SUMMO PONTIFICI A LITTERIS BREVIBUS.

anorum pontificum litterze ad Francorum reges Pippinum et Carolum Magnum de maximis /incre- is que apostolie:e sedis dominatui per eosdem accessere, et Rudolphi regis. Romanorum epistolae (imperatoria majestate Romanique imperii przecipuis rebus, demum aliquando prodeunt in lucem, Do- , "CARDINALIS EMINENTISSIME, te assertore, te patrono. Illas quidem ab Ecclesi€ Annalium parente iu tamque inutiliter conquisitas Gretserus post ejus mortem emisit. Quas vero emisit? nempe exscriptas ET. gligenter, licenter emendotas, inopportune comptas, uno verbo alias ab autographo Vindobonensi, sive a ; Codice illo genuino, qui ab auctore Carolo Magno nomen mutuatus, Carolinus nuncupatur. Quamobrem ius easdem improbatas ac semirefectas commisit prelo, tametsi labori immortuus non vulgavit. Tertio emum ex autographo exceptas, numerisque omnibus absolutas, a Gentiloto, qui Lambecii. curam minus

tam deprehendit, Felicitati tuze paratas fuisse crediderim. Cum enim tibi, aliis pro sancta sede mune- r»»us gloriose perfuncto, legatio ad Cesarem decreta fuit, postquam Gentilotus obierat supremum diem, tu, EMINENTISSIME CARDINALIS, qui alibi viros principes litteratosque omnes 'przcclaris excelsi animi tui dotibus

libi devinxeras, Vienn: gratiam Caesaris iniisti. Quare omnium ordinum august: illius sedis familiaritate ens, non modo eventus omnes Carolini Codicis discere, sed Lambecii et Gentiloti conatus solerter expeditos eousequi, quod sane magnum ac singulare est, potuisti. Rudolphi vero epistolas a Seyfrido abbate JLweylalensi collectas, Lambecio incompertas, ab aliis temere vocatas in dubium, tute, in monasterii - Zweytalensis Tabulario deprehensas summaque. cum fide descriptas Vienna in Urbem redux tecum at- - tulisti. Utrumque autem codicem, et Carolinum juxta veram autographi Vindobonensis lectionem, ct

- Rudolphinum ineditum, insigne amoris tui erga Romanam Ecclesiam monumentum, vit Romam, ad. re-

prclare gestarum promiurm, evocatus edidisses, nisi assiduis ministerii occupationibus magnie tux

ogitationis vota distinere ad hunc usque diem coactus esses. Nosti enim optime, duobus hisce :carüi- —pibus Ecclesi;e dominatus originem, incrementa, perennitatem ; certamque indolem, ac fines certos Ro- mani imperii versari; nosti huc, véluti ad Lydium lapidem, opiniones hallucinationesque aliorum alias imotum iri : ac demum nosti, te Roman: Ecclesie adeoque beati Petri successorum dominationem su- -premam Rom:e exterisque in suis ditionibus, ab ipsa origine, quod Baronius non potuit, extrà omnem . aleam positurum. Ea propter me, quasi socium laboris adhibere non dedignatus, ut tale tantumque ob-

sequium sancte sedi una tecum przstarem voluisti. Ego vero acmirabilis tuxe mentis presidio fultus, - preterea copia documentorum ex celeberrima tua bibliotheca munitus, magna cum alacritate per senten- - tiarum et rerum barbariem abdita pontificum et regum penetralia ingressus, nudam inde veritatem elicui, - unde eruditi nostrorum temporum scriptores, inofficiosa Gretseri. editione freti, tam niulta ex sensu suo - depromere non sunt veriti. Quanta hinc accessio, EMINENTISSIME CAnDINALIS, egregiis tuis laudibus fiet ?

Fallax quidem certe non fuit przeclara illa de te opinio, cum Gallia, Belgium, Holiandia nullodum publico -sanete sedis munere fungenteim suspexere; cum doctores Sorbogiei virique illustriores e congregatione ineti Mauri, ac prx aliis Mabillonius et. Montefaleozius, florentem zetatem. tuam admirabantur ; cumque

Parnov. XCVIII. "S 1

p n5 " TEC

-mina Goldasti atque Lunigii in tanto tamque utilidi-- — jus initio ad Auream bullam Caroli IV, per anuos am-

;.

BA ER DE do 2 be eA ELE 7 ^ v PoHPmS DEPT Gs du MH Ds (A aps 0 5 2s B. CAROLI MAGNI OPP. PARS E rne Y vi re "UN t is qe X" abe: fidem ac przstantes alii viri eam meritis ornatam przeconiis posteritati ma LU 'ste in variis diuturnisque muneribus pro sancta sede susceptis, gloriam tibi compararunt nt ore inter homines morituram. At nunc denique jus suum sancte sedi, atque ea qux: magui p etro ejusque successoribus pro mercede animarum suarum sunt elargiti, singulari atque ineli asseruisse, id vero ad immortalem quoque gloriam in ccelis, qu:e unice appetenda est, felicem tibi adii tefaciet. Hane equidem post longam annorum seriem tibi ominor, sub cujus auspicio quidquid, pro ine mentis acie, tuis hisce monumentis adjeci, in lucem prodit,

EwINENTLE TUE, | MES Des Ilumillim. et obsequentiss. servus - cliensque addictissimu A

CAJETANUS. CENNIU

PRJEFATIO.

'J. Cum celeberrimus jurisconsultus Janus Vincentius A confirmata dicitur a Carolo Magno ; eademque decla- x Gravina Romani majestatem imperii usque ad Augu- — ratur supposititia (Goldast., ibid., pag. 220; Lunig. — tulum persecutus esset, hic pauca adjecit in fine, — ibid., p. 7, et Spic., p. 140). is coa (de Rom. imp. lib. singular. , cap. 50): « De varia- I[. infirmis adeo fundamentis, seu potius eorum — iione utem ipsius a Carolo Magno, et a Germanici — ruderibus, nam prorsus excisa esse neminem latet, 5 vegni mistura, si vita et. facultas dabitur, peculiari —juris publici assertores inh:xrent." Ponunt primo: : traciatione disseremus. » Et vita ct facultas defuisse — (Struv., Syntagm. J. P. imp. Rom. Germ., $ 5, p. 4) 2 ! videntur : nihil enim ab eo scriptum reperitur de im- — imperium Romanum a Carolo Magno acquisitum, - peratoria majestate, quxe post annos 225 in Carolo — deinde ab Ottone Magno denuo vindicatum, perpetuo- Magno revixit. Quod ille non potuit, jurisconsulti — que jure cum regno Germanico ita conjunetum, ut et.— Germanici uberrime prestiterunt: nam, Struvio et — nomen suum in istud transtulerit Post hzecin plures — Monzambano seu Puffendorfio facem przferentibus, ^ periodos imperium ita excogitatum dividunt: 4. ab — nova in dies volumina emittunt in lucem de jure Ottone Magno ad Henricum V, Germanis regem; publico imperii Romano-Germanici. Fundamenta, quo tempore ab Ottone et suecessoribus, more Caro- quibus inhzreant, a Goldasto et Lunigio suppeditan- — lingiorum, summum imperium in pontifices, senatum tur, qu:e cujusmodi sint, audiendum ab eorumdem B P. Qj. R. et sanct: sedis patrimonium, absque Ro- uno, Petro nimirum Ludewig (Reliq. ms. Dipl., tom.I, ^ manorum pontificum contradictione, exercitum esse przf., $ 33 et 59) veritatis teste. integro, hac in re. contendunt. 2. Alteram periodum ad Frideriei Il. Loquens iste auctor de falsis ac suspectis diplomati- * obitum an. 1250 perducunt. 5. Hine ceepisseaiunt — bus : « Utinam, inquit, effugerent hanc notam volu- — funestum Germani:e interregnum 25 annorum, a eu- — —

plomatum apparatu!» Ac de utroque singillatim: — plius centum, ad 1556 terbam periodum ducunt. Se-. « Id potius agit (Lunig.) ut omnia conferciat sine dis- — cundam et tertiam periodum imperio infaustam de- crimine et selectu. » De Goldasto autem: « Altera — pingunt: nam labefactatum aiunt imperium illud | fere pars commentitia et falsa . . . Merito desidera- summum a sancto Gregorio VII, at nonnisi Caroli V — tur in eo selectus et ars secernendi vera a falsis. — xtate pontificem agnosci coeptum Roms, Romanique — Hinc ex eo laudata diplomata fidei sunt suspect:e. » territorii dominum, contendunt: ac tempore inter- Quamobrem Baronius, Pagius atque omnes erudiíi, regni septemviralem senatum coepisse, una eum Ger-

ne Muratorio quidem excepto, putidissimos illos fetus — mani: principum potestate, et Cesaris auctoritatem pre aliis rejiciunt, scilicet Legem regiam seu con- — tam in secularibus quam ecclesiast?cis magis magis- stitutionem Adriani, qua Carolo Magno concedumtur C que labefactatam esse autumant. Insequentibus pe- . anno 774 tam multa ab omni fide:abhorrentia (Gol- — riodis agunt de imp; Germanici majestate tum Aurea dast, Const. imp., tom. L, pag. 16; Lunig., Cod. Ii. — bulla, tum scriptis aliis legibus firmata, quas minime. Dipl., tom. I, pag. 1) ; Leonis VIII, pseudo-pontificis ad rem nostram facientes voléns ac lubens prexter- decretum, quo ipse una cum senatu P. Q. R. incre- — mittam. Secus est de prioribus tribus; quz, quia dibilia concedunt Ottoni I anno 965 (Lunig. ibid., p. —suppositionibus tum relatis, tum aliis pluribus mino- - 5, el Spic. eccl. cont. A1, pag. 66); Senatusconsulta ris note nitentes, imperii Üccidentalis redivivi fal--—— duo, per quie ab iisdem permittuntur Ottoni electio — am indolem obtrudunt, Romanorum. pontificum, Te ^ Rorani pontificis, investitur:z episcoporum, et omnia — gunque, atque imperatorum testimoniis repugnanti- - temporalia sanctze sedi donata a regibus et imperato- — bus, :»qua trutina pensandz nihi erunt adversus Ita- ribus restitauntur, historia omni reclamante (Gol- — lum scriptorem magni nominis, qui tanto cum Italleze dast., Const. imp., tom. 1, pag. 22t seq. ; Lunig., juventutis incommodo suppositionum, quas fatetur et Cod. 1t. Dipl., p. 6, S, ic. eccl., p. 1, p. 159); et Ot- — rejicit, s»ntentiam fere omnem amplectitur: pr:w- tonis Ill constitutionem qua patrimonium Ecclesi: ^ terea una cum jurisconssltis Germanicis monumenta constituitur certis ex civitatibus; Joaatio Constantini — certa, queis imperii vera indoles et dominiumsanete — -

n

hujusmodi librorum et CUNT A copia, qua obruimur, post.edita Italicarum Antiquitatum agna volumina, et minora duodecim Annalium

contentas; necnon aliquis ejusmodi conatus Italo i» auctori dicatus adversus apostolicze sedis do- jum, ex editis iis voluminibus expressus. Tan- ego licentiam si vellem compescere, aquam tun- em. Id tantummodo nitendum mihi esse video, ut nionem omnino falsam de sanctz& sedis dominio, ale perceptam indolem imperii, sive, ut melius dicam, imperatori: dignitatis in Occidente institutze, instaurat:xe a sancto pontifice Leone III, tot. scri- rum extera eruditorum atque acris ingenii lucu- rationibus posthabitis, patefaciam. Ita siquidem Ita- licze saltem juventuti consultum erit, ne alienum se- quatur errorem, aut per devia incedens ad rectum tramitem redueatur. ld vero per me fiet monumenta e dubia proferendo, ex quibus liqueat sanctum ificem non transtulisse nec innovasse imperium, quod scilicet. in Oriente perseveravit, nec pontificii uris erat aut voluntatis illud exstinguere; ut Leonis successores eomprobant, qui Orientale imperium minime detrectaverunt: sed instituisse, vel instau- asse imperatoriam dignitatem, ut sibi^suisque suc- cessoribus ac ditionibus sanctz sedis prospiceret, contra subditorum audaciam. Quis enim credat per- dere eum voluisse summam Romanorum pontificum, qui eum proecesserant ac secuturi erant, potestatem ? Quis putet tantum facinus a pontifice sanctitatis gloria celebratissimo perpetratum esse, ut principi aposto- lorum auferret quod rex P.ppinus semel oblatum re- ligioni duxit imperatori Orientis concedere, et tam ipse quam filius Carolus divo Petro adversus Lango- bardos invasores validissimis exercitibus vindica- runt T

-. 41V. Itaque non imperium, sed imperatorem in Oc- cidente sanctus Leo III instauravit. Cujus rei testis integerrimus est Ludovicus II, in epistola celebri ad las: lium imp. Orientis (Baron., 874, n. 51; Duchesne,

Script. Franc., tom.lI, p. 555), qui simul veram in- p

dolem instauratze dignitatis declarat: « Carolus, in- quit, Magnus, abavus noster, unctione hujusmodi per summum pontificem delibutus, primus ex gente et genealogia nostra pietate in eo abundante et impe- rator dietus est, et Christus Domini factus est. » Re- nuensque Grzxco morem gerere, qui Francorum im- peratorem appellari eum volebat, (inem renovat: ejus- dem dignitatis patefacit: « 4 Romanis enim hoc no- inen et dignitatem assumpsimus, apud quos nimirum primo tant:e culmen sublimitatis et appellationis ef- fulsit, quorumque gentem et urbem divinitus guber-

m, et matrem omnium Ecclesiarum Dei defen- iun atque sublimandam suscepimus. » Eapropter Theganum aliosque Carolin: iatis scriptores non

14

| omnem PES ponuutar, i in dubium wat. M imperii, id regaorum Carol DSCAOHE meminisse

comperies. Quin etiam ipse Carolus tum in divisione regnorum inter filios , tum in testamento, anno 811, de suis regnis decernit, nullatenus de imperio. Et cum. Aquisgrani convocatis regni proceribus, tam cc- clesiasticis quam laicis, Ludovicum Aquitani: regem sibi successorem elegit ( Theg., c. 6) conceptis ver- his eos interrogavit: «Si eis placuisset ut nomen suum, id est imperium filio suo Ludewico tradidisset. » Idem sic imper. designatus in Aquitaniam rediit, «et Do- minus imperator tenuit regnum et nomen suum ho- norifice, sicut dignum erat. ; Ludovicus (Idem, c. 8) « venit Aquisgrani palatium, et suscepit omnia regna qux» Deus tradidit patri suo sine ulla contradictione.» Exiis omnibus legationes

b accepit, Beneventanorum quoque (1bid., cap. 11 seq.)

et ex regno lialixw ipsum regem Bernardum, quem post praestitum fidelitatis juramentum in Italiam re- misit. Duobus primis regni annis regem et princi- pem appellatum invenics ; at anno 816 Stephanus IV, Leonis successor, in Franciam se conferens (Ibid., c. 18), « coram clero et omni populo consecravit eum, et unxit ad imperatorem, et coronam auream mire pulehritudinis et pretiosissimis gemmis ornatam, quam secum apportaverat, posuit super caput cjus. Et Irmingardam reginam appellavit Augus:am. » Hinc Ludovicus, regis nomine obsoleto, imperator dici coepit. :

V. Qui cum vera sint, ut sunt. certe. verissima, nequicquam anunalista Italus (an. 806) unum e suis falsis opinionibus projicit, seque ipse teste probare

, nititur Carolum nil de urbe et ejus ducatu agere in ea divisione, quia illi reservabatur, qui dcsignatus

postea esset Romanorum imperator. Et anno 815,

cum nomen imperatoris tributum fuit Ludovico pro-

cerum Francorum consensu, jure conjici posse. ait minime id przstitisse Carolum inconsulto Leone pon- lifice. Continuo autem subdit: « Certe isFrancis non referebat acceptam dominationem Urbis, nec maje- statem tituli, et gradus imperatoris, » ut sonat ver^ nacula ejus sententia Latine reddita. Tam alte sede- bat illius animo falsa hxc opinio de dominatione Ur- bis! Falsum utrumque: nam Carolus in divisione regnorum, ubi qu:ecunque erant juris sui inter filios distribuit, Romam ejusque ducatum, qu: pontificize dominationis erant, non ausus est illorum cuiquam tribuere, sed cunctis ex :equo defendenda, quod erat

patriciatus, et postmodo imperatorizx majestatis mu-

nus, injunxit: « Super omnia autem, inquit, jubemus utipsi tres fratres curam et defensionem Ecclesixe sancti Petri simul suscipiant, sicut quondam ab avo nostro Carolo, et beatx:: memorix genitore Pippino rege, et a nobis postea suscepta est, ut eam cum Dei adjutório ab hostibus defendere nitantur, et justitiam suam, quantum ad ipsos pertinet, et ratio postula- verit, habere faciant. » Qu: totidem fere verbis Lu- dovicus Pius suis et ipse filiis przecepit. Ex primo autem hoc eapite aliud pendet quod annalista con- jectando extundit. Quae omnia manibus ipsis tene-

Post Caroli mortem '

wr fnterim Ludovicum fi Basilio significare audimus, se . hon dominari, sed gubernare, et defendere Urbem.

erant, alii collatam eam ap oWoeR compertum sit at- que exploratum.

. Vl. Et vero in serie Augustorum inter Einivn Crassum et Arnulphum Carolingiorum ultimum, et Guidonem Spoletanum ducem a Stephano V inaugu- ratum, et Lambertum illius filium a Formoso (an. E 891 seq.) sex circiter annis imperatoria majestate n Pd ' — fulsisse eruditi norunt. Perinde est de Ludovico III ; Burgundia: rege et Berengario duce Forojuliensi, a Be-

. nedieto IV et Joanne X. coronatis. Sed quod maxime MM notari oportet, cum Berengario decedente imperatoria v. inajestas annis siluit duodequadraginta, Rom: tyran- nidem óccupantibus comitibus Tusculanis , Agape- ius lI Ottonem Germanix» regem aecersit adversus Derengarium alterum, cujus przepotentia Ecclesize res et persons admodum vexabantur; at de Ecclesia apüme meritum diademate imperiali redimire per eosdem tyrannos ei non licuit. Forte post annos cir-

citer decem Octavianus comes Tusculanus ad Ponti--

ficale fastigium ascendit. Tuncvero Ottonem iterum accersitum, pactisque non. paucis nec modicis rebus opportunius explanandis, Joannes XII (ita enim vo- cari voluit Octavianus) solemni ritu in basilica Vati- cana hunc primum ex Germanix regibus imperato- rem coronavit. Postea vero Germapi: ipsi, quod 4e Franci: regnis non evenerat, imperii nomen est facium. Romano-Germanicum jurisconsulüi appel- lant, quxe res ad nostrum institutum, ut aiebam, non spectat. Istud enim accidit post Aurcam bullam, quae tertiam: ex supra memoratis periodis claudit; nec 'citra easdem venire, quatenus patietur historia, cer- tum mihi est ac deliberatum. Itaque aut. imperium memoretur apud antiquos scriptores, quod raro fa- ctum invenietur a Francis, aut imperatoris nomen

insigne, semper imperatoria majestas a Leone IIl-

instituta vel instaurata aecipiatur necesse est. Fun- damento autem Struvii et aliorum de imperio a Carolo Magno acquisito, et ab Ottone I iterum vin- : dicato nihil infirmius , nihil a veritate omni magis

abhorrens, qnod monumentis planissimum factum iri D) hactenus in orbe terrarum unicus ex quo epistole -

confido.

VII. Ea verosunt omninoseptem, jam s:pius typis vulgata. 1. Codex Carolinus, seu epistole 99 a Carolo Magno collect:e, quas Romani pontifices quinquag;nta annorum spatio a 759 ad 791 in Franciam miserunt. 2. Leonis lll epistoke. decem ad Carolum imperato- rem conscriptze, qu:e Hermanno Conringio referuntur accept:e. 5. Diploma Ludovici Pii. 4 et 5. Diplomata Ottonum prim! et secundi, ac sancti Henrici. 6. Do- natio seu chartula comitiss:e Mathildis, 7. Et Ru-

À dolphi magni progenitoris Augustissim: domus Au- Siriac:e diploma. 8. Hisce autem jam editis singulare

unum accedit ineditum, codex videlicet Rudolphinus,

3uo 126 epistole continentur fere omnes Rudolphi,

s

bimus. auctoritate fonumebtorum, que proferam. A adj

Qua duo tam necessaria erant dd imperatoris titulum. . assequendum, ut Carolinis ipsis relictis, si ofüicio de-. modicum lucis accipiant ; , per tres illas

/Struvio excogitatas ab anno Wess /

mate, quo Rudolphinum praodic ium ei nihil ab editis discrepante.- Cum 1

tutam e ex "iowiendr codice deprebele ee 3 ejus origo et incrementa omnia, praeter donationer I

codices faciunt fidem minime dubiam. tribu di tibus, qu nullo jure vocantur in dubium, quia indoles imperatoris majestatis a Leone ll insti velinstauratz percipitur ; nec varii: ditionis tituli se cápita secernuntur; nec denique disciplina ordinatió- nis pontificis alio tempore alia exploratur. Nunc de. à singulis monumentis dicendum aliquid. -

- $1. De Codice Carolino. 3 f 2

VIII. Codex Carolinus merito aciem ducit: ^ ab: siquidem czxtera omnia pendent. De prima illius. edi-

"lione accurate Lambecius, ubi verba facit. (Gp

de Bibl. Ces. Vindob. lib. 1, p. 62) de Tengnagelio | avgusts illius bibliothecze przefecto : « Ejusdem, in- - quit, bonitati debet posteritas volumen epistolarum, - quas Romani pontifices Gregorius HI, Stephanus Hl - : (II), Z::charias I, Paulus I, Stephanus IV (Ill), Adria- - : nus I, et antipapa Constantinus, miserunt ad princi- - : pes et reges Francorum Carolum Martellum ,. Pip- pinum, et Carolum Magnum, olim quidem studio | [ et cura ipsius Caroli Magni collectum ; anno au-- tem 1613 a R. P. Jacobo Gretsero Ingolstadii ii e editum..Codex ms. membranaceus antiquissimus, et |

ille desumptze sunt, asservatur etiam nunc in biblio- - theca C:esarea inter codices historicos latinos nu- mero centesimus nonagesimus ocíavus, et, ut ex. scriptura et aliis circumstantiis evidentissime appa- - pi ret, sine controversia ipso imperatoris Caroli Magni | svo scriptus est. Quod autem ex hoc bibliotheca - Cxesarex codice editio R. P. Gretseri prodierit, te- - statur ipse in fine Przefationis ad lectorem his ver- - bis : « Unum addo, etc.» Idem alibi (Ibid.., lib. v, p. 522) de eodem Codice: « Czeterum per quam varias re- - rum vicissitudines, et quo tempore ac modo idem | ille przestantissimus codex tandem pervenerit in - gustissimam bibliothecam Czesaream Vindobonensem

id mihi prorsus est. incognitum. Primus autem. Les

IS, z que Doblicandas misit ad R. m Soc. Jesu celeberrimum theologum tmodum Ingolstadii typis Andre: An- A613 in-l edite sunt. Quo nomine,

B B :£E La $e sd. E e e $ B. c & & EB ir -8 8 5 A

Bx Bohendim est, operse pretium fore, 1a illa. editio de integro. accurate conferatur

. enim opportunius direh dul e

X. Annis duodetriginta post

ctione eonciliorum, aliique. Cum vero hzc nihil novi

"babeat, sed Gretserianam ommino referat, pro una

eademque haberi debet. Perinde est de nuperrima

typis Parisiensibus nitidissimis curatà a PP. Bene-

dictinis in nova editione operum Duchesnii anno 1744, tametsi ordo epistolaru:n novus excogitatus fuerit : namque juxta Cointii et Pagii chronologiam sunt

—- est in memorabilis, verum. etiam in- B disposite. Quamobrem Gregorii IH epistole dus,

ii dpéo namque codi auihentico ea pi abet hoc ) :; « Epistola Gregorii papxe ad Carolum majo-

E sententiam prótesiel : « Monet », ait, ex Lambecio Pagius anno 761, ROC

Ludovieianum aliaque suspecta documenta ful- . Y Et paulo infra ?-« Testatur enim Pagius an. 6, quod quid ind Pippiniana contineret,

in omnibus dominatione, et illorum. ad nostram par

dn Yocat; eumque imperitum ; Gretsero ipsi er summam injuriam falsarii notam inurit; clausu- lam appositam ducatibus Thuscis et Spoleti, quz . luculenter. probat provincias et civitates reliquas .Sumino jure concessas esse sanctze sedi, donationi in- aegro ascribit. Inofficiosum istud falsumque scribendi . genus quis ferat? Attamen Muratorius hujusmodi

E scriptorem. summo loco habens opiniones istas om-

nino f

0 fülsas. obviis ulnis amplectitur, suisque in An- 8. Lippe obtrudit. llinc lector judicet, dam

ordine temporum exigente, sunt seorsim vulgatz (tom. IV, pag. 92 seq.) pari modo sancti Zacharize

unica (Ibid., pag. 96) eademque mutila, nam responsa .

septem et viginti, totidem quzestionibus Francorum, tanquam abs re, omittuntur. Reliquxe omnes (prze-

ter 96 et 97 eadem ex causa protermissas) sequenti.

volumine sunt edit: (tom. V, pag. 485 seqq.). Quid

vero? Laudati auctores non omnium. .epistolavuni.

chronologiam, veram falsamve, sunt. a&secuti. Pro- pterea novissima in hac editione, qux chronologia carent, cxteris postponuntur. Sic Pauli du:e (Cod. 45,

- 16) in calcem rejectz, incerto anno dat» dicuntur; et Adriani multo plures tripertito divis: in incerto

ommes relinquuntur. Quandoquidem tres consti- tuend:e dicuntur inter annos 774 et 781 (Cod. 51, 61, 62), alixe undecim (Cod. 67, 79, 72, 74, 77. 82, 85, 84, 87, 89, 95) in quibus Carolus compater numina-

ur, post annum 781 scriptz feruntur; ac démum — duze (Cod, 70, 81) anno 782 dubitanter ascribuntur. - Praeter hujusiuodi inversionem, qux improbanda non

esset, si accuralior, quid a Grelseriana hec nova editio discrepet, non video. . Quid quod in nuperrima

Gretseri Operum editione, sus deque habita Lambecii. admonilione, neque attenta injuria, qua. Gretserus.

afficitur a Chorographo Italix, juxta editionem pri-

süinam Codex Carolinus iterum est prelo wman- datus?

XI. Unus Lambecius, qui nova editionis necessita-- p em sensit, optimo publico provinciam suscepit re- .

censionis Codicis Vindobonensis, deditque in lucem pontificias epistolas in eo contentas longe alias. ab hucusque editis. At quia hune Codieem primura. ex opusculis esse voluit concepti magni operis, cui

Syntagma Germanicarum rerum faciebat nomen,

illiusque editione vixdum absoluta, quae sunt moria- lium vices, e vivis abiit; imperfecti operis id nobile principium non prodiit in vulgus. Quisnam alia opuscula Codicem Carolinum. sequi debuissent, in- certuat, Cur autem tanti operis partem tam modicam publics lucis fieri non sit permissum, facili negotio

. assequimur, si Codicis impressi priacipium et finem .

spectemus. Auctor siquidem principio exponit quae cunque continentur in Codice isto epistolari, uL emm

imam hanc editio- nem, Codex iterum vidit lucem Luetix: Parisiorum. per Sebastianum Cramoisy an. 1641, curante Fraa- - cisco Duchesne Andrex filio (Ser. Franc, tom.lll, - . pag. 700), qua editione usus est Labbeus in Colle-

"possum :

ipsius Caroli Magni bibliothecam cubicularem, deinde 2utem ad Willibertum archiepiscopum Rothomagen- sem perlinuit; nunc vero authenticum asservatur

. in augustissima bibliotheca Cxesarea Vindobonensi. »

Et continuo subdit: « Petrus Lambecius Hambur- gensis totum hoc opus summa fide et diligentia re- cogiovit, ac contulit, et chronologia accurata, atque necessariis adnotationibus in fine adjunctis illustra- vit. » Pagina autem extrema, qux numeratur 208, ubi visitur : Codicis epistolaris Carolini finis : indi- catur in calce folii sequentis initium PE- Petri vi- delicet Lambecii chronologia et annotationes, quas principio promisit: tametsi nusquam inventas esse

eonjicitur ex silentio Danielis Nesselii, qui Lambecio B

successit, ceeptique magni operis continuandi studio illectus nullam ex illius schedis inobservatam reliquit.

. Pari moo Joannes Benedictus Gentilotus Nesseli

Suecessor in augusta bibliotheca nec chronologisx nec annotationum mentionem facit. Qui defectus, ni

appellat : ejusdemque vices enarrans : t M. A niunt ant nonu ; inquit, membranaceum, quod olim primo quidem ad -

fallor, prxcipua fuit causa cur Codes epistolaris :

supprimeretur a Nesselio.

XII. At Gentiloto causa alia potior adfuit, ne Lam- becianam editionem prodire in lucem sineret : quan- doquidem, collata eadem cum Codice, deesse vidit in edito barbariem! defectusque omnes, quibus nihil aptius ad fidem Codici .conciliandam. Quod venera- bilis Baronius admonebat (1019, num. 5) edens do- cumentum cum suis omnibus navis :? « Obsitum, inquit, solocismis et barbarismis, et. superinductis ex velustate mendis depravatum, qualecunque sit, accipe: nam sciendi curiositas quzeque aspera con- diens suavia reddit. » Prz:eterea nimiam Tengnagelii licentiam, cum eum descripsit Gretsero transmit- tendum, deprehendit. Cujus rei sic lectorem admo- net in Przffatione sux recensionis ms. de qua mox : « Librarii menda, quorum incredibilis est in eo nu- merus, confixit pleraque omnia Tengnagelius sua manu, sed nimia licentia, non modo ad marginem veram lectionem ascribens, sed passim radens, 'in- ducens, reficiens, et ineulcans, id quod probare non tametsi ea mente id fecerit ut. Jacobum Gretserum, cui volumen istud-edendum postea dedit, corrigendi labore levaret. » Huc accedit Gretseri ejusdem sincera confessio in sua Przfatione : « Illud

te nosse velim, mi lector, me veteris orthographize

non admodum. superstitiosam rationem habuisse ; quia fractus non illabetur orbis, sive legas inlustris, etc., sive, ut nunc fert consuetudo : illustris, etc. » Quod quantum importet detrimentum antiquis codi- cibus, rei diplomaticz periti judicabunt. Quamobrem Gentilotus, Lambeciana editione posthabita, Codicem accuralissime contulit cum Gretseriana, omnesque vel minimas variantes lectiones. indicavit. Notas ipsas, seu | compendiosas scripturas, exempli gratia, DI, DO, DUM, pM, a Tengnagelio redditas, Domini, Domino, Dominum, et a Lambecio Dei, Deo, Deum,

"solerter restituit, quippe qu:e codicis vtatem doefi-

Scu; Godefridus. abbas ordinis Ben

refecitque, Gentilotus ad Codicis lectione rei semper lectorem admonens ; quidquid autem. induxit, rejecit. Lambecius e contrario sxpe ad Tengnagelii correctiones, quas condemnarat, ut dimus. Utcunque autem sit de hac Lambecii in« stantia, trium horum august: bibliotheee przefe | rum laboribus prolatis, Godex ipse Carolinus Vin 9- bonensis sine ulla dubitatione exprimetur, LÀ

pro apostolica sede, iantos thesauros sit d Y non erit ingratum litterarix reipublicz paucis,per- cipere. Is Gronovii, Montefalconii, Mabillonii, Fon- tanini, ac precipuorum ejus zvi litteratorum, ieu moniis a sua juventute commendatissimus cele riores - Europ: academias privatus invisit; nullaque adhoc ^ publici ministerii dignitate fulgens, Hagx» mitum - anno 1708 et tribus sequentibus Clementis XI jussu - substitit sanct:xe sedi opitulaturus, dum de pace inter Europz principes agebatur. Deinde cum auno 1719 pax publica sancita fuit Trajecti ad Rhenum, et 1714 apud Helvetios, ubi publici habebantur (vaetatus, semper et ubique interfuit, apostolici ministerii fun- . gens munere. lisdem in publicis conventübus, tum - comitate ingenita, tum mira ad res gerendas dexte- - ritate, et. sanct: sedis jura acerrime vindicavit, et magnam sibi apud viros principes seslimationem - collegit. Eadem longe aucta, cum postmolum ad eo- - rumdem Helvetiorum rempublicam apocrisiarius mis- -

D sus abInnocentio XHI eatholicam fidem et ecelesiasti- -

"-

cam immunitatem diu ac strenue tutatus fuit (Addit. ad Diacon. tom. II, p. 727 seqq.), summam illi au- - etoritatem apud omnes ordines comparavit. Adeoque : an. 1750, Viennam profectum apocrisiarii pariter, seu nuntii apostolici dignitate conspicuum, tanti ne» minis virum certatim demereri omnes, przcipue lit- terarum cultores, nitebantur : quippe quem non1nodo €x quibusdam ingenii fetibus evulgatis, sed ex prae

cipuorum Europ: litteratorum encomiis summo loco habendum intelligebant. Cum vero apud Caesarem | gratia et auctoriiate plurimum valere illum sense- runt, nil deinceps, quod aut optaret, aut pete-

ret, non lubenti, ac volente animo sunt imper- titi.

^ E

«wt

1 " i idis. Sn d TAE MIS N s SUELE M uu

a PO nuiolo eoulcétaia aedi reni: puidem jur Codicis estimator, eo confir-

Gentilotus jampridem obierat. did suum, eique tugustze bibliothecze praefectura successerat Joannes lista Garellius archiater et consiliaHus Cxsareus, Gentiloti amicissimus fuerat; suosque pr:edeces- S facile antecelluit favore, et auxiliis in aliorum

€às| onem nàncisci non poterat, ut Lambeécianam edi- onem, et manuscriptam Gentiloti recensionem sum- P à cum fide descriptam assequeretur. Quanti ez:edem ent eliam Vienn:, qua in augusta sede pluris ha- )ebatur vetustissima :etas codicis, quam res in eo it:e, argumento illud est, quod uni huic summo cum obsequio semper, et veneratione ab omni- sed a me precipue nominando, pretiosissimi

en editione, cum Gretseriana jampridem vulgata

-modca pars, minus est quod miremur: at Gentiloti 'ceasionem ineditam, opus tanti temporis, tantique " is, unum Passioneum adeptum esse, id vero sin- jre est, maximeque admirandum. Quod profecto is doctrine celebritati, maximx apud omnes — auctor tati, et summ: gratixw Cxsaris EC debet

XV. AC enimvero quamvis pr:edictze editionis pau- eissima ?xempla exstent, Gentiloto eodem teste (Pre- at.),- unim tamen ad manus pervenit apostoli Zeni, quem CL virum gratia et amicitia apud litteratos omnes vàluisse dum viveret, omnes norunt. Ex quo riantes lectiones cursim, et minus exacte excerpie liena maau, a Muratorio editze sunt in nova Gretse- riana editione (Ser. Ital. tom. VI, part. n, pag. 75 y . Sseqq.). Qua super re auctor iste audiendus; nam — Simul raritatem Lambecian: testatur, et ab se inex- D lorata tanquam exactissima emitti fatetur : « Labo- , 'em, inquit, Lambecii hominis utique diligentissimi de exspectabat litteraria respublica ; verum, quz $4 Isa intercesserit, ne in publicum diem prodierit —hse ipsa illius editio, incompertum fateor mihi. "lasse mors illius consilium importune intercipiens litterarum amatores spe concepta fraudavit. Certior "quoque factus sum, exemplaria nulla dimissa fuisse

X

No psa, et nunc thesauri loco a possessoribus habita. Et

ex his quidem unum tandem in manus venit claris- ni apostoli Zeni solertissimi antiquitatum et libro- rum quoque rariorum venatoris. Ipse vero pro suo 1djo erga littera um augmentum illud contulit Do- inico Vandellio, nunc publieo matheseos professori

i diis promovendis. Opportuniorem Passioneus oc- B

ian) muneris sunt concesse. Ac de Lambeciana qui- ^

E. ubique eireumferretu ', eademque esset magni operis .

in lucem, si paucula excipias feliciter e carcere cla- -

nissime detulit. Hic ergo habebit lector Gretseria- num Codicis Carolini textum, simulqué suppositas emendationes a Lambecio congestas : qua ratione utramque quodammodo editionem a me exhiberi unusquisque intelliget. » Qux an mutil:e minusque exacte editioni, cujusmodi est Muraloriana isía, conveniant, ex paucis qui subjiciam, erit. | XVI. Ac primo notari velim, ambecium (Comm. Bibl. Ces. lib. 1, pag. 322) antequam desua edi- lione cogitaret, monuisse, vocabulum memorialis, in memorabilis transformatum esse a Tengnagelio ; quam sane admonitionem Ducargius ipse (Glos. V. Memoriales Membrane) mseruerat Glossario. mediz el infims Latinitatis his verbis: « In Inscr. Cod. Car. ms. ap. Lambec. lib. 1 Comm. de bibl. Czesar. cap. 5, quie conservant memoriam, et ab oblivione vindicant. » Quin etiam memoriale absolutum in eam- dem sententiam adhibetur a Paulo I (Cod. Car. ep. 44, al. 16), qui Pippinum laudibus prosecuturus, incipit : « Dum divinas, Scripturarum historias in nostro memoriali revolvimus. » Item (Cod. Car. ep. 98, al. 82) Gentilotus legit in ms. Vindob. ftegalem memorialem. In editione autem Codicis patens cst litteris majuscul'S wEMoRIALIBUS MEMDRANIS. Át Mu- ratorius Tengnagelii correctionem memorabilibus so- C quitur cum Gretsero. Prxterea Gretscrus (typothet;e culpa, ni fallor, decepti iteratis particulis et. jam) prxtermisit in epist. 4 verba h»c magni momenti, unde liquet, Francorum regum donationes non insti- tuisse, sed amplificasse apostolice sedis ditionem : « etjam quia nullum augmentum nobis faetum est » : qui in Lambeciana editione haud desiderantur. At- tamen Muratorius Gretserum imitatur. Nec data opera factum putes; namque eadem occurrunt epist. 6; at neque a Gretsero, neque a Muratorio omittun- tur. Mitto alias Gretseri omissiones (Cod. Car. epist. 91, 42, 50, 77) que apud Muratorium quoque inve- niuntur; plerasque enim nec Lambecius vidit. o- minus pro Domnus a Lambecio spe restitutus juxta fidem Codicis, non notatur in primis septem episto- D lis. Minora passim obvia usque ad finem non excipio, ne lectori fastidium ingeram : id tamen affirmare nou dubito, quod falso. pollicetur Muratorius se Lambecianam editionem vulgare. Quid quod plures epistolas, presertim sextam, et nonagesimam septi- mam, qua similes aliarum sunt, profert mutilas va- viantibus lectionibus sus deque habitis? Suas quoque animadversiones variantibus inseruit, de quibus op- portunius dicam in notis. Unam hie non pr:eteream, qua soloecum epist. 59, corrigens : « nisi velis, in- quit, hune solccismum tribuere pontificio ama- nuensi. » Quod quidem dignum admiratione est : nam alibi (Ant. Ital. tom. IV dissert. 45) Adriani epistola utitur ad ignorationem illius z:eví compro- bandam in ipsa urbe. Atque hzc satis sint ad demou-

collata. editione Lanibéciiha cum pieiiónilUs, Yas: ^15 |. riantes omnes lectiones collegit, atque ad. me huma-

colligere

.rem esse ; adhuc iuiegram: Gode. enjus nulla editio sincera est. — ' XVII. Equidem diligentiam Lambecii dum i impro-

2 bari video a Gentiloto, non possum, quin ejusdem - Lambecii hallucinationem patefaciam de Carolino

ipso. 'Colice : inde enim quisque colliget, cujusmodi

* v . * . ehronologiam et annotationes additurus erat su:

editioni, si superstes fuisset. In supra laudato Com- mentario bibl. Czesarec (lib. 1, pag. 221) ad verba tituli : seu etiam de Imperio, apposuerat hanc notam : « nempe Orientali, sive Cpolitano. Sed quod dolen- dum est, epistolie illo impp. Cpolitanorum, quarum hic fit mentio, non exstant in hoc codice. Videtur ergo totum illud corpus epistolarum fuisse divisum in duo yolumina, quorum primum, quod etiam nunc

ipsum est, de quo in prwsens agitur, continuit epi- stolas summorum pontificum, alterum autem, quod

: longinquitate temporis periisse existimo, comprehen-

dit epistolas impp. Cpolitanorum. » Mihi vero, quod tanti viri cum pace dixerim, nonnisi pontificias litte--

. ras in titulo indicari persuasum est; quippe qu: et

de apostolica sede et de imperio tractant, ut oppor- lune animádvertam in notis. Quamvis enim. non- nulle epistole scriptxz» sint ad Carolum | Cpoli; tot

.numero ezdem non sunt, qu: seorsim referri de- .

buerint in alium codicem. Pr:eterea de paucis illis luculenter constat. Quamobrem verba illa tituli spe- ctant ad pontifices, qui de summa sede. apostolica beati Petri apostolorum principis, seu etiam de im-

perio scripsere ad principes et reges Francorum, ut (

fert titulus. Non enim facile invenientur exempla. przpositionis de pro ab usurpate, quamvis et in Italia, etin Francia, multa adhuc barbaries obtineret. Ad Lambecii vero diligentiam improbatam quod at- tinet, ex Gentiloti recensione palam erit, quam mul- tas correctiones Tengnagelii adoptaverit, et quam frequenter suas adjecerit.

XVII. Ex hucusque allatis est evidens novam

hane editionem codicis necessariam ommino esse;

tum ut Tengnagelii licentia teneatur; tum ut Lam- becii labor integer inspiciatur ; tum denique ut Gen- tiloti studium vere improbum, quo Vindobonensis Codex qualis erat, qualisque est factus a Tengnagelio deprehenditusx, litterarix zeipublicz:e commendetur. Eam ob rem Gretserianam et ipse editionem adhi-

bere constitui pro textu, trium Cxsare:e bibliothecze - przefectorum variantes lectiones subjiciendo *. Quan-

doquidem puras pufas epistolas edens, ut exstant in codice, duod Gentiloti ope possem facere, laboris nimicm lectori exhiberem, ut cujusvis ex tribus cla- rissimis viris operam nosceret, meritisque laudibus Lambecium, et Gentilotum fraudarem, quod minime «quum est. Przeterea quidquid libertatis sibi arroga- vit Gretserus in orthographia, Tengnagelio verteretur vitio, si modo- vitium appellari potest. Gretseri con-

* Nos prxecipuas tantum lectiones variantes textui iuter uncos inserimus vel in notis exhibemus ; reli- quas vero, quie ad littere unius in vocibus quibusdam

exstat in augustissima bibliotheca Czesarea, et illud B

. mirum accidit, nihil deesse, nihil superflue

cardinali ex selectissima et immensa ej (in qua Jitteratis omnibus Europ:e huc

necessariis notitiis ab eo munitus, ac ductus per inaccessa provincie hujus

omnino impares. Quz res prosertim evenit. ex monumentis a me proferendis, videlicet isto Carolino, qui aciem ducit, et in €

phino, de quo agam suo loco.

XX. LR utilitatis futura sit edit

bunt, qui non legendo tantum, WA operam, ut sui animi fetus Mai.

loco movit, suoque ordine collocavit ; seriem disturbavit, inserendo inter cu ficis litteras singulorum vitam ex Fr.

ad magn: collectionis editionem fere à persuaserunt, e.re sua esse epistoiga i

clamque sedem illiatas, anteponendo, - ad 3 epistolas, quod vehementer adeo contendit, male ani- matis in apostolicam sedem, et rerum Ecclesi rudi- - bus insinuare, ac probabili ratione ostendere potuis- set, ut fecit. 3

|! adjectionem , vel detractionem, vel immutationem, ; tantum spectant, ut prorsus superfluas consu » omii- - A timus. Ebir.

sum, sed disturbatum, wii est in augusta bi- - icu e Sia iara "yt uiobE d )iheca, inspicere : qus rés cui bono per me que eamdem pontificum potestatem spiritualem ae

priseum novumque ordinem epistolarum exhibet. ^ huic dignitati; eamque unam agnoverant Romani,

e. spectanda mihi sunt visa : unum adversus Collectio- — rona imperiali redimitum laudibus seu acclamationi-

-- nis Canonum sanct sedis patronos. ante octavi s:e- - bus prosecuti sunt : « Tunc universi fideles Romani - — euli dimidium, Sirmondi invento eam parum feliciter ^ videntes tantam defensionem et. dilec.onem, quam uentes ; alterum contra eos, qui libertatem summam — erga sanctam Romanam Ecclesiam, et zjus vicarium 'eonsecrationis pontificum Romanorum 2 Gregorio habuit, unanimiter altisona voce, Dei nutu, atque B per totum octavum ssculum festatam non sen- beati Petri clavigeri regni ccelorum, exclamaverunt :

post augusteam dignitatem institutam ab apostolica — Pacifico imperatori, vita et victoria. 1 -

sede non imeliigentes, conjectando et ratiocinando XXII. Ex iisdem epistolis. donatio Corsice, quae disciplinam pervertunt, et Pii Ludovici diploma com- — minus perspicua est in Codice ;Carolino, tam lucu- 1 mentitium pronuntiant ; tertium denique adversus lenter vindicatur Carolo, ut ipse Conringius, cui .eosdem , qui temporalia tantum cogitantes , non acceptas eas referimus, locuples hoc testimonium

cios, deinde imperatores, ut fidem catholicam, - mus: « IIanc insulam a Carolo donatam esse papis 2 | sanctam sedem ab impietate Grecorum, aliove "etiam Anastasius refert in Vita Adriani. Lee Ostien- üovis perversorum molimine tuerentur, qu: in epi- — sis recenset illam inter munera Pippini. Cum tamen - stolis Codicis valde perspicua est; nec de Romanis Anastasius in Vita Stephani dona Pippimi.nomina-

1 pontificibus sanctitate conspicuis, nec de piissimis — tim recensens, Corsice nón meminerit; hic quoque . Francorum regibus, et imperatoribus pro dignitate, - Leo papa adunius Caroli donum: provocet : verisimile verba faciunt. De singulis opportunius agam in mo- est, Leonem illum Ostiensem et falli, et alios fallere. itis, que cujusque pontificis epistolis proemittentur, | Fuit autem Corsica bac etate perpetuis deprzedatio-

DEN

-quo lectorem remitto. Hactenus de Codice Carolino,, state : eoque non mirum est, hanc Leoxiis petitionem

nunc ad monumenta csetera alterius voluminis. eam possidere Genuenses creduntur. » Errat autem Conringius, ubi Leonis petitionem effectu caruisse putat. Nam Sergii lI tempore, qui ad Petri sedem XXI. Carolini Codicis novem et nonaginta episto- — ascendit anno/844, sexto et trigesimo post Leoninze z Pe las a Romanis pontificibus fere omnes conscriptas ad hujus epistolz zetatem Adelbertus marcbio: illam- in- principes et reges Francorum, alie decem conse- —sulam pro sancta sede administrabat. Rem docemur ' quuntar, quas summus pontifex Leo Ill dedit ad Ca- ex fragmento vite ejusdem pontificis hodie typis . rolum Magnum quem ipse imperatorem creaverat. mandato in editione Anastasii per Joannem Vigno- De imperatoria eadem dignitate, tum quandiu apud lium variis ex codicibus compacta (tom. III, num. - Carolingios stetit, tum de eadem: ad Germanos au- 40 seqq.) quale Holstenius descripserat repertum in - — etoritate apostolica translata, deque non modicointer membranis Farnesianis, dum bibliotheca celebris bes Moon discrimine, consulenda est dissertatio, que p Farnesiana in urbe erat, Cum vero apud me exstet, Leoninas hasce epistolas prwibit. Videre ibidem ^ descriptio alia longe accuratior facta in civitate Par- erit imperatoriam majestatem regia longe majorem, mensi, quo bibliotheca eadem translata erat, a dili- . in ipsa urbe jus exercentem, dummodo Romani pon- — gentissimo presule Franeisco Blanchinio, lectori : - tificis rog3ius aut. consilium accederent. Nihilo ta- — gratum fore confido historixe partem huc spectantem : : men secius novam hanc majestatem a summo pon- e schedis Blanchinianis audire. llla igitur sic se ha- . fiüice excogitàtam esse ad orthodoxx fidei, sanctz . bet: . - Sedis et Romani pontificis defensionem, ut patricia- '- XXH. « Hujus proefati pontificis tempore cum fum Stephanus || excogitaverat, ex paucis his epi- ista se iia agerentur, Adelvertus comes vir stre- . stolis palam (iet; Non enim aliter Carolus Augustus —nuus, hic cum esset marcensis et tutor Corsicane

8 II. Sancti Leonis [II epistolz.decem.

- vocatus fuerat, adeo ut majestatis tantum discrimen . Rome continentem, quod multitudo gentis Sarrace- - $n uno eodemque patrono, ac defensore catholice — norum ad xrmillia properantes venivent cum navibus ps. religionis, ei sancte sedis perspicuum sit: quando- — xxii, ubi inessentequi n; et quod se dicerent, loma "quidem sententia epistolarum nullatenus discrepat — properare, et adecrtarent liberare beati Petri apo-

t non video : nil facilius, quam confusi illius or-- temporalem ; utrobique patrocinium, et defensionen k^ nstauratio. Tabulam quippe expansam oní- Caroli comperias. Eam scilicet naturam, seu indó- E ium oculis subjicio: continuo post prefationem, que — lem, ut demonstratum est, Leo IIl indidit. institute — d

.. Ceterum in epistolari isto codice tria potissimum ^ leste Libro pontificali (sect. 376) cum Carolum co- -

tientes in Codice Carolino, eamdemque perseverasse B Carolo piissimo Augusto a Deo coronato, Magno,

nimadvertunt praecipuam causam creandi primum ^ prxbeat (ep. 4, al. 6), licet sinctze sedi infensissi-

in dissertationibus monumenta cetera preeuntibus, ^ nibus Sarracenorum exposita, imo in illorum pote--

qui exhibetur primo hujus operis volumine. Venio. effectu caruisse. Hodie tamen papali benignitate -

- à Leone appellatur, atque rex Carolus ab Adriano . insule, cognita necessitate reipublice, misit epistolam -

Koma, ne de tanta salute nostra gens nefandissiina paganorum exsultare potuisset, que missa est x die mensis Augusti. Quod leviter, et quasi parvipenden-

' qes' susceperunt, propter mutabilem et. inefficacem

predictorum (Sergii Il et Benedicti fratris sui ) pote- statem, quanquam et apud omnes tam inopinata res

— incredibile fieri posse arbitrabatur, tamen pruden- tiores Romanorum consilic inito miserunt missos et - epistolas ad subjectas civitates et adjacentiis eorum

simul cum epistolam, quam Adelvertus miserat, ut omnes hostiliter festinantes venirent ad maritima, littoralia custodienda, cujus jussa contemnentes no- luerun: venire nici perpauci ex aliquibus civit»tibus, qui sub more intezrogandi venerunt. Transactis vero duodecim dierum spatio, die mensis Augusti Xxill, fer. 1, ind. ix, pervenerunt ipsi nefandissimi Sar- raceni ad littus Roinanum juxta civitatem, que dici- tur Ostia, eic.» Baronius Annalium Fuldensium auc- toritate, Pagius Metensium et aliorum, basilicz Prin-

cipis apostolorum vastationem enarrant anno 846.

Cum iis annalistis eoncinit Hermannus Contractus ad eumdem annum; ita ut historia ista certa sii, cui si addantur ex Farnesianis membranis adjuncta per me. allata, Conringii animadversio levis, atque erronea deprehendetur; nilque habebitur certius. dominatione sanctz sedis in ea insula, necnon Romze, et in ejus ducatu, cujus civitates ad arma excitantur a Roma- nis proceribus.

XXIV. Ita. siquidem Leo IIl, in epistola, cujus il- lustrand:x gratia historiam attuli Conringio ignotam, scribebat Carolo, se curam omnem adhibere una eum Pippino Caroli cjusdem filio, et liali:e rege, « ut ittoraria nostra, et vestra ab infestatione pagano- rum, et inimicorum nostrorum tuta reddantur: » discrimine videlicet servató inter oram maritimam Romani ducatus, qu: juris erat sancte sedis, et oram ducatus Tuscis», qux ad Carolum spectans, ab Itali: rege defendenda erat: Ea scilicet ab urbe Populonio, .€jusve territorio, ubi ora maritima sanctz sedis de- sinebat, concipienda est. Quod alia etiam epistola (ep. 3, al. 8) comprobatur, ubi sermo fit de sola ora eanci:e sedis: «A quo enim de illorum (Sarracenorum) adventu vestra nos exhortavit serenitas, semper po- stera, et littoraria nostra ordinata habuimus, et ha- bemus custodias. » Qu:» mirum in modum respon- dent facto procerum Romanorum Sergii II :evo. Nam subjectas civitates convocarunt, « ut omnes hostiliter festinantes venirent ad maritima littoralia custo- dienda. » Nec de antiqua solum ditione salictze sedis, citra donationes Francorum regum, Leonin:x epi- stole agunt cum Carolo imperatore, sine ulla discre- pattia cum Codicis Carolini epistolis ad Carolum tunc regem datis; verum etiam de reliquis ditionibus Pippini et Ca:oli largitate perpetuo donatis aposto-

opa ipsorum ends. SUME dos inferrent . nius in dissertati

B

cx» dominationis initia. In eo scilicet tituli omnes. ejusdem domina'ionis, et omnia jura sanete sedis

Pii datum septimo et octogesimo anno post. jen ! t

5

adeo luculenter designantur, ut valde nirandum. sit, zin

vires eruditos ingenium ejus minime asseeutos. esse,

Quid, quod Baluzio, Mabillonio, Leblanco interpola- - »

tum est visum? Nonne et commentitium zeque ac donationem Constantini Pagius et Muratorius cum Goldasto et Molinzo audacter pronuntiant? Horum vero tan preceps, tamque audax sententia in causa

est, cur diploma toties evulgatum pe* me iterum 5

inlucem prodeat. Neque id quidem, ut ex velusto aliquo codice majorem illi fidem concilie n, quod certe possem: prie manibus enim habeo prestantissimum. codicem in pergamena, cujus scriptor se ipse prodit —

in summo prime paginz : « pagi gesta pauperis -

in brevi eorumdem gestorum enarratione: « emulus et adjutor Riccardo Urbevetano longo tempore post episcopo, pauperrimo tunc, et uterino, eodem patre, germanc. » De. quo apad Ughellum (Jt. Sac. tom. I, pag. 1468) monumenta cenobii Saxi vivi: « Ri-

chardus patria. non cognomento Cajetanus eodem die

sancti Benedicti, quó antecessor obieral, biennio transacto Ürbeveian:x Ecclesie est adscitus anuo. 1117. » /Etatem etiam | scripti codicis in fine enarra-

tionis predicte designat : « Cum autem factus sum vir, meritis peccatorum vocatus sum ad Roma- -

nam ecclesiam, et ex tunc sollicitus fui quando et

ubi potui, in hoc, eodem fasciculo annectere quo -

, cognoveram vél inveniebam. juris esse beati Petri

per libros antiquitatum, vel ea qux» per meipsumau- .

divi et vidi a tempore Lucii III, qui me indignum dia- conum ordinavitanno secundo, et sacerdotem quarto

^ anno sui pontificatus (1184). » Cumque auctor annis

aliquot preecesserit Cencium Camerarium, iisdemque

ex fontibus monumenta vetera hauserit cum summa

fide, ut maxima eorum convenientia cum autogra- -

phis atque exemplis in. Adriani Mole servatis osten-

p dit ; hinc est, quod diploma istud cum duobus sequen-

"lorum principi, ac pro eo Romanis pontificibus, .

valde dilucidus sermo est (ep. 5). At tum de hac,

tibus in nova hac editione antiquitatis pretium prz-

seferunt. Meum vero consilium alio tendit: halluci- .- nationem siquidem aperire deliberavi tum eorum qui. — falsi aut interpolationis arguere ausi sunt diploma

istud, a quo alia pendent; tum precipue illorum qui

neutrum vitium. in Ludoviciano diplomate reperiri

fatentur; sed novum donationis monumentum esse contendunt, Idcirco lectionem ejus variare non dubi-

tant ut vetus monumentum in suam opinionem tra- -

hant, quod nefas est, vixque in eo ferendum, qui

aC.

UELPRCUENEAEAS

- pr

RU.

wn k ^

X WV MERECE - S7) qo d ,!y

?

artem diplomaticam a primo limine salutaverit. Nam |

Ludovieus ne ulnam quidem terre donavit sanete sedi, sed illius jura omnia, et precedentes donationes,

j " " "

primuin, deinde sancto Paschali I, confirmavit. XXVI. Et vero ab anno minimum 728 Romz, - ducatusque ejus populi deficientes ab impiis Grzecis, Sanctamque remp. constituentes Romano Pontifici ! etiam in temporalibus subesse ceeperant. Quamobrem — — - anno 817, sanctus Paschalis I, nt sui przedecessores — — Gregorii duo, Il et Ill, sanctus Zacharias, Stepha- a mus il, sanctus Paulus l, Stephanus MI, sanctus a - Adrianus, sanctus Leollf, et Stephanus IV, reipu- -7- liem illi przerat, qualieunque principatus genere TE uteretur. ldem vero Paschalis, seu potius decessor ejus Stephanus IV, inconstantiam Romanorum non 7 semel conspicatus, ut validius preesset, suum principatum, quod suis predecessoribus in mentem — — — pon venerat, imperiali auctoritate muniri desideravit. Quamobrem Ludovicus confirmat « domino Paschali summo pontifici, et universali pape, et successori- bus ejus in perpetuum, sicut a predecessovibus vestris usque nunc, in vestra potestate, et ditione tenuistis, et disposuistis, civitatem Romanam cum ducatu suo. » Deinde enumerat singulas civitates ducatus citra -ullam ex contentis in donationibus, quas seorsim 7^ confirmat. His vero quid clarius? E contrario quid — — jnsulsius dici aut cogitari poterat audaci eorum emendatione, qui legendum jubent predecessoribus nostris contra fidem omnium codicum ? Certo enim constat, Pippinum nonnisi Exarchatum, et Pen- tapolim concessisse: Carolus autem, quamvis non constaret de singulis provinciis et civitatibus, quas donavit, prxdecessor noster, ron przedecessores nostri nuncupatus esset. Quid? quod infra Ludovicus con- firmat « patrimonia ad potestatem et ditionem ve- stram pertinentia, sicut est patrirronium Bencventa- num et Salernitanum, et patrimonium Calabrie in- ferioris, et superioris, et patrimonium Neapolitanum, "et ubicunque ^n partibus regni atque imperii a Deo nobis comriaissi patrimonia vestra esse noscuntur? ». . At patrimonia imperatores Greci, patricii, aliique ob- pi tulerunt sanctz sedi. [taque velint nolint, LuJovicia- — — — pum diploma non. aliud esse, quam confirmationem 1 omnium jurium sanctx sedis, fateantur necesse est. 4 XXVII. Una donatio Sicilixte, ut nil prtermittam - eorum, qux objici possent, inserta donationi Caroli

L enim et in finitima hujus insulzx Sardinia jus habuisse 4 "Carolum, et sanctze sedi utramque concessisse, fines regnorum. inter filios constituti ab eodem Carolo, perspicue monstrant. Quod przsertim de Corsica ex epistolis saneti Leonis lll constat liquido. At de Siciliaid tantum suppetit, quod Luilovicus patrimonia confrmans universa, Siculam duntaxat silentio prx- terit. Cum cxteroqui compertum atque exploratum Sit, tria illa talenta auri cum dimidio, qu:xe Oriens pendebat Ecclesie Romans, versa esse a Grzcis in duo magna patrimonia Calabritanum et Siculum, qu:e ab iconomachis memorantur invasa. Quamobrem Lu- dovicus Calabritanum, quod :xque ac Siculum in pote- Slate Grecorum erat, confirmans suo diplomate, Si-

- Cop. DIPLOM. — NONUM,, .ETC., SEU CODEX CAROLINUS. — CENNII PIUEFATIO.

. REN duobus pontificibus Stephano IV, A culum vero silens, satis lucis affert ad dissipandas . Carolino donationis tenebras. Yluc accedit, quod

Magni, obscuri nescio quid habere videtur. In Corsica y

$0

cum ea insula pulsis Graecis in manus Sarracer.orum pervenerit, eoque in statu. persisterét (um anno 969, cum Otto Magnus edidit suum diploma, tum anno 1014 cum sanctus Henricus novo diplomate cam ine sulam sanetx sedi asseruit, utetque imperator, appo- sita conditione Siculum patrimonium confirmavit : « patrimonium Sicillze, si Deus illud nostris tradiderit. manibus. » Itaque aut Sicilia aut Sicilie patrimonium vocetur, jus antiquum sanct: sedis eratin insula, nec ullum usquam monumentum reperietur Ludoviciano huic diplomati aliisque postericribus objiciendum, ut Caroli donatio vertatur in dubium. E contrario diplo- mati non parum lucis accedit ab historia. Consulatur

B dissertatio premissa epistolis Leonis HI (num. 12

seq. ) 81V. De diplomate Ottonis I.

XXVIII. Primi ex imperatoribus Germanis Otto- nis I diploma exhibetur quarto loco. Sérvatur ejus autographum in tabulario Molis Adrian: (ubi etiam exstat unum ex multis exemplis authenticis, quee Ianecentius 1V, anno 1245, fieri confirmarique vo- luit in concilio Lugdunensi t1). Inde profectz edi- tiones omnes, quarum esáctissimam videre est apud eminentissimum Antonellum tanc ejus tabularii prze- fectum (Dom. della sancta sede, ete., par. vit, p. 201). Id singulare habet diploma, quod licet a Ludoviciano distet annis 145, est enim datum 962, cum pessimo in statu res Ecclesi€ et ltali& erant; jura tamen sancte sedis parvo, ac necessario discrimine in eo- dem confirmantur, ut in Ludoviciano. Idque est ar-. gumentum evidens, nullam accessionem esse factam ecclesiastieze ditioni a successoribus Caroli Magni, at singulos Ludovici exemplum secutos con(irmasse varios dominationis titulos, qui in ejusdem Ludovici diplomate continentur. Ottonis enim diploma, qua- tenus adolescentis pontificis, et infelicissimi ejus sevi scriniariorum imperitia ferebat, ad Ecclesiz do- minium quod attinet, Ludoviciani fere exemplum est. Cum autem in archivo exstarent' documenta authen- tica donationum, qus Ludovici tempore adhibita fuerant non sine discretione et selectu, eadem O:- toniano diplomati inveniuntur inserta : sine ulla du- bitatione ut Ottoni exhiberetur confirmandum di- ploma uberius ad majorem sanct: sedis utilitatem : at superflua nonnulla, quandoque etiam pugnantia inveniuntur, qu:& nihiloi.iinus diplomatis summam, $i serio animadvertantur, non variant. Capita singula invenientur discussa in dissertatione III.

XXIX. Hic minime prwtereundum reor, quod Joannes VIII in concilio Romano an. 877 apud Lab- beum (Conc. tom. IX, p. 295) sunnnis effert laudibus Carolum Magnum, quia non solüm restituit apostolicae sedi civitates ab aliis ablatas; sed « ex regni quoque sui parte alias non modicas» contulit. E contrario laudans Ludovicum Pium, non civitates ei loca ab ea donata commemorat; sed paternam liberalitatem confirmasse ait, atque « uberioribus beneficiis, ci

" dopellibus Teneücenllig ,

.. esse. H:ec siquidem adjiciunt fidem

nis, in -quo ne nomen quidem Ludovici | occurrit, quanquam alieubi nominandus fuisse videatur, ut in

ulla vel promissa, vel.spontanea indicatur. Qua in re Ottonis diploma a Ludoviciano discrepat; namque

Otto Caroli. Magni exemplum secutus, unde et ipsi

Magni cognomenium accessit, et alienas donafiones confirmavit, et proprio ex regno suo, nempe ex du-

. catu Spoleti, septem civitates pleno jure possidendas,

ut omnes reliquas, sancte sedi largitus fuit : « De

proprio, inquit, nostro regno civitates et oppida -

cum piscariis suis, id est Reatem, Amiternum, Fur- conem, Nursiam, Balvam, et Marsim, et alibi civita-

* tem Interamnem : » Uimbri:e scilicet civitatem ulti-

mam, qu» Romano ducatui finitima erat, a Narnia non longe dissita. :

. XXX. Cum pr:dictis autem comparar: non potest

discrimen iliud maximum discipling in consecratione

pontificum. Nam plena éa libertas, qua usi sunt clerus populusque Romanus à Gregorii Il! tempore, sub Sergio Il jam desierat : nec sine imperatoris confirmatione, míssis ejusdem presentibus, conse-

- erabatur eléctus pontifex. Et quanquam ea disciplina

aliquandiu abolita fuerit, necessario resumi eam oportuit auctoritate apostolica. Nam anno 827 Eu-

genii II et Lotharii imperatoris constitutione , cano-

nicz electionis ritu, abusibus quiin illum irrepse-

- rant sublatis, confirmato, nulla consecrationis men- tio habita fuit. Hanc vero postmodum Sergius II im-

'. periali confirmationi obnoxiam esse voluit : quare . eodem Lothario ac filio ejus Ludovico Augustis, de-

cretum electionis prisco- more ad aulam imperialem mitti consuevit, nec pontifex consecrabatur, nisi ab imperatore confirmatus, ét coram ejus missis. Id quidem jugum sancta sedes post Ludovici mortem excussit; ita ut novem Joannis vil successores li- bere consecràtos certum et- exploratum sit. Àt ne- eessitas rerum tulit, ut in Concilio Romano, quod est celebratum ab Joanne IX, anno 898, al. 904 (Labbe, Conc. tom. IX, pag. 502), sancta se- des- Aterum jugum. subiret ultro, quod jure semper aversata erat: tametsi exsecutioni mandatum non

constet, dum Tusculani comites rerum potientes,

deinde Ottones electionem ipsam per summum nefas Sibi arrogarunt. Verumtamen antequam Otto I ele-

ctioni :se immiscéret, ipso in aetu coronationis sux

veluti equam rectamque legem suo diplomate am- plexus est novam illam subjectionem sancke sedis imperatori: potestati : « Salva, inquit, in ' omnibus potestate mostra, et filit nostri, posterorumque. no- strorum, secundum quod in pacto, et constitutione, ac promissionis firmitate Eugenii pontificis, succes- sorumque illius continetur, ut omnis clerus... Et ut ille, qui ad hoc sanctum et apostolicum regimen eli-

gitur, nemine consentiente consecratus fiat pontifex,

priusquam talem in pr:sentia missorum. nostro- tum, cic. » Conferatur disciplina ista cum. Ludovi-

dissertatione planum erit. Multo minus donatio ejus .

$8 VS De diplomate. sancti Hen XXXI. Quemadmodum nulla inter Ludovicum Ottonem proferuntur diplomata, quia scilicet 1 novi pr:seferebant : ita inter Ottonem et Hen:

cum neque Ottonis II nec III diplomata ullo Ando 1

tur in numero. Ottonis enim II aliud non exst

detur, quam paternum, quod uwiusque namine 53 n" ctum, rite perlectum fuerit anno 967, cum imperiale - diadema suscepit a Joanne XIII, patre superstite ; non secus esse de Ottone Ill, cum coronatus a. Gre- - gorio V affine et ad pontificatum ab se promolo ad- vocatus ecclesizx sancti Petri*est effectus, ut ait Dit- —

marus (lib. ty), persuadent diplomata, quze idem de-

B dit Romz. Nullum quippe jus in Urbe adeptus esset, nisi suscepisset imperatoriam coronam, cui prze alis | ritibus lectio diplomatis adnexa erat, ut suis locis.

planum fiet in dissertationibus. Non ità de sancti

Henrici diplomate, quod sententia nimis precipti —— K.

Chorographus ltalix* medii :evi (Ser. Ital. tom. X, à

n. 99):flocci habendum velle* quasi « charta Otto» ——

nis fuerit bona sanctaque credulitate recepta et fir-

mata a piissimo Henrico. » Nam diploma ipsum in« -

juriam repellit, quandoquidem. veteri sanctze sedis - 24

ditione confirmata, de donationibus sic lequitur : « Quze pix recordationis donnus Pippinus, et donnus Carolus, et donnus Ludovicus, et Otto, et itidem

Otto filius ejus, prsedecessores videlicet nostri, beato — Petro... contulerunt. » Serio autem animadverti € oportet, Ludovieum non taceri, ut imprudenter fa- cium, fuit ab Ottone : sileri autem excellentissimi — imperatores, quia nec Pippinus, nec Otto filius Otfo- nis I tali honore digaabantur, quie res in Ottoniano — — diplomate attenta non fuit, adeoque Pippino impera-

toris nomen tributum invenitur patenti mendacio.

Infra vero aut conjunctim memorentur, citra nomen

Pippini aut Caroli tàntum mentio (iat, Augustis -ti-

tulus nunquam omittitur: quod non est charlam ^. — .Ouonis bona. sanctaque credulitate. recipere et fi- — mare , ac vilíósam emendare, ac successores omnes admonere, undenam sumendum initium sit con(ir-

mationis jurium omnium apostolic;», sedis. Feo XXXII. At enim vero nil.magis solemne Augu-

stis Henrici successoribus, quam confirmatio jurium - D sancte sedis a temporibus Ludovici: qua super re —

. videnda dissertatio iv que huic diplomati przemitti-

tur. Quamobrem providentia potius Henrici, seu Be-

nedicti VIII laudanda est, qui cum :etate, licet parum feliciori, catholicze Ecclesi: przesset, Jeannis XIL imprudentiamne, an inscitiam non imitatus, Ludovici

nomen luculenter expressit, seu exprimi curavit ab Henrico. Ottoniano quidem diplomati, ut istud -Lu-

doviciano, quam simillimum est diploma llenrici, —

qua ditiones et jura omnia sancte sedis confirmat ; itemque una cum Ottone disciplinam consecrationis

pentificis longe aliam ab exposita 'in diplomate Lu-.- s eadem quippe obtinebat sub - utroque Augusto. Át veniens ad denationem. pro-.

dovici nobis exhibet. :

^s *

, offert, tam perspicue tec ut. bone sanctzque credulitatis. notam omnino abjiciat. Ea propter Nico- laus III, cum a Rudolpho confimari voluit ditiones, et - jura sanct:e sedis post infelicissima i invasionum tem- - pora, non unum ex tribus diplomatibus, utcunque

Similiimis, sed singula a Conrado Rudolphi oratore

diligenter exscripta ex archivo Romani Ecclesise ad

eum transmisit, ut videre est apud Raynaldum ( an. . 1278, n. 58 seq.). Idcirco et ego religioni duxi sin- gula lectoris oculis non subjicere ex laudato prz- stantissimo codice Albiniano diligenter collata cum , Ludoviciano exemplo authentico, et eum autographis Ottonis et Henrici servatis in apostolico archivo . Molis Adrian», adversus nuperam scribendi licen- .. tiam de eorum singulis

: $ VI. De chartula comitissze Mathillz,

XXXIII. Post Henrici diploma locum sibi vindicat donatio celebris Mathildis, de qua minus accurate

actum video ab scriptoribus tam antiquis, quam re-

centibus. Bona enim propria magn: comitissz pars . eonstituunt, loco non suo, ita ut possideri hodieque videantur ab apostolica sede, quo nibil falsius; pars ad aliquot przedia coarctant, adeoque beatum Petrum bonorum omnium h:redem institutum inferioris conditionis faciunt, quam monasteria et ecclesias; in

quas princeps illa piissima suas largitiones effücit. (?

Hac donatione nil magis celebre monumentis omni- bus pontificum, Augustorum, regum, et aliorum per annos circiter bis centum .ab sxculo xi exeunte ad initia quarti decimi. Cum autem terra , domus, allo- dium, podere, comitatus, donatio ejusmodi appelle- tur, hinc alix aliorum opiniones. Opiniones autem? Imo vero hallucinatio aliorum alia profecta est. Quamobrem de ista quam de przecedentibus donatio- nibus Cisserere uberius oportuit, non modica histo- rie parte explorata ante Mathildicam largitatem , nec minori postquam, sancta sede Avenione degente, donationis nomen ipsum obsolevit. Id equidem feci volens ac lubens; nam tempora spissis tenebris ob-

voluta percurrens, doctissimorum hominum vestigia

offendi a recto tramite aberrantium, quie res mi- yum, quaníam mihi alacritatem addiderit, et quo- dammodo impulerit, ut viam pergerem, qua. non pauci alii instituerunt iter, at falsis opinionibus abrepti per devia, quem sibi proposuerant finem, non sunt assecuti.

XXXIV. Id przcipue animadverti, quod sancti Henrici successores duo Conradus Salicus et, Henri- cus Il, ubi augusteam dignitatem coronatione per manus pontificis sunt adepti, neque Ottonis, neque Henrici liberalitatem sunt imitati ; sed priscis sanct: sedis juribus confirmatis, novi nihil de suo addide- runt. C:eteri. autem Augusti, si Lotharium II exci- pias, imperialem coronam assecuturi, amplissimis

vasionibus : misei t. "Neque. ante ah ouE re- gem Romanoruin electum anno. 19273, apostolica se-- des rediit ad primzva jura. Quapropter a tempori- bus Henrici IV Germanis regis per duo fere sx- cula implicatissima omnia jura, incertique locorum - domini apud scripiores occurrunt. Intra hane anno- rum periodum vices bonorum Mathildis (acquisitio eorum altius repetenda) ante, et post. donationem -

sanct? sedi factam exploravi. Neque alios ex tot : pontificibus reperi, nisi Honorium, et [Innocentium II,

qui donationis possessionem integram , quatuor ci- vitatibus exceptis Parma, Rhegio, Mutina, et Mantua,

:jnierint, quorum uterque de eadem alius alium in-, B vestivit. Ceteri, ac prz iis Innocentius III, vix partem

ejus aliquam aut recuperarunt, aut possessam ab aliis per investiturz& publica instrumenta sanct:e sedi vin- dicarunt. In chartis postea decantata ea donatio , 9C demum mota loco, ipsaque in veteri ditione sancte - sedis a scriptoribus nou satis eruditis aut miseran- dum in modum solertibus constituta, intercidit. Ro-

manis siquidem pontificibus major sollicitudo Super- - j Ph venit ab Augustis invasoribus ob Sicilie jura, qum ^

gravioris momenti erant. Hzec postliminio ad sanctam. . sedem redierant Nórimannorum virtute ; nec tantum.

laborare oportuit pontifices, usanctz sediassererent, ' ged etiam ut ab imperio Germanico disjuncta eadem

esse, publicis Augustorum tabulis declarari obtine- rent. Quod demum est factum a Friderico l[ et ab imperii principibus. Historiz hujus tam varize, tàm- que ad rem nostram; necessari summa saltem ca-

pita in dissertatione y invenientur.

XXXV. Parme presertim, et Placentie | jura antiqua sancte sedi asseruntur contra eorum opinionem, qui perperam in Exarchatu eas civi- iates constituunt. At enim vero cuinam persua- sum erit, Mutinam, Rhegium, Parmam, Placen- tiam, et Bobium in antiquo exarchatu olim compre- hensas, Pippini tempore, cum regni Langobardorum pars magna erant, éxarchorum juris fuisse? Cum przterea et Pippinus et Carolus donati ab se exar- chatus civitates singillatim enufnerent, neque ultra territorium Bononiense donationem protendant. Üna

p civitas Bobium in Codice Carolino (ep. 51, 54; al.

54, 51) memoratur, inter dono datas a Francorum . regibus. At serio animadvertatur, semel et iterum . recenseri post Cisenam. Apud Anastasium quoque

(sect. 252) Fulradu& abbas et consiliarius Pippini

regis claves et obsides uniuscujusque civitatis acci- piens adiisse traditur castellum sancti Marini, Vo- bio, Orbino. Quid? Abbas ille possessione inita ca- . stri sancti Marini, bis centum circiter passuum mil- libus dissitum Insubrix oppidum pernicissime advo- larit, indeque Urbinum pari velocitate reversus erit? Nonne Sarsinze, aut oppido el finitimo id nomen fuit? Priterquam quod Bobiumme una civitas (si niodo id oppidum Cottiarum Alpium erat civitas, qux non habuit episcopum, nisi Benedicti VIII et IIenrici au-

TUIS x

s^] n

gusti temporibus) recensetur, Mer: ; dique 5 tento prisco nomine. «. Itaque. protermissis? Nominantur ez siquidem et apud Ana-.

stasium, eL in divisione regnorum Caroli Magni; at regno Italix utrobique asseruntur. In Parmam igitur et Placentiam jura sancte sedis non tam alte repe- tenda sunt, historia omni reclamante: sed jus anti- quius in Parmam a donatione Mathildis ad summum peti posset : in Placentiam vero ab initiis szeculi xiv, cum sancta sedes morabatur in provincia, qua occa- sione Parma etiam &ivitas parere copit Romano pontifici.

XXX VI. Opinionem hanc, sine ulla dubitatione falsam, inde natam esse video, quod /Emilie pro- vinci:e, ratione habita Roman:e reipublicze, tempore, aut etiam juxta provinciale ecclesiasticum, cum Ra-

venue archiepiscopo suffraganei erant episcopi om-

nes Zmilie et Flaminix (qui du provincize olim uno ZEmili*e nomine appellatz inveniuntur) nullum discrimen temporum est servatum. Nam Gregorii quoque svo annis amplius 150. ante donationem Pippini, cum ZEmilix pars Langobardis, pars Grz- cis parebat, idem pontifex privilegia confirmans Ma- riniano, apud Ughellum (Ital. Sac. tom. Il, pag. $59) ea inter, « confirmamus, inquit, episcopatuum totius /Emilie provincie civitatum omnium Deo

" amabilium episcoporum creationes et consecratio-

nes, id est Sassinatis, Czesinatis, Foripopuli, Forili- vii, Faventiw, Foricornelii, Bononi», Mutine, Re- gii, Parme, Placentie , Brixilli, Vicohabentiz, Adriensis, Comaclensis, Ficoclensis. » Et, quod etiam majus, anno 1125 Henrici V invasoris donationis

, Mathildic:e emortuali, Honorius Hl qui postea ejus-

dem donationis possessionem iniit, antiquum privi- legium instaurat archiepiscopo Ravennàti Gualte- rio, quod scilicet ejus prxedecessores ob superbiam amiserant (Id. ibi p. 565), utiturque conceptis his verbis : « Per prwsentis privilegii paginam confirmamus episcopatus videlicet /Emili:e provin- ci, id est Parm, Placentizx, Regii, Mutinx, Bono- ni, Ferrarie, Adrie, Comacli, Imole, Faventi:e, Forolivii, Foropompilii, Cxssenz, Ficocke. » Quid vero? continuo subdit : « Przterea confirmamus vo- his exarchatum Ravenns, qui Roman» Ecclesiz juris est.» Et paulo infra : « Ponrposiani quoque mo- nasterii curam personz religionis tux, salvo eccle- sis nostre jure, committimus. » Hinc patet, Hono- rium Gregorii Magni exemplo ecclesiasticae antiqua provincie rationem habuisse, dum episcopos totius Amiliz subjecit archiepiscopo ; ab eadem vero se- crevisse provinciam civilem sancte sedi subditam, nempe exarchatum, quem et Flaminiam, et Roman- diolam variis temporibus appellatum in veterum monumentis liquet,

XXXVII. Quod autem rem magis comprobat, idem Honorius paulo post bonorum Mathildis possessione inita, de iisdem Albertum ducem investivit. Bona vero illa consüituta erant in ea /Emilize parte, qux Lango- nardis obtemperabat, pertinuitque iis exactis aa [talize regnum, quod et Langobardorum dici consuevit, re-

Langobardi statim atque in Italiam. * ve Suo piis: et aliquandiu amissam sibi iterum

phus anno 752 suam in potestatem redegit, extremo exarchorum Eutychio ejecto, Hic siquidem est exar- - chatus a rege Francorum Pippino post biennium do- — natus sancie sedi, et ab ejus filio Carolo postea con- -

firmatus, qui ZEmilia dieitur ab Adriano (Cod. Car. ep. 51, 52, 54; al. 54, 52, 51), Ravennatibus quoque /Emilix: populorum titulum tribüente, hisque vi- cissim Ravennatum:

procipue Carolini Codicis epistolis, quibus integra debetur fides. Num Adriani exemplo Stephanus IV

B Ravennz i ipsi mili: nomen indiderit, an finitima

alia civitas sic diceretur (nam trino urbs ipsa voca- bulo, ut ait Jornandes (de Reb. Get. cap. 19) anti- quitus etiam gloriabátur, Ravenna, Classis, Caesarea : ampla quippe erat, et tripertito divisa) nullo ex veteri

monumento discimus. Certe Ludovicus pius in suo di-

plomate an. 817, ac deinde omnes augusti, reges, et principes suis diplomatibus recensentes civitates sin- gulas exarchatus, /Emiliam Ravennz adjungunt : ac de civitate, non de provincia rem esse, enumera- tionem ipsam sequentia verba palam faciunt: « eum

, omnibus (finibus, territoriis, atque insulis in terra

marique ad supradictas civitates pertinentibus. » Omnia explicatiora erunt in dissertatione v. XXXVIII. Verum ne aliquibus fortasse videar de aliis ditionibus sanctz sedis disseruisse inutiliter ac temere ; nosse illos oportet, Matbildicam donationem loco motam, ut principio aiebam, non aliter ad suam

veram sedem revocari potuisse. At enim Florentinius, -

aliique- decepti, ducatus Romani transtiberini, seu Tuscix* Romanx majorem partem, et Tusciam Lan- gobardicam, quibus patrimonio nomen est inditum, Mathildis donationem esse pro certo habent. Alii Trithemium et Crantzium sequentes Marchiam An- conitanam esse putant. Nec desunt qui Spoletano ducatui eam donationem appingunt. Alii denique: Tusciam regalem, qux, tempore Mathildis Marchia Tusci» vocabatur, et Ferrariam pro ejusmodi dona- tione interpretantur. Nemo autem ex scriptoribus nu-

D peris antiquorum vestigiis insistens comitissze dona-

lionem contineri omnem in Emilie parte a Lango- bardis primum invasa deprehendit. Quamobrem necessarium duxi ducatum Romanum transtiberim ditioni antiquiori sanct:e sedis restituere, et Tusciam Langobardicam donationi Caroli Magni : perinde ostendere, Marchiam Anconitanam, qu: magna ex parte erat Pentapolis maritima, Pippino referri acceptam oportere. Spoletanum vero ducatum primo

sancta: sedi oblatum a Carolo Magno qui supremum -

jus ibidem retinuit: deinde ejus partem summo jure utendam sanct:e sedi concessam ab Ottone; parteni-

que aliam dono, aliam in concambium a sancto Hen-

rico traditam Benedicto VII] ct successoribus in perpetuum, demonstrandum fuit nullatenus ad dona-

neque ultra Bononiense terri- : torium protendi potest, repugnante historia omni, ae

tioni. Mathildic:e sedes certa majori ex fari citra —Kridanum vindicanda fuit in dicecesibus Mantuana, iensi, Mutinensi, ac Parmensi, scriptorum ve- terum, ac documentorum estin qui vocari non - possint i in dubium.

cd

B. . 8 VII. De codice Radolphino

"

- XXXIX. Septimum non tenuis pretii monuméntum | est eodex Rudolphinus ineditus. Hic epistolas 196 "s €ontinet, ex quibus si novemdecim alienas detráhas, . septem et nonaginta a Rudolpho rege Romanorum Conscriple remanent, totidem fere numero , quot - Codex Carolinus comprehendit: hoc tamen discri- mine inter utrumque, quod huic nomen fecit collector ." Carolus Magnus; at Rudolphini nomen ab auctore Dex ipso accessit codici, qui per me in lucem nunc pri- * (mum prodit. Eruditis adhuc fuisse ignotum colligitur ex narratis ab Joanne Willelmo Goebelio in. notis ad

ongedem (tom. I De finibus Imp. Germ., p. 305), 2; ubi de Aventino loquitur, apud quem Rudolphi - epistolarum mentio est: « Dubium tamen valde est, - inquit, an Aventinus de iis diplomatibus, quorum H exemplaria a Romans sedis patronis producta sunt,

. latitare ex Lambecii diario sacri itineris Cellensis - imperatoris Leopoldi sibi persuasum habent. Verura . Lambecius tantum tradit, in catalogo quodam docu- —. mentorum a Seyfrido abbate Zwoytalensi confecto, et - diplomatum Rudolphi 1 mentionem injici: sed de tenore illorum nihil ibi dicitur, cumque nec ipse ahbas in dedicatione genealogi& domus Austriacx: memo- ret, quid 199 ep'stole Rudolphi, quas se vidisse — affirmat, continuerint..... Alterius quidem adhuc co- . dicis idem Seyfridus mentionem facit, ibique se /« principum imperii Rudolphinz donationis con(irma- - tionem invenisse ait: sed nil additum; an authenti- corum documentorum codex fuerit. Neque Làmbe- — eius, quamcunque etiam impenderit diligentiam , — mihil codicum, qui abbatis Zweytalensis fuerunt, reperire potuit : et maxime est incertum, an codex 149 — epistolas Rudolphinas continens, eujus Lambecius in .eatalogo librorum a se edendorum meminit, ille - fuerit, de quo Seyfridus loquitur, et an originalia - complexus sit documenta. » lta iste auctor dubitans, H iegans, judicium ferens de re sibi ignota, ac niulla- . tenus exquisita. 1 "XL. Non ita eminentissimus cardinalis Passioneus, E cui, ut dixi, Carolinum Codicem omnibus numeris - absolutum debemus. Satis illi fuit Lambecium semel , et iterum Seyfridi codicum meminiss? ; ut non minori - sollicitudine, majorique fortassis incommodo, quam dn Carolini Codicis recensionibus adipiscendis , Seyfridi codicem illum nancisceretur, qui diploma

! - apostolicum cdntids:

erat,

— loquatur. In archivo autem imperatoris diplomata illa ,.

erebat, ut Vffat non semel - ad Austriacum Zwoytalense Cisvercium (Clarz Vallis 2 nobis audit) prope fines Bohemiz se contulit, codi- - cemque diligentissimo. Lambecio incompertum, ubi- cunqué is lateret, elicere omnino voluit. Res illi, ut semper, cessit ex voto. Quamobrem summa cum fide ejus exemplum exscribi, conferrique accuratissime jussit eum Seyfridi apographo: deihde ubi functus apocrisiarii munere usquc ad ineuntem annum 1758 3 clemente XII accersitus, atque xpostolicis diploma- tibus przefectus fuit, una cum Codicis Carolini recen- sionibus, Rudolphini exemplum Romam vexit, pu- blicam in Jucem aliquando editurus, si ad id satis otii nactus esset. At mense Junio ejusdem anni in sacrum sanctze Romans Ecclesie cardinalium col- legium jure cooptatus, deinde semper multis, gravi- busque ministerii occupationibus impeditus, sanctam sedem, ac litterariam rempublicam ultra quam satis tam singulari tamque utili utroquee munere fraudavit. Quamobrem mea qualicunque opera, ut aiebam de Codice Carolino, diuturnitati finem afferre malait, quam editionem eorum codicum per se pro- curàndi desiderium ingens, quo tandiu est deceptus, diutius ferre; tempore magis opportuno dum fals:e tot opiniones de imperio et de pontificia potestate, quam temporalem vocant, vas(is multisque editis voluminibus, in Italia ipsa percrebrescunt, hujusmodi editionem monumentorum, queis ezedem eliminantur, nec sancta sedes, nec litteraria respublica "possent accipere ; precipue Rudolphini codicis de quo

" agimus.

XLI. Et vero Rudolphum videre est in hisce epistolis non aliud nomen usurpare, quam regis Romanorum; ac s:epe efflagitare a pontifice, qui unus id poterat, ut ad imperium promoveretur. Non secus in Aurea Bulla, qua nihil sanctius apud Germanos, invariabilis dictio est a primo ad ultimum: « Regis Romanorum in imperatorem » sive « in czesarem pro- movendi : » aut « futurum imperatorem, » seu « cxsa- rem, »ut habet editio Limn:i, qua ator (cap. 4, n. 1. 9, 19, 91, 95; cap. 2, n. 4, 5, 4, 85 cap. 7, n. 2; cap. 18; cap. 20 et cap. 28), adeoque distiacte agitur de rege Romanorum, et imperatore, ut duabus

p de dignitatibus verba fieri plane constet. Sic (cap. 2,

num. 8 et 9) de Privilegiis Electorum: « Absque dilatione et. contradictione confirmare et approbare debeat per suas l:tteras, et sigilla, ipsisque promissa omnia innovare postquam imperialibus fuerit infulis coronatus..... Primo suo nomine regali faciet, ct deinde sub imperiali titulo innovabit. » Et (cap. 26) de Aquisgranensi et Mediolanensi corona przxferenda uni exsari coronato: « Et hoc ante imperatorem duntaxat, qui jam est imperialibus infulis coro- natus. » Et quia Rudolphus eoronam nunquam est assecntus, idcirco ncn aliam in codice dignitatem, «uam regiam prosefert. En veram: imperatore di- gnitatis indolem, quam Leo HI instituit in Carolo Magno. hmperii etiam Germanici fincs certi desi-

quare.et sanctse sedis dilionis

de Rudolphi epistolarum libris tribus, qui in isto codice continentur.

XLII. Ibidem videre erit, alios audacter, inscite alios. de primariis, precibus locutos esse. Instar

omnium erit. Struvius (Syntagm. J. P. c. x, $ 52)

qui de privilegio ab apostolica tantum sede obti- nendo : « Ljcet verum sit, inquit, a temporibus Fri-

derici IIl indultum petiisse imperatores a papa super . primariis precibus, priores tamen imperatores ad

inveteratam provocarunt consuetudinem, nec un- quam a pontifice indultum petierunt. Quippe

omnium primum Carolum IV eo privilegio esse usum demonstrabitur. Quod autem spectat ad Augustos vel .

reges, qui primás preces ecclesiis. porrexerint, Stru-

vius idem lRudolpho antiquiorem non novit. At binas -

ejusdem litteras producere putans, comrmentitias

Rndolpho ascriptas sententias affert. Ex prioribus :

-. (Paralip. ad Ursperg. an. 1986, p. 562) hiec. recitat :

' [lansizius (Germanic sacre tom.

'.« Cum ex antiqua, et approbata, ac a divis imperato-

ribus et regibus ad nos productà consuetudine qux- libet ecclesia in nostro Romano imperio constituta,

ad quam beneficiorum ecclesiasticorum pertinet col- . latio, super unius collatione beneficii precum nostra-

rum primarias admittere teneantur. » Quatuor epi- stolz exstant in Codice (lib. r, epist. 14 seqq.), in quarum prima simile quid legitur. « Dum in nostrz sublimationis exordio quxlibet ecclesia in- Romano imperio coaslituta super próvisione unius persons primitias precum nostrarum ex antiqua et approbata consuetudine sacri imperii admittere teneatur, pri- marias tibi offerimus preces nostras. » Item in tertia (Jbid., ep. 16). « Cum igitur antiqua et approbata jus

nostris antecessoribus divis imperatoribus et regibus

contulerit consuetudo, quod singul:e persons in sin-

gulis cathedralibus, et aliis collegiatis ecclesiis ad '

primarias preces regias recipi debeant in canonicos et in fratres. » Litteras alteras, quas Struvius petit ex Chiffletio ad civit. Disuntin., Thomassinus etiam affert

(de Benef. n, 1, c. 54, n. 7), et Goldast. (Const. D

Imp. tom. III, p. 446) eamdem formulam adhibet : at tum ipse, tum Ürspergen. consignant an. 1286 quod satisestad commentitiam eam formulam declarandam. Pugnat siquidem cum « nestrz sublimationis exor- dio, » nempe extremo anno 1275. Preterea Rudolphus non dicit « ad nos producta consuetudine, neque in nostro Romano imperio neque precum nostrarum primarias. » Formula igitur ad ingenium composita minus recte ascribitur Rudolpho.

XLIII. Ex laudatis Rudolphi epistolis ductum esse cam formulam nemo non videt. (Quamobrem Codex huie similis (ni fallor) in Bibliotheca Vindobonensi, aliis etiam patuit. Enim vero nostra xtate R. DP. I, p. 416; tom. 1I,

deSM dicitur ; ejusque jura ie dicaui er in ^ Lango- ,

^ bardia et Tuscia : . fines ab iniperialibus luculenter secernuntur. Quo - quidem omnia latius explicantur in dissertatione IV,

alicujus esse mihi visze sint. Quod procipue animad- |

B fine gubscriptio; temporis ordo nullus ; pauce admo- — ! dum inscriptionem przeseferunt. Perioches sipgulis —

exscriptore codicis ex autographo: nam: Rudolpho - Imperatoris nomen quandoque ascribitur. juxta. 8e-

' Qui profecto opinio. non obtinuit ante annum 135536,

15, 15, 92, 39, n novem. DU Friderii — archiepiscopi Salisburgensis Rudolpho , hujusq IDE unam (12), qua eidem respondet; nec non alteram — (53), qua pontifici Romano victoriam ab se. de Ottocaro Bohemie rege reportatam nuntiat. Ex quibus

omnibus variantes lectiones decerpsi, eum momenti |

verti, tam in Zweytalensi codice, quem, publieze lucis facio, quam in ezxsareo, quo usus est Hansizius, par Veo Scribendi ratio servatur; nomina locorum ei perso- —— narum fere semper littera N indicantur; nulla in

epistolis przemittuntur, at sine ulla dubitatione ab

quiorum temporum inscitiam aut falsam opinionem.

cum dabatur Aurea Bulla, de qua nuper est dictum: ac proinde per totum illud spatium tres in periodos : divisum ab Struvio , cpistolaram sententia . citra - earum argumenta attendi debet. Equidem | mold eadem prztermittere, ut equum erat, ne fidei codicis quid deessem. Quin etiam-epistolam primo aspectu interpolatam (lib. 1, ep. 39) Gregorio X vindicavi - eadem ex causa: tametsi dubitationem omnem non abjecerim de sublesta fide. x XLIV. Si Rudolphinus hic codex ad Gretseri ma- —— nus pervenisset, tantum operz vir doctissimus non — — impendisset curandis epistolis nonnullis, quas abanno "S 1245 ad 1275 a regibus Romanorum Henrico; Wil c lelmo, Richardo, Alphonso ad pontifices datas se vidisse ait in antiquo codice (In fin. Car. Cod.). Nam, pr:eterquam quod improbam operam deserere illum oportuit prz ineluctabilibus méndis , eas tan- dem dedcrant vitio creati principes, quos ille perpe- ram cxsares appellat, czsaresque futuros, Aurea Bulla docente, melius dixisset, modo imperiales in- fulas à romano pontifice adepti essent. Hodie illis etiam epistolis utimur, quarum curam deseruit Gret- serus : etenim post hujus mortem Rainaldus ex op- tim: not:e codice Annalibus eas inseruit, Inde autem duo potissimum discimus non parvi momenti, septem — — videlicet principum Electorum originem nulla pontifi- — cia, aut imperiali constitutione; et regis Romano- — - rum electionem a' Romani pontificis approbatione robur accipere consuevisse. At de his in disserta- - tione. Illud hic monere juvat, quod ipsse illae tenebrae Intérregni fatalis, ut jurisconsulti Germanici appellant, nonnihil lucis afferunt Rudolphino codiciziste autem — unà cum Aurea Bulla indolem ceriam imperii tam luculenter patefaciunt, ut falsis tot opinionibus propulsandis nihil ultra adjiciendum videatur. Ta- metsi Rudolphi ejusdem diploma, quod süpremo . loco a me profertur, extra omnem aleam rem ponat;

A prehendi voluere, ut scilic

S co 'ommendantur ejus itiones DOR invenietur. Optima igitur consilia pontificum quod in üt ei molis Adrian: przpostere accipientur, uL falsis omnia opinionibusim- Rav al di (1279, n. Ó » Sete, Taca- pleantur? Consulatur historia. Historia autem? Imo

—. vero ipse Rudolphus (Cod. lib. i, ep. 57) audiatur : em sedis ( Appen d Actár ef. 91, seqq.—* Universa, et singula, quie a nobis hactenus alma

ford.) e eminentissimi cardinalis Antonelli

Sensu gratuito liberaliter approbantes, in his et om- nibus aliis concepimus apostolicis beneplacitis:zequa- nimiter conformare. » Ita videlicet reponit pontificii litteris (ftayn. 1277, n. 54.) N:colai IlI datis statim atque ad Petri Cathedram ascendit : « petitionem autem, inquit, super ejusdem Ecclesi: terris, ac spe- cialiter exarchatu Ravenna acPeutapoli regali excel-

M Esci Puiün ei Gotefridum praposi- lentie toties inculcatam, absque ulteriori procrasti-

* soliensem Viterbii coram Nicolao llI, an. 1978, tale, güasone Mid et penus efficacis execulionis uam, diploma a Germanie. principibus solemai- promptitudine adimyleri. » At quie latius toto opere confirmatum omnium oculis subjiceretur. Deinde EPOR, bl boe E AMA iioi v quits j iptoribus ex ipsa !talia nostra imitatis dicacita- quid:titulo donationis possidet (exceptis patrimoniis

antiquis) Pippino, et Carolo Francorum regibus ; Ca-

rolo eidem (post susceptam imperialem coronam) Augusto; Ottoni Magno; Henrico et Mathildi acce- ptum refert. Augustis cxteris confirmationem dun- laxat donationum, atque omnium jurium debet : ta- aueisi ea confirmatio, cum necessaria esset ad impe- riale diadema obtinendum, multoties illusoria fuit.

; € Quod de Rudolphi regis Romanorum cónfirmatione xullatenus djci potest. ;

XLVII. Regis, inquam, Romanorum : nam singulare id quidem est, Rudolphum. regia tantum dignitate conspicuum ditiones eL jura sanct sedis diplomate confirmasse : quantumvis jampridem moris esset, ut rex Romanorum a Romano pontifice confirmatus. imperialem fere semper coronam assequeretur : quamobrem rex Romanorum futurus imperator dice- batur. Namque juramenta eorumdem regum, queis pollicebantur przealiis, se diplomate roboraturos, vin- dicaturosque Ecclesie bona, facile invenientur, at ante Rudolphi diploma aliud nuHum occurret ejus

E « Papa, s We VRuEN ait Conrin- mnes. Eran: de KuUSUURGDMUN B

plomatibus illius contentam apud Raynaldum (1274, D n. 9; 1975, n.59) quie sie se habet : « Postquam Ro- mam ad recipiendam unctionem, coronationem, scu imperiale diadema pervenerimus, ipsaque percepe- rimus, prz:emissa omnia et singula innovabimus, scu de novo faciemus. » Pr:e aliis vero attendenda illa, quam Rudolphus juxta instructionem Nicolai III ap- posuit diplomati, quo praecedentia confirmantur, quodque supremum locum sibi vindicat inter monu- At quem feruditoruri latet, Rudolphum jon. bu menta a nobis edita : « perceperimus, infra octo dies sisse instructioni, seu fornie sibi a Nicolao Ill. pra:- priemissa omnia et singula innovabinmus, et de novo . Scriptze?- (Ibid. num. 62). Rein pontifex: conceptis integre ac plenarie faciemus. » Ea siquidem morem : verbis expressit : « ;:d omnem scrupulum removen- suo loco expendendum continet, dandi diplomatis . dum, pzout melius valet, et efficacius intelligi de novo — infra octo dies a suscepto imperiali &iademate, qui incedimus, conferimus, et dona:nus. » Stephanus — deinceps obtinuit, ut docet liber Sacr. Rit. a Clem. V

ParRot. XC il. ... j| 2

"1 validiori niterentur. pra- - sidio : at Ludovicum donasse. quidpiam sancim sedi —

mater Ecclesia postulasse dinoscitur, tam per nuntios . quam per litteras speciales, applauso benevolo, et as-

simile. Animadverti tamen oportet formulam in di--

2 - E i : NA vr ^an. 131, E Innocentio Vl an. 1535 laudatus (Bul- , lar. Vat. tom. I, pag. 248, seqq., 550, seqq.) et ex-

pressius litter Henrie? VII ad Clem. V ap. Raynald. (1510, n. 7) qua habent : « De supradictis omnibus infra octo dics nostras patentes dabimus litteras qua-

- druplicatas harum seriem continentes. » Quamob-

rem in Cieremoniali Edito amplissimum jusjurandum reperitur omnia complectens in genere : at de diplo- mate in. actu coronationis legi olim solito, ut testatur panegyrista Berengarii, altum siletur. Hactenus de monumentis, qu:e singula fusiori calamo expenden- tur in dissertationibus, atque jura omnia sancto Petro ei sanct; sedi, iisdem facem prxferentibus, vindicabuntur.

XL VIII. Panca nune subjungam ex Codice Albini, de quo supra (n. xxiv). Collectio illa brevis ex Dibliothecz Lateranensis tomis carticiis, quam Cen- cii liber censuum przesefert, in Codice Albini, qui est antiquior Cencio, plenior, valdeque acceuratior legitur. Eademque pertinet ad Gregorii VH. :etatem, ut. patet ex monumentorum penultimo ibi existente : nam eorum collector ita de eodem loquitur : « Ex synodo habita in Dalmatia a legatis vi1 papze Gregorii scilicet a Zebizone tunc monasterii sanctorumi Bonifacii et Alexii abbate, nunc vero Gesenate episcopo, necnon a Folcuino Forosimpronuii episcopo. Que synodus habetur in archivo sacri palatii Lateranensis.In no- mine Domini, cte. A. Dom. Inc." mixxvi. ind. xiv, etc. » Gebizo enim legatus in Dalmatiam mis- sus 1075, octavo post anno, scilicet 1085, fit episcopus

C:esenas, et paulo post cardinalis. In vetustissima igi- C

tur ista collectione, qux prateritorum temporum documenta continet, pr:e aliis legitur : « Item in quo- dam tomo carticio, qui est in. cartulario Juxta Palla- dium, legitur papa Benedictus locasse civitatem et comitatum Suanensem cum castellis ct villis, et «um omnibus suis pertinentiis : et civitatem, et co- mitatum Rosellensem cum villis et castellis, et suis pertinentiis, et districto et placito, et cum omni da- lione, et redditu suo. Prestat unaqueque civitas Lx sol. ltem in alio tomo ejusdem cartularii legitur vit papa Bonifacius locasse castellum Petram Pertusam, etc. » Profecto si ordo temporum servaretur ; Be- nedictum Ill, seu IV sxculo nono exeunte crediderim ; etenim V, ct VI. sequentis s?culi, dum Tusculani comites potiebantur rerum, de civitatibus istis dispo- nere non potuerunt. At ponamus Benedictum VIII, vel etiam 1X, sub initia seculi x1 locavisse eas civitates : Tusci» igitur Langobardorum civitates ultimz a Ca- rolo Magno concesse Adriano et successoribus, pleni juris erant sanctzx sedis id temporis. Itaque re inexplorata de iis loqui videbimus. annali:tam Italum. Nonne ab eodem tres insul:e' Corsica, Sar- dinia, et Sicilia, quie continuo post Rosellas recen- sentur in eadem donatione à Ludcvico ejus filio, iu- juste vocantur in dubium?

qua opporti laudato Codice bi Census. antiqui. Sardinia: «Judex Calaritanus n lib. ar censu. Archiep. Calaritenus vi lib. arg. Ep: ; Dolien. 11 lib. Episcopus Sulcitanus n lib. Episcop | Barbarie n lib. Ecclesia sancti Saturnini ii lib. Ju-. dex Arboren. n lib. Archiep. Arborem. vilib. Episco- - pus sancti Petri de Teralba i lib. Episcopus de Osello. h 11 lib. Ep. sancti Justi i lib. Judex Turritanus n lib. — Archiep. Turritan. vi lib. Episc. de Pragi mlib. - Episc. de Ampuri. n lib. Episc. de Serra m lib. - Episcopus de Chisarpo n lib. Episc. de Castro n lib. — Episc. Ozano n, lib. Episc. de Bosea duas lib. Abbas

. de Sacharia n lib. Abbas de Plajano n lib. Abbas de — B Thergo m lib. Prior de Salvenero 1lib. Sumnia ho-

rum omnium continetur in Lix libris argenti.» Judi- catum Galluri vides hic deesse, quem scilicet apud Cencium invenies. At Codex Albinianus census anti- quiores Cencio exhibet. Idcirco qui postea impositi, - seorsim enumerantur, nec de Judice Galluri ulla fit mentio: « In Arborea Ecclesia sancti Thome cum | omnibus suis bonis pro censu in bisant. omni anno Ecclesia S..... que dicitur Cania n sol. exigusim. sin- gulis annis. » Hzc Arborensis Judicatus appendix: ap. Cencium occurrit conjunctim cum reliquis censi- bus. Hine vero quis non videt Sardiniam juris fuisse | sancte sedis? De Corsica idem constat ex Codice - Albini longe etiam luculentlus. Continuo enim post Sardiniam , hzc tradit : « De Corsica : Corsicam concessit papa Innocentius Janue sub annuo censu uuius libre auri. Et exinde privilegium ei fecit. » Apud Muratorium (Ant. Ital. tom. V, col. 894) qui Cencii librum edidisse gloriatur, et eumdem omnino alium, et additionibus plenum vulgavit, hie locus ita. legitur : « Consules Januenses unam libram auri pro dimidia Corsica, quam concessit eis papa Innocen- iius, et tam consules, quam populus, debent facere . fidelitatem Romano pontifici, quando ab eo requisiti fuerint, prout in eorum privilegio continetur. »

L. Nec soli Innocentio lI, Januenses Corsicam tune referebant acceptam, verum etiam quinque aliis pon-- tlificibus Innocentii successoribus, videlicet Alexan- dro HI, Clementi, Celestino , Innocentio, et Honorio - pariter tertiis, horum posiremc id testante ap. Ray-

D nad. (1217, num. 98 seqq.) : « Ad exemplar, inquit, . tam ipsius Innocentii, quam fel. rec. Alexandri, Cle-

mentis, Coelestiui, et Innocentii praedecessor. no-

Sstror.... Ad hxc Januensi civitati medietatem insule

Corsic:e ad exemplar eorumdem pr:edecessor. mo- stror. concedimus : ita scilicet, ut nobis nostrisque successoribus Januensis populus, cum exinde fuerit requisitus, fidelitatem juret, et pro pensione unam

libram auri singulis annis nobis, et successoribus .

nostris exsolvat. » Iioc in antecessum memorasse non erit inutile.

NS amice lecter; bonam scexvam, (d catho- A suissemus mensam, si epistolas ab eo scriptas ad Pi-

5, libi apporto; si novator, magnum forsitan Pm tibi afferri arbitraberis. Uteunque sit, en tibi indiculum, quot eujusque pontificum epistol:e in hoc olumine iusint: Gregorii HI, 2; Stephani HI, 8; chari 1; Pauli L, 52, quamvis una. ex istis scri- sit ad Pipinum communi nomine senatus et po- uli Romani; Stephani IV, 5; Adriani I, 49, licet a ex istis communi cleri nomine ad Carolum Ma- ium data sit; Censtantini antipap:e 2. Quarum om- nium summam centuriam efficeret, si una adhuc epi- - stola accessisset. Ex quibus septena forsan , aut non — multo plures leguntur jam, partim tomo 1x Auna- | dium illustrissimi Baronii, partim Centuria vur Mag- t deburgensium, cap. 9, quas przterire nefas duxi, ob rerentiam Caroli Magni ; quis enim sejungat quas intus monarcha uno in volumine copulari voluit? ue tamen in hac sylloge ratio temporis admo- «um accurate servata est; nam epistola Zachari:e ontilicis interjicitur epistolis Stephani HII, cum ta- men certum sit Zachariam. Stepbano priorem fuisse. Constantini etiam pseudo-pontificis gemino epistolae inter Paulum. et Stephanum IV locum obtinere de- - ^berent, cum Constantinus post Pauli obitum cathe- - dram apostolicam invaserit ; et tamen ad calcem ibri rejectx sunt; qui neophytus appellatur, quia iicus cum esset, et omnis penitus clericalis conse- : rationis expers, a turbulentis quibusdam ad supre- E mum hoc apostolici officii culmen, nefaria temeritate p eveclus est, successu parum prospero ; vix enim an- E num unumque mensem in hac tam excelsa specula E consederat, et ecce ruina atque in imum pr:ecipita- tio. Qua de re legi potest Baronius tom. IX, anho 1$ Een 168. - Sed ut ad epistolas Pauli pontificis accedamus, He E oriatoris Cent. vir, cap. 10, scripta hujus pon- - "üficis recensentes, ita scribunt, vel potius calum- 5 niantur : : « Pontificii collectores tomorum Concilio- rum videntur consulto epistolas Stephari II et. Pauli, Stephani HI, Constantini et Adriani omisisse: ne pontiGcum artes et fraudes in Francis dementandis, t injuste occupandis honis imperii, patefierent. » Clerum hanc putidam criminaiionem unus, oin- um loco et nomine, satis superque refellit illustris- - Simus Baronius, flebili illa sua threnodia, quam texuit ad annum Christi 767, eo quod pontificis hu- . jus Pauli epistolas adipisci non potuerit; ut taceam - similem lamentationem ob epistolas Adriani pontifi- -€is ad Carolum Magnum non repertas; quarum — emissione existimabat Annales suo pr:welarissimo ornamento carere. Accipe, lector, ipsius przestan- tissimi cardinalis verba, et judica num Pontifieii de idustria hujusmodi epistolas oppresserint. (« De Pauli rebus gestis Qon ISO rem tibi appo-

pinum Francorum regem, et alios, reperire potuis- semus, quaram duntaxat argumenta summatim per- Stricia et recensita vidimus a Panvino in Vitis Ro- manorum pontificum, easque integras haberi in Va- ticana bibliotheca testatur: verum easdem diu quax- sitas minime invenire valuimus, ut eas vel furto, vel alio aliquo modo inde sublatas existimemus. C:e- terum nihil est, quod ejus (ides possit in suspicio- nem adduci, cum et earuradem totidem numero ar- gumenta pariter recitent novatores, qui pert:si pro- lixitatem atque multplicitatema pariter, sed magis veritatem, non fpsas integras, sed ipsarum argu- menta tantummodo edidere : qux» si non simul] con- gestis, sed per annos singulos, quibus sunt dat», di- gest» fuissent, non fastidium, vel nauseam legenti- bus at(ulissent, sed maximam voluptatem; ut pote, quod ex eis epistolaris historia, qu:e c:eteris veritate et sinceritate pr:estat, ignota hactenus, fuisset egre- gie concinnata : quod, nec tu negaveris, cum earuim- dem argumenta. perlegeris, qus hic tibi subjicimus, ne jejunum penitus dimittamus, quem opipara mensa (quod optassemus), excipere non conceditur. Sed et

'ex his quoque intelligat, et fateatur, licet invitus,

D

quam. bene et optime de ecclesiasticis antiquitatibus mereatur, qui non fragmenta, vel argumenta reddat epistolarum, sed ipsas integras edat, non amplius pe-

rituras, cum sie earum perpetuitati bene consulat,

dum eas in archivo recondens, consecransque im- mortalitati, conservet posteris integras. »

Posthzxc idem Baronius viginti novem epistolarum Pauli summaria, seu periochas recenset ex Onu- phrio; quod et a Centuriatoribus faclum, licet ipsi viginti septem solummodo epistolarum synopsin aéferant; et preter has, trium aliarum àd Carolum

et Carolomannum meminerint, insuper etiam epistole :

ad cunctum exercitum regni Francorum. Quas om- nes in hac editione lector inveniet. Maximam certe reprehensionem merentur Centuriatores , qui cum, ut palam scribunt, triginta et unam hujus pontificis epistolas manuscriptas accepissent, ne unam quidem suis Centuriis inseruerunt, cum tamen aliorum quo- rumdam pontificum epistolas, et quidem satis pro- lixas, recitare haud gravati fuerint. Forsan timebant ne lectores ex lectione tot epistolarum, quas pontifi- ces ad Pipinum et alios Francorum principes dede- runt, nimis aperte intelligerent, quanto in pretio Se- des apostolica summis principibus fuerit , Luthe- rumque cum suis in pontifices Romanos diabolieis conviciis exsecrari inciperent. Nobis certe illud, quod summo viro Baronio negatum est, non bona fortuna, sed divina providentia obtulit; nempe Pauli pontificis triginta duas epistolas, utinam emendatio-

Nam codex membranaceus, quo usi sumus, ve-

— ratus. , sed vitiosissime , ita ut minor 3! esset stabulum Augi:e expurgare, quam omnia exem-

pégnes

plaris hujus menda tollere, quie emendet, qui in me- liorem Codicem inciderit; nos.interim arbitrati su- mus, satius esse Pauli pontificis epistolas, qualicun- que modo, in luce versari, quam diutius in tenebris

delitescere et obsolescere. Quod etiam de epistolis

Adriani pontificis intellectum volo.

Ut porro lector sciat. quo epistola cui summario 'apud Baronium. et Centuriatores respondeat, id ad quamlibet epistolam annotavimus, -ut et in Adriani epistolis factum : quarum magno: desiderio teneba- tur illustrissimus cardinalis Baronius, ut ex hac ejus ratione apparet tom. IX Annalium, anno redempto-

ris 795, n. 1, ubi de Actis Adriani hxc subjecii : B summarium sext: epistole Pauli pontificis : :€

« Fuissent tanta ista copiosiore atque luculentiore stylo narranda, et non ferreo, eoque obducto rubi- gine detruncata , nimiaque brevitate decurtata po-

tius, quam declarata, posteritati tradenda. Sed ac-'

cessit ad damnum, quod cum «quadraginta quatuor cjusdem pontificis Adriani epistolas Vaticana biblio- iheca possideret, ex quibus locupletanda fuisset hi- storia; illis deperditis, earumdem fuerint tantum- modo argumenta relieta, summatim elicita, quorum haustu majorem sibi sitim lector accendat, ad fon- tem anhelans, non sine spe, ut aliquando, si quis est earumdem bon:e fidei possessor, easdem in lu- eem prodat, qui suis singuke locis reddantur. »

Ecce, quod vir summus cupide desiderabat, id jam prostamus, et plures etiam, quam 44 hujus tanti pontificis ep:stolas evulgamus ; quas etiam Centuria- tores vilisse videntur. Nam Centur. vii, cap. 10, ita scribunt : « Accepimus Adriani 44 epistolas manu- scriptas ad Carolum Magnum, quarum argumenta iudicare operz: pretium duximus » ; qui mox Sum- maria adducunt, ut et postea a Baronio factum ; sed alio ordine epis:olarum, quam in manuscripto Co- dice, quem nos secuti sumus; inveniatur, ut intel- liges ex numero periocharum, quem .ex Baronio et Centuriatoribus ad singulas epistolas aseripsimus ; ut jam antea monui. P

Quanquam. animadverto, Centuriarum artifices in his periochis seu. recitandis, seu conficiendis, haud

satis bona fide versatos esse. Baronius dicit, se illas p) an hirsnta. cum àsperitàte promatur ?. Inflectatur,

exseripsisse ex Onuphrii Panvini de Vitis pontificum historia , qux in Vaticana bibliotheca asservetur. Uude Centuriatores ? Ipsi silent ; sed res ipsa loqui- tur, eos, aut eumdem Onuphrianum Codicem vidisse (quie enim his lavernionibus eorumque subadjuvis et administris bibliotheca non patuit?), tanta est argu-

- mentorum, etiam in verbis, utrinque similitudo et

convenientia; aut si forte epistolas integras adepti erant, ut certe adepti videntur, synopses illas epi- stolis przefixas in antiquo exemplari reperisse, ut for- tassis Onuphbrius. repererat; et, pro more suo, ca- lumnias nonnullas. interspersis$e ; ex quibus, sunt

iste : In summario secunda epistol:e Adriani : « In- vocationem sanctorum et primatum Ecclesi: Ro- .

/« Abutitur sacr:e Seripturz testimoniis.» pee omni

Centuriarum fabri de sycophantico suo pectore 4 à derunt, contra mentem ejus, qui prion has | P io "me concinnavit. - AN

ut ad se legatum suum mittat, per quem. possit. | i prodere Graecorum consilia et insidias. » JÉgre sci- licet his sectariis-futurum erat, nisi ex Paulo. prodi- torem facerent ; substituto prodendi odioso verbo, in vicem verbi aperiendi, quo auclor FUE usus fuerat. At satis de Centuriatoribus. S SR Lr /

Illud pr:eterea te nosse velim, mi léctor, me » vele-. ris orthographiz non admodum superstitiosam ratio- nem habuisse ; quia fractus non, illabetur orbis sive legas: inlustris , inluster, inlicite, inliciter,. inreti- tus, inportabilis, inmensus, assumtus seu adsumtus,. temptatio, aüdcresco, obtimaátes, obtimus, amminieu-- lum, ammoneo; jocundus, jocunditas, dicio, suboles, conloqui, conlocutio, conroboro,: conlaudo, obmisi, cotidie, isdem ; sive, ut nunc fert consuetudo ; illu- stris, illicite, irretitus, importabilis, immensus, as-. sumptus, tentatio , aceresco, optimates, optimus s adminiculum, . admoneo, jucundus, . jucuriditas, ditio, soboles, colloqui, collocutio , corto «collaudo omisi, quotidie, idem.

Neque quidquam caus est, cur quis pontificibus a diem dicat ob violatas alicubi grammatice leges, i in- M Me orationis genus: nam epe istae con ;

ad ROSA ruebat. Sed € quid officit, o queso (ata enim verbis Arnobii lib. 1 contra Gentes), aut. quar *proestat. intellectui. tarditatem, utrumne quid leve,

quod acui, an acuatur, quod oportebat inflecti ? 2 E "t qui minus id, quod dicitur, verum est, si in numero. peccetüur, aut casu, praepositione, participio, conjun- ctione? Cum de rebus agitur ab ostentatione subm« lis, quid dicatur spectandum est, non quali. cun amoenitate dicatur ; nec quid aures commuleeat, sed quas afferat. audientibus utilitates ; alioqui necesse erit, ut abjiciamus ex usibus nostris quorumdam - fructuum genera, quod cum spinis nascuntur, et pur- | gamenlis aliis ; quze nec alere nos possunt, nec ta- men impediunt perfrui nos eo, quod principaliter - antecedit , et saluberrimum nobis voluit. esse na-.- h SAM » V ;

en. Chron.

t1 5t i 52 Y 55 "ub qo 5i EXE 55 vH O6 SEX $1 24M s 58 "A E E bé nr

dU PEN Mit.

pm

"EX

LV — RC ESEX 26077 | Dx

XCII LXXXVIII

LXXXVI

LXXI LXXXIII

. LXXXIX

XCIV LXXXV . LXXXII

Chron. ; 1

»-

2 0 8 $ 9 6 1 7 4

— das humaniter misit. Quo beneficio omnes ecclesia-- .Stic historie et EE amantes arctissime nexu sibi obstrinxit. zi

- Vale, mi lector, et si saluti. due consultum. -cupis, ^a a sede apostolica ne discede; aut si discessisti, quam- - primnm r revertere.

B AS — .'B. CAROLI MAG

v T0 P U Un P. PARS I. SECT

A

NL OP

xr

t

Q4

KEGNANTE JN PERPETOUM DOMINO ET SALVATORE NOSTKO JESU. CHRISTO. ANNO JNCARNATIONIS EJUSDEM - DOMINI NOSTRI DCCXCI. CAROLUS EXCELLENTISSIMUS ET A DEO ELECTUS REX FRANCORUM ET LANGOBARDORUM AC PATRICIUS ROMANORUM, ANNO FELICISSIMÓ REGNI IPSIUS XXIII, DIVINO NUTU INSPIRATUS, SICUT ANTE

OMNES QUL ANTE EUM FUERUNT, SAPIENTIA ET PRUDENTIA EMINET, ITA IN HOC OPERE UTILISSIMUM SUL OPERIS INSTRUXIT INGENIUM, UT UNIVERSAS EPISTOLAS QUJE TEMPORE BON/E

MEMORLE DOMNI CAROLI AVI

SUL, NECNON ET GLORIOSI GENITORIS SÜI PIPPINI, SUISQUE TEMPORIBUS DE SUMMA SEDE APOSTOLICA, BEATL PETRI APOSTOLORUM PRINCIPIS, SEU ETIAM DE IMPERIO AD EOS DIRECT/E ESSE NOSCUNTUR, EQ QUOD NIMIA. VETUSTATE ET PER INCURIAM JAM EX PARTE DIRUTAS. ATQUE DELETAS CONSPEXERAT, DENUO b MEMORABILIBUS, MEMBRANIS SUMMO CUM CERTAMINE RENOVARE AC RESCRIBERE DECREVIT.

ENCIPIENS IGITUR, UT SUPRA DIXIMUS, TEMPUS,

A PRINCIPATU PR/EFATI PRINCIPIS CAROLL AVI SUL, USQUE PRJESENS- ITA OMNIA EXXRANS, UT NULLUM PENITUS TESTIMONIUM SANCT;/E ECCLESLE PROFUTURUM SUIS

DEESSE $SUCCESSORIBUS VIDEATUR , UT SCRIPTUM EST : «€ SAPIENTIAM OMNIUM ANTIQUORUM EXQUIRET

SAPIENS, » Cc. ^.

^ Inscriptio Codicis membranacei venerande? ve- A cessit Adriano Leo IIT, Carolo Magno conjunctissimus.

tustalis, sed pessime? a librariis accepti. GnETS. — €odox epistolaris Carolinus continens Romanoram pontificum Gregorii III, Zachari:x, Stephani Ill, vel, secundum alios, IL; Pauli I, Stephani IV, vel, secun- dum alios, III, Adriani I et pseudo-pap:e Constantini epistolas nonaginta novem ad principes et reges Francorum: Carolum Martellum , Pippinum et Caro- ]um Magnum, an. Ch. septingentesimo nonagesimo primo, cura et auspicio ipsius Caroli Magni, ne vetu- State. et per incuriam perirent, studiose collectas, et in unum redactas volumen membranaceum, quod olim, primo: qutdem ad ipsius Caroli Magni bibliothe- cam cubicularem, deinde antem ad Willibertum ar- ehiepiscopum Rothomagensem pertinuit; nunc vero authenticum asservatur in august/'ssima bibliotheca Cesarea Vindobonensi. Petrus Lambecius Hambur- gensis totum hoc opus summa fide et diligentia re- eognovit, ac'contulit, et chronologia accurata atque necessariis adnotationibus illustravit. LAws. — Codi- cis Carolini ms.. recensio, et ejus cum textu editionis Gretseherian:e collatio. Est vero membraneus folio- rum 98, cujus cum scriptura, tum forma pene quadra :vi Carolini omnino prwsefert.. Pertinuit olim ad Willibertum archiepiscopum, ut arbitratus est cl. Lambecius, Rothomagensem , cujus nomen membran: digitum lat:e asserculo anteriori aggluti- nat:e inscriptum estad hunc modum : Lipgk& WiLLIBEn TI ARCIHIEPI, Coninetur eo syntagma epistolarum 99, quas Romani pontifices Gregorius HI, Stephanus Ill, Zacharias I, Paulus I, Stephanus IV, Adrianus E, et pseudo-papa Constantinus dederunt ad principes re- gesque Francorum Carolum Martellum, Pippinum et Carolum Magnum, studio et cura Caroli Magni co- actum, quemadmodum latius declarat. miniata inseri- ptio quie supra exhibetur. :

b Leg. memorialibus, ut jam advertit Lambecius ; quo loco utitur Cangius in Glossario ad docendum quid sint memoriales membran:e. GENT.

* |factenus inscriptio antiqui Codicis; quam, ean- dide leetor, in ipso statim vestibulo tibi repraesentare voluimus, ut operis hujus vetustatem ac gravitatem ante omnia disceres.. Vetustas est, quam in jam tibi proposita tabela conspicaris. Gravitas tergemina est, ab epistolarum auctoribus; a principibus , ad quos miss epistole ; et a collectore. Auctores sunt summi pontifices : illi, ad quos dat:e, summi reges : collector, rex potentissimus et invictissimus, quo, post Constantinum. Magnum, Occidens vix. parem, certe superiorem non habuit. Observa autem, quando iussu Caroli Magni ist:e pontificum epistolze unum in volumen redactie sunt, adhuc in vivis fuisse Adria- num papam; nam annus Domini 791 est annus vi- cesimus pontificatus Adriani, qui eodem obiit, anno Rhe/emptoris 795. Quo temporis spatio credibile est Adrianum plures ad Carolum cpistolas dedisse. Suc-

e

et amicissimus, quem quis abnuat ad eumdem prin- cipem :eque frequentes litteras dedisse ac Adrianum ? Leonem petulanter insectatur lllyricus in Catalogo, quasi indoctum et barbarum. « Mabeo, inquit Mlyri- eus, aliquot ejus epistolas ad Carolum, prorsus rudes el barbaras.» H:ec elegantissimus iste Sclavus; ex cujns libris si soloecismos et barbarismos iu unum * fascem comportare velis, codicem si non calepino, saltem dasipodio spissitudine parem facile eflicies. Exstant Leonis IIl tres epistolz tom. IIl Conciliorum nov: edit., pag. 445. Cum autem Catalogus Testium: editus sit anno 1562 et Centuria octava anno 1564, et in hae Centuria Illyricus ita scribat : « Non est dubium quin (Leo III) ad minimum plures epistolas ad Carolum et ad alios scripserit, "i malitia ponti- ficiorum suppress: sunt : » admodum profecto Illy- ricus mendacii suspectus relditur; nam si habuit nonnullas epistolas Leonis, ut dicit in Catalogo, cur- non saltem aliquas Centurike octave inseruit, prae—- sertim ineditas aliisque non visas, cum aliorum quo- rumdam Pontificum epistolas Centonibus suis insuere- - non abhorruerit? Cur Saltem. summaria earum non attulit, ut fecit in epistolis Pauli et Adriani ponti- ficum? Quid opus erat dicere non esse dubium quin. ad Carolum plures epistolas dederit, si aliquas Leo-- nis ad Carolum epistolas habebat? An usque adeo: obliviosus erat Illyricus, ut Centuriam octavam cum. suis rhapsodis consarcinans , non meminerit am- plius penes se has epistolas exstare? Porro conviciis. lilyrici in Leonem. Hl. oppono res gestas ejusdem. pontificis, quas Anastasius litteris mandavit, et ju-- dicium Caroli Magni, qui Leonem. non minus ac .- Adrianum coluit, utique id non facturus, si talis fuisset, qualis a ' pessimo plaste Illyrico effingitur.. Sed jam epistolas ipsorum pontificum audiamus, inter quas audirentur quoque Leonis epistolie, si non omnes, saltem aliqu:e, nisi eas vel temporis longin- quitas, vel Illyrici iniquitas. nobis invidisset. GnE'S.. — Hactenus inscriptio, prout in Codice jacet, accu- rate expressa cum ipsis librarii mendis, quorum in-

credibilis est. in eo numerus. Confixit pleraque omnia:

Tengnagelius sua manu, sed nimia Lcentia, non. modo ad marginem veram lectionem ascribens, sed passim radens, inducens, refieiens, et inculcans, id: quod probare non possum ; tametsi ea mente id fe- cerit, ut Jacobum Gretserum, cui volumen istud edendum postea dedit, corrigendi labore levaret. Prodiit memorati Gretseri opera Ingolstadii ex ty- pographeo Andrea Aungermarii anno 1615, 4». Verum: ca editione non contentus Lambecius novam procu- ravit Vienne typis Cosmorovianis in. fol., ab isto priestantissimo epistolarum volumine auspicatus ma- gnum illud Synt»gma rerum Germanicarum , cujus conspectu cum ipse, tum successor ejus Nesselius salivam movit eruditis. GEN.

Qi. cui at

——

$

"TU

- . Binas tantumlitteras a Gregorio III datas esse ad

— Primo siquidem ipse sanctus pontifex iterata vice ait ose seribere Carolo subregulo: deinde hujus nepos "€arolus Magnus id confirmat binis istis duntaxat re- - latis in codicem, Carolus inquam, qui incipit « a prin- — eipatu przfati principis Caroli avi sui (ut titulus fluit) . usque pr:esens tempus (791) ita omnia exarans, ut mullum penitus testimonium sancta Ecclesi: profu- - Aurum suis deesse successoribus videatur. » Idcirco et decretalem epistolam sancti Zachari:e (ep. 5, al. 5 €t duas de erroribus Hispanorum (69, 70, al. 95, 96 — et de howresi Feliciana aliam (82, al. 97) quia illa Pippino flagitante, ist: se expetente data fuerant, recenseri voluit, ne duabus quidem Constantini an- tipapz neglectis (45, 44, al. 98, 99) qu: ad patrem - suum Pippinum script:e erant. Nihilominus Pagius,

p

- eumque secuti non pauci aliam epistolam a Gregorio .

- datam esse contendunt et ordine et sententia przci- - puam, qua consulatum Carolo esse exhibitum jactant. — Aituntur ii scilicet prima continuatione Fredegarii,

- quam proprio arbitratu interpretantur, Carolo autem ,

insignem injuriam inferunt, dum pr:eteriisse illum putant epistolarum omnium, quas digessit, facile praestantissimam. Equidem fateor, nonnullas deside- rari in codice, quarum in aliis mentio est 9 quia

- videlicet « nullum penitus testimonium sancte Ec-

€lesie profuturum » continebant: attamen animad- "vertens unius, qu:e pene contrita erat, argumentuin salis amplum suppeditari (post ep. 20, al. 21) tam- etsi exemplum sit alterius (ep. 18, al. 15), necnon proferri exempla duo ejusdem epistole (ep. 55, al.

- 90 et. 33) pr:eterea videns, nonnullas exstare, quie Langobardorum arte periisse credebantur; in aliis dissimulari, et etiam contraria factis narrari, misso- rum, seu legatorum fidei rerum veritate credita, illud allirmare nullus dubito, quod si epistola tanti mo- menti, qui conjectando superinjicitur, data esset, aut ipsa exstaret, aut qualiscunque mentio ejus fie- ret. At castum et integrum rei examen inanes con- jecturas patefaciet.

]l. Locum eontinuationis Fredegarii a Baronio, Cointio, aliisque aliter recitatum, ex ms. cod. protulit eliam Ruinartius in sua recensione Operum sancti Gregorii Turonensis. Idemque est, qui recentioribus usuvenit ad tantas historizx pontifici:xe tenebras offun- dendas. Verba autem ejus continuationis (num. 110) sunt hujusmodi: « Eo enim tempore bis a Roma sede sancti Petri apostoli beatus papa Gregorius claves venerandi sepulcri cum vinculis sancti Petri, et mu- neribus magnis ct infinitis legationem, quod antea nullis auditis, aut visis. temporibus fuit, memorato principi destinavit. Eo pacto patrato, ut. a partibus "imperatoris recederet, et Romanum consulatum prz- fato principi Carolo sanciret. Ipse itaque princeps mi-

- rifico ac magnifico honore ipsam legationem recepit, munera pretiosa contulit, atque cum magnis prxmiis cum suis sodalibus missis Grimonem abbatem Cor- beiensis monasterii, et Sigibertum reclusum basilicze

sancti Dionysii martyris Romam ad limina sancti Petri, et sancti Pauli destinavit. » Falsas Cointii opi- niones Pagio etiam notas (740, n. 4, seq.) Ruinartius

amplectitur ; nihilominus binas duntaxat litteras ad-,

müllit: « Epistolas, ait, duas eadem occasione Ca- - rolo scripsit, quie ad nos usque pervenerunt. »

efi i Mo PRIMUS EMT 5EU CODES GCAROLINUS

Carolum Martellum in re trepida est certo certius. .

UNE Nu e D à dU. GREGOBRIL II EP. — MONT. ^4

25344 F .-——M

IN $, GREGORII il AD CAROLUM SUBREGULUM EPISTOLAS ADMONITIO.

IIl. Ad ejus vero eontinuationis locum quo atti- net, notat Aimoini lectionem esse: « Ecclesiam à Langobardorum tyrannide lib:raret. . .. . a partibus Langobardorum recederet ac. Romanum consultum praefatus princeps Carolus sanciret (Al. : Ut a partibus Langobardorum Romanis consulendum przefatus prin- ceps Carolus transiret). » Et Pagius fatetur quod va- riant omnes editiones. Proeterea. monet, Ruinartius B laudatus in cod. Broheriaro ms. legi « Romano con- sulto : » Sed quod maxime attendi velim, tam ipse ut variantem hanc tueatur, quam Pagius ut depra- vatam illam lectionem continuatoris 3 astruat, teste utuntur Annalista Metensi, qui czeteroqui ab illo aevo distat amnis centum sexaginta, et sua forlasse mu- tuatus est ex codem fonte. Uteunque autem sit, verba ejus audienda : « Epistolam quoque, inquit, decreto Romanorum principum sibi przedictus praesul Gregorius miserat, quo4 sese populus Romanus, reli- cta imperatoris dominatione, ad suam defensionem, et invictam clementiam committere voluisset. » Quod si Romani, Augustorum Orientis rejecta dominatione, patrocinium ac defensionem quizrere deliberaverant ab eo Francorum principe, penes quem erat summa rerum, et cujus poteritize fama omnium sermonibus celebrabatur; etiamsi nova hae epistola admittere- tur, nullum inde przsidium consulatus acciperet Quis enim non videt, allatis iis verbis luculentissime C decretum, seu consultum Romanorum describi, nulla consulatus mentione facta? Quamvis autem BRu- narlius Annaliste hujus sententia lectionem suam astruat, contra pretensum consulatum, qua tamen meminit Gregorii epistol:e, cujus ne minimum qui- dem indicium prxbetur a continuatore Fredegarii, ab eo recedit, nec plures, quam duas a Gregorio cpi- stolas esse datas, quae hodieque exstant, decernit. Nec facile assequor, cur Pagius via eadem, qua aqualis suus Ruinartius, incedens (et quidem inauspi- cato, nam plurimos erroris socios secum duxil) ab erudito viro dissenserit de epistolarum numero. Er- rores siquidem, quos ipse, àliique obviis ulnis am- plexi sunt, non nov:e huic epistol:e, sed Fredegarii continuationi referuntur accepti : ibi enim uni lega- Lioni nunquam antea vise in eo regno tribuuntur.

IV. Uteunque sit, ex Fredegarii continuatione nu- per allata Pagius, et reliqui non infimz notz scri- piores tria potissimum argumenta eliciunt perspicue falsa. Ea sunt claves confessionis sancti Pelri missae ad regnum, pactum patratum cum Carolo ut a parti- bus imperatoris recederet , e& Romanus consulatus ei- dem exhibitus. Ad primum quod attinet, Pag:us et csteri eum sequentes, legunt, ad regnum direximus, in prima Gregorii epistola certa: at Pagius, c:eteri- que omnes ballucinantur. Vera enim lectio codicis Vindobonensis est ad rogum, frequentissimum setate illa vocabulum pro libello supplici, ut ostendam in notis. Codex hic ipse alia non utitur phrasi (ep. 91, al. 88), ubi Grimoaldum ait a Beneventanis expeti- tum ducem post mortem Arichis patris sui, « ropum emisimus,'ut penitus eum ducem consequenter susci- peremus. » Qua super re ridenda est Pagii interpre- iatio, qui robam oscitanter, aut somniculose legit (afi. 788, n. 4). Verba ipsa proferam ne 4$ dicar veritati fucum facere : « Erat roba faxior vestis olim . regibus, episcopis, aliisque in usu, ut videre est in . Glossario Ducangii : » Protereo, nullum robe exem-

D

n^ P *

Meqeaereezuge Seem emi erigit

»

w. ef

SQ qnin «gn

"

NNÁG-^TERS "erii

PONTO NOR, 0 POVISFORET UI PNIS ot C EQEP RENS dr CTNMIER A : 25 Mr bbs P : ) $t "tu ure dé»

i

n

ALMAE

) DAF OVI J A 1

us b

ficationis eidem sunt ; ipsamque epistolam. 88 cod.

At si Pagii sententia ridenda est, quid de Muratorii

parum :equa in sanct: sedis dominium voluntate di-

cendum erit? Codicem is Carolinum edidit ex recen- sione Lambecii (Rer. Ital. tóm. Wl, par. 2, p. 15), et in Gregorii Ill epistola legit, rogum pro regnum; ni- hilominus et in Annalibus lMalicis, et alibi regnum przefracte sustinuit. ld vero est fiducia nominis vul- £us decipere, non historiam caste séribere.

V. Alterum argumentum est, ui Carolus « a parte imperatoris recederet. » Quasi vero novisset unquam imperatores Orientis ; et non potius amicitia, et foe- dere junctüs esset. cum. Liutprando Langobardorum rege inperatoribus infensissimo. Teste utar Paulo diacono sux gentis rerum non ignaro: « Carolus princeps Francorum Pippinum filium suum ad Liut- prandum direxit, ut ejus, juxta morem, capillum sus- ciperet. Qui ejus cwsariem incidens, ei pater effe- elus est. » Id factum. an. 755. Post biennium vero, annuo circiter spatio ante Gregorii epistolam « lega- tos cum muneribus ad Lintprandum regem mittens,

ab eo. contra Saracenes auxilium poposcit. Quod nihil '

moratus cum omni Langobardorum exercitu in ejus adjutorium properavit. (uo comperto gens Sarace- norum ab illis regionibus aufügit, Liu'prandus vero eum omni suo exercitu ad Italiam rediit (Diac. I. vr, €. 53, 55). » Qua» Baronius repuans (740, 25) Ca- rolumque excusans quod contra Langobardos arma non sumpserit: « Cui par erat, inquit, nisi adversus Romanam Ecclesiam militasset (Liutprandus) ut iHe fecerat, suo exercitu pr:esto esse. » Bona igitur cum

venia Pagii codex ille, quo utebatur Aimoini conti- -

nuator, consentiente etiam illo, quem Apnalista Me- tensis adhibuit, prferendus est edito per Ruinar- tium, aliisque sinnliter depravatis, legendumque, « a partibus Langobardorum recederet. »

VI. Teriium denique argumentum de exhibito con-

'sulatu longe aliis prostat levitate sua. Et vero um-

bratilis ista dignitas reipublic:e veteris, qux Augusti ac successorum :evo temporibus potius digerendis per annos, quam rebus agendis continuata videtur; unde et postconsulatus nota excogitata per quartum Ec- clesix sseulum chronologize prxsidio, ista inquam dignitas octavo sxeulo nobilitatem tantum generis prasignabat. & Quamobrem haud tanti erat, ut Fran- corum principi rerum gestarum gloria celeberrimo

lenocinaretur, adversus Langobardorum regem fce- . dere, ei amicitia conjunctissimum. Exempla id con- lirmantia suppetunt ex variis Vitarum pontificum.

scriptoribus Anastasii nomine passim laudatis. Ac primo vixdum Roma et ejus ducatus ab impietate Grecorum desciverunt, in concilio Gregorii Ili, anno 131, pro sacrís imaginibus fedus initur, « nobilibus eliam consulihus, et reliquis christianis plebibus astantibus. » Deinde sub eodem pontifice plires con- sules pr:elio capti apud Langobardos degebant, quos Liutprandus sancti Zachari:e anno 742, idest triennio post legationem ad Carolum missam, restituit: « Leo-

nem, Sergium, Victorem, et Agnellum consules prz--

dicto beatissimo redonavit viro. » (Anast. sect. 910.) Denique Adrianus tum puer, postea pontifex, a pro- pinquo suo « Theodato dudum consule et duce» per eadem tempora educatus, cum rerum pofitus est, le- gationem Carolo regi adornat, :que legatorum, seu missorum numero sxpe memorat ( Cod. Carol. ep. 67, 80, al. 79, 74) « Theodorum eminentissimuin consulem, et ducem, nostrumque nepotem. » Eodem- que pontifice (Anast. sect. 553) diem supremum obiit « Leoninus consul, ei dux. »

VII. Ex dietis patet, quam labili nitantur funda- mento opiniones eruditorum super depravato conti- nuatoris Fredegatii loco. Quem profecto illustrant una, cum historia illius témporis, cujus nonnihil ego- mes alias res agens delibasi, Àvastasiani codices mss.

(000005 RF. CAROLI MAGNI OPP. PA .. plum a Ducangio afferri, quod cirra annum millesi- A Reg. Maz. et . mum non sit petitum ; roga et rogus ejusdem signi-

Carolini rei testem adhibet, quod non facit in roba. ^ castra Iriberet, perspicuis hisce verbis: €

gia, et Romana legi. possunt. Referui gationem Gregorii III, dum Liutprandus:

que Romam, in campo Neronis tentoria tete predatàque Campania, multos nobiles de Ror more Longobardorum totondit, atque vestivit : pro- quo vir Dei undique dolore constrictus sacras claves.

. ex confessione beati Petri apostoli accipiens ,. parti-

bus Franci Carolo sagacissimo viro, qui tune re-- gnum regebat Francorum; navali itinere per missos. suos direxit per Anastasium sanc!issimum virum epi-- scopum, necnon et Sergium presbyterum postulandum a praefato excellentissimo Carolo, ut eos a tanta oppres-- sione Longobardorum liberaret. » Num illustribus his. legatis oretenus Romanorum consultum commendarit; an potius illos jusserit enixe petere, ut Carolus Roma-

"tj [! j [i 1

]

nis opem ferret (Romanis consulendum, habent Aimoini -

continuatoris editiones antique) lectori judicandum relinquo. Equidem video, tum hune codicum Ana- stasii G locum, tum utramque epistolam Gregorii HE testes esse uberrimos petit:e opis; consulatus auteiv,. aut consulti mentionem fieri tantum in depravato cod. Fredeg., ét apud recentiores scriptores, qui tota via errant hac in re, ut est demonstratum. Quare etiamsi eonsultum admittam, malim snpinum verbi: consulo, quam decretum Romanorum intelligi. — VIE. Legatos pontifleios magnis acceptos fuisse

honoribus a Carolo, pretiosa munera isdem data,

quà: Romam ferrent, nobilemque aliam legationem

, adornatam esse pontifici, Fredegarii. continuator af

firmat, et prima Gregorii epistola ea munera conlata esse divi Petri basilice. (idem facit. Opem vero alla-. turum se Romanis principem esse. pollicitum ei cón-

tinuator idem. silet, et litterze poniificis: nee. promi- -

sisse, neque attulisse aperte docent. Ea: propter aut

' doleamus occasionem mirime opportunam -mittendi

legatos ad principem fiedere, atque amieitia junetum

cum hostibus-sanct:e sedis necesse est; aut falerk

oportet, Carolum novam, et nunquam anteà in Fran- cia visam legationem tanto honore prosecutum esse,,

quod sibi apud suos magnum glorie incrementum.

accessisse cerneret, non autem quod, pontifici ut mo-- rem gereret, a Liutprando desciscere ullatenus vel-- let. Hujus certe legatis, quos, consilio pontificis de- teclo, ad Carolum misit, benignas praebuisse aures: liquet : nam Liutpranco ejusque filio permisit, arma. inferre sancte seii, quod Gregorius dolens impro- perat (ep. 1). « Ut conspicimus, dum indultum à vo- bis eisdem regibus est motiones. faciendi, quod eo- rum falsa suggestio plusquam nostra veritas apud vos recepta est. » Quod longe aliud est, quam afflictis. Ecclesi: rebus opem ferre. Is nihilominus recensetur a Carolo Magno inter sux stirpis principes, qui san- cie sedis defensionem susceperunt. ( Charta division. regnor.). Binis namque his litteris Gregorii sperantis opem deceptus est. Proitterquam quod. nt. suos filios. ad sanctz sedis amorem pelliceret, satis erat Gre-

) gorii. duplex testimonium implorati ex Francia

auxilii, tametsi nullum inde advenerit.

- IX. Nullum a Carolo Martello auxilium allatum. esse sancte sedi, constanter omnes affirmant. Sed abutenies historia falsas rei eatsas promunt : :egro-- lare tum. Carolum aiunt, qui postmodum obierit diem snum; idcirco non potuisse, quara meditaba- tm, opem ferre, eam tamen demum aliquando a Pippino filio Caroli allatam esse. Ita annorum duo- decim intercapedinem a Caroli morte. ad latum a Pip- pino aexilium, tam mulia, et tàm magna quse inie- rim even^runt, silentio protereuntes, susque deque Tabent. Ad id pra:sstandum una nituntur auetoritate scriptoris Vit: Stephani 1 7 apud Anastasium, qui palam mentitur, quod s»pe contingit in eo libro, cum aut recensentur ves valje remote , aut externo aliunde. petuntur: contra vero ubi res presentes, aut demestics archivi prxsidio «describuntur, nulla aniqmta!is monument: certiora ad nos venisse, quant

unt fidel Stephani

est hujusmodi (sect. : *« Quemad - domnus Gregorius, et Gregorius alius, et domnus .—. Aacharias beatissimi pontifices Carolo excellentissim —— memoriz regi Francorum direxerunt, petentes: sibi —^ subveniri propter oppressiones, ac invasiones, quas et ipsi in hac Romanorum provincia a nefanda Lan- gobardorum gente. perpessi sunt. » Postrema hsc vera sunt: omnes siquidem ii pontifices Langobardo- rum feritati fuerunt obnoxii. Falsum vero est Gre- fuum Il de Francia quidquam cogitasse, quod et etur Fredegarii Continuator, dum Gregorii HII le- tionem rem novam appellat, atque antea inauditam.

D. ÁS AI "t.

pos

. * quod mox palam fiet. Denique falsum est Carolum — — Martellum fuisse regem Francorum, quem gentiles - . emnes scriptores majorem domus, subregulum Gre- —— gorius lll voeant-

gio, ut (an. 726, n. 14, 740, n. 4, seqq.) affirmare

. Martellum refugit ,. vel certé ejus subsidium nulla — — missa legatione imploravit: » et alibi adversus Pe- — . trum de Marca idem vehementius, atque verbosius y sustineat. Qux post patriciatum, qui unum et- idem

illi est cum consulatu (propterea mordicus eum tenet .

- im Continuat. Fredegarii) Carolo Martello vindicat, - — pequidquam reclamantibus Gregorii Ill epistolis. Ra- . . tio autem, cur tum ipse, tum eruditi alii rem proba- — — bilem reddant, a duobus ejus xvi scriptoribus Paulo

* Diacono, et sxpius laudato Continuatore Fredegarii presto est. Iste enim inter zegritudinem ac mortein — — &aroli anno 741, compendiario inserit duas legatio- nes; et quaecunque inter pontificem et Carolum po- |. $tea evenerunt, prterit: quare ansam dedit recen- : tioribus, ut ad eumdem annum referrent , qux annis pluribus acta esse et aliunde constat, et ipsa rerum

series demonstrat. Perinde Paulus Diaconus (lib. vi, .

-— — eap. 55) qu: muliis acciderant annis non modo in 'unum conflans, sed etiam facta prxcedentia postpo- mens, ut notavit el. Blancus, confudit temporum or- dinem; ita ut Trasamundi Spoleti ducis rebellionem, FIER huc plurimum facit, Liutprandi morbo, et Hil-

- debrando in regni consortium vocato usque ab anno 756-przeposuerit. Qux res libertatem peperit recen- tioribus digerendi historiam $& arbitratu suo. Quare C€ointius auxilium Langobardorum petitum a Carolo contra Saracenos differt ad annum 739, contra Con- tinuatoris Fredegarii auctoritatem « curriculo anni illius mense secundo: » namque Ruinartio, et Pacgio plaudentibus interpretatur « anno post secundo. » Pagius autem res apud Anastasium diligenter con- signatas temporum ratione habita, indictiones emen- dando protrahit, uterque ut annum 744 propius attin- gant, ac proinde Carolum morte przventum opitulari - hon potuisse pontifici ratum faciant. Quamobrem hi- $tori:e quadriennalis chronotaxis stabilienda est : in-

dmodum przedecessores ejus bonze memorie —

alsum est Zachariam indidem auxilia qu:sisse, 'stola ad Carolum. Ubi etiam de

—— * X. Nihilominus falsa hxe usqué adeo arrident Pa- & b - mon dubitet, quod Gregorius II « vel clam ad Carolum:

* Y ; uL e S MA i u , /" n optimatum expetito:; Carisiacum postea se con- — —

lisse, novisque signis in ccelo proccedentibus mor- tuus esse. Et, quod. majus., inter xgrotationem et

SE II IIl EP. — M

divisionem. administrationis regnorum insertum le- -

gitur quidquid Romano pontifici cum Carolo inter- cessit. Num recte, audiemus mode apud Anastasium,

uhi res gest:? Gregorii servata ratione temporum de-

scribuntur, tanto cum consensu epistolarum Gregorii,

ut nil desiderari possit illustrius ad eorum temporum - historiam eomprobandam. Cum przsertim illustris: Zacagnus ex prasstantissimo Cod. Vat. alias Gregorii litteras ediderit, qu:e lucem rebus addunt longe cla-

riorem. In iis siquidem sermo est de quatuor urbibus

a Liutprando invasis in fine expeditionis anni 739,

de cujus initio loquitur Gregorius III in.utraque epi-

reteriti anni Lan-

gobardicis rebus, de auxiliis ex Francia nequidqu m

exspectalis, ac de muneribus divo Petro missis a.

Carolo per suos legatos.tam perspicua fit mentio; ut

annum innui 758 dubitari non possit. Sed audiamus.

res gestas Gregorii lll apud Anastasium. —

. 9 XII. Scriptor Vit: Zacharix (sect. 207) finem

expeditionis an. 759 describens, « Dum, inquit, a , predecessore ejus. bong memorix Gregorio papa, atque ab Stephano quondam patricio et duce, vel emni exercitu Romano. przdictus Trasimundus rcd- ditus non fuisset, obsessione facta pro eo ab eodem rege ablatz sunt a Romano ducatu civitates quatuor, id est Ameria, Hortas, Polimartium et Blera, et sic isdem rex ad suum palatium est reversus per men- sem Augustum indict. vi. » Post haec Gregorius ex- rientia edoctus non modo vanam spem esse auxi- orum.a Carolo, sed hujus consensu Langobardos. intulisse majus damnum reipublicz, alio se vertit. Fedus itaquc iniit cum ducibus Spol^ti ac Beneventi, junctisque copiis, de recuperandis mutua ope urbi- bus consilium habuit. Feederatorum primus Trasa- mundus suis. rebus omnibus receptis , « ingressus est Spoletum per mensem Decemb. ind. 8, » ui recie Cod. Reg. Maz. et Thu., non ut vulgatus ead. indict. ,

"am a Septembri mense fluebat octava. Sequenti

anno 740, ex pactis conventis pugnandum erat. pro sancta republica, ut quatuor civitates Trasamundi causa ablatas recuperaret. At Spoleti dux de retinen-

.dis suis, qui receperat, serio cogitans, « noluit

implere, prosequitur idem scriptor, qu:e praedicto

pontifici, et patricio simul et Romanis promiserat , *pro reeolligendis quatuor civitatibus, qui pro eo

perierant, et aliis qux spoponderat capitula. » Quamobrem pontifex hinc eliam irritas spes suas esse videns, quas. integri fere anni spatio aluerat , octobri mense legationem adornat ad Lintprandum ejusque filium consortem regni, ut precibus obtineret

. quod armis non poterat SHE ducis causa, Omnia.

patent ex indicatis litteris ab illustri Zacagno editis,

quas integras referre lubet.

XHI. « Gregorius omnibus episcopis in Tuscia Langobardorum. Meminit fraterna Sanctitas vestra,

de enim litterarum Gregorii :etas pendet, qua semel D tempore ordinationis sux per chirographuin, et sa-

agnita recentiorum opiniones, sive hallucinationes deiegentur. d

XI. Annalista Fuldensis antijuitate et auctoritate aliis przeferendus queis recentiores utuntur, mira bieviluquentia anno 738 ac sequentibus Caroli Mar- telli res &estas ita complectitur : « 758, Carlus regio- nem Provinciam ingressus Maurorum ducem, qui «dudum Sarraeenos per dolum invitaverat, fugere eompnlit. 759, Carlus Provinciam totam, et.cuneta eius meritima loca sux ditioni subegit. 740, pax et quies regno Francorum per Car'um redditur ad tem- pus, Gothis superatis, Saxonibu: et Fresonibus sub- actis, expulsis Sarracenis, Provincialibus receptis. 744, Carlus anno ducatus sui 28, moritur Parisiis, et apud sanctum Dionysium sepeiit 1r. » Postremi hujus anni res fusiori calamo enarrartur in appendice ad Fredegarium. Etenim Vermeria: Carolus :grotasse dicitur ; majordomatum filiis divisisse. consilio suo-

cramenti vinculum beato Petro principi apostoloruin spopondisse, utin emergentibus sanct:ze ejus Ecclesix totie viribus elaboretis. Igitur quia presentes viros Anastasium dilectum filium nostrum presbyterum, et Adeodatum regionarium subdiaconum nostros fideles ad obsecrandum, et Deo favente obtinendum pro quatuor casiris, quxe anno praeterito beato Petro ahb- lata sunt, ut restituantur a filiis nostris Liutprando, * et Hilprando supplicare destinavimus. Ecce, dile- ciissimi fratres, tempus acceptabile, ut juxta chiro- graphum vestrum boni operis fructum be»to Petro feratis. Cujus auctoritate vos hortamur in Domino,

.ut ad eosdem cum .pr:dictis filiis 1) nostzis pro-

peretis, ut a Deo inspirati protectoribus eorum bea- lis principibus apostolorum Petro et Paulo eadeni castra restituantur. Nam si, quod non credimus, dis- iuleritis iter arripere propter Deum, ego quanquam imbccillis sim pr: infirmitate corporis, iter arriniany

"n AT ORTE POS EO MN bi LA RA a Me — RB CAROLE MAGNI OPP. PARS I. SECTIO IIl.

laboriosum, et videbo, ne vestra negligentia vobis ad A tiam, ut juxta quod ei. sepius saripser

obligationem ex nodo pacti pertineat. Dat» Id Octob. ind. 1x. » Re infecta Gregorius moritursequenti anno die 297 Novembris, eique quarto post dig succedit sanctus Zacharias.

XIV. Statim atque summum locum est adeptus vir iste sanctissimus, legatione , ac presentia sua regem petit, exercitus Romaui ope cum demeretur adversus ducem feedifragum, quatuor civitates recuperat, sin- culas ipse adit, earumque possessionem init ; deinde Romam reversus debitas Deo gratias agendas pro tot beneficiis solemni supplicatione statuit. Omnia hzc evenerunt, prefato auctore Vitze sancti Zachari:e teste, indict. 10, id est inter Septembrem mensem anni 741 et Septembrem sequentis anni. Auctorita- tem ejus consensu omnes sequuntur. Hac tantum in re a veritate abeunt, quod scriptoris verba, « quas ipse ante biennium per obsessionem factam pro pr:e- victo 'Trasimundo duce Spoletino abstulerat (sect. 210), » ad annum referunt 740, cum spectent ad Augustum mensem anni 759, luculente ab eodem notati per. ind. 7 qux» mense illo adhuc fluebat. Quamvis enim menses aliquot biennium illud excede- rent, cum ineunte anno 742 Liutprandus restituit civitates, recte auctor ante biennium dixit, quod erat éxaetum ; nam indictionum rationem habens, deque iis agens, qui per decimam evenerunt, biennium intelligit octavam, et nonam, qui effluxerant post civitatum invasionem in fine septim:e. Contra vero si annus aeciperetur 740 in octava indictionis exitu, biennium non modo elapsum haud fuisset, restitutio- nis tempore; sed ne tum quidem, cum Pontifex con- fecto longo itinere, initaque possessione quatuor civi- tatum, redierat Romam, ac extera omnia facta erant, qu: decim:e indictioni ascribuntur.

XV. ii:c Roms, et in ejus ducatu acta sunt anno 738 et scquentibus. Neque attendi debent, qui suas ut opiniones tueantur, monumenta vetera per sum- mam licentiam mutando, et corrigendo , facta pro- trahunt, resque incredibiles pro certis affirmant. Gre- gorius igitur primam Carolo epistolam scripsit sub initia Langobardicz incursionis anno 759 , alteram paulo postquam Langobardi, propter Trasamundum, qui corum iram metuens intra urbis mcnia.se rece- perat, sancti Petri basilicam expilaverunt : utram- que ante ablatas quatuor civitates in belliexi:u, 11 quarum neu:ra meminit. Ipse epistole suam aetatem produnt. Namque in prima Gregorius queritur Ro- mani ducatus direpliones, rogatque Carolum, ut « post ipsorum regum ad propria réversionem », fi- delem missum Romam dirigat; qui propriis oculis quie illata fuerint. damna conspiciat. In altera. Petri basilicam expilatam esse dolet, indeque ablata munera ipsa, qu:e Carolura misisse vidimus per suos legatos, superiori anno. Hinc autem per annos fere quatuor- decim, cum Stephanus II. opportunius atque utilius

Francorum opem imploravit, nullo ex monumento .

velerum , nullaque ex historia discimus. eo pontifices

se vertisse. Attamen Gregorius idem IIl per biennii D

spalium superstes fuit, ac temporis fere tantumdem Carolus Martellus. Sanctus Zacharias annis. decem et aliquot mensibus apostolicam sedem gubernans, ejusque jura acerrime vindieans, opportunam nactus occasione; spes sui prodlecessoris | fallaces instau- randi, dum anno 748 pluribus disciplinae corrupte capitibus affluenter respondit, ne verbum, quidem fecit de sancte. reipublieze administratione. Ac de- mum Stephanus II primis sui pontificatus temporibus opem maximis in angustiis nullam a Francis efflagi- lavit.

XVI. Quin etiam idem Stephanus immanitate Ai- stulphi mirum in modum vexatus impium Coprony- murn fatigavit litteris, ut afflicte urbi opem ferret implorans. Et legatorum Constantinopoleos per suam operam repetentium res Exarchatus a:rege Langobar- dorum, captata occasione iterum eo misit legatum suum cum litteris « deprecans imperialem clemen-

V Ne |t

citu ad tuendas has Itali: partes modis omnibu veniret, et de iniquitatis filii morsibus Romar hane urbem, vel eunctam Italiam provinciam

raret, » ut est apud Anastasium (Sect, 952), Tam —

longe erat, ut Romani pontifices ante eum annum, qui erat 755, spem ullam in Francorum principibus collocassent, aut Rom: ejusque ducatus dominatio-

nem a populis obla'am, et quinto jam aec vicesimo.

anno apud eos permanentem affectarent. Cum vero auxilii Griecorum spem omnem abjicere oportuit , impietate proesertim Orientali de die in diem invales- cente, tum demum Stephanus primum litteris, deinde pr:esentia sua Francorum opem et quzsivit et obti-

nuit. Neque id symbolica oblatione regni, aut consu- -

latus exhibitione , aliove argumento, quod recentio- ribus in mentem venerit; sed vera patriciatus, seu protectionis ac defensionis Roman: Ecclesi: digni- tate collata : quam esse indolem hujusmodi patri-

B ciatus, passim invenire erit in litteris hujus Codicis,

quo testis integrior desiderari non potest. Neque ante eum annum ejusmodi patriciatum Francorum princi- pibus esse datum, 19 indidem constat. Et vero pri- mz du: de quibus agitur, a Gregorio III inscribun- tur Carolo subregulo : Unica Zachari:x (p: $, al. 5) Pippino majori domus. Prima Stephani II. (ep. 4; al. 10) inscribitur Pippino regi , quam dignitatem au- etoritate Zàcharix ante biennium adeptus erat. Reli- qua Stephani ejusdem epistol:e date post reditum ex Francia, patricii titulum nunquam silent. Perinde est de aliis omnibus, quxe in Codicem relatze sunt, aut Pippino aut filiis cjus Carolo et. Carolomanno inscribantur : et ipsi enim reges, et patricii ab Ste- pbano fuerant designati, cum in Francia erat an. 55 et seq.

XVII. Jam vero monstrandum mihi est cur Marca, Pagius aliique tantopere studeant rem perspicue fal- sam asserere. li scilicet. minime assecuti videntur,

C dod Romani pontifices, senatus populique voluntate

principes sanct:e reipullicie, dominati erant Romae, et in ejus ducatu per quinque et viginti eos annos, qui inter defectionem Italix ab impiis Grecis, et Ste- phani II profectionem in Franciam intercesserunt. Quamohrem Rome, ejusque ducatus dominium dona- tionis titulo, ut Exarchatus, niti arbitrantur; et quia donationem ejusmodi nullis in monumentis veterum inveniunt, quiestionibusomnia implent. At quemad- modum de Caroli Martelli patriciatu disputàntes longe a vero abierunt, ita conjectando, et ratiocinando de dominio Urbis, tota via errant. Idcirco de tem- pore, et ratione pontificixze dominationis, deque ejus genere non una opinio est, sed una eaque generalis hallucinatio. Ad falsitatem opinionum retegendam compendiaria via deberet incedi. Rogandi nimirum essent viri illi czetera, doctissimi : cur Pippini tem- pore, quem constat inter omnes Exarchatum tantum- modo et Pentapolim concessisse sanct:e sedi, Paulus auxilium petit adversus Grxcos Exarchatui, et Ro- m;e minitantes (ep. 25; al. 54.)? Cur Stephanus dux Neapolitanus promittit, se opem laturum eidem Pontifici, si Dominus Imperator mitteret. adversus Romam suos milites (Chron. Neap. ap. Pratil. tom. Ill, p. 52)? Cur Paulus idem :que »ppellat nostram Senogalliam civitatem Pentapolis a Pippino donatam ae nostrum Castrum. Valentis in Campania Romana (ep. 59; al. 14)? Cur idem pontifex de civitatibus Romani ducatus loquens in genere nostras semper appellat (Ep. 38, al. 24, 40 , al. 26)? Cur Carolingio- rum diplomata habent: « Sicut a prxedecessoribus vestris usque nunc in vestra potestale et ditione tenuistis et. disposuistis civitatem Romanam cum ducatu suo (lta videre est in omnibus diplomatis tum editis, tum mss. , tametsi alii meticulose, im- prudenter alii reposuerint nostris)? » At pr:estat ve- stigia dominationis pontifici:e per idem quinque et viginti annorum 13 spatium, qui Pippini donatio- nem pr;ieiverunt, patefaecre.

Lyc.

- sanetis apostolis Petro et Paulo. » Per eadem tem- (0 pora a 184.) « Exhilaratus dux Neapolis deceptus — Wiaboliea instigatione cum filio suo Adriano Campa- — mim partes tenuit (hane ducatus Romani partem — faciebant septem civitates , Signia, Anagnia, Feren- - — tinum, Alatrium, Patricum, Frusino et Tibur) sedu- --— eens populum, ut obedireut imperatori, et occiderent » —. pontifieem. » Eadem luculentius enarrantur in Chro- - - mieo Neapolitano apud cl. Pratillum (tom. Il. pag. - 80)in hune modum : « Dominus dux ad instigationem — — domini imperatoris Leonis ivit contra dominum pa- : am et Romanos, et pugnavit cum eis. Duravit prz- iuma mane usque ad tertiam, et dux Exilaratus cum

— — Adriano ejus filio et sequacibus fortissime et viriliter — — diu pugnavit, lieet propter multitudinem inimicorum | fortunam belli nequiverit 4olerare : remansit occisus, - — sieut et Adrianus et alii partim interfecti partim ca- F ptivi, et alii fugati. Et in ducatu electus (uit. Theodo- TUS..... Alphanus secretarius domini imperatoris ve-

nit Neapolim , et. precepit quod non obediatur do- mino pap:e neque transmittatur ei pecunia sui reddi-

tus. » Patrimonii-videlicet, Neapolitani, quod vicis-

? sim Campanum appellatur in regesto epistolarum

aei!

saneti Gregorii Magni e. per subdiaconum admini-

» sirabatur. - XIX. Memoria hic obiter oportet repeti Theopha- nis testimonium (Chronogr. p. 275), de patrimoniis Calabri:s et Sicilix» a Leone Isaurico redactis in pu- blieum : « Patrimonia vero , inquit, qu:e dicuntur | sanctorum et-coryphzeorum apostolerum, qui in vete- ri Roma coluntur, tria. nimirum cum medio auri 5 dalenta (55 millia aureorum in. annos singulos. Ale- man. de Later. Pariet. cap. 15, pag. 64) corum Ec- clesiis ab antiquo assignata et pensa , in publicum irarium conferri jussit. » Tale enim facinus aut ejusidem aevi est, cum dux Thendorus patrimonii Nea-

; politani, seu Campani reditus ad Romanam | Eccle- :

siam spectantes jubebatur invadere, aut modico tem- poris intervallo ab eo distat... Suntque he primzeva jura, quie nequidquam Carolus Magnus ct Carolini Omnes successores, necnon Ottones et sanctus Hen- ricus divo Petro et suecessoribus vindicare conati sunt; at demum Saracenis Groecos, illosque Nor- mannis pellentibus per undecimum | seculunt ad Ec- clesiam redierunt. Ad vestigia pontifice dominatio- nis.nunc redeo.

A& XX. Certam Romanorum defectionem. jam vidimus sub Gregorio IL, nee minus certum — hujus dominatum novimus, dum et. dux Neapolitanus, et seeretarius impii Leonis, huic non pontifici obe- diendum suadebant populis. At certissimum aliud westigium suppetit; ex facto Liutprandi regis, et exarchi Eutychii ; nam consilio inito decreverunt , «ut congr gatis exercitibus rex subjiceret duces

Spoletanum, et Beneventanum, et exarehus Romar», |

Y ut est apud Anastasium. Roma igitur parebat. tum ..— Gregorio Il et Romanis; quare Liutprandus saniori menle imbutus, suoque cum exercitu ex vicinia Ro- m:e discessurus , foederato principi consulendum ratus, « obsecravit pontificem, ut memoratum exar- chum ad pacis concordiam suscipere dignaretur , ut el faetum est (seet. 186. seqq.). » Cumque is Rom:e inoraretur, in Tuscia Romana, quie pars ducatus erat, res novas moli.ur quidam Petasius. Suas vires jungit pontifex cum exárcho, rebellionem opprimit, cxsi- que Petasii caput Constantinopolim mittit, « et nec sie Romanis plenam gratiam largitus est imperator; »

qui sancto Germano e sede patriarchali ejecto , vul- Í gatisque edielis in. sacras imagines effrenatius in 1 dies sese gessit. Tum vero e vivis abeunte Gregorio — — M, quem, Romanis ita volentibus, egisse principem i

» AP

3

d

Ln

vet í SK 2]

S *

LANUS. — S.

M

FO M ET DAS IP M te EGORID II EP.-— MONIT. (2

cn

manorum a A vidimus, at velut imperii reliquiarum. eeconomum,

succedit Gregorius IIl, sanctamque rempublicam insütuit : quare haud ipse solus tentat Lconem , et Constantinum filium consortem imperii; sed « et cuncta gencralitas istius provincie ltaliz similiter pro erigendis imaginibus supplicationum | scripta HS ad eosdem principes direxcrunt (Sect.

9) ». : !

XXI. Equidem in Gregorio III luculentiora princi- patus indicia video : legatio enim , et epistole ad Carolum Martellum, de quibus diximus , supremum principem designant. At Gallesium civitatem a Lan- gobardis recipiens, « in compage sanctxe reipublicze, atque in corpore Christo dilecti exercitus. Romani adncceti praecepit (sect. 205). » Ea propter a veritate aberraret, tum. qui Romanorum defectionem ipsis ab initiis Grece. impietatis in dubium verteret; tum qui Gregorio saltem tertio absolutam dominationem. assereret, Secus est de Zacharia, ut mox videbimus ;. proestantissimo siquidem omnium civi, ac summo si-- mul sacerdoti obsequium, ac reverentiam prxstare- populi lapsu temporis insueverant ; deque pontificia. dominatione evenit , qnod de Octaviani imperio hac in eadem urbe evenisse. compertum est. Id tantum. discriminis pontificio cum Augusti dominatu interces- sit; quod inhians hic imperio simulatione populos paulstim subdidit; at Romani pontifices spem sem- per alentes conversionis 15 Orientalium, magis ut populis morem gererent, quam dominandi cupiditate: 'sumnxe rerum longo annorum spatio prxefuerunt. Inte-- rim vero illecti iidem populi suavitate dominii, solum | ontificem, tanquam principem coluerant.

XXII. Quin ctiam. externi principes pontificiam evidenter potestatem venerati sunt, praesertim Franci. Etenim Carolus Martellus Gregorii III, ut Fredegarii Continuator ait, « mirifico ac magnifico honore ipsam legationem recepit. » Et Pippinus Caroli filius regno inhians, Zacharie consilio, et auctoritate solium

. ascendit, quod historia omnis docet. Qui quidem

facta, utut ad sacerdotii majestatem referantur, magnum principatui attulerunt incrementum : Roma- nis-enim tantus honor pontificis apud eos principes, sujjectionem, quam ultro elegerant, gratiorem reddidit, ac sensim peperit regalis sacerdotii pote- statem, cujus vestigia in saneto Zacharia, quo aucto- re Carolina stirps regnavit, perspicua sunt. Etenim. Liutprandus, ubi quatuor civitates ab se ablatas. restituit, non ut olim Sutrium, Gregorii Il. tempore, sanclis apostolis « Petro et Paulo; » sed «eidem Sancto cum e;rum habitatoribus redonavit viro : » quod etiam fecit, ut vidimus, de nobilibus consulibus. pr:elio captis (sect. 210). Quod sane discrimen alicu- jus momenti est : neque enim civitates illas, et. captivos utrique apostolorum principi, ut Sutritin: reddi : neque divo Petro, cui eadem occasione restitutae fuerunt patrimonia antiquioris invasionis; neque «Sanctz;? reipublice, » cui Gregorius prodeeessor: Zachariwe Gallesiam esse redditam. propalam decla- ravit; sed uni pontifici, aliquid plus, quam Ecclesi: principatum designat, ipsum siquidem principem: sancte. reipublie:e luculenter ostendit. ltem «docet. scriplor idem apud Anastasium (sect. 216). Cum. enim Eutychius exarchus Ravénne, qux adhuc pa-- rebat imperio, Zacharie ejusdem opera, cum rege Langobardorum transegit de C:esenz restitutione z Rex « duas partes territorii Caesenze castri ad partem. reipublic;e restituit. Tertiam vero partem de eodem. castro sub o^tentü retinuit, inito constituto, ut usque ad Kalendas Junii, dum ejus missi a regia reverte- rentur urbe, idem castrum et tertiam parlem, quam pignoris causa detinel;at, parti reipublic:e re:titueretzn

XXIII Hic vero animadvertendum puto, quod seque hallucinantur ii, qui reipublicze nomine impe- rum significari negant atque illi qvi sanctam rem- publicam , Romam videlicet, cjyüsque ducatum, novQ- atque tunc temporis minus congruo nomine sacrum Romanum imperium interpretantur. Nam antequam

- Exarehatus ip

à

se, et Pentapolis sanctz reipublicz (G per Pippini-donationem accederent, nudo reipu- ic» nom:ne eam ditionis imperii partem apud ip- sum Anastasium indicari ex nuper laudato loco, compertum est. Reipublice pariter nudo nomine paulo antea (sect. 212) ducatum Romanum idem auctor nuncupaverat : « Et fuisset itineris longitudo:

. per circuitum finium reipublic:e eundi usque ad Ble-- ranam civitatem per^ partes Sutrins civitatis. » .

Quandoque etiam videbimus in Codice hoc Carelino-

. absolute rempublicam appellari ditionem ecclesiasti- €am post Exarchatus eti Pentapolis accessionem.

"

Nusquam vero Reipublice Romanorum, aut sanctze

Reipublicze nomen, Ecclesiasticze ditionis proprium, -

imperio tribui comperietur. .Quare inutilis ornnino est ea quisitio nominis, quo absolute adhibito prin- . cipatus quisque designatur, et cum Romanorum, seu sancte additamento ecclesiasticus , aut pontificius tantummodo definitur.. Serio aulem reputanda mihi

blicze A tiim aliu

. earnm uno Adern Ad utendum erat astruenda

docent, petitam vere opem ex Francia a pontilice, — M

SOIH A ERICH MADE »j Pippini donationem preivit, quo pontif

tur ditionem beneficio regum Francix. Quid igitur? Claves confessionis mitti solit:e 3d p devotionis ergo, in regni symbolum ver

egationi, quam pracessisse epistolis non "obscura indicia in iisdem sunt; ascriptum consultum Roma- — norum; consultum ipsum in consulatum iransmuta- —— — tm consulatus in patriciatum. Et quia littere ipsa ——

sed minime impetratam;.legatio etlilterze tractatus- — que omnis: inter Gregorium et Carolum coarctanda ——— sunt visa in maximas angustias paucorum mensium anni-741, ut Caroli valetudinem secuta mors Octobri — — mense, impedimento fuisse videatur. Falsa omnia, ut — abunde est demonstratum. Ac Francis. quidem viris clarissimis Petro de Marca, Cointio, Ruinartio, Pagio . veniam aliquam adhibendam esse censuerim, si ma-

videtur agendi ratio : nam duplex fit restitutio rerum y ximis regum Francorum meritis in Romanam Ecele- — —

ab uno eodemque rege Langobardorum, uno eodem- que Zacharia repetente. Nihilominus qua multo plures sancte. reipublicze juris erant, integrz pontifi- ci restituuntur ; dux Clusinus cum .tribus aliis wirs: illustribus in ejus obsequium mittuntur, qui: singula- rum in possessionem civitatum. eumdem mittant ; nobiles captivi eidem redduntur. E contrario quz juris - erant imperii ex parte tantummodo sunt. restitut:e, tertia earum parte retenta pignori ad- certum tempus, quoad cum Augusto per legatos de restitutione inte- gra conveniretur. Quis hinc non videt ditionis eccle- siastic:e principem. haberi pontificem, et Exarchatus ab Eutychio administrati Constantinum:Copronymum? XXIV. Equidem non ignoro Adrianum pontificem hoc suis litteris (Conc. Nic. n, aet. 2.) Constantino - etlrens testatum esse: quod "nempe utriusque Gregorii exemplo « Zacharias, et Stephanus, atque Paulus, et item Stephanus pr:edecessores .nostri sancti pontifices s:epius avüm et genitorem vestr:e

serenissimze tranquillitatis pro statuendis ipsis ima- C

inibus. sacris depreeati sunt. » Preterea. novi, quod-

opronymus, utcunque impius, auditis qux» Zaeha-: rias intrepide gesserat pro Exarchatu, Artavasdo devicto, ac sede imperii recuperata, « donátionem in scriptis de duabus massis, quze Nymphas et Nor-: mias appellantur, juris existentes publici eidem san- clissimo ac beatissimo pap:.sanct:e Roman:e Eecle- : six jure perpetuo direxit possidendas » (Anast. sect.

920). Quare et illud affirmare non dubito, quo1 uter-

que Gregorius, Zacharias, et. Stephanus : pontifices ab Adriano memorati. ante annum 753 nunquam spem omnem deposuerunt, fore ut. Grzeei resipisce- . rent, reciperentque populorum voluntate urbem et ejus ducatum, quod toties bello. tentarant,. 1'7 :sed nequidquam.. Interim autem et consensu populorum, et exterorum testimonio principum pontifices, preque iis Zacharias dominabantur in Urbe, et ejus ducatu. Quod eum quinque minimum et..viginti annorum

spatio fecerint, nec ullus usquam ex Carolinis princi- D

pibus reperiatur, qui hujusmodi dominationis titulum aliquatenus immutaverit ; necessario fatendum est, pontifices veros fuisse principes sancte reipublicz potestate eorum sensim confirmata rebus prospere gestis; ita enim coelitus ordinatum erat. XXV. Omnia hxc necessario pr:mitü oportuit binis Gregorii HI litteris; quippe quibus mirum in. modum abusi sunt recentiores eruditi, ut. falsas. opi- niones tuerentur. Eos profecto non latuit, documen- .

^ Lamb., Epistola Gregorii pape ad Carolum Ma-

jorem domus, missa pro de[ensione sancte Dei Ec- |

clesia. :

b Jniit pentificatum anno Christi 731, Mortuus 141. Exstat apud Baron. tom. IV anno 740, n. 207 et cent. 8 Magdeb. cap. 10. Gners. Som

.* Primi omnium Magdeburgenses Centur. 8, cap. 10, utramque Gregorii epistolam typis vulgarunt; sed

siam, istiusmodi etiam voluntatem morte supervé- ———— niente elusam, reclamante historia, non adjecissent. — Nostris vero nuperrimis scriptoribus opiniones aperte .— falsasfoventibus, atque infinita commentatione one- — rantibus quid melius reponi potest, quam littere —— ipsee Codicis Carolini, queis abutuntur ? VEINS EMI: XXVL. Et vero ezdem preteriti non semel anni — mentionem faciunt, Langobardos rescisse memorant — petitum ex Francia auxilium: neque igiturez possunt — . —

. eum legatione conjungi, neque in morteni recte rejici- - tur causa opis non allatze, Inscribuntur Carolo subre-

quio: sicut alie posteriores Zacharie Majori domus 'ippino; et alie Stephani lI Pippino regi; tametsi. nulla ex sequentibus patriciatwum silet, postquam idem Stephanus dignitatem illam regi Francorum certo contulit. Ergo patricii dignitas ex interpretatione - wrei consulatus educta nugzx sunt. 18 Denique ex- - dem litter:e declarant, claves sancti-Petri missas. esse instar libelli supplicis, quo petita auxilia velocius, atque efficacius obtineri possent : quare regnum Ro- m: (exosum semper, atque infaustum nomen) inepte excogitatur in sacris clavibus przsertim a Muratorio, qui Codicis Carolini ex recensione Lambecii variantes. lectiones evulgans (Rer. Ital. tom. Ill, part.2) pro ea. — voce regnum, legit ediditque rogam. Perspicue omnia. patebunt ex subjectis litteris. Ma

' 19 * EPISTOLA GREGORII III » PONTIFICIS. * AD CAROLUM MARTELLUM. Ht (Au. Dom. 139, Cod. Car. y, chron. 4.)

AncuwENTUM. — Confirmata Romanorum defectione ab irpiis Grecis, Langobardi perpetui eorunt hostes insolentiores facti. Adversum hos Grega- . rius III insigni legatione Carolum Martellum-mo- vere nititur. Re illi cognita, obtendentes rehellio- nem ducum Spoleti et. Benevénti, amici ae foede- — . rati principis concessu Romanos afíligunt. Ponti- '. fex ad Carolum datis litteris Ancardo direptionum et c:edium oculato testi, auxilium flagitat, quod per legatos is promiserat; nonnulla eidem com- mit&t secreto enarranda : preeproperam obtentu- rus opem, claves Confessionis sancti Petri, suppli- eis instar libelli, transmittit,

owine inverso. Llem postea fecit Baron. secundam referens an. 759, n. 6, primam 40, n. 20, Zacagnus eum imitatur cod. ms. n. 22, 24. Male omnes. Pagius recte ordinem restituit an. 740, num. 13. At Cointio

adb:rens utramque ad annum differt 741. Recentio-

res eruditi omnes eum sequuntur. Ceterum utraque pertinet ad au. 759, quo Baron. secundam retulit. Vide AdmoniGonem. CNN.

M hix uu

ar.

filiis. Propterea coarctati dolore in geibltu et luctu ES eonsistimus, ' dum éernimus id, quod. mmodicuin re- . manserat prieterito 90) 5 anno, pro subsidio et ali- — . mento pauperum Christi scu luminafiorum cóncin- Ioliidobe, in partibus Ravennatium, irune glsdio et dgni cuncta consumi a Luithprándo et Hilprando . regibus Langobardorum : sed in istis partibus" Ro- - manis mittentes plura: exéreita similia nobis fecerunt Let faciunt, et omnes 2 salas sancti Pefri destrüxe- L Tunt, ei peculia, - quae remanserafit;. abstulerunt el mulla nobis apud. te, excellentissiie fili, refugium facientibus: perzenit hactenus consolatio; sed ut -. eonspicimus, dum indultum a. vobis eisdem regibus est motioned faciendi, quod eorum falsd suggésuo - plusquam. mostra veritas apud 'vos recepta ési; et timemus, ne tibi respiciat ad peccatum; "quando -nune, tbi resident ipsi reges, ad' exprobrationem m dta proferunt verba, dicentes : Adveniat

Francoram, etsi valent, Exige v05, el eruant. de — .manu nestrà. - OO quam insanabilis dolor pro his exorabrauoHitus

p — ejusque. populum peculiarem, non: conantur defen- " - — dere! Potens est, charissime fili, ipse princeps »po- 2 stolorum, ób. a Domino sibi concessam potestatem, .. . Qefendere domum * et populum peculiarem, atque de — — jnimicis dare vindietam : sed fidelium filiorum - — mentes probat. Non credas, fili, falsidicis suggestio- - —— mibus ac suasionibus eorumdem regum. Omnia enim / falso tibi suggerunt, scribentes circumventiones, quod — 5."quasi aliquam culpam commissam habeant [Lamb.

—— et Gent. add. eis] eorum duces, id est, Spoletinus et

La Zacharias infra majorem domus appellat. Recte

wlerque, nam subreguli dicebantur majores domus .$ub prima regum Francorum stirpe, quod rerum summa penes eos esset, ut multis prolatis exemplis probat Du Cange Gloss. CENN.

— ^ damma intulisse : quod. Pauli Diaconi historiam hac

;. occasione maxime j:junam supplet. Ip.

* Hildebrandus a patre Liutprando in regni con- sortium vocatus erat ann. 756. Ita Horat. Blanch. ad - —— — Paul, Diac. l. v1, c. 55. Murator. Antiquit. Ital. tom. I, — — -— ex instrumentis ad comitiss. Matild. spect. in archivo t 2. Lucensi. Ip. |. 5s. 8 Pro Salas, male Baron. legit Scalas. Salze enim "d erant domus, quz in massis, seu prediis Ecclesi:e,

W ut hodie. domus rustic, a colonis inhabitabantur.

Ad majora etiam :edificia extendebatur id nomen, —— .. Wt noiat Ducangius, qui hunc epistole locum non

.* vidit. Estque hoc argumentum evidens, datam epi- - . $tolam ante invasionem quatuor civitatum in belli exitu an. 759, mense Aug. ind. vit, ut habent om-- nes Cod. Anastasii tum editi, tum mss., quas certe " -$ilentio non prateriisset. In.

* Lamb., pera Domino sibi concessam potestatem

Dei à Suis, in quibus e erat vindicandi, destitui

rohis, "apod quem refugium fecistis, el exercita

in nostro retinetur pectore, dum tales ac tanti filii. 'suant spiritualem matrem, sanctam Dei Ecclesiam, ,

pártibüs; 'super nós irruere, et sicut illi fecerunt, res

peculiárém fón' exeréilamuüs, quoniam et pactam ei eis hábemus; ét ex ipsa Eéclesia fldem aeecpi- ^ mos; ideoque Pnocro- 'eorum desevit contra eos. Nai ipsi predíed duces parati fuerunt et sunt se- cundum antiquam consuetudinem eis obedire; sed ilti rétinentes i iram, pro eo quod superius diximus,

per exquisitam occasionem volentes illos et nos.

déstrüere et invadere; ideo utrosque persequentes

véstro bonitati suggerünt falsa, ut et duces illos - . nobilissimos degradent, et suos ibidem pravos ordi-

nent 8 duces, et multo amplius: quotidie, et ex omni

parte Dei Ecclésiami expügnent, et res beati Petri - RENE principis apostolorum eieipent alque populum pe-

culiarem captívent. Tamen ut rei veritás volis declaretur, Christia-

nissime fili, jubeas, post ipsorum regum ad propria

à reversionem, tuum fidelissimum missum, qui non a preemiis corrumpatur, dirigere, ut propriis oculis persecutionem 'nostram, et Dei Eeclesix humiliatio- nem, et ejus rerum desolationem, et peregrinorum lacrymas conspiciat, et tux bonitati omnia pandat. Sed hortamur bonitatem tuam coram Domino, et ejus, terribili judicio, Christianissime fili, ut propter Do- minui ét animi tux salutem, subvenias Ecclesise sahelti Petri, ' ef ejus peculiari populo, eosdemque reges sub nimia celeritate refutes, et à nobis repel- las, et jübeas eos: ad propria reverti ; non despicias deprecationem meam, neque 99 claudas aures tuas

'a postulatione mea; sic non tibi ipse princeps apo-

stolorum claudat coelestia regr.a. i Conjuro te, in Dominum vivum et vernm, et

ipsas sacratissimas claves confessionis beati Petri,

suam de[endere domum. — Gent. : operam do sibi concessam potestatem suam defendere domum. ——

f Incursiones utique. ac deprzedationes in Cucatu Romano esse factas. an. 758 hinc conjicitur. CExx.

* Revera Liutprandus ducem Spoleti constituit Hil- . b Hinc patet, Langobardos anno 738 Ravennatibus p) dericum, quem postmodo Trasemundus ope Roma-

norum ducatu suo. recepto exstinxit, ut Paul. Diac. (lib. vr, e. 55) idque mense Decembri an. 759 Anast. in Zàchar. Hinc videant Pagii asseclie, num epistola liec differri queat ad an. 74i. Ip.

h Quamvis vere adulto, seu mense Maio tum reges ab bella proficisci solerent, ac domum redire Octo- bri ; quod Muratorius demonstrat (Antiq. Ital. tom. M, diss. 260), tamen Anastas. docet, Langobardos citius, Augusto videlicet, mense, hinc discedere' consue- visse. Et infra planum erit, ep. 8, al. 1v; Kalendis Januariis ab Baistulpho obsessam urbem. Quare inceria apud Langobardos preliandi principia, in- certus finis. Id Romanis certum ex longo tot annorum experimento, quod zestate incursionibus, pr:eliisve e:e gentes finem dabant? Ip.

! Sic ep. xv. Conjuro te per omnipotentem Deum, et ejus principem apostolorum, et alibi ssepe, ut vide-

bimus. Moris enim erat EAQUE pontilicui

equuntur- capitolo, nisi pro 10d 91 noluerunt, f preterito anno, de. suis

tictbrum apostolorum destruere, et peculiarem ——— — populut deprzdare, ita dicentes ipsi duces: qua . . contrá Ecclesiam ' sanctam: Dei, ejusque populum -

* ' Lamb. pr:eponas] amicitiam regum Langobardorum |

amori principis apostolorum , sed velocius et sub mimia festinatione sentiamus , post Deum, tuam «onsolationem, ad nostram defensionem, ut in om- nibus gentibus declaretur vestra fides, et bonum nomen: quatenus et nos cum propheta mereamur dicere : Exaudiat te Dominus im die tribulationis, protegat te nomen Dei Jacob. Harum autem littera- rum portitor, Ánchard vester fidelis, quod oculis suis vidit, et nos ei injunximus, omnia tux benigna excellentize viva voce enarrabit. Et petimus bouita- iem iuam coram Beo teste et judice, ut nimis festi- nanter nostros lenias dolores, et l:xtabunda nobis celeriter mittes [Lamb., mittas] nuntia, ut Leti effecti animo, die noctuque , pro te tuisque fidelibus, coram sacris sanctorum principum apostolorum Petri et Pauli Confessionibus Domino fundamus preces. IM. 23 ITEM EPISTOLA GREGORII SECUNDA ÁD CAROLUM MISSA Similiter pro. defensione sancte Ecclesie. (An. Dom. 7359, Cod. Cur. n, chron. 2.)

ARGUMENTUM. — Increbrescente Langobardorum rabie, sancti Petri basilica tunc extrameeniana expilata, obsessa urbe, iterum auxilium petit a Carolo verbis liberaliore, quam factis. Plura item latori com- mittit secreto narranda : diffdentic nescio quid modeste significat.

b Domno excellentissimo filio Carolo subregulo

Gregorius papa. *

utrumque conjungere, ut pios reges efficacius mo- C cue falso Romanoram pouti&cum dominium certum

verent. Nam Dei timore, et amore Petri Pippinus, et Carolus maxime afficiebantur. Nequidquam Grego- rius cum majore domus idem przsstat. CENx.

a Vera lectio Codicis Vindobonensis ad rogam, ut notavit Lambecius, seu melius ad rogàm, ut Geniü- lotus, diuturnis eruditorum concertationibus modum imponit. Utrumque vocabulum Du Cangio sonat preces deprecationem. At rog: exemplum aliud non profert, preter epist. 91, al. 88 hujus Codicis. Contra rogi, prx: aliis multis habet formulas preca- riarum, et passim in R»gula magistri rogus Dei. De

.roga itaque dubia res est, presertim eum Gentilotus

rogum legat et in epist. ead. 88, quod singu- lare exemplum alfertur a Du Cangio. Et liquet, id nomen apud Anastasium frequens, pro. erogatione tam pontificia quam imperiali adhiberi. Sic Deus- dedit, Bonifacius V, Severinus et Joannes IV dimisc- runt omni clero rogam integram sect. 117, 118, 125, 124, et Leo Ifl rogam in presbyterio maxime ampliavit. Factiosi etiam quidam de imperiali erogatione lo- quentes sect. 121 cum exercitu: Roge vestre, 'in- quiunt, quas domnus imperator vobis per vicem man- davit. Causas, cur hic Magdeburgenses, et postea Baronius legerint ad regnum, non quxro; nullius enim momenti est causam erroris nosse, cum ipse error patet, Miror autem Augustini interpretationem negleclain esse serm. 22 de ss. qua Petrus!ipse vo- catur cíavis ad regnwn : ia. ut nisi etiam cubasset menda, non aliud regnum intelligi debuerit, quam coeleste. Perinde an roga, quam Tengnagel. semel, et Lambecius bis legerunt, rogi significationem pr- seferat, nihil moror. Id mirum in modum doleo, quod Muratorius an. 1754, hune Codieem juxta Lambecii recensionem ediderit : at nihilominus in Annalibus ltalicis, an. 741 et. 789, mÓrdicus ad. regnum susti - neat, et commentariis oneret ; ut argumento perspi-

'! Obn l | vice tu:e Excellenti: necessarit cum, confidentes te esse amatorem.

m b principis apostolorum et nostrum; et quod pr reverentia, nostris obedias mandatis, ad def dam Ecclesiam Dei, et peculiarem populum, qui jam. persecutionem et oppressionem gentis [|Lamb. on gentis] Langobardorum sufferre non possumus. Omnia

enim luminaria ad [Grets. add. honorem] ipsius. |

principis apostolorum, et quie a vestris parentibus, et a vobis offerta sunt «, ipsi abstulerunt; et quoniam ad te, post Dominum, confugium fecimus, propterea nos ipsi Langobardi in opprobrium habent, et oppri- munt. Unce et ecclesia sancti Petri denudata est, et in nimiam desolationem redacta; d tamen omnes

B nostros dolores &/& subtilius in ore posuimus prae

senti portitori, * tuo fideli, quxe [Centur., quos] in

auribus tux Eccellentix suggerere debeat. Tu autem, |

fili, habeas cum ipso principe apostolorum, hic et in futura vita, coram omnipotenti Deo nostro, sicut pro ejus Ecclesia, et nostra defensione disposueris et decertaveris, sub omni velocitate, ut cognoscant omnes gentes tuam fidem et puritatem, atque amo- rem, qua habes erga principem apostolorum beatum Petrum, et nos, ejusque peculiarem populum zelando et defendendo : ex hoc enim tibi poteris immortalem [Lamb., Gent., memorialem] et :xternam aequirere vitam.

- d

in dubium revocet.

b Exstat Cent. Magdeb. 8, cap. 10. GneTS.

« Si igitur Fredegarii continuatore teste, qui unus auditur hac in re, legati Gregorii, novum, atque inauditura antea, munera pretiosa obtinuerunt; eaque nunc sublata dicuntur ex basilica principis apostolo- rum: quxnam fides habenda est Ruinartio binas hasce litteras eadem occasione scriptas esse conten- denti? Quzsnam Pagio juxia morem suum definienti

(an. 741, n. 8.) ubi agit de morte Greg. Ilf, 28 No-

vembris an. 741 : Aliquot ante menses Gregorius duas legationes in Franciam ad Carolum majorem: domus miserat, binasque ad eumdem litteras dederat ? Contra si cum Anastasio retrahantur litterze ad an. 739, et ad prxecedentem legatio, nil clarius desiderari potest. At de his abunde aictum in Admonitione. Parentum etiam munera hic laudantur, qux: majorum domus nulla reperiuntur : quare Froncorum reges Caroli pa- rentes nuncupari videntur. Nam legimus apud Anast, (sect. 85) in Vita Hormisd:e : Eodem tempore venit regnum cum gemmis pretiosis a rege Francorum Chlo- dovito christiano donum beato Peiro apostolo. Sige- berto etiam id testante an. 510 : Ipse vero rez misit Romam sancto Petro coronam auream cum gemmis, qug regnum appellari solet. CEN.

4 Recte Baron. (759. n. 6) historiam Anastasii supplens de Langobardorum rebus eo anno gestis deprazedationem hànc comprobat hujus epistol:e testi- monio. Ip.

* Silentium nominis mihi persuadet, ut eredam eumdem Anchartum : ita ut paucos post dies, ante

ejus discessum expilatio basilicze facia fuerit. Brevi-

las litterarum, summa tantum capita leviter tacta, plura ei secreto commissa in: utraque epistola, non secus docent.

pu Lis

TI. UP rn "mL

— Zacharias, ut dixi agens de Gregorii litteris. Ex se- queni epistola decretali nil tale suppetit; omnia enim spectant directam pontificis potestatem : et nisi ex allatis Gregorii ejusdem litteris implorat:e. Fran- . orum opis testimonium minime dubium haberemus, — ad indirectam quod attinet, nullum sancte sedi cum —— Francis negotium intercessisse videretur : tam altum

— eea silentium est in hac epistola! Quin etiam indicia - plsra exstant abjectze spei omnis, quam unum Gre- - gorium vidimus :n Franeis collocasse. Eodem quippe anno exeunte, quo idem pontifex semel et iterum "fentarat animum Caroli Martelli, ut Langobardorum furorem ab apostolica sede averteret, litteras ad Bo- nifacium de ecclesiis Gerimanie et. Francise (invitus arbitror) ita claudit : « Data 1v. Kal. Nov. imperante domno piissimo Aug. Leone imperii ejus an. 25, sed et Constantino Magno imp. ejus filio aa. 20, ind. 8. - (Labbe Concil. tom. Vl, p. 1415) ». Perinde suc- cessor ejus Zacharias epistolis fere omnibus impii — —— Copronymi annos adjungit. Et, quod vaaxime notan- — — dum velim, concilio Romano, quod: iste habuit anno — —— 745, hujusmodi epoche adjieitur : « Factum est hoc concilium anno secundo Artabasdi imperatoris, nec- — mon et Liuthprandi regis anno trigesimo secundo — jud. 12 f-liciter. »

ix

"uo II. Veritati equidem adversarer, si ex characteribus - — istis temporum ante excitatam imperatoriam digni- - — — [atem in Occidente, aut. dominationem Augustorum — erientis, quod, minus recte ab aliquibus fit, aut Lan- — — - gobardorum jus ullum elicerem in sancta republica, É quam pontifex tum temporis moderabatur. Etenim no-

Xariorum consuetudini tribuenda potius est appositio temporis, quam certo inde aliquid statuendum de republica. Nihilominus, citra Augustorum annos, quos. ascribere moris erat, Artabasdi qui dejecto impio Constantino imperium invaserat; et Liut- prandi Langobardorum regis, qui Zacharie quatuor urbes, et patrimonia aliquot restituerat, sanctaque de republica bene erat meritus, numerari aunos vi- demus: hujus quidem, quia respiratura per eum ltalia videbatur; illius vero, quia impietati finem allatum iri credebatur. E contrario Caroli Martelli, ad quem confugere, dura 9G urgente necessitate, oportuit, nullo usquam in monumento reperiuntur notata patriciatus tempora. Quid dico tempora? ne patrieiatus quidem mentio ullibi reperitur przeter- quam in sensu, quo Franci eam dignitatem usurpa- bant, tanquam ducatu prxstantiorem (DuCange V. Patricii). Quare Gregorius ll an. 724 ante coeptam Grecorum impietavem, Patricium appellavit Carolum Martellum (Labbe Conc. tom. VI, p. 1447). Eam ta- men rem miuime omitti decuit, si patricius. Roma- norum, ui una cum Francis eruditi recentiores te- nent, fzisset. Ab anno enim 738, cum legatione tentatus est Carolus, ad ejus mortem triennium fere - exeurrit (quod in paucos menses anni 741 nullo jure contrahi, est demonstratum); preterea Zachari:x sunt anni decem, totaque ea temporis jntercapedine et littere Gregorii Hl ad Bonifacium, ac prwsules

Langobardi» ; et Zachariz plures item litterz, alia- que non pauca monumenta exstant, praecipue litte-

rarum commercium Bonifacii et. Francorum cum - Zacharia : neque Caroli Martelli ulla merita memo-

rantur ; plurima vero enarrantur damna Francorum ecclesiis illata, qux aperte pugnant cum iis, qu:e de eodem pr:dicantur.

Ill. Et vero, ut Baronio aliisque assentiar Carolum defendcntibus a funesta illa nota, quam in Bonifacii litteras irrepsisse aiunt; Hincmari (ep. 6, cap. 19) ac pr:dieti Bonifacii testis oculati verbis fidem nc-

LAM MONITUM.

. - X Pontifice majestatis argumenta. plura exhibuit A gem? Zachariam is monet (Cod. Donif. ep. 152, et

Labbe ubi sup., p. 1495) se vocatunr-à Carolomanno

altero ex Martelli filiis, ut maximo vulneri ecclesiis -

su: provincke inflicto mederetur convocata synodo : « Promisit, inquiens, se de ecclesiastica religione, ui jam longo tempore, id est non minus, quain per 0 vel 70 annos calcata et dissipata fuit, aliquid cor- rigere, et emendare velle. » Ac paulo infra riiseram describens conditionem ecclesiarum, quam Caroli opera subiisse illas ait, prosequitur : « Modo autem maxima ex parte per civitates episcopales sedes tra- dit:esunt laicis cupidis ad possidendum, vel adulteratis clericis, scortatoribus, et publicanis sculariter ad perfruendum ». Du:e synodi Germanvica, et Liptinen- sis, ea de re celebrat:e an. 742 et sequenti: necnon Suessionensis in aliera regni parte, quam Pippinus ' Carolomanni frater moderabatur, Bonifacii relationem cohfirmant, Priscipue autem comprobari illam pate- bit ex tot capitibus disciplin:e corrupte, quie se- p quenti epistola continentur.

IV. Eam scilicet. dedit Zacharias ad Pippinum, episcopos, abbates, et cxteros Francos anno 747 exeunte vel sequentis initio, postquam Caroloman- nus, nuntium remittens terreno principatui, Romam 2" venerat, monachumque induerat in Cassinensi coenobio. Chronologiam hanc aliis ejusdem pontificis litteris acceptam referimus. Datx ist: sunt « Nonis Jan., imperante domno nostro piissimo Aug. Constan- lino a Deo coronato magno imp., anno 28, imperii ejus an. 6, ind. 15 », ad Bonifacium, ut przfaiam epistolam Pippino, etc., legi curet in syuodo. Cumque aliquid discriminis inveniatur in tribus iis characte- ribus temporis, hinc est, quod Cointius vult datas anno 748, Sirmondus et Pagius 747, verum Cointii potiorem sententiam esse, eique adizerendum puto; quanquam indictio, et annus imperii sextus desi- gnent annum 747. Nam Caroloimannus Romam venit mense Martio, ut animadvertit Pagius (an. 747, n. 1),

C seu potius Junio, ut contendit ibidem cl. Mansius, et quidem anno 747, quod constanter tradunt aucto- res omnes veteres. Cumque epistola Zacharie uui « Pippino majoridomus in regione Francorum » di- rigatur, hinc palam fit Carolomannum dignitati eidem bipertito divisae renuntiasse, antequam littere da- rentur ad Pippinum, etc., qux alteras ad Bonifacium praecesserunt. Quod si anno 747 ineunte, seu Nonis Januarii utrasque datas esse quis velit, Continuato- rem Fredegarii et chronologos omnes apud Baronium et Pagium mentitos, rem sane difficilem, demonstret necesse est. Quamobrem . siatuendani reor cum Cointio statem litterarum anno 748. Hactenus de chronologia, qui litterarum pars minima est.

X. Quod serio animadverti debet, sex fere anno- rum spàlio uterque Martelli filius sanctissimi viri Bonifacii opera disciplinam pessum datam vix eri- gere aliquantulum potuerant. Ea propter ut nihil de Martelli laudibus detrahatur, id pro certo habendum est, principem istum Bonifacii ejusdem przdicatiori

D in Germani: partibus constanter favisse-sub utroque

Gregorio. Quod docent Mundeburdi ac defensionis monumentum, quo Carolus Bonifacium Germanix

apostolum ubique excipiendum in regno Francorum.

mandavit missionis initio; et litterxe quas Grego- rius Il se dedisse « Carolo filio nostro patricio » testa- tur anno 747, ut pr:dicationem Bonifacii ab episcopo quodam turbari non sinerei (Labbe Conc. tom. Vl, p. 1446, seq.). Gregorii pariter tertii litverge sub finem anni 759 uberrim:w testes sunt. continuati per Caro- lum studii atque oper:e ut Lotum Francorum regnum Christi fidem amplecteretur : sic enim Bonifacio gratulatur pqntifex : « Quz innotuisti jam de Gernia-

uo acturi Vd

eco EE - Y à

Ve rue LE

roli principis Francorum 28 aggregare. dignaLus ést. » At contra nullain. Roniane Ecclesi: opem,

' uteunque legatione atque iteratis litteris rogatum,

' allaturum fnisse historia omnis docet, adversus ro-

centiorum eonjecturas et argumenta, quibus nil in- .

firmius in rebus facti : foedere enim cum Langobar- dis, perpetuisque domi ac foris bellis impediebatur, qnin faciles praiberet aures flagitanti pontifici. Quin eliam wulreribus eorumdem bellorum | causa jam antea inflicüs Gallicanze Ecclesize, novum vulnus, idque acerbius adjecit disciplinam pervertendo, quod sexto posi ejus mortem anno maxim: curationis indigens, apostolic:e tandem sedi detectum est.

VI. Opportunum ea quidem remedium attulit. Nam Zacharias Frencorum consultationi septem et viginti capitibus concepto singillatim respondit auctoritate canónum prolata." Novo is , atque antea | inaudito exemplo ap:td sanctam sedem, eujus erat in more positum scrinia, seu biblioihecam adire, ubi quiestio- nes" hujusmodi ad eamdem doferebantur, collectione canonum usus est versionis Diouysinu. Non utique collectiontipsa Dionysiana, sed breviario Cresconii, quod ex Collectione illa coaluerat, Adrianique codi- cis, ac demum canonis (ut canonum Eecclesi?? Roma- ni Codex audiebat) fons et origo fuit. Qualis hic canon, seu Co.lex canonum fuerit, quisve ejus usus, Leo IV, nos edocet (Labbe Conc, tom. VIIL, p. 32) perspicuis hisce verbis : « De libeliis et commenta- riis aliorum non convenit aliquem judicare, et san- ciorum conciliorum canones relinquere, vel Decre- talium. regulás, id est quze habentur apu nos simul cum illis ia canone, et quibus in omnibus ecclesiasti- cis judiciis utimur, id est apostolorum, Nicenorum, Ancyranorum, Neocesariensium, Gangrensium, An- tiochensium, Laodicensium, Chalcedonensiuni, Sar- dicensium, Carthaginensium, Africanensium, et eum iliis regulx priesulum Romanorum Silvestri ; Siri- cii, Innocenti, Zosimi, Coelestini, Leonis, Gelasii, Hilarii, Symmachi, Simplicii. Isti omnino sunt, per quo$ judicant episcopi et per quos episcopi simul et clerici judicautar 1. )

VIL. Hujusmodi. canonem esse adhibitum' a. Zacha- ria, qui eentum fere annis Leonem IV pr:ecessit, non contendo. lllud affirmare non dubito, quod Za- chari usus collectionis refertur acceptus, qux nono demum szculo in codicem illum canonum cvaserat , quem nuper descriptum vidimus. Sirmondi. opinio- uem, qui canones Joannis IL, litteris an. 554. suppo- sitos pro veris habuit, eruditosque omnes secum tra- xit; iia ut passim uibuatur collectionis Dionysiauxe usus saneti sedi ab ipsa ejusdem origine; Sirmondi opinionem , inquam, neque hujus temporis ,. 99 neque. hujus loci est rejicere. Falsitatem | tautum- modo patefaeere noa gravabor, sancta scilicet. sedes aute octavum fere seculum, cum Ecclesi: praeerat Zacharias, canones tautum Nicenos et Sardicenses tuebatur, Constantinopolitanos aperte. rejiciebat, et siquem ex Chalcedonensibus adhibuit; tres illos tan- tum adhibuit, qui ante recessum legatorum conditi erant iu fine sessionis 6, tametsi ipsi etiam repe- viantur inter alios act. 15, quarto nimirum, tertio, et vicesimo loco. De iis luculenter. Pelagius Il in epistola ad. Histvos (Labbe Conc. tom. V, p. 615 , 629, seq.) « In actionis, inquit, sext: termhiuuin jam €anonum norma prelibatur, dum illic a principe venerabilibus episcopis dicitur : aliqua sunt capituta, qui ad honorem vestrx reverentic vobis reservavi- TuUuS..... Prilibatione itaque sexte actionis osten- ditur, quia jure constituliones canonum nonnisi in seplima continentur... Quamvis si solerter aspici- mus, canonum regulas positas non, sicut. putatur, in septima, sed intextas sext actioni invenimus. » Quod si animadvertisset Natalis (sec. v, diss. 15, art.

4), haud tribuisset Gelasio. vicesimum. canonem

n sinu matris Eeclesiz tuo conamine et Ca-.—

positis a Marcian actionis sex deprcheni " VHI. Ad Constantinopolitanos ve net, sanctus Gregcrius Pelagii 1[ su Alexandrino, et Anastasio Antiocheno ser | sententiam (lib. vt, ep. 51) : « Canones quidem. Constantinopolitani concilii Eudoxianos damnant, Sed quis fuerit eorum auctor Eudoxius, non dicunt. - . Romana autem Ecc'esia eosdem camones vel gesta - synodi illius hactenvs non habet nec accip't. In hoc autem eamdem synodum accepit, quod est per eam contra Macedonium definitum. HKeliquas vcro haere- ses, que illic memorate sunt ab liis jam. patribus damnatas reprobat. » Et cum in synodica ad pa- iriarchas Orientis (lib. 1, ep. 24) quatuor se conci lia venerari 3it, ut quatuor Evangeliorum libros, - continuo subjenxit, quatenus h:reses dammnarunt :- ne quis forsan suspicareurmr, conciliorum z eta illum - amplecti, quatenus condiderunt canones wunbitioni praesulum Constantinopoleos faventes, legatisque sanct sedis absentibus. lta factum puta : Gregorii - successoribus pene usque ad finem septim: Sxculi: — — cum religioni hàberi coeptum est cecumenicis ex — — conciliis quidpiam respuere. ld constat ex libro — Diurno pontificum (cap. 2, tit. 9): namque indieu- — — lum, seu professio Romani pontificis, post defun- — - ctum. Constantinum Pogonatum, sive post annum |. — 685 edita, perspicue docet, accep:um fuisse Romanas - sedi quidquid in conciliis generalibus actum erat: — — « Sancta quoque universalia 8) concilia Niezenum, - Constantinopolitanum, Ephesiuum primum, Chalce- doneüse, et secundum Constantinopolitanum , quod Justiniani p: memori». principis temporibus cele- . bratum esi usque ad unum apicem immutilata ser- varé : el una cum eis pari honore et vercratione sanctum sextum concilium quod nuper Constantino — pie memorie principe, Agathone apostolico praede- — cessore ineo convenit, medullitus, ei plenius conset - yare. ry s^ VOTIS Qe Ded e. IX. Inversionis causze non longe petendz. Tanta rerum inscitia. tum temporis fui in ipsa Urbe, ut — proter fidei dogmata, qu: ignovari ron pote- - rant, ne falsa quidem a veris satis secernerentur. - Exemplo sunt Marcellihi, Silvestri, Xysti et. Poly- - chronii acta, de quibus, recte, ni fallor, P. Constans tus (Prof. ad. lít. Pont. tom. 1, pag. 99) : « Non. sapiunt, inquit, hz:ec opuscula Romani hominis, et ecclesiastice . disciplin;e doctrina vel mediocriter tineti ingenium, ac stylum, sed neophyti cujusdam Gothi, qui suum in apostolicam sedem studium ut "declararet, mendacium cicere religioni non habuit. » ' Ejusmodi vero farraginem tanti habuit Theodorus Cantuariensis episcopus qui sub finem septimi sx- - culi florebat, ut quiedam inde traducere in suum Penitentiale non dubitarit, quare Natalis Beds auctoritate fretus Theodorum commendans (sec. vu, . cap. 4, art. 10), subdit, aliena quzedam ab Evange- - D lio et traditione in Péenitential esse. Nibilominus —- sanct:e ipsi sedi sapiunt : ita ut sanctus Gregorius — IlI suum et ipse poenitentialem librum conficiens monitum voluerit lectorem in przfatione (Labke Conc. Vom, VI, pag. 1476.) : « Ex multis allegoria: rum floribus, et de magnorum tractatibus, prolati: que sermonibus, Patrum dictis, canonumque sen EA

-

-—

tiis, id est Isidori, Augustini, Gregorii, Beds, - lasii, Innocentii, Theodori, Cassiani, Egberti, ve c:xterorum, ad opus consacerdotum: nostrorum ex cerpere atque insimul colligere hunc libellum poepi- tentialem studuimus. » Quamobrem recte annnad- ^ vertit. Morinus (De peuit. lib. vi, c. 4, n. 37) mi- nime mirandum esse: « si Theodori archiepiscopi viri Suo seculo doctissimi atque propter auctoritatem summi pontificis, 3 quo consecratus et in Angliam - niissus fuerat, omnibus acceptissimi liber poeniten- - tialis brevi tempore universum fere Occidentem . . pervasit, illumque imitoti sint multi alii epi:cop:

c

It alios instar illius commodiores, et. ampliores ponentes.

31 X. Qu: sane animadversio quam vera sit, vene- rabilis Bed:e liber De Remediis peccatorum, pauloque -post Egberti Eboracensis episcopi Peenitentialis, alii- - que plures in Galliis, necnon Romanus antiquus

apud Canisium, et quem nuper memorabam Grego- — mii lll, Grecis omnes cancnibus redundantes, ac suppositis quandeque rebus respersi, uberrime te- - stantur. En certa :tas collectionis canonum, quam

^ mes ubique cognitos videret, magnamque eorum se- .. Jgelem. resconii ex Breviario haberet (qui pr:ser- B wd materias digesti, compendium laboris scri- — miariis, remque. acceptissimam pontificibus exhibe- .— bant), tunc sensit, facili admodum negotio episcopo- — rum consultationibus responderi posse; nec nisi raro - —fPibliothece codices evolvi exinde coti, Utinam

scribendi istud genus minus late pervagatum, aut p

— obtusis minus ingeniis lenocinatum esset! Quem —— snimvero éruditoruni latet, Adriano. pontifici tributa — «liu esse octoginta illa capita Angilramni, queis plura continentur ab Ecclesi:x disciplina abhorrentia, non pauca-etiam a bonis moribus absona ? Daluzii tantum opera compertum tandem est, quis ilia con- gesserit, nam optimis ex codicibus verum auctorem protulit (Pref. ad Ant. Aug. dialog.): « Incipiunt capitula collecta ex diversis- conciliis, sive decretis pontificum Romanorum ab Angilramno Metensi epi- - scopo, et Adriano paps oblata : » et quidem « xui —— Kalendas Octob. indict. 9, » seu anno 785, ut est — ju editis exemplis. Inde autem profluxisse putat : Petrus de Marca (De Concord. sac. et imp. |. v1, c. 90) Isidori Mercatoris merces, qu:& disciplinam penitus everterunt : quamvis alii sentiant istas capitulis 'ivisse, nee de :etate quidquam certi audeant de- finire. Isía vero huc non pertinent: quare ad col- leetionem canonum revertor, qua primum omnium

- pontilicum usum esse Zachariam contendo.

XI. Pugnantia proferre videar, qui Gregorio III nuper aiebam colleetionem ejusmodi fuisse usui ; modo Zachariam «qui Gregorio successit, alios om- nes preivisse contendam. Aliud veroest collectionem

— probasse, indeque in suos libellos aliquid transtu- — isse; aliudque de. disciplina decernere auctoritate illorum canonum, quod Zacharias fecit. his litteris in Franciam missis, novo, ut aiebam, atque antea inaudito exemplo. Hunc secutus est Stephanus II in responsis. anno 754 datis, dum erat in Francia (Labbe, Conc. tom. Vl, p. 1650 seq.); uterque enim collectione utitur contra morem pr:edecessorum, ali- quo tamen cum discrimine inter se. Namque ad concilia quod attinet , tam Zacharias quam Ste- phanus numerandi rationem sequuntur, qua usus -est Cresconius, 39) singula nimirum capita cujus- vis concilii seorsim recensentes. 1n decretalibus au- lem litteris laudandis, tametsi uterque dissidel à Üresconio ; Zacharias, ubi (Cap. 90, seq.) affert Innocentii decreta 14 et 20, sequi videtur Diony- sium : Stephanus vero capita Decretalium profert juxta numerum uniuscujusque epistole, ut de con- ciliis est dictum ; non enim decr.ta uniuscujusque . pontificis cum Zaeharia, sed capita cujusvis epi- stole, ejus nomen etiam enuntians, cui scripta nna- ueque fuit, diligenter enumerat. Id autem inde actum puta, quod Breviarium Cresconii capitibus trecentis constans, ad singula capita plureS, pau- eiorezve canones titulosque Decretalium epistolarum alios tempore alio latos indicabat, qua re ad quam- wis quistionem solvendam nihil accommodatius ; at indicatos canones, titulosque Decretalium aliunde petere oportuit. Hinc est quod Zacharias Diony- siana ex collectione sumpsisse videtur canones, et decreta, quippe quà usus erat Cresconius ; at Ste phanus canones inde tantum decerpsisse. Ali. Quamvis autem h:c testimonia valde per-

Paírnor. XCVIHIIE. -

FELOMPPOTM

NEM n

sancta sedes anpplexa est: cum enim Grscos cano-

IPL.— MONUM., ETC., SEU COD. CAROLINUS. — S. ZACIARLE EPIST. — MONT. 74 ipsius poenitentialem probantes, -sed A spicua sint versionis Dionysian:x apud sanetam see

dem : non utique intra ejus collectionis limites co- aretandum est jus vetus sanete. Romaine Ecclesie, quod tantopere Justellus, et prse aliis. Natalis con- tendunt, süppositos illos canoues Joannis II. litteris, Sirmondo auspice, obviis ulnis amplectentes.. Nani, preterquam quod nemo ex Joannis successoribus Dionysiana versione: usus est, ita ut Gregorius lif in laudato Ponitentiali sancti lsidori Hispalensis ver- sionem adhibuerit (ipsa eadem est quam Mercator usurpavit), sanctus Zacharias, qui primus Diony- siame versionis acceptor fuit, et ipsa in epistola ad Francos collectionis limites excessit, et iu concilio Romano (Labbe, Conc. tom. VI, p. 1549) decreto inh:sit Gregorii IH, de gradibus agnationum, quod et successores fecisse constat late estra collectionem vagantes per omnium decreta pontificum, quorum tam. modicam partem Dionysius collegit. Itaque, nisi veritati adversari quis velit, illud fateatur ne- cesse est, quod ante conditam collectionem pro- priam, qux Canon dicebatur, nulli alii collectioni se obligavit sancta sedes; tametsi Cresconiano Drevia- rio duce qu:ecunque in sacra bibliotheca erant, oblata occasione adirentur, adeoque Dionysiana coliectio potissimum tereretur. Pos, Zacharix vero tempora cenis limitibus coarctari coepisse judicia eeclesia- stica, cxleraque ad disciplinam et mores attnen- tia non est dubium, quoad canon ipse prodiit.

XIll. Et vero Stephanus 1il anno 769 in concilio Romano ita sanxit : « Non amplius suscipiantur apostolorum canonum prolata 33 per sanctum Cle- mentem, misi. quinquaginta capita, qui suscipit sancta Dei ca!holica Romana Eeclesia . » Itaque sancta sedes quinquaginta illis apud Dionysium, et Cresconium selectis jam insueverat : cum Zacharias ante annos duos et viginti uti illis. coeperat. Adria- nus postmodo successor Stephani non modo eano- num illorum quinquaginta, sed orientalium omnium conciliorum, quie iu colleciióne sunt, prxter gene- ralia, compendiariam explicationem canonum tradi- dit Carolo Magno, ut ad. reformandam (in Galliis diseiplinam illa uteretur. Quamobrem | collectos eos canones non amplius aversabatur sancta sedes. Hae autem super compendiaria traditione canonum, quam Pagius, Labbeus, Basnagius mutilam esse decernunt, nec Adriano tribuendam existimant, nonnulla bre- viter animadverti: oportet, qux» integram illam esse demonstrent, atque Adriano vindicent contra eorum sententiam przcipitem.

XIV. Ae primo canones apostolorum 45 esse vi- dentur, quia vicesimus primus tres simul conflatos conünet 21, 92, 95, vicesimus quintus duos 27, 98, totidemque tricesimüs quartus 57,.58, ac denique tricesimus septimus tres 41, 42, 45, ila ut uno plu- res videantur ; at quintus et quadragesimus in duos divisus ad unitatem reducendus est, sie totos quin- quaginta habebimus. Neoc:wsarienses quindecim vi- dentur, quia secundus bipartito dividitur. Perinde D Laodicenus 55 cum sequenti in unum revoeati 59

Laodicenos efficient. Antiocheni pariter 25 erunt, nolo decimus et undecimus simul conflati secer- nantur. Operosior res est in Africanis : etenim post canonem 49 scquitur 60 ei 99 cum sequenti conjun- gitur, perveniturque ad num. 105, cum centum tan- tummodo esse debeant Africani canones, quos 55 Carthaginenses prweuut, juxta Breviarium | Cresco- nii; quo haud dubie Adrianum esse usum demon- strant et divisio h:ec 33 Carthaginensium ab Africa- nis centum, qui Dionysio tanquam Africani omnes continuata serie 455 numerantur, et concilia Graeca unumquodque suam aciem ducentia. Nihilominus ex decem iis qui videntur deesse, ne unus quidei: desideratur in Cresconii Breviario.

XV. Etenim nonus decimus de visitatione proviu- ciarum peculiari Afric ; 49 de manumissionibus in Ecclesia celebrandis cum imperatoris venia ; 5! de idolorum reliquiis exstirpandis ; et 75 qui duorum

3

C

TOPECIMSSUIAE yy P RE. Re,

I od uy Jpn 4 fio n ! . PN C

" V3 CENT i Uer. ;

15

Pelagii, et Coelestii heresim ; quatuor isti, qui Dio- nysio sunt 52, 82, 84, 108, tanquam inutiles a Cre- sconio omittuntur, quare et Adrianus eos deserit, hac tantum in re ab illo recedens, quod numerandi ordinem prosequitur, 3/& ubi praietos canones omitüt, ne manca videatur series, numeratque quin- que suprema capita, qux à Cresconio non recen- sepntur. [tà novem his capitibus addendo centesi- inum, quod Cresconius fecit ex 99 in duas partes diviso, ut videre est Breviarii eap. 287 ids vet. Jur. Lom. 1, pag. 108, append.), lacuna illa nume- rorum decem explebitur. Et est notandum cum

" Labbeo (Conc. tom. MH, pag. 1669) quod in cod. Vat. n. 4929, ad centesimum caput hxc leguntur : « Hoc capitulum Aurelii cum subscriptionibus epi- scoporum in canone apostolici Rom:e non habetur » . Quis mirum in modum comprobant, perinde Adria- num, ac Zachariam Cresconiana collectione, seu Breviario usum esse, non Dionysiana, cujus tantum versio idcirco adhibetur, quia Cresconius inde hau- sit suum indicem , et anonymus, qui canones inte- gros apposuit , indidem eos decerpsit.

XVI. Quiddicam de duplici eorum hallucinatione, dum alio capite mutilum dictitant Adriani codicem: quod nimirum initio càinonum Carthaginensium legunt : t Deinde etiam 20 capitulis Niezxni coficilii recitatis, ut superius descripta inveniuntur, communi decreto Statuerunt eapita 55 qux: sequuntur ? » Estne hoc de monumentis veterum recte judicare? Compendium, id est eorum qu:e prziverunt centum capita in Afri- cano cóhcilio ex variis synodis recitata, quaeque apud Labbeum audiunt ; concilium Carthaginense vt iu decem capita distributum, et apud Justellum tam in collectione Dionysiana, quam in codice Afri- cano, citra ullam divisionem in plura vel pauciora capita locum tenent prifationis: tametsi aciio pri- ma concilii Africani revera sit. Eadem fere verba Justellus refert citatis locis, qu:e. Adrianus exscri- psit, et tam Dionysiana collectio quam codex Afri- canus, quem Adrianus secutus est, habent: « sta- tuta quoque Niczxni concilii in 20 capitulis similiter recitata sunt, sicut in superioribus inveniuntur ad- scripta. Deinde qu: in conciliis Africanis promul- gala sunt, actis presentibus inserta noscuntur. » Quamobrem inentio illa Niex:norum canonum ad Alricanas synodos refertur, non vero ad Adriani codicem, qui proinde hoc capite mutilus injuria di- eitur. Quid enimvero Nic»ni huc canones advo- candi sunt, si Adrianus Chalcedonenses quoque inde abstulit, unoque in codice oecuienica sex con- cilia dedit Carolo, quorum veluti appendicem esse voluit has Grzcas regulas simul cum Africanis ab eo descriptis, mutatis, e& emendatis, ut prostant ? Nonne satis perspicue rem -docet in przfatione ? Quin etiam monendos episcopos ita censuit : « Sed in his omnibus illa sequi debemus. 355 quxcunque a Niceno eoncilo, et à sancta atque apostolica Ec- clesia Romana non discrepare videinug. »

collectio. Dionysiana ascribatur sanct: sedi usque ab init;o sexti seculi : dum Adrianus de ubique jam receptis iisdem regulis seu canonibus, qui suis etiam pradecessoribus Zacharie et. Stephano Il usui fue- rant (Canones procipue apostolorum quinquaginta a Stephauo IHE probati eraut. in cond. Lat.), tanta cum circumspeclione loquitur. Attamen eoruin uou- nullus pro sumza auctoritate correxerat, ut patet. Canon, exempli gratia, apostolorum 27, lectoribus et cantoribus nubendi facultatem *mpertitur. Adrianus aulem seripsit : « Quod lectoribus tantum liceat ma- Uwimonium coatahere. » Can. apost. 49 absolute prohibet baptisma hazreticorum ab episcopis, pres- byieris, diaconis eomprobari. Adrianus: explieat : « Episcopus, presbyter baptisma h:reticorüm "non iu nomine Trinitatis baptizantium suscipiens dam- netur, » Canon Ancyranus 9 diaconis matrimonium

*

-— B. CAROLI MAGNI OPP. PARS

«eonciliorum initium est. contra Donatistas, et contra A permittit, si ordinationis

;Tep2 D apostolicze sedis super levissimo isto XVII. Postrema hie demonstrant quam inepte

- 1 25 , Ll. SECTIO. lI.

P

posse dixerint. Adrianus emencat :

ünentes deponantur. » Can. Neoexs. 4 nx: concupiscentiam non consummatam tri ira Adrianus : $ desiderata libido non pert:citur. » Can. Artioch. 10 chorepiscopis permittit ut ordinent lectores, sub- diaconos eL exorcistas. Adrianus : ordines inferiores usque ad subdiaconatum dare non.

possunt. » Ejusdem concilii 12 de episcopis et cle--

« Chorepiscopi

« Grati. divinze non. imput E

r

rieis post iteratum judicium iterum ad imperatorem -

confugientibus repellendis, sic Adrianus recte, el juxta Ecclesi regulas : « Clerici damnati si impe-: ratorem adierint, nunquam restituantur. » Quintus- decimus ejusdem concili canon apostoliex sedi

aperte contrarius omnino omittitur numero tantum

apposito. Hie autem expendendi Adriani codicis

finem facio; nam hucusque allata hallucinationem.

eorum patefaciunt, qui Compendcii volunt auctorem B quemdam alium ; Adrianum vero canones totos ex- pansos tribuisse Carolo : quasi vero emendation: $, ac variationes ejusmodi ab alio quam a poniifice potuissent fieri. dus XVlil. Ad cauonem quintum decimum quod atti- net, silentio przeterire non debeo, cur illum Adrianus omnino omiserit. Appellationibus ad sanetam sedem ile scilicet adversatur, quibus nulla Occidentalis Ecclesiw pars, ne Afriea quidem, post agnitos Sar-

. dieenses canones, refragabatur jam inde a quinto.

Ecclesiw sxculo." Jam vero canon. iste ipse, cujus Adrianus ne verbum quidem pronuntiat, una cum

quarto ejusdem 36 concilii, et duobus apostolorum

dolo malo est subjectus epistole Joannis II in causa Contumeliosi Regjensis episcopi; eamque ex variis codicibus inconstanter istas merces exhibentibus, przcipue ex uno Rhemensi Sirmondus in lucem pro- tulit, tanto cum successu, ut Justellus Cassio :ori au- eloritate, et hujus epistole, colleetionem Dionysia- nam ab ipsa origine receptam velit ab apostolica sede

« Atque hxc est prima et antiqu ssima deeretalium ponüfieum collectio, quie Liber Decretorum dicia est a Zacharia pspa, epistola ad Pippinum, ete. » Postremo ex decretalibus, et. canonibus (memorata editione a Wendelstino facta Moguntix an. 1525, aliaque Luteti:e .Parisiorum) decernit : « Atque ipse

est codex canonum, qui ab Adriano I papa Carolo.

Magno regi Romo oblatus est auno 805 (erat tum pontifex Leo III, qui ante annos decem Adriano suc- cesseral) ad usum -Ecclesiarum Occidentalium..... Atque hi sunt canones ct decreta, quibus in judiciis

ecclesiasticis Romana usa est Ecelesia, ut testatur.

Leo IV papa, qui concilia ipsa et pontificum decreta, qux hoe cod:ce Romano cout;nebantur, recenset. » l.a ignotzxe suppositionis a viro doctissimo Sirmondo evulgatz pess:mo publico, unico presidio fultus vir sque doctissimus Christophorus Justellus Natalem secum traxit, mineresque alios: et uno verbo jus fundamento collocavit, plaudentibus ceteris. ,

XIX. Jam dixi controversiam ejusmodi nec loco nec tempori convenire : fendamenium tantummodo diruendum suscepi, quod mihi videor perfeeisse. Ceterum parum scite Justellus Cassiodori auetoritate nititur ut. sanct:e sedi tribuat collectiouem Dionysia-

nam in judiciis. Cassiodorus enim (tam longe est, ut -

naturara illam ei collectioni asceribat) qui Dionysio familiarisstme. usus erat, ejus viriuti;us, atque exeinplis, fortasse etiam consiliis motus monasterium in suo fuado prope Schylaciu.n ulterior's Calabrize oopidun condidit, vitamque monastieam et ipse est amplexus. Ea occasione colleetionem Dionysianam transcribi fecit suisque, monachis legendam suasit ; quod ut efficacius. fazceret, Rom: etiam passim legi testatus est. Verba ipsa ejus proferam, ne veriiati videar fucum facere (Do Divin: lect. cap. 23) : « P€ titus a. Stephano episco;o Salonitano ex Graecis

(Pref. ad Cod. univ. Eccl. p. 19). D-inde sequitur:

/ "HN or pi SP iron Aw REC IUY See " RM Peer EU PL. — MONUM., ETC., SEU COD. ( , mad ibus canon | erat planus atque disertus, magna eloquentiz luce imposuit, quos hodie .usu celeberrimo: Ecclesia Ro- ima complectitur. Hos etiam oportet vos assidue egere, ne videamini tam 37 salutares ecclesiasticas zulas culpabiliter ignorare. » Dogmaticum hie, sive |»oralem librum animis, Christianorum iuformandis d catholicam disciplinam, qualis tunc credebatur, a assiodoro describi comperium est : quamvis alum em sibi proposuerit Dionvsius, Salonitanum nempe poop instituendum ad ecclesiastica$ regulas

tum qux in conciliis decretze- fuerant, tum qu:e mi- gus certe apud nonnullos erant in pretio, ut idem testatur in przfatione. Apostolic» autem sedi, qu:e regulas, seu canones illos nonnisi post duo s:ecula - ampleeti ccepit, neque Dionysius, neque Cassiodorus uisse usui affirmant, aut affirmare possunt. Falso gitur jus velus in ea collectione statuitur.

. XX. Nec prietereundum quod. Cassiodorus de ca- monibus tantum agit : decretales quippe epistolas - constat, a D;onysio postea collectas, ut Juliano pre- - $byteri cardinali mor.m gereret, cujus maxima cura - erat qu:e al ecclesiasticam disciplinam pertinerent . inquirere, va Dionysius idem testatur. Qu:e vero . est ejusmo — ereque bibliothec:e forulis minime excussis? Exsu- — Tant inde scilicet przecipu:e sancti Leonis epistole ad - episcopos, et prineipes conseripi:: anno 449, in ma- - gna ea commotione totius Orientis ob hxeresim Euty- -— «hetis, inque iis du: celebres ad Flavianum, octava — et decima -omnium celeberrima de qua concilium - sub Gelasio iia decrevit non multo ante Dionysii ad-

-ventum Romam : « Cujus textum quispiam si usque - ad unum fota disputaverit, et non' eam ín omnibus - xenerabiliter receperit, anathema sit.» (Labbe, Concil. — tom. IV, pag. 1265). De Siricii, Innocentii, Gclasii

ld nonam tantummodo collector novit) decreta- ibus litteris a. collectione exsulantibus nihil dico.

— Unum id tacere noi possum, quod quie ad astruenda fidei dogmata, ad Romani poniüficis potestatem, ad -Ecclesiw€ univers regimen et ad potissima discipli- -: momenía pertinent, ea omnia a collectione ab- sunt, ut sedulo eam expendenti palam fiet. Quare docíissimos illos viros Justellum et exteros colle- €tionum ingenium ac finem assecutos non esse vix crediderim. De ingenio quippe luculenter Cresconius Liberino ep scopo, ubi ait Ferrandum quein ipse se-

- quitur, « Indoctorum, quorum est maxima multitu- do, in eodem operejstudium probatur, ut ita dixerim, sequestrasse..... ea condiscere valentibus et volenti- bus dubiiationis ambagem auferre, ut. eorum plena

- instrueiio non ex difficuliate scriptoris, sed ex desidia

jam aepen.ieat leetoris..... probabili examinatione - eon.iscat, utrum ex severitate, an ex lenitate suum - animum debeat moderari Bibl. vet. J., tom. I, p.

4506). x

- 98 XXI. Ex quibus non obscure patet, collectio-

nes omnes usque ad octavum Ecclesi: sz:eculum (nam

Cresconius in septimi extremo scribebat) tam qu: U generales erant canonum, quam quie poenitentiales '

tautum continebant, publicam utilitatem spectasse, - ac proinde illarum finem fuisse instructionem cleri, - et quorumcunque fidelium. Cujus rei locujletissi- mum habemus testem Martinum Bracarensem, qui ad suam collectionem, pra» alis hec prwfatur: Propterea im ipsis canonibus aliqua simplicioribus videantur obseura : ideo visum est, ut cum omni di- ligentia et ea qux per-translatores obscurius dicta sunt, et ea qu:e per scriptores sunt. immutata, sim- plicius et emendatius rcstaurarem. Id primum ob- servans, ut illa qu:& ad episcopos, vel universum clerum pertinent, una in parte conscripta sint: si- militer ei qu:& ad laicos perüinent, simul sini ad- 1 unata ; ut de quo capitulo scire aliquis voluerit, possit — eelerius invenire (Labbe, Conc. tom. VI, p. 1581). — Mee profecto causa est cur nullam canonum colle- — etionem sancL» sedi oblatam videre erit. Non enim

,

i collectio, privata auctoritate .facta, sa- |

» | vOD CAROLINUS.— S. ZACIIARLE EPIST, — MONIT. 78 es ecclesiasticos. moribus süis, A hujusmodi rivulis indigebat, cui fontes ipsi prwsto

erant in Sacra. bibliotheca, quos in omnibus causis eam adiisse per suos sceriniarios compertum erit, modo, recentiorum disputationibus omissis, diligen- ter consulantir concilia, epistole pontificizx, et c:ete- ra monumenta vetera, qux? typis mandata exstant. E Christophorus Justellus, eumque secuti tot alii, juris licet. peritissimi, haud morati esse videntur:

quippe qui unum sibi proposuerunt, ut propropcre -

suum codicem canonum appingentes sancl:e sedi, jus

hujus vetus stabilirent, unde novum admodum dis- .

erepare ostenderent. ; XXII. Utinam barbaries per Italiam longe lateque

effusa Romana etiam non hebetasset ingenia! Non

enim scriniarii, t:edio forsan laboris, ni fallor, com-

.pendiariam illam via:m a Gregorio etiam ll mon-

stratam, proposuissent Zacharie, quam postmo.!um

.Stephanus el successores terere non dubitàrunt.

Haud dubie mos antiquus bibliotbecam consulendi in desuetudinem sensim non abiisset ; iia ut seculi unius spatio Canon, seu Codex c nonum a Leone IV laudatus, ut supra aicbam, in episcoporum causis, rebusque ad disciplinam pertinentihus fere unus esset usui : et, quod magis dolendu:n, Joannes VÍfil, nono scculo declinante, constituiioie nimis. effusa sanxe- rit, Anastasio teste (Pref. in Conc. Nic. n), ut ca- nones et decreta omnia acciperen.ur qu:e fidei, mo- ribus, sancteque sedis institutis. minime adversa-

rentur. Verba ipsa bibliothecarii pontificem allo-

quentis proferam : « Apostolatu vestro decernente, non solum illos solos 50 canones Ecclesia recipit, sed et oinnes eorum, 39 u'pct» Spiritus sancii, tu- barum, quin et omuium omnino probabilium Pa- irum, et sanctorum conciliorum regulas et institu- tiones admittit illas duntaxat, que nec rect:e fidei, nec probis moribus abviant, sed nec sedis Romane decretis ad modicum quid resultant. » Quamvis enim suppositze ist:€ merces in Canonem relatze nunquam fuerint ab apostolica sede, usus tanien earum per- missus altissimum vulnus disciplinz inflixit, quod ferreo seculo decimo exputruit, nec nisi post diu- turna remedia cicatricem obduxit. Ausam preterea dedit Petro de Marca et Natali, ut tam inulta de

jure veteri et novo extra aleam disputarent. Quorum

omnim fons est epistola h:ec Zacharix, quam mo:lo suhjiciam omnium oculis.

XXIII. Ex brevibus eidem notis appositis plura iis suppetent, qu:e mihi visa sunt pr:emonenda. Duo hic adjiciam, quorum ununi pate faciet Collec:ionis usu:u apostolicze sedis decretis adversantia suppetitasse : ailerum vero opinionis Sirmondi falsitatem . ma- gis magisque ostendet. Primo igitur Frauci rogant cap. 11 : « Qui clerici etiam ab uxoribus abstinere debeant? » Reponit Zacharias auctoritate can. Afr. 27 : « Episcopos, presbyteros, diaconos debere continere, alios non cogi. » Id vero cum decreto sancti Gregorii pugnat, qui exeunte sexto s:culo continentiam in- junxerat etiam subdiaconis per totum Occidentem. En verba ejus Venantio Lunensi episcopo rescriben- tis (lib. 1v, ep. 16, 17) : « Subiliaconi quoque, quos similis culpa constringit, ab officio suo irrevocabili- ter depositi, inter laicos communionem accipiant. » Item metropolitx:: Mediolanensi : « similiter etiam et ires subdiaconos, quos fraternitas vestra lapsos in- notuit, a suo semper vacare, ac decernimus privatos esse officio : quibus nihil aliud quam inter laicos sacra est prebenda communio. » Pugnantiam hujus- modi couciliat Thomassinus (Benef. l|. xi, c. 65, n. 10) aiens, post annos 150, Gregorii decretum ad- hue vacillasse, et. paruin constanter servatum essc. At bona cum ejus venia nou vaciilabat , decretum ; inducta collectio hujusimodi contraria decreta suppe- ditabat. Ei nisi etiam ipse Sirmondo habuisset fiuem, rem novam a Zacharia proferri sensisset apostolicas sedi contrariam, quia primus deseruit viam a pr:e- decessoribus tritam. Perinde esse video de can. apost. 97, reposito consultationi 18. « Qui clerici

79 B. CAROLI MÁGNI OPP. PARS I. SECTIO III. - uxores sortiri debeant, » ab Ecclesize enim Roman: A per relationem sublimissimi et à Deo

disciplina abhorret.

XXIV. Alterum caput, unde suppositio patet sub- jectorum canonum epistole Joannis Il est responsio ad consultat. 2. « De episcopis presbyteris, A() dia- conibus damnatis, » qu:e cum causa Contumeliosi cenvenit. Zacharias enim reponit unicum canonem apostolor. 29, omissis c:eteris. Si autem Joannes anno 534 antequam ltaliam barbaries invaderet, duos apostolorum canones, totidem Antiochenos ad- Jiciens, horum postremum, qui est 15 contra appel- lationes ad sanctam sedem, adhibere non esset veri- tus, quidni Zacharias, barbarie jam undique effusa, qui preterea canones alios sanctz? sedi contrarios se adhibuisse non sensit, aut hunc, auí ex aliis aliquem in causa eadem attulit? Cum presertim Cresconio duce Dionysianam percurreret collectionem? Quia Scilicet tam in contumeliosi persimili causa, quam hae in consultatione, Antiocheni canones abs re erant, et solum adiinpostoris molimina accommodati, €ujus patria etzetlas qu:eri debent in provinciis Rhe- mensi, et Moguntini post Ludovici Pii exauctora- tionem : occurrent enim cum Hinemaro episcopi alii plures appellationum osores. Sed de his alibi clarius. Audiatur nunc Zacharias ipse:singillatim probans qui hucusque sunt dicta.

IIT. 1 ITEM EPISTOLA a ZACHARLE PAPJE AD DOMNEM PIPPINUM MISSA,

Que pretitulata est sub majorum domus nomine, co quod nondum in regis dignitatem esset elevatus, una cum capitulis suis consultis ; etiam [ Lamb., Gent., a jam T dicto domno Pippino, vel sacerdotibus in partibus Francie, qualiter respondendum, scripsit jam dictus pontifex.

[Ann. Dom. 748, Cod. Can. v, chron. 5.]

AncuwENTUM. — Consultationi Pippini principis, et Francorum capitibus septem'et viginti ecclesise illius pessumdatze depravatam disciplinam, przesu-

lumque et cleri inseitiam patefacienti, singillatim

respondet novo exemplo per canones versionis Dionysianx juxta Breviar. Cresconii, antiquo san- ctx» sedis more collectiones canonum aversantis non penitus derelicto.

b Domno excellentissimo atque Christianissimo Pippino majori domus, seu dileetissiinis nostris uni- . versis episcopis ecclesiarum , et religiosis abbatibus, atque cunctis Dominum timentibus principibus, in regione Francorum constitutis ,, Zacharias episcopus sanctxze Dei catholicx et apostolic:e Romanx Eccle- sie in Domino salutem; gratia vobis et pax a Deo Patre omnipotente, et Domino Jesu Christo unico lilio ejus, et ab Spiritu sancto ministretur 9. Gaudio magno gaudemus in Domino, addiscentes a Ponüfex creatus auno salutis 741, obiit 752. GnETS. 3 , leu b /Etas hujus epistol:e figenda cum Cointio an. 748, nisi forte sub finem 747 data. fuit. Nam Pagii con- trari» opinio, datam nimirum Januar. mense 747, corruit ex ipsa inscriptione ad Pippinum, penes quem summa verum erat. Nam Carolomannus eod. an. 747 per Zachari:e manus monachum induerat, ut habent Annal. Fulden. Baron. eam refert ad. an. 744, et ibi ag. n. 5, Cointium nequidquau arguit. Mansius (ad pag. 741, n. 2.) conjectura ex docuinentis assequitur Carolomannum ex Francia profectum esse post diem 6,Jun. CENN. —— He * Exstat toin. IX Bar., an. 744, et Cent. 8, c. 10. Ip.

filii nostri Pippini vestram omnium. ere sationem, et quod in bonis et Deo pla tio-- nibus, unanimes atque cooperatores estis. Ita [Lamb. add. ut] et Ecclesiz Dei et venerabilia loca per uni- | versam vestram provinciam 42 sita, atque earum.

pr:sules sacerdotes et religiosi abbates, ut condecet,.-

in sancto habitu et conversatione sacerdotali cou-

| Servetis [ Lamb., cohversetis], vacantes. orationibus,

insistentes precibus ad implorandam divinam poten- tiam, et coelitus victoriam tribuendam adversus pa-- ganos [ Lamb., Gent., pàganas] et infideles 4 gentes propugnatoribus vestris. Etenim. vobis in vera con- fessione et simplici corde ad Dominum accedentibus, sicut Moyses, ille amicus Dei, orando pugnabat (Exod. xvn), et Jesu Nave [Baron. et Gentur., et Jonathas | eum populo Israel bella Domini przliando, vincebat, ita et vos agere oportet, charissimi mihi, ut sitis adjutores populo vestro orando , et bonis. actibus inhxrendo, declinantes a curis et negotiis secularibus. Scriptum est enim : Vacate et videie, quoniam suavis est Dominws