होळकर खरकार ग्रंथमाळा

क २९्या क हें पस्तक | ळी 1 नारायणकृ. वेद, [||| | यांनीं मध्यभारत एजन्सीकारेता, 7 इंदूरयेथेंप्रसिद्ध कें.

"ड्‌ | अ अनंत आत्माराम मोरमकर,

श्रीलक्ष्मीनारायण प्रेस, ४०२, ठाक्रद्वार

मंषई, नं. २

ह. ्

*&<&€<&€<. >>>2>:>:0>>

| धभझत साभाश्युवता महराणा चदावता बाशसाहब यांचे संवेशी |

वि

| निमल व साधा राहणा, प्रजावात्सल्य, बसागक

र;

त्य आजाखत्ा,. सनातन-वम-नबष्टा इत्याद

र 2 7 र देवी श्री अहल्याबाई 4 यांची आठवण करून देणाऱ्या युणांबद्दल र ही अल्पशी कूती

छ

&५)_ "द | छे ७६. कष, ७ परवानगीने अपण केली आहे.

| एक ना० कृ० वेच.

१५९६ <₹ <<< ६ <<< >%>% केलेत ओेळेळेकेरेकेळेळे

श्रीमंतांच्या नभ्न प्रजाजनांपेकी ड

हटा &. ह ह, अक. ४» कि 2... ७ आक. क क जये एकके, यो. कक पकी. ..

आ 322 क हय

- _ इंदूर १९७९-११-१८

आभार प्रदशेन.

ह्या प्स्तकाच्या कामांत मला अनेक जणांचे साह्य झालें आहे

. केवळ नामोच्चार कहत त्यांच्या क्गांतून उत्तोणे होणें अशक्‍य आहे __. असें जरी आहे तथापि ज्या प्रभच्या शीतरू छायेत मराठी साहित्याची

ही अल्प सेवा करण्याची मला सुसंधी मिळाली व ज्यांच्या औदार्या- मुळें ' महाराष्ट्र ग्रंथोत्तेजक मंडळा"च्याद्वारं मिळालेल्या साह्यामुळें ही अल्य कृति मराठी वाचकांसमोर मांडणें शक्‍य झालें, त्या आमच्या

दयाळू श्रीमंत महाराजाधिराज राजेश्वर सवाई तुकोजीराव होळकर

महाराजांचा मी किती कुतज्ञ आहे हे शब्दांनी व्यक्त करणें शक्‍य नाहीं.

_ श्रीमंत सो<चंद्रावात महाराणीसाहेब यांनों ही अल्प कृति अपण करण्याची परवानगी देऊन त्यांच्या विषयींची पूज्य निष्ठा व्यक्‍त | करण्याची जी मला ससंधी दिली तिजबददल त्यांचा मी अत्यंत कुणी. आहें. य | नट

त्याचप्रमाणें श्रीमन्महाराणी साहेब कुचाबहार यांनीं माझ्या नम्र विनंतीला मान देऊन आपल्या प्रास्ताविक लेखानें या पुस्तकाला भूषित करण्यांत जे औदार्य दाखविले त्याबद्दल त्यांचाही मी कणी आहें.

श्रीमंत सरदार सदाशिवराव खासे साहेब पवार ( देवास), होम मिनिस्टर ग्वालियर स्टेट, यांनींही. वेळोवेळीं मला जें प्रोत्साहन दिलें त्याबद्दल त्यांचेही आदरपू्वेक आभार. मानणे हे माझं कतंन्य आहे

_ . सरतेशेवटी कोणत्याही सत्कार्याला सहाय्य करण्यास सदेव तत्पर ४ अश्या परमपूज्य वाहिनीसाहेब ( श्रीमति रमाबाई रानडे ) यांनीं पुस्त- ७" काचा “परिचय” करून देण्याकडे आपला अमोल वेळ खचे केळा __ .. त्याबद्दल त्यांचेही मनःपूर्वक आभार मानन वाचकांची रजा घेतों

तोफखाना जुना तोफखान । ना. कृ. वैद्य.

श्रामंत सा? महाराणी साहब कुचबिहार यांची प्रस्तावना.

राष्ट्रांतील ललितकला, साहित्य, संगीत किंवा काव्य हीं त्यांत वाख : करणाऱ्या लोकांचा आत्माच होत. व्यक्तींच्या अंत:ःकरणांत उद्‌भत होणाऱ्या मनोवत्तींचे यथाथ चित्र कंचलीने चित्रफलकावर रंगविणारा-चित्रकार, संगमरवरी पाषाण दिलंतन आपल्या टाकीच्या जोरावर देवी भाव प्रगट करणार्‍या मताला निर्माण करणारा

मतिकार, कुंचली ऐवजीं त्याच मनोवत्तींचा बोध करून देणारा शब्द-

सृष्टीचा इंश्वर, कवि किवा प्रतिभासंपन्न साहित्यलेखक, आपल्या असि नय नेपुण्यानें जनमन रंजविणारा कुशल नट, मित्न भिन्न मधर, कोमल अश्या स्वरयोजनेनें हृदयवाद्यांतील तारांत कंप उत्पन्न करणारा वस्ताद तंतुवाद्यकार, हे सर्वेजण आपल्या योजनाचातुर्याने, व कल्पकतेने त्या त्या राष्टांतील गढ भावनांचे खेळ व्यक्‍त करितात. त्यांत राष्ट्रीय संस्कती'च्या स्वरूपाचे खर मने प्रतिषबिबित झालेलें असतें. चिकित्सक व सामिक वाचक त्या रमणीय कृतीकडे अक्षाच दृष्टीनें पाहतो, व त्यापाससन मिळणाऱ्या आनंदाचा स्वतः उपभोग घेऊन इतस्ंनाहीं तो आपला अंशभाकू बनवितो. परंतु अशा प्रकारे राष्ट्संस्कृतींचे ध्येये पूर्णपणें प्रतिबिंबित करण्याचें सामथ्ये मात्र फारच थोड्या व्यास, । वाल्मिक्की, कालिदास, रोक्सपीअर, मोलीयर, मायकेल एंजेलो, गॅरिक | . रेफेल, किंवा तानसेन या सारख्या प्रतिभाशाली विभतींच्या अंगी. _ कमी जास्त मानानें आढळन येतें |

_ परंतु अशा श्रेष्ट सामर्थ्याच्या व्यकती सदेव निर्माण होणें शक्‍य नाहीं. अनंत कालच्या फेर्‍्यांत त्या मधून मधून द्म्योचर होतात व.

“धा

डनरांना मागददाक होतात. तथापि भरतींच्या वेळ्ची. अत्यच्च लाट

चेण्यापृवी तिला पोषक लहान मोठ्या अद्या लाटा निर्माण होतच सकनसतात. हा चमत्कार जसा भोतिक सष्टींत दिसत येतो तसाच प्रकार खसानसिक सृष्टींतही घडत असतो. हिंदुस्थानांतील देशी भाषांच्या स्झहित्योदधीवर आपटे, विष्णु्यास्त्री, मायकेल मघसदन, बंकिम

रवींद्रनाथ यां सारखे कमी अधिक उच्चतेचें तरंग जे दृष्टीगोचर होऊं...

स्काराळले आहेत ते या गोष्टीचेच द्योतक होत

या पुस्तकाला आधारभत घेतलेला मळचा आर. वेकट सव्बाराव न्यांचा । ४४६६७1) 1 ,९0७'5 10 12 पिपडणपात ” हा ग्रंथ यव्यापे इग्रंजी भाषंत लिहिलेला असला तरी त्यांत आयंसंस्कति. व

इ्लिला अनकूल किंवा पोषक अक्षी विचारपरंपराच त्यांत व्यक्‍त झालेली

स्माह. परस्तृत प्रंथाला जरी अम्रपजेचा मान न देतां आला तरी ग्रंथ- च्छाराच्या हृदयंगम लेखनशलीबद्दल व मनष्यस्वभावांतील मम

सपेेळ्खून त्याचें हुबेहुब चित्र वाचकांच्या नजरेसमोर मांडण्याची *वक्षण हातोटी साधल्याबद्दह त्याची लंडन. टाइम्स वेस्टमिनिस्टर

स्ड्ट प्रभृति विलायती व इंग्लिमन, मद्रासमेळ किंवा हिंदसारख्या र्‍या दुंशांतल्या अधिकारी व मामिक टीकाकारांनी पाठ थोपटली आहे च्या पुस्तकांत आयेसमाजस्थितीचे व. संस्कतीचें प्रतिबिंब उमटले

स्माहू. पुस्तक वाचीत असतां त्यांतील आमच्या विवाहपद्धतीचें

कैस्चयांच्या मानसिक ओदार्याचे किंवा विकारवशतेचे, सुधारणेचे... . स्याय्य पांघरून तिच्या. नांवाखाली स्वैराचार. चालवं पाहाणाच्या ._

स्ययक्तींच्या विचित्र लीलांचे, भतदयेचा वरपांगी आव घालन केवळ _.- स्भापल्या मनोवासना पुरविण्याची धडपड करणाऱ्या समाजांतील कांहीं . अत्तिठ्ठित मूतीचे, समायिक व विभक्त कटंबपद्धतींतील गुणदोषोद्धा-

..सनाचे-बहुविध चित्रपट वाचकांच्या चित्तचक्षपुढन जाऊन त्यांच्या

क. आरी ग री नं

यंथाथ दरशनानं, त्यांच्या मनांत ग्रंथकाराविषयीं कातुक उत्सन्न झाल्या- खेरीज राहणार नाहीं

मळ ग्रंथांतील विचार प्रगट झाल्याला २० वर्षे होऊन गेलीं. त्या- मुळ आजला जरी त्यांत नाविन्य राहिलं नसलं तरी त्यांचे महत्त्व तसेंच _ कायम आहे. हिंदुसमाजासारख्या परातन संस्थेला नवीन पायावर | _ बसवं पाहाणारांनीं पाश्चात्यांची विचारसरणी लाग करतांना उभय समाजांतील असलेला फरक व विद्ोषतः त्यांतील मलव्येयांचिषयक्र सथिन्नता ही पूर्णपण लक्ष्यांत घेऊनच जं कोड करावयाच असेल ते कराव. ह्या मुख्य सिद्धांताचे महत्व आजलाही तितकेच आहे

बहुजनसमाजाला पचेल व रुचेल अशा प्रकारची विचारशील पण _ मोहक अशी या पस्तकाची मांडणी असल्यानें आगंतक विदेशी पोषाख _ टाकून मूळच्या आपल्या स्वभावाला साजेसा देशी वेष घेतलेली ही कमला महाराष्ट्रातील सहृदय वाचकांचे मनरंजन करण्यास समर्थ होइल असें आम्हास वाटतें. सामान्य जनसमदाला तार्किक पद्धतीचे किवा गंभीर पण रुक्ष अद्या भाषेंत लिहिलेले ग्रंथ इतके आवडत नाहींत. त्यांना प्रस्तत अंथासारख्या पद्धतीचे शकंरावगंठित, व चिित्ता- कषेक ग्रंथ हवे असतात. अक्षा दिशेनें रा.वेद्य यांचा हा प्रयत्न अमि.. _ नंदनीय असन त्याचं महाराष्ट्रांतील रसज्ञ वाचक. चीज करतींलळ असा आम्हास पक्का भरंवसा आहें

आपल्या भत्याच्या ठिकाणीं कंमलेचे इतके अकत्रिम व जाज्वल्य . प्रेम असतांना शेवटीं तिच्या जीविताचे पर्यवसान ह्याप्रमाणे झोक- पर्यवसायी झालेलें पाहून जीविताच्या चंचल्तेविषयीं अनेक तरंग येऊन वृत्ति खिन्न झाल्यावांचन राहात नाहींत. किबहना तिच्या

ह व ._ त्या निरतिशय प्रेमामुळेंच मनांतल्या सूक्ष्म किल्मिषाचें स्वरूप वाढतां ___. वाढतां शेवटीं कोगत्या थरावर गेलें व तशा स्थितींत सांपडलेल्या

१:

मनुष्याला वेड लागणें किती साहजिक आहे याचा प्रत्यय प्रत्येक वाच- काला आपल्या आयुष्यांतील पूर्वानभवावरून येणारा आहे. वीणेची . कोमल सुर लावलेली तार जास्त जोराचा आघात होतांक्षणींच्च ज्या- भ्रमाणं ताडकन तुटते, किंवा जलतरंगांतील पेल्यावर होणारे आघात प्रमाणांत आहेत तोंवर आनंददायक असून त्यांतील काडीचा ठोका प्रमाणाबाहेर पडतांच ज्याप्रमाणें तो पेला कलंडन रसाचा सारा विरस होतो, त्याचममारणे त्या शद्ध अंतःकरणाच्या व कोमळ मनोबत्तीच्या . आयं स्वीच्या मनाची <स्थिति झाली. इतक्या कोमल अंतःकरणाच्या

_. . व्यकती फार थोड्या असतात किवा संसारांत प्राय: असे प्रसंग विरळ

| येतात व याच कारणासळ पष्कळांना चरित्रनायिळेच्या वेडाच एवढ रे गूढ पडतं एकंदरीत पाहताना या पुस्तकाच्या वाचनाने एक विज्लेष परिणाम

वाचकांच्या मनावर राहतो. व तो विख्यात आंग्ल कवि टेनिसन ह्यान म्हटल्यापरसाण |

११०8? (६6 15 601",

"पाळा गा अपर ७०४७५७; 1)3पळाय जा एण्कारल, 5०्पाते ळा ति82

स्त्रीपुर्षांच्या हितेक्याबद्ल्ची विचारजागति होणें.हा होय.

:___. अशा मनःस्थितींतच वाचकांस जास्त विचार करण्यास मोकळे : सोडणे घरं.

प्रस्तावना, ००७-३प >

कमलंचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्न” या नांवार्च पस्तक रा. रा. नारायणराव वद्य यांनीं तयार केलेलं इकडे पाहण्यास पाठविलं. तें स्व वाचन पाहिलें. हं पृस्तक इंग्रजी प्स्तकाचे भाषांतर असन, भाषांतर फार चांगलं वठलें आहे. कमळेची भाषा गोड, मर्याद्शील व सदिक्षि- णांचा परिणाम जिच्यावर घडला आहे अक्षी आहे आणि त्यांत निस्पह . पणाही आहे. आपल्या पतीला अनुलक्षून तिनें ज्या बहुमानाच्या शब्द- सरणींची योजना केळी आहे, ती वाचणाराला फारच चांगली वाटते- च त्यामळेंच कमळेबद्दल अधिक आदर वाटतो. ज्या पद्धतीला अगर शुब्दप्रयोगाळा एका काळीं विशेष मान दिला जात होता, त्याच योज-

* _ _ नेंला हट्ींच्या व्टीनें तितकी विशेष किंमत दिली जात नाहीं. दिक्षण

अधिक वाढल्यापासून गेल्या १०1१५ वर्षात यांत बराच बदल झाला आहे. आतांची समजत अशी आहे कीं, प्रुषांनीं बायकोला खशाल लोकांच्या देखत सुद्धां “* अग? “ जाग' ह्मणावे, आणि बाय- कोनें मात्र तोंडावर तर नाहींच, पण पाठीमागे नसतें ' अहो? “ जाहो? सुद्धां हणावयाचे नाहीं; अशी वेडगळ व अपमानाची चाल आह्मांस नको आहे. पतिपत्नीचे हक्‍क सारखेच आहेत; तेव्हां आह्यी बरोबरी'च्या मेत्रिणीसारख्याच त्यांच्याशीं वागणार, व तेंच आह्यांस पसंत वाटते; हं हलींच्या मुलींचे अगर मलांचें ह्मणणें इष्ट आहे कीं नाहीं, हा निराळा विचार आहे. पण ज्या परिस्थितींत मनष्य वाढलेळें असतें

._.. त्या परिस्थितीचा व काळाचा परिणाम न समजतां आपोआपत्या

:._ वेळच्या मनुष्यावर होणारच. अगदीं न होणें हें अपरिहाये आहे. हाच _। :__ . प्रकार मागील पिढीचा असल्यामुळें त्यांना हें पुस्तक विशेष आवडेळ | _.. प्यांत ज्षंका नाहीं

हा पष्कळ:

| ( टू )

जगाची प्रगति एकसारखी होत आहे, मग त्यामध्यें राहणाऱ्या मनुष्यांची प्रयाते कशी होणार नाहीं ? होणारच. व काळाममार्णेच त्यांच्याही आचारविचारांत बदल पडणारच. हींच पहा ना. तीसचा-

ळीस वर्षांच्या पूर्वी जे दागदागिने, भांडींकंडी, वाहनें, वस्त्रभावरणें . वगर वस्तंबददल लोकांना विशेष आवड वाटत होती. तेच जिन्नस

आज ०फ त झिडताठा ( जुनेपुराणे ) झाले हणन लोक मोडन

नव्या तऱ्हूचे बनवं लागले आहेत. असें जरी असलें तरी स्त्रीस्वभा-

| वाचा जो विदोष हझ्णज मयादा, कामलता, दया, व धांमक भावना ह्यांची कोणत्याही काळांत जोपासना झालीच पाहिजे. या भावना-हा विदोष-आपल्यांतून केव्हांही जाऊं न देणें हें सर्वस्वी इष्ट

मह, अस माझ मत आहें

कमळेचें आपल्या पतीवरीळ निस्सीम प्रेम, त्याला लिहिलेल्या

__ पत्रांत वापरलेली भाषा, कोणालाही गोड, मर्यादशील व प्रेमळ

वाटावी व ह्मणनच ती जास्त आवडावी डावी, ह॑ अगदीं बरोबर ... आहे. कमळंच आपल्या दुःखी मेत्रिणीशीं निष्कपट व शद्ध प्रेमाने _. वागणं, आपमतलबी लोकांबद्दल निर्भीड व स्पष्ट मत, बायकोच्या _ कल्पनाखोर, भोळ्या व॒ भित्र्या स्वभावाला अनसरून स्वप्नावर

__ विश्वास, त्याबद्दद मनाला सारखी रुखरुख व काळजी लावन

घेणें सवं स्त्रीस्वभावाला नेसगिक असणारे गण तिजमध्ये व अशान वास करीत आहेत, असें दाखविठें आहे. कमळा - चांगली सुशिक्षित असून शिक्षणामुळे सुद्धां मूळ स्वभाव अजिबात ___ ___ सोडं झटल्याने सुटत नाहीं; ही गोष्ट कमळेच्या उदाहरणावरून चांगली र्य _.. सिद्ध होते. कमळेचा पापभीरूपणा, सत्यनिष्ठा व दया हीं तिच्या - सुशीळतेची साक्ष पटवितात. कमळेला नवीन तऱ्हेचे शिक्षण व वळण .

टं

._ मिळाळेठे असून तिचें पतीवरील प्रेम व भक्ति खऱया हिंदू कन्येला

12. पटसकटी कणी सकट 0 ही

शां

(९)

| शोभेल असंच आहे. ह्मॅणन तिच्याबद्दल वानचणाराचा एक प्रकारचा |

आदर अधिक वाढतो

"क (७)

एकंदरींत रा. नारायणराव वेद्य यांनी केलेले भाषांतर केवळ. शंब्दराः भाषांतर नसून कांहीं ठिकाणीं मराठी चालीरीतींला अनुस-- रून चांगल दिसेळ, असा कांहीं कांहीं वाक्यांत फरक कला आह;

तो अधिक चांगला झाला आहे. भाषा साधी, सुबोध, गोड व प्रौढ

अशी वापरली आहे. रा. वेद्य यांनीं इंग्रजी प्स्तकाचें भाषांतर करून

__ सुमारे तीस चाळीस वर्षापवींचे हं एक शब्दचित्र पुस्तकरूपाने काढले

आहे व मराठी वाचकांना ही एक बहुमोळ देणगीच दिली आहे,

__ असें ह्मणण्यास हरकत नाही. हें पुस्तक महाराष्ट्रीय वाचकांना व _ विशेषतः स्त्रीवर्गाला आवडो, व रा. वेद्य यांनीं घेतलेल्या श्रमांच,

चीज होवो, असें मी इच्छिते,

"५९१, सदा दिव पेठ, पुणं , मावर रानडे

ता. १० नोव्हेबर १९१८

>ञ त

0) 06 . ल्ल रट १

जि ह 2. $$ & द. नी ९८ “८ ०७ 4-0

श्र

पेड

अनुक्रमणिका,

वञञआआआव्डव 2.०. की

अपदकून ...

& क शे

पक्ष्याचा आचरटपणा ... 'घरची पिरपिर _ वळी डाक्‍टरसाहेब ... व्या

रंगताईशीं झालेला संवाद ...

कोठें तरी व कांहीं .तरी चकतें खर!

जन्मगांठीच्या दिवशींचा थाट ! ग्रहण वग्रेम ... .. ... भाऊसाहेब व माईसाहेब ... दोन टोंकांचा संयोग ... भारत्ती व तिची बहीण ... बनताईं . वडी पोकळडोक्‍्यांची यादी! ... पिंडावरचे कावळे कि जागा भरून काढली...

_ अप्सरायुग्म ... आ ऊ फिरून रंगची भेंट ...

रंगची फिरून भंट ... | जातिभेंदाविषयीं रंगचे विचार

बायांना मिळणार शक्षण परवाच लग्न ... रडट

नी भु शू शी, हानी, हे हू प

यता ोदलची यया साय हध मा वस नसत

..... कण मक्या तिर्‍नमले क, काक. (तणे नेम डं

11,091.

(१२९ | ,

२२ स्तुतीचावर्षाव ...

२३ में मधे करणारी पुरुषी बायको

ग्रेमाची २४ प्रेमाची जादू ... २५ बक्षींच्या घरचें लग्न

र्य

_ लगिंन सोहाळे सप्तपदी ... मिरवणूक व्र 2. झालं क. वत पोकळडोक्यांचा झालेला बडेजाव स्त्रीराज्य ... .. ... स्वप्न मा त मनांतलं किल्मिष * क्व पुरुषांच्या आणाभाका ...

ल नधा

3. “४ /४ 0 0 “0 $ &

१7 क्रि क्रत,

३४ बायकांनी हातची सत्ता घालविली ३५०५ फिरून आणखी एकस्वप्न ' ३६ जगाची रीत! इ. . 338

सनाला घसलेला धक्का | अगबाई ! कोण भयंकर देखावा तो वेडा'ची लहर नः

ल्क अले $$ ७. लही

४० दुविन्ह! ह जह...

४१ शेवटीं त्यानेंही दगा दिलान्‌ ! ४२ अखेरचा तडाका « ... ४३ सन्निपात ६:

_ आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्रे. --॥/”प्तव्य्िळ ळल स्या

पत्र लळे

| दश रळ बरण्या अपशकुन. | स्वारीला पोहोंचवून आल्याला काय त्या साऱ्या दोनच घटका

' झाल्या असतील, पण प्राणेश्वरा, तेवढ्याच वेळांत कित्ती अपशकून झाळे ते ! तिकडनं परतलें तेव्हां सूर्य मावळायची वेळ. त्या वेळचा तो मजेदार देखावा पाहून मीं कांही बोलले तर ह्मणायचे को, * तूं जन्मतःच कवि झालेली आहेस झणून,

याच्या जाडीळा तू चित्र काढायलाही शिकली असतीस तर

_ किती चांगळ झालं असतं १ असो हणा. रंगचित्र न काढतां आलं . झणून काव झाल १ शब्दचित्र काढण्यांत तर तू कुशळ आहेस ना?"

0०.३२

एखाद्याळ' हरभऱ्याच्या झाडावर कसं चचढवावं हें तिकडे चांगलं साधलं अह. पंग प्रियकरा, काल माझे चित्त ठिकाणावर नसल्यानं हाणा किंवा कशानंद्दी हणा पण संध्याकाळचा तो देखावा पाहून माझ्या मनांत निराळ्याच कल्पना यायला लागल्या ! म्हणतात ना.

को, 'मन तारी मनच मारी? ते अगदीं खरं आहे. मळा असं

एक बुश पपच दद आ्ावड क टपणाट अट. तळ

व्या.

सावला रफ केन. ण्य

ररक सक रेड त अ. अल पटे बकाल 5० पटटा. म यय दयकतरश०० ७ यदा

वकक वाबळे च्याच ल

२ कमलठेची आपल्या नवऱ्याला गेठेली पत्रे

य्यययापाणणियायण्यियाणयासियपिधाप्यिपिण्फस्य्फ्पण्फ्फ्य्फ्फ्यियिप्यिफ्क्ण्यिप्पिपिफ्यफ्स्क्क्----____- ५४४ ५ ४” ४ ५० >: ाऑाााााााजाााासयय>ाडय्ााा्यख्ण््फ्य्पसपय्यखाय्या

क ७ ७ ४ क क्या"

बाटलं कीं जसा कांहीं सूयेनारायण आपल्या. या दीन स्थितीकडे पाहून मनांतल्या मनांत हंसतोच आहे ! 'परदुः$ख शीतळ अस्त त्यामुळे दुसऱ्य,ळा थंडने इंसायला काय होतं १ बरं, एवढ्यानंन्च झालं का नाहीं. तो आपला काळा बट कशानं असेल तें असो

एकाएकीं इतका बेफाम झाला कीं कांही केल्या आवरेचना - आपला लगाम तोडलान्‌, दुगाण्या झाडून गाडीच्या बंबाला जाया

केलंन्‌, आणि गाडी घेऊन भरघांव पळायला सुरुवात केलीन.:

त्यांत धक॒थानं मी कांहीं अंतरावर जाऊन आदळले. विदेषच्छती दुखापत जरी झाली नाही, तरी त्या वेळेला मला असंच वाटळू

कीं भरली आपलीं पुरी शेभर वर्स. पण छे ! तसं कुठलं व्हायला १.

__ अजून जगांत खस्ता खायच्या आहेत त्या ! कशीबशी घरीं येऊन . . पोहोंचळें, इथे येढें तों उंबऱ्यांतच मेलं सत्यानाशी मांजर तयर ! -_ आणि याच्यावर कडी म्हटली म्हणजे घरांत पाउल टाकल्यापासनं कृष्णानं माझ्याकडे टुंकून दिखील पाहिळ नाही मग बोलणं तरु

दूरच. खरंच, गड ! सांगावं. अद्यान माझ्या अंगांत राहील का आंहा तकवा ! |

__ हवं तर तिकडनं, याला देवाघधमाचं वेड-पकिंवा मोळसटपण-

झणून नांतर य्रांयचं, पण या गोष्टी मनाळा अगदीं लागल्या खऱ्या ! : आणि ही जी मर्माला झालली जखम ती बरी करायला तिकडच्या ।__ शिवाव दुसरा धन्बंतरी कुठला मिळायला? अन्‌ स्वत:चे सानिच्य । मिळाले तर मग मात्र प्रकृती ताबडतोब ताळ्यावर येईल्क !

-_ पण तस कुठलं व्हायळा £! क्षणोक्षणी आपल्या दोघांमघळें ।_ अतर सारखे वाढतं आहे. राहून राहून मनांत असं येतं कीं जीं

अपशकुन. .:

स मल कन तशी कळाला नन "४५१५%/४/१५५-४४- १-४ ४८०४ ४.” ४०/४४/४७७४ ४८४ ४८/७४/४०७४ ७७७७ ४-७ ४७ ७४ केलीच

आपलीं दोघांची मनं इतकीं जुळलेलीं-एकजींव झालेलीं-आहेत त्यांत कधीं तरी फरक पडेल काय ! ह्या गोष्टीची कल्पना देखील असह्य होते. असले विचार मनांत आले कीं पोटांत कसं धस्स होतं ! |

पाहा ! पाहा ! लबाड कुठला ! गुंलामानं आतां जसा कांहीं -बाजार भरविला आहे ! अन्‌ मी आले तेव्हां तोंडाला जशी -स्वीळ घातलेली, कोणी हणेल जसा कांहीं याच्यांत जीवच नाही. गप बस मेल्या चावटा ! तुझा जीव जर तुला प्यारा असेल, तर आधीं गप बस कसा ! झणतो कसा-* कमळ-लाडके-लळाडके _ कमले'?-मला आपलं वाटलं कीं स्वारीचं येणं झालं झणून, पदर __ बिदर सावरून मी जागची उठ दिखीळ कडी काढायळा-पण-! __ 'प्राणेश्वरा, खरंच, मला एकटीला, इथे असं सोडून कर्स जाणे झाळे बरं £ मागच्या जन्मींचं माझं कांही पाप तर उम. राहिलें नसेळ ना ? भीती ! केवळ भीती ! देवा नारायणा, माझ्या अंतःकरणांत केवढी कालवाकालव होऊन रारिली आहि हें पाहायला तुलाच तेवढे डोळे आहेत

आपली, कसला.

त > सता

पक्ष्याचा आचरटपणा

इघयकरा, काल रात्रीं मीं तंद्रींत काय लिहिलं तें माझं मलाचः कांहीं सारे आठवत नाहीं. परंतु मळा आतां असं वाटायला लगले को ते॑ लिहिळ नसतं तर बरं झाळं असतं. मनाची सारस्त्री तळमळ सुरू होती. त्यांतच माझा डोळा लागला, पहा- टला जागे झाल्यावर जिवाला अंमळ तकवा आला. पहाटच्या त्या गार वाऱ्यानं मनाला हुशारी वाटली. त्यांत इकडच्या नांवा'चा गजर कानीं पडल्याने तर मन आनंदाने उचेबळून गेलं. “पाहते तो आपला कृष्णा ! त्या पाखराजवळ गेळें अन्‌ त्याला त्याच्या

त्या केदखान्यांतनं मोकळं सोडले. . त्याच्या पाठीवरनं हात फिर-.

. बिला. आणि त्याच्या त्या कामगिरीबद्दल प्रेमाने दोन पापे. घेतळे, काळ रागाच्या भरांत त्याला शिव्या मिळाल्या त्याचा रांग बाळवायासाठीं म्हणून त्याचा आणखी एक मुका घेतला, पण तो कसला चमत्कारिक-त्या आचरटाने माझ्या गालाचा आणि ओठाचा कडकडून चावा घेतला. तो इतक्या जोरानं कीं मला वाटलं कीं इकडच्या ज.ण्याची वदी गुळामाला आधींच मिळाली

- असली पाहिजे. आपले-एरवींच-विचारते. माझ्या लाडकयाचा- तिकडचे नांब असलेल्याच! घुस्ता तर नाहीं ना यायचा !

पक्ष्याचा आचरठपणा, ण

ननधी जळ डी कलाने कमेळय वचा नाकक कक 0९00५७४७५४ १४. ११५५ ४७४११५७ ४७४0४५७ ७४४०५८४ ७० ७७५८७0१. कि. ११६८४११५०४ ४४४७७४४८०४ ७५७ ७.७९ कल ८.७ १00.” ४५७ ७४ ७७४७. ४७७७ ७१७७ क भत

---"---५-*५-५ टा 0 टणक रकन ललत

“0४८४११५४१७ भल 11 ती

या वळीं दिवस:चांगळा वर आला. आहे. रात्रीच्यात्या काळ्या . कुट्ट अंधारांत मनांत ज्या नाना. दका कुंलका उठतात त्या सक्ता- ळला सूर्याच्या स्वच्छ प्रकाशांत पार वितळून नादींशा होतात | -माझ्या एकंदर वृत्तीतही विलक्षण फरक पडळेला आहे. एका -सूर्यांच्या उजेडानं माणसाच्या इृत्तींतही किती विलक्षण फरक पडतो तो ! उठतां क्षगींच आज सक्राळीं जे मळा शुभ इंकून झाले त्यांचा पडताळा मंठा लागळीच आठा, नवाच्या आधींच डाक- वाल्यानं मळा तिकडचं पत्र आणून दिलं. क्रित्ती पण प्रेमळ पत्र असायचं तै. चाळता चालतां गाडीतल्या गाडीतच लिहिल अस- 'ल्यामुळं त्यांतले ते फरफाठे, अन्‌ तं कापऱ्या दाताचे ठिहिणे,-- पण मला कीं नाहीं ते तसंच लिहिलेलं पत्र भारी आवडलं. अन्‌ तें तेवढ्याच कारणास्तव प्राणेश्वरा, खरंच, आपल्या उपदेशाप्रमाणे मला बागायला इवं-अन्‌ त्याप्रमागे वागायची मी माझ्याकडनं होईल तितकी 'शिकस्तही करीन. पण मी पडळ बायक्रोमाणूत-- केवळ पोरसवदा ( तिकडचेंच हणणे ते ). स्वतः गुरुजी जवळ असल्या- शिवाय कोणत्या मुलीला एकटीळाच घडे तयार करतां येवतीळ १ अन्‌ त्यांत . ते प्रेमाचे घड, पण कसंही जरो अतलं तरी मलहा तिकडच्या वचनावर विश्वास ठेवडाच पाहिजे. कारण, वेर्गळे- स्वतःला सोडून दूर राहणं मळा कितीही नावडतं असल तरी काळवेळ पाहून तिकडून जे ठरबायच ते चांगळच अतणार अक्ी माझी खात्री आहे. | काय ती एका वसाची गोष्ट * * साधल्यास -तश्ाा अधून मधून उभयतांच्या गांठी पडतील्चे हणा,” ' येथे उकडत तरी

६ कमलेचीं आपल्या. नवऱ्याला गेळेळीं पत्रे.

किती,' तुझ्यासारख्या नाजुक प्रकृतीच्या मुलीला तर इथल्ली हवा मुळींच मानाबयाची नाहीं'-हें पाहा, किनई, त्या वेळीं कारणं सांगायची झालीं तीं मनाला पटली. ( केवढी जबरदस्त मोहिनी घातलेली माझ्यावर ! 3. पण आतां मात्र कांहीं ती मात्रा लार पडायची नाहीं हो ! आतां शब्दांना मान द्यायचा हणजे तो चायकांचा धम हणून, तिकडची आज्ञा, पालन करायची झणून, तिकडचा संतोष राखायचा एवढ्याच साठीं ! ७ 3, कि मी जी, माहेरी, आइबापांजवळ येऊन राहिळें ती केवळ इक- उंची आज्ञा झणून; इकडून जसं लिहिणं झालं तसं ह्मणजे त्यांचा संतोष राखण्यासाठी ? नव्हे कांही. आई व बाबा यांजवर माझी मायो आहे आणि ते मला जवळचे जिव्हाळ्याचे वाटतात. इही मला कबूल, पण इकडचा जिव्हाळा मात्र त्याच्याही वरर्‍चा -__ आणि ही इतकी जबरदस्त मोहिनी घातली. काय ती सार्‍या दोन . वघोच्या अवधीत ! र ____._ प्रियकरा, मला सांगायचे झालं की, आपळे मन आंबवरून : _ धर, रोज पत्र टाकीत जा अन्‌ जी जी हणून कांहीं गोष्ट घडेल - _ तिन्वी मळा हकीगत लिहून कळीव. पण माझं हें बहकलेलं मन ... आवरतां आवरत नाहीं याला मी तरी काय करूं याकरितां डे पत्र मी येथेंच संपवितें. अन्‌ क्षणभर हातीं वीणा घेऊन पाहते त्यानं तरी मनाला कांहीं विरंगुळा पडला तर ! | आपली, _ कमला.

०५८9329

घरची पिरपिर ! री _ प्राणेश्वरा,---सोमवारपासने मी कांदीं हातांत लेखणी धरली नाहीं.---कां बरं १--येईल सांगतां ! आज दिखीळ आधीं पत्र लिहायला बसायचा विचार नव्हताच; पण तो शेबटीं बदळावा लागला, कारण त्यापासन व्हायचं काय £ स्वतःच्या मनाला

मनस्वी ताप व्हायचा आणखी कांही नाही ! हें माझ्याच्यानं कसं बरं सोतवेळ ! जीवितेश्वरा, कधीं तरी मी स्वतःच्या आशे-

_ बाहेर जाईन काय! छे ! छे ! अशी कल्पना देखीळ मनांत येऊं देऊं नका ! माझ्या हातून आजपर्यंत अशी गोष्ट घडली नाहीं व यापुढेही ती कधी घडणार नाहीं. जे जं कांहीं झणून सांगायचे होईल ते सारं पाळणं हे माझं कर्तव्य आहे. खरं झटले तर इक- डचा संतोष राखणं हाच माझ्या सुखाचा कळस ! आणि स्वतःचं मन रोखायचे हणजे तिकडून झालेली आज्ञा प्रमाण मानायची, पण कितीही केलं तरी पुरुषासारखं थोडंच ब्ायक्रांना साधणार आहे ! अधमु्धे साधलं तरी मिळविली झणायची.

. गेल्या चार दिवसांत चार पर्तरे गेलीं असती- आजचे पत्न हे पांचरब-विचार बदलला नसता - तर तसे-पांचवं पत्र.--अन्‌ यांत माझा तरी काय दोष ! सध्यां माझी अशी स्थिती झाली आहे

कीं मनांत जसं येईल तसं मरकटायचे. काय लिहिलं हे मी पुन्द

गी गी . ् . रि री म ऱ्य र ». कक _ ८. __ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्रं पज्येप्जय्ययययायययययययययप्ययप्यल्ययायय्यययययप्य्ण्स्ल्यय्यययययाययययणस्यळ<.

एकदां वाचून पाहते अने त्यांत नुसते मनांत उठणारे तरंग-.__ येणारे दुःखाचे कढ-हेच जर का असले तर मग मी आपल्या

__ दुःखाचा लोंढा येईल त्याचा मार्ग खुला करून देते-व तो ओसरे-

पर्येत स्वस्थ बसते. तिकडनं सांगायचं कीं 'हा मोहपाश आवरून आणि इकडे काय ज्या गोष्टी घडतील त्या लिहून धाड. जेव्हा :. _. त्या लिहिशील तेव्हां तूं आपलें स्वतःचे मतही पण लिहीत जा.) -__ तिकडची आज्ञरः, ती मठा पाळलीच पाहिजे. मग त्याचा परिणाम कांहीं कां होइना

। पण ६ पाहा, एखाद्या वेड्याच्या इस्पितळांत मात्र माझी रवा- : | . नग्री करायची नाहीं हो ! काय सांगावं, नशीबांत काय काय : _ लिहिलं आहे ते १ तशी पाळी यायची नाहीं -अन्‌ तीटी इकडच्या ___ छुपेने-असं कशावरनं ह्मणायचं १ हटलं त्याचे उपक्रार एव्हांच . मानू का! | स्पष्टपणे सांगू £ या इथल्या गोष्टी पाहून माझे स्वतःचेच डोकं

: फिर्ळे, अन्‌ त्याच गोष्टी तिकडे लिहायच्या ब डोकं पिकवायचे !.

__ स्वतःला तिकडे एवढीच कां-का्मे आहेत करायळा ! इतर मेह

: त्वार्ची कामं थोडीं का आहेत? यानं एवढंच व्हायचं कीं स्वतःच्या. - समोर एखाद्या गरीब माणसाचं काम चाळू असळं तर त्या बिचा- __ र्‍्याचं मात्र विनाकारण नुकसान व्हायचं.

___ आज एवढंच पुरे ! पण स्वतःवर बाजू आली बरं का ! माझी सीन पत्र, तरी तिकडचं एकच ! पण स्वारी मळा गांठील अशनी ___ मुळींच उमेद नाही ! _ आपली, ___ _ कमला.

पत्र ४ थॅ. -->८9--€0-€“-- डॉक्टरसाहेब

सत्याणेशवरा,---आपलं पत्र आढेळं पाहून मळा भारी आनंद झाला, आतांपमेत जिवावर जे एक प्रकारचं दडपण होतं ते पत्र आल्यानं नाहींस झालं, सुक्कामाला जाऊन पोहोंचल्यापासनं स्वारीचे पत्र कसं नाहीं याच बुचकळ्यांत मी होते. अन्‌ त्यांत _ माझा डोक्रेखार ' तटी * ( तिकडून नेहमी ह्मणायचे तसं) स्वभाव असल्दनं अनेक शेकाकुंशकांनीं माझे मन अगदीं भेडा- वून सोडल होव. तिकडची परत बदली, इतक्या लोकर होण्याचं ठिहिळं त्यावर

माझा काडीइतका दिखीळ भरवसा नाही. बहुशा, पत्त पाठबिण्यांत झालेल्या उशिराबद्दळ माझी टकळी सुरू होईल ती कशी तरी टाळावी यास!ःठीं हें मधाचे बोट मला लावलं असावं!

- तिकडनं मळा एक वेळ कोटांच्या तत्त्वांसबंधांत सांगायचं झाले

ब त्या प्रसंगी “ दहा गुन्हेगार सुटले तरी एक वेळ चालेळ पण . एका निरपराधी मनुष्याच्या केसाला धक्का न ळागावा ? अस न्यायाचे तत्व असल्याचं झटले. व त्याच वेळी पुढं असंही सांगणं झाळे कीं याच तत्वावर, आरोपीवर गुन्हा लागू न झाला तर त्याला “ संशयाचा फायदा ' देत असतात. याची मळा सहज-

१०७ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेला पत्र,

न्ज्ज्ज्य्फ्ज्यिज्यसपापिकपाप्पिसासज्यायणियण्यिपिपिज्ययिज्ययज्य्यजयाजयजयणयशणयखख्णशा्>>>्स -- (0 ९ पक्क ७०९ ४७०९ क कत फेक ७७९ केळ कली ५7०४०५४०८४” -/ ५१.” ५८ ७० ५” ५-८ ७-८ ७-८ ५८० ७८ ७७ ७०९ १८८ १७९ ७७” ४७ १७७ ७७ 0.०” ७०७० ४७ ७७ ७.७ ७७७ ७७४ ७७७ फे ७० पक्के

गत्या आठवण झाली. तिकडनं जसं समोर चाललल्या खट्ल्यात

वागायचं त्याचप्रमाणे मीही आज इकडे “* पंशयाचा फायदा । देते.

पहाटपासनं मळा अगदी गळल्यासारखं वाटतं आह किंचित्‌

अशक्तताही वाटूं लागली आहे. काळ आंवश्ी मला एकदम तापानं

गाठले. आणि बाबांनीं असो किंवा आईनं असो डाक्टरांना

_ बोलवणं घाडलं. आणि ह्मणतात तसं मूवी दत्त--मीं आपल्याशीच इकडे विचार करीतच होते. इकडे ठाऊकच आहि कों मला

"एकंदर डाक्‍टरांचाच कंटाळा आहे. त्यांची ती खादाड नजर पाहून मळा अगदीं कसंसंच होतं. आणि त्यांच्या त्या थमोमेटर

व स्टेथोस्कोपची तर मला भातीच वाटते. डा. बेअड व. पांच

बहिणीची गोष्ट मळा एकदा माझ्या मेत्रिणीन सांगितली होती.

_ ती ऐकून कोणालाही भीतीच बसायचो. आपले डॉक्टर हे तसले _ तापदायक नाहींत हो! निदान काल रात्रीं तरी त्यांचा कांहीं - वास वाटला नाहीं खरा. रोग्यांचे उंबरठे झिजवून झिजवून झणा किंवा दुसऱ्या कशामुळं हणा पण जे आले ते त्यांनी माझी

_ एक बेळ नाडी पाहिली व लागलीच ओषध लिहून दिलं. चार . युड्या तीन तीन ताोसांनीं घ्यावयाच्या व पहाटेस प्रकृतीच मान

त्यांना कळवायाचं, .आज माझी अकुती चांगळी आहे. चला - डॉक्टर साहबांची फौ पिकली, व त्यांच्या विषयीं बाबांच्या मनांत _ पूर्वीपेक्षा जास्त चांगला ग्रह झाला. बरं पण त्या औषधाच्या

. पुड्यांचा वाट काय £ त्या-त्या-तर माझ्या मंजाच्या कप्यांत

स्वस्थ घोरताहेत !

काय मोज पाहा ! जिथं थमोमेटरनंही हयात टेकायचे अश्या

विकृतीला ह्या लोकांनीं ओषध देण्याचं धाडस करायचं ! या-

.. त.

डॉक्टरसाहेब अर

वरक णय ममा क हचक कमय ण म डम डाला डड डड लक कडकड बडी» पडमडा डा ाडडवताड मवाल कड लाकडडा न अकल मवडा मामाला डडड अमान डास डडडडड आड डनडडमडडड डड १0४४ ४४४४७ ७४ ७७ ४७ क ७ ७४ १४ ७० ०१” १५०७०७० ५०७५2“ >>>आा>>ा>आा>ा>आ>आा>>आ>आर्‍>>आ>>“आा>आ>याञा>आाआााआाआाऱााा>आा> >या

वरन मला तरी यांच्याच प्रकृतीला बिकुती झालीस बाटूं लागलं आहे ! मी हणते, यांच्या शहाणपणाची व धाडसाची राथ झाली! पण माश-हे बायकांचं बडबडणं-कोण ऐकणार £-त्याला काय किंमत ! खरंच, स्वारी गेल्यापासनं माझ्या प्रकृतीत थमोमेटरच्या पाऱ्याप्रमाणं सारखा-दर अधोघटकेला-उतारःवढ होतो आहे. असल्या या मानसिक व्याधीचे बरोबर निदान या बापड्यांना काय करतां येणार £ त्याळा डाक्टर वेगळाच पाहिजे. त्याच धन्वंतरी आपण -स्वतःखेरीज दुसरा कोणता डाक्टर या व्याधीची _ चिकित्सा करू शकेल ! |

छे ! मी काँ नाही. भारीच वहावळें, ठेखणी भलतीकडेच वहावत चालली. तेव्हां आतां आटोपतं घेतललंच बरं !

आपली, कमला.

' रंगृताईशीं झालेला संवाद. : आलिया भोगासी असावे सादर पंग मी झणते । भाग भोग * तो कसला £ आणि त्याळा

_. - सादर कस व्हायच १ मळा तर आपल याच्या उलट वाटत

ज्याला सादर व्हायचे नसल त्याने त्या आलेल्या भोगाची कंबे- . _ रच मोडायला हबी. काय, आपल्याला हें कोड कां वाटतं १ तर _ मग सोडवायचं ते- सुटत असलं तर, पण मळा इकड इतक

___. -सुचवावंसं वाटतं कौं त्याचा या आपल्या दीन दासीशीं कांहीं |

_ संबंध नाहीं हो ! |

___ काळ तिसऱ्या प्रहरी इथं मळा रंगू भेटायला आली होती. असेळ चांगळी दोन एक तास इ््थे-किंबा थोडा अधिकच वेळ

_ आधीं कांहीं वेळ बीगा वाजविण्यांत घालविला, अन्‌ मग आमच्या

._.. इकडच्या तिकडच्या गप्या सुरू झाल्या. बोळतां बोलतां तिनं मला

इकडच्या त्या “* लटक्या ममतेवर '* बराच वेळ व्याख्यान ___ दिलन्‌. पण मर्धेच मी तिळा एक आडमुठ्यासारखा प्रश्न केला ___ “त्यान लागळीच विषव बदलला, अन्‌ माझ कार्ये झाल

_.____. मी झटल ' गडे रंगू, मी बोलत त्याचा तुला राग नको येऊं -__ देऊंस हो. या संबेधांत मी तुला विचारीन विचारीन हणून कित्ती ... “दिवसांपासने तरी हणते आई. पण बाई तुला विचारायला माझी

______ रंगुताईशी झालेला संत्रा. /ढ १३ रंगुताडेशीं झाळेला संत्रा १३

आपली जीमच अडखळते. इतक्या लहान वयांतच तूं सोवळं होण्याची ही अज्ी घाई कां केळीस हं मला कळेल कां १ मी तर असं ऐकते कीं यांत तुझ्या त्या बुद्ध नेमनिठ आईबापांचा आग्रह नसतांन! तूं आपण स्वतःच होऊन ह्याची घाई केलीस. ___ हा जो दांडगेपणा मीं केला त्यांचे मला वाईट वाटलं. कारण त्या माझ्या प्रश्न विचारण्याने रंगूचे डोळे मरून आले, पण लाग- लीच आएळी आसवं पुसून आपल्या नेहमीच्याच सरळ पद्धतीनं ती. झणाली “' गडे कमळे, मो कांदीं तुझ्यासारखी शिकली. सवरळेली नाही. घरची गलती. त्यामुळे घरींच मास्तर ठेवून शिकवायचं माझ्या आईबामांना सामथ्यं नव्हतं. बरं शाळेत. घालायचं तर तेद्दी घरच्या अडचणीपुळं जुळलं नाही. पण देवान जी कांहीं थोडी फार .अक्कळ मला दिली आहे तिच्या, बळावर मी तुझ्या त्या वेलकक्‍्या-सुधारकांची खात्री करून देईन इतको . हिंमत बाळगते. हें मी अभिमानाने णर्ते असं मात्र समजू नका. हो ! कांकी यांत आपरे ते काय आहे? बुद्धी देणं हं परमेश्वराचे काव. आहे... _ तिचा तो बोलण्याचा आअत्रिश-स्वतःच्या मताविषर्यांचा अमि- मान-ही पाहून तर मला हंसूंच सुटले. ते आवरतां आवरेना, शेवटीं मोठ्या कष्टाने ते दाबळे. मी कांही . एक न बोलतां. आश्चययुक्त व सूचक अक्ञा मुदवेनं तिच्याकडे पाडिलं ___ तिचा बोलण्याचा तडाका सुरूच होता. ती हाणाली-'“पुरूष ते पुरुष, अन बावका त्या बायका, व्यवडारांतली ही एदढी साधी गोष्ट देखील दी. शहाणी झणवजारी माणसं विसरतात. पण त्यांनीं हदी तेवढी खटपट-केली. तरी त्यांना ह्यांत फेरब्रदळ कां करता.

-____ ज्याला पसंत केला नाहीं. .अक्ञाच्या. . नांवावर. £---छे

कि.

१४ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेळी पतन र्‍

' घेणार आहे १ कांही गोष्टी पुरुषांनींच . करायच्या-त्या बायकांना __. कांहीं साघायच्या नाहींत. ब. त्यांनीं त्या भानगडीत पडडंदी नये... अश्याच असतील.” क य ढु र

____ ५६ ह्मणजे, ज्यांचे नवेरे गेळे त्यांनी आपळं वय कितीही कमी... _ असलं तरी पुन्हां ल्माच्या भानगडीत पडूं नये, हेंच कोंनाही -_ -नुझझह्मणणं १? १ ______ ६ होय, तेंच माझ हणणे. अन हें पाहा-तुझी माझी गोष्ट __ . होजे कोणी ह्याचे अमिमानी असतील-मग.ते पुरुष असोत. किंब्रा. बायको. असोत-मळा कांहीं. त्यांच्या विषयीं आदर बाटत नाही.” | 0 त ४ रंगू, हे कोणत्या. अपराधाबददळ बाई ! दहा वषोच्या . _ कोवळ्या मुलॉनी-त्याहूनही लहान लहान मुलींनीं-केवळ त्यांच्या *< व्र डोक्यावर लम्नाच्या. अक्षता पडल्या. एवढ्या करितांच कां त्यांनी. . अ _ सारा जन्म वैधव्यांत घाळवायःचा आणि कसं बर्स आयुष्य ढक-._ - छयचं ? ज्याची तिची. ओळख दिखील' झालो. नाही. । किन तेन.

_ जगण्यांत तरी काय मोज़ £ त्यापेक्षा, मरण आलेळे क्राय वाईट १” ।_ रि माझी. मेत्रीण . आवेश्यांत येऊन झणाली “* पसंतीचा नाही. ' . ___._. झणजे १ मळा वाटतं तुझी याच्याही पुढे. मजल जाईंढ,. अन्‌ | म | | व ___ झणशील कीं मोठाल्या घोडनवय्या वाढूं य्यान्यात, त्यांनी. आपळे ३ . _... स्वयंवर मांडावं, अन्‌ त्या. आवडीनिवडीच्या पार्यी-जिवाचे गक :___ -नसते विचके-विटंबना करून घ्यावी ! आणि घड्या .मनांत-इ.. ___ -आंघळं गारूड-हे. आंधळं म्रेम-मप्राच्या बळांवर दे जोडपं मोठं 7

रंगुताइशी झालेला संवाद. /7ढ। १७

७८-४१%.४-४ १८.४७ ४४१४१७७ २७७ १.४ ल

"सुखी निघेल, असं आहे तर ? बरं समजा कीं या आवडीनिवडींत

जर का चुकी झाळी तर मला वाटतं तूं त्यांना लमाचची सोड

:- चिट्डीही द्यायला तयार होशील !”

.... याकेचितही विचार करण्याच्या भानगडीत न पडतां मी झटळ न्ती "अथात्‌ |! १9

“वा ! छान्‌ ! ही साहेबी पद्धत चांगळी उचललीसं ! बर॑

_ तत्यांच्यांतलीं तरो किती जोडपी. खरी सुखी आहेत याची चोकशी केळी आहे का कुणीं ? कमले, तूं नुसत्या त्या बाहेरच्या

- झकपकीवर नक्रो जाऊंस, अग, 'जे जे चकाकतं तें सारंच सोनं

ळं

नसतं,' समजलीत ! माझ्या तर असंही ऐकण्यांत आहे की, कांही कांहीं साहेबांना या आपल्या इकडच्याच चालीरीती परंत

_७/. आहेत. त्यांना आपल्या पद्धतीपासनं होणाऱ्या त्रासासुळं त्यांच्या

' _ 'तिकडल्या 'हक्काची' इकडच्या आमच्या 'कर्तव्याशी,) अदलाबदळू . _. करायला, मला वाटतं ते मोठ्या खुश्ीर्न तयार होतीळ. . पण साहेब ते साहेब---?

इतक्यांत आपल्या दिवाणखान्यांत, तो मेला धटिंगण--बकिळी

_- करायळा लागल्यापासनं स्वगे दोन बोटं उरलेलं आहे. नो. - इकडच्या परिचयाचा-न पुसतां न. सवरतां, एकदम शिरळा. त्यामुळे तिचं तें बोलणं तसंच तिथेच थांबलं.मूर्ती पण मूर्वी ! डोळे ७. मिचकावित मिचकावित, आपल्या त्या बारक्या मिझ्यांना मधून मधून

_ पीळ देत देत, स्वा) कायशी आपल्याश्ींच पुटपुटली, आम्हांठा

| . बत्यातल एक अक्षरद्दी कळल नाहीं मी आपले तकोनं म्हणते कीं | _. स्त्रारींच्या येण्याब्रदूळची , चोकशी करायसाठी म्हणून ही मूर्ती .

___ १६ कमलेची आपल्या नवऱ्याला गेढेली पत्रे

7607१७७४७३ ४6७ 80 4.00 “सकत कल". ७0 2“ रिक” ७ के /” ८.७० के, १८७ १६०४ ४४0१५५७ ४८४४ "प्पट

आली असावी. स्वारी कोणालाशी उदेद्यून बोलत होती -मग त्याचं

बोलणं त्या कडीपाटाशी किंवा मितीशीं चालळें होतं हें नाहीं

सांगतां यरेत, कारण त्यांच ते चोरल्या नजरेने पाहणं चारी बाजू

कडे पाळीपाळीने चालल्याचे दिसत होतं. पुटपुटणं आटोपल्यावर स्वारी एखाद्या दगडाच्या निर्जीव पुतळ्याप्रमाणे कांहीं वेळ तरस्थ उभी राहिली. त्यांच्या त्या उभे राहण्याच्या ऐटीवरनं अन्‌ _ त्या आविभावावरनं असं वाटळं कीं स्वारीला आपल्या रूपाचा __ भारी अभिमान असावा व तें आपलंरूप आझां दोबीजणीपुढे . मिरविण्याची स्वारीला मोठी होस असावी ! _ माझी तर बाई गबाळणच उडाली. व मी आपली मान खालीं घातली, कां कां असल्या या आचरट व उद्धट वागणुझीचा यापूर्वी

मळा कधींच अनुभव आलेला नव्हता. त्यामुळ मनाला कसंसंच . _ वाटलं. पण रंगूच्या अंगी मोठं अबधान ! अन्‌ ती मोठी. घीट,

__ बायको मेल्यापासनं, गेल्या. तीन चार महिन्यांत, तो सारखा

.___ तिच्या ॥च्छाल लागला आहें . यात त्याचा हेतु झुद्ध असेल- रि _ _ निदान तो तसा असावा असं मी आपलें घेऊन चालते. .

रंगू मोठ्या धिटाईन ' हमणाठी, “कोण हवे तुझाळा ! इथे चाकरमाणसं नाहील. आपल्याला माहिती ग्रायला ! अन्‌ ती आह्मां - बायकांकडनंही मिळण्यासारखी नाहीं. १ नक

यावर उत्तरादाखल त्याच्या तोंडांबाटे एक शब्द निघाला तर

._ अपथ; अगदीं निर्पाय होऊन खजील मुद्रेनं-कारण कांहीं माणसं :.. इतकां खंद्रीर असतात काँ त्यांना लाज हणजे काय पदार्थ

.. असतो याची. ओळखच नसते. ते अपमाना-बिपमानाची

ह कै. .

गुताईशीं झाळेला संवाद. ढ १७

मुळींच पर्वा करीत नाहींत-रावसाहेब पोकळडोक्यांची स्वारी ति 'एकदांची चालती झाली. पण जातां जातां पुन्हां एकदां त्यांनी _ त्या आपल्या बारक्या मिद्लांना पीळ दिलाच. तेवढ्या त्या थोडक्या वेळांत, मळा वाटतं, हा सहाव्यांदा पीळ असेल त्यांच्या

मिशीला !!: आपली उडालेली तिरपिट रंगूच्या लक्षांत येऊं नये झणून मी - हटलं, “ हा ग्रह्स्थ अगदीं वेडावलेला दिसतो?

त्यावर माझ्या मेत्रीणीनं टोंचून झटलं, “खरंच त्याला प्रेमाचं

'बेड' लागल्याचे दिसतं खरं, अन्‌ हा त्याचा उद्योग मसणांत

गोवऱ्या जाईपर्यंत सारखा असाच चालायचा. बिचारी बायको मेल्याळा पुरे आठ दिवस देखील लोटले नसतील; तेव्हांपासनं-< एकदम चार ठिकाणीं यांच्या लीलांना सुरुवात झालेली. काय

असेल तें असो-दिवरसेदिवस यांचं वय वाढायच्या ऐवजी कमी- कमीच होत जात आहे.'”

__._ म्यां म्हटलं, “ खर कीं काय ? ही एक आज तूं मला नवी. नच बातमी दिलीस, आहे मोठ्या गमतीची, पण कायग, रंगू .! आजपावेतो नाहीं मायी जवळ याविषयी बोललीस ते १---पण हे पाहा आतां बरीक त्यानं आपली पसंती कायम केलीस दिसत

रंगू मध्येंच ह्मणाळी, “' हें पाहा गडे, देव त्याला सुखी ठेवो

बापड्याला ! पण-त्याचं नांब सोडीनास,” .___ “ तो आपल्या प्रेमाच्या माणसावर पाळत ठेवील.

:६ अन्‌ त्या प्रेमामुळे एखादवेळ स्वारीची गठडी वबळायचची

वेळ यायची,”

_ शट॑ कमलेची आपल्या नवऱ्याळा 'गेळेलीं पत्र

सटकन यायच क..कककसकायाणणनक शारी

_ . - लोक त्याच्या पाजीपणाच्या कांहीं गोष्टी सांगत असतात. _ तक्षांतळाच एखादा मूखंपणाचा प्रकार त्याने केलान्‌. तर तिनं

_ सांगितलेला प्रकार घडणंही कांहीं मोठंसं अशक्य नाहीं.

-_ -आधींचा आमचा जो गमतीचा संवाद चाललेला होता त्याकडे

पुन्हां वळून मीं झटले, '“तर मग तुझ्या मतानं आपल्या लोकांना

:इकडःचीच पद्धत सोयीची आहे. असंच कीं नाहीं १... ..

_ रंगून उत्तर दिलंन्‌, “ होय. पण मी असं मात्र हणत नाहीं कीं आमची पद्धत अगदीं पूर्णत्वाला पोहोंचळली आहे-अन्‌ जगांत अशी कोणती गोष्ट आहे सांग बरं ! मनुष्याची कृति ही पूर्णत्वाला कधींच पोहोंचळेली नसायची. त्यांत दोष हे _ असायचेच. डोक्यांत कांहीं तरी कल्पना घेऊन उगाच जीवाचा संताप करून घ्यायचा-आटापिटा करायचा-याला वेडेपणा नाहीं तर आणखी काय हणायचे !/” |

_ मर्धेच ती क्षणभर थांबली, तिच्या त्या भाषणार्‍्या माऱ्यापुढे _ माझी अगर्दी गाळणच उडाली. तिचे तें बोलणें मला बऱ्याच अशानं पटलं

ती. झणाली, “' धमाच्या आणि नातीच्या दृष्टीने आमचीच

__ पद्धति भ्रेष्ठ आहे. कारण खरे झटल झणजे ज्याच्यावर आपलं _ मन बसलं आहे त्याला वबरण्यापेक्षां ज्याच्याशी एकदां अक्षता यडल्या त्याच्यावर प्रेम करणं हें अधिक थोरपणाचं लक्षण आहे

__ आपल्या भावांची किंवा बहिणींचीच गोष्ट घेऊं. त्यांच्याविषयी

:___ मी. आपल्याला. ममता व्राटते ती कशी बाटते.!. त्यांचा आपला

डी | -भसळेला संबंध व सहवास हाच नाही कां प्रेभाच्या मुळाशी

रंगुताईशी झाळेला संवाद, - १९

असत £ नवऱ्याच्या बाबतींतही हीच गोष्ट कां लागू पडू नये १ जन्म देण्याचा व संगोपनाचा भार जर आमच्या आईंबापांवर असतो तर या लग्नासारख्या महत्वाच्या बाबतींतही जर आह्मी त्यांच्या मतानं चालला तर त्यांत वावगे ते काय १ आणखी असं पाहा कमळे, आपल्या लोकांत विवाह हा “धार्मिक संस्कार” -मानळा गेला असून तो तिकडल्या सारखा इकडे “ करार £ 'झणून मानीत नाहींत. या बंधनानं स्त्रीपुरु्षांचा कायमचा एक- जीव केल्यासारखा होतो.

आश्चथे वाटून मीं झटले, ““कायमच हणजे नवरा मेल्यानंतर [दिखीळ £ शिव १ शिव १ यापेक्षां मागें सती जायाची याळ ' होती ती काय बाईट !!?

रंगू-''छे ! छेः तशा करण्याला मी भेकडपणा हणत. नवर्‍याच्या 'बरोंबर, देहाची मार्गे विटबना होऊं नये झणून, सहगमन करण्या- पेक्षां, त्याचे मागें राहून, त्यास मुक्ति मिळावी छणून पुण्यकमे करीत आपलं आयुष्य घालविण हें अधिक महत्वाचं. अक्या प्रकारें आपल्या मनाला आवरून त्याच्याकरितां आपलं शरीर झिजर . 'विणारी-व त्याची परलोकऱची गति सुद्धां पाहणारी-स्रीच खरी सह- _ 'धर्मचारिणी हटली पाहिज. हें होत नसळें तर पूर्वीची ती सती 'जाण्याचीच चाळ चांगळी होती. आतां सरकारनं दली कांही कार- 'णांमुळें ती चाल बंद पाडली. ही. गोष्ट वेगळी, !'? |

_ * अन्‌ विधवांनीं लम करूं नथे हणून जे तुझं ह्मणणं पडतं. तें एवढ्याकरतांच !”"

२० केसलेनवीं आपल्या नवऱ्याला गळला पत्न

क्क नन य डी कनल ककल ण नसे 60४६ ४८-//१/१५.” ४-0 ४.४ ७८९५ १.० ४ १. "१०५५०००२०५ ०७५५० €€€१./४%”0१/ “0 “"-”१

_ “ त्यांना जर आमच्या धर्मात राहायचं असल, आणि जातीचा अभिमान असेल तर त्यांना असं वागयलाच हवं.” , “ गडे रंगू, अन्‌ हा लाजिरवाणा व हृदयाला द्रव आणणारा प्रकार पाहून तुझ्या मनाला कांहींच वाटत नाहीं £-दहा वषोहून मी वयाच्या अद्ला २० लाख बालविधवा आपल्या या देशांत निघतील त्या साऱ्याजणींना आपले हें राहिळेळें एवढें मोठें आयुष्य अगदीं शून्य वृत्तींतच घाळवायला सांगणार तूं £” | __ ““याबर मी तुला असें विचारितें कीं, तिकडे दुसऱ्या सुधार- लेल्या देशांत-जो देखावा दिसतो त्याहून का हा जास्त हृदय- द्रावक हणतेस तूं !--तिकडे जास्ती नसल्या तरी तितक्याच द्वाड कुमारिका-अथवा स्त्रिया नवऱ्याच्या शोधांत असलेल्या सांपड- तील. अग जिथे आवडीनिवडीचा प्रभ आळा तिथें मनाजोगता _ बर मिळेपर्यंत स्त्रीला वाट पाहिलीच पाहिजे. अन्‌ शेवटीं मना- ' सारखा जोडा न मिळाल्याने कोणत्या तरी जरठाबरोबर आपला संसार थाटायचा, नाहींपेक्षां झातारपणापर्यंत कोमायावस्थेतःच दिवस घालवून शेवटीं दुःखाने छाती फुटून मरायचे, याच्यापेक्षा आमच्याकडचचा प्रकार जास्त लाजिरवाणा किंबा हृदयभेदक आहे असें मला वारत नाही. |

दिवाय दुसऱ्या एका गोष्टीकडे पाहिलें पारिजे. अश्या करण्यानं व्हायचे काय कौ समाजांत जी आज शांति व समाधान नांदत

_. आहे त्या ऐवजीं लोकांत असंतुष्ट माणसांची संख्या वाहून हं एक

“नसतं अरिष्ट ओढवून आणल्यासारखं व्हायचं. हें पाहा कमळे, _ साऱ्या गोष्टी आपण ज्या दृष्टीनें त्यांच्याकडे, पाहूं त्या दृष्टेवर.

र्युताईशीं झाळेला संवाद, २१

अवलंबून आहेत. मीं तुला पूवीच सांगितले कां ऱवकाकतें ते सारें कांहीं सोनंच नसतें. ” | माझ्या तोंडांतने शब्दच फुटेनात, मी आपली तिचे बोलणें 'छऐेकत स्वस्थ बसलें. __ .“ आणि या आपल्या एवढ्या मोठ्या देशांत जिथे २० कोटी बायका आहेत त्यांत २० लाखांची ती कितीशी भातबरी !*? तिचचा तो बुद्धिवाद ब कळकळीचे बोलणे ऐकून मी तर कुंठितच झाळें, अन्‌ नुसत्या शिकण्यानेच सारा कार्यभाग होतो असे नाहीं ही गोष्ट माझ्या प्रत्ययाळा आली. खरा शहाण- * पणा मिळवायला भाराभर पुस्तकांच्या बाचनापेक्षा अवलोकन आणि मनन यांचाच जास्त उपयोग होतो असें मला वाटलें. एका - बाबतींत मात्र अद्याप माझ्या डोक्यांत विचार घोळत होते. त्यांचा मळा उलगडा न झाल्यामुळें मी रंगूला फिरून झटले, _ “: पण गडे रंगू, तूं ह्वणतेस ते सारं जरी एक वेळ कबूल केळ तरी या तरुण विधवांना सोंवळं करण्याची जी घाई केली जाते तिचे मम नाहीं मळा कळलं. त्यांच्या रूपाचे विद्रूप करा- _-यचा हा खटाटोप कश्यासाठी अन्‌ उपासतापास करून जिवाला जाळायचे तरी कक्यासाठीं १ या तिच्या देहदंडापासून नवऱ्याच्या आत्म्याला काय लाभ व्हायचा १ किंवा जगांत जे नाना प्रकारचें मोह असतात, त्यांच्यापासनं दूर राहण्यासाठी ही पूर्वीच्या कषींनी युक्ती तर योजली नसेल : तुझंच पाहाना--पूर्वी तू॑ कशी एखाद्या -देवतेसारखी दिसत होतीस--पण तूंच आपल्या र्ूपार्च विदठ्ठूप करून घेतलंस ! ” का

ख््क्

२२. कमलेची आपल्या. नवऱ्याला गेळेळीं पत्रे आ.

लड व म कलकल काकी १४-७५ ७७१ ७-९ १७४ ७४ ०४००”? ण? फण०9 ०9०२१ ०१3०9०9००१ ०१9०्०्9्ज्ण्क्््य्य्य््ज्ण्य्य््जा्ााा्जा्ज्ा्ज्जा्जञ्ञआज्ज्आ्>आ>आ>>“>-.।><

१८. %-/ १५०४१५ ७४८७ ४१%

| रंगू रागवून म्हणते '“जळलं मेलं ते रूप ! ह सारं तर्केट त्या __ नव्या बोलघेवड्या पंडितांचं असेल, त्या केसांचा अन्‌ त्या रूपाचा

स्तीच्या अत:करणशुद्धतेशीं काय संबंध ? ज्याच्या सुखासाठी ”/ * :__. म्हणून हे केस दिले होते तो स्वतःच जर अस्तित्वांत नाही आणि | :_. त्याच्याच नांवावर व त्याच्याकरितां म्हणून जर तिळा आपला |

:__ काळ घालवायचा आहे तर मग.ह्या केसांची तरी तिनं इतकी:

.__ काळजी काय हणून करायचा १ |

__.ळ है झणत असतांना तिचे डोळे पाण्याने भरून आले. ती : _ सद्गदित स्वराने कापऱ्या आवाजाने हणाली, “' नवऱ्याच्या

* _ मागनं मग दागिन्यांची न्‌ त्या रूपाची तरी एवढी काळजी -__ कशाला ? जशी मी माझ्या केसांना व दागिन्यांना रजा दिली, ._.. तसंच, माझ्या हातीं असतें तर, मीं हे आपलं रूपही झुगारून

:. . दिळें असतं. परंतु करायचं काय ! देवानं हा देह माझ्या मागे. / _ लावून दिलेला आहे, तेव्हां शेवटपर्यंत तो कसा तरी घाण केळा _.. पाहिजे. माझी धमावर पूण श्रद्धा असून माझ्या पतीची माझी... __ स्वर्गी गांठ पडेळ असा माझा पूण भरंवसा आहे.” . ___ हे रेवटचे शब्द उच्चारतांना तिचा गळा दाटून आला. तै :_ पाहून माझीही पण तशीच स्थिति झाली. पतीविषयीं प्रेम व मक्ति, |

:_ कतेव्याविषयींचे विचार जे रंगूच्या बोलण्यांत आले ते-रंगूचे .

,... इ व्येय खरोखरच अत्यंत उदात्त आहे. ' आपल्या नवऱ्याच्या » ' *

_. मागे बायकोने रूपाची किंवा दागिन्यांची कशासाठी चिंता

।_ वहावी /”-यांच्या पलीकडे, .' प्रेम व भाक्तेः यांची मजळ ती; म _ कोठवर जायची ! क

गुताईशीं झाळेला संवाद. २३

थोडा वेळ आणखी थांबून व पुन्हां लोकरच भेटण्याचे कबूढ करून ती गेलीच. तिनं पाठ वळावैळी असेळ नसेळ तोंच-आपल्या दोजारीं कांहीं गडबड चालली असल्याचें कानीं आलें, आवाज: ओळखी'चाच. दोघं माणसं जोरानं ओरडताहेत, शिव्या गाळी करता- हेत, मधून मधून मारण्याचाही प्रकार चालल्याचे ऐकूं येत होतं. ह्या लांबलचक पत्राच्या आरंभीं मीं जै कोडं घातलं आहे तेंच कोडं हे. सोडवायचं तें येत्या पत्रांत. अन्‌ त्याच्या मोबदल्यांत आपल्या आवडीच्या माणसाकडून हवं ते बक्षिस मागून घ्यायचं,

आपली कमला.

पत्र ६ वे. पसरट ल ्य्दा . | कोठे तरी ब कांही तरी चुकत खरं !

जिवलगा, आज एक चांगली आनंदाची बातमी कळवा-

यची आहे. ती बातमा म्हणजे आपल्या गोदूच्या ल़ाचं ठरलं

ही. मुलगा मोठ्या घराण्यांतलळा असून हुंडा तीन हजार रुपये . द्यायचा ठरला, याशिवाय करणी बिरणी निराळीच ! ठीकच . आहे ! त्यांनी आपल्या मुलाचे लभ करायचं म्हणजे मुलीच्या

बापावर त्यांचा हा उपकारच नाहीं का होणार १ खरं म्हटल तर हे हुड्याचे एवढ्यावरच तुटळे हच नवळ म्हणायचं ! कारण

4२७.

मुलीच्या बापाला भिकेला लावलं नाहीं तर मग त्यांत आमचा. _ मोठेपणा तो काय राहिळा १ तरी बरं कीं मुलगे किंवा मुलीच _ होणं हें कोणाच्या हातचं नाहीं. प्रत्येकाळा मुली होण्याचा संभव

असतो. मुलीच्या आंगावर दागिनेही चांगळे गोठ तोडे-बिंदी

बिजवबऱ्यापर्यंत-दहा हजारांपर्येत घालायचं ठरलं आहे. मग आतां

_.. एवढा हुंडाजोघेतला त्याला काय हरकत ! पत्रिकाही जुळलीच-- __ छत्तीस गुण मिळाले. अन्‌ बाकीचं सारं जुळलं कीं पत्रिका या _ जुळायच्याच ! आपल्या डोळ्यासमोर नातीचं लयन जुळल्याचं पाहून . म्हाताऱ्याला मोठं समाधान वाटलं, आतां वाटेल तेव्हां मरण | __ आले तरी त्याला म्हाताऱ्याची तयारी. त्याळा सुखानं मरण येईल.

. ल्य़ याच पंधरवड्यांत व्हायचं ठरलं आहे |

कोठें तरी व कांहीं तरी चुकतं खरं! २७५

रंगूताईंचं त्या दिवशीचे मुद्देसूद बोलणं अजून माझ्या कानांत

'गुणगुणतं आहे. तिच्या ह्मणण्यांत बरंच तथ्य आहे; पण वयांत

येण्यापूर्वी घडून येणारी जबरीचीं ल्य़-( निदान आपल्या ब्राह्म-

णांतलीं तरी ) पाहून माझं तर मन अगदीं गोंधळून जातं. ल्म 'झणजे नुसता सट्टा झालेला आहे. बाजारचा सौदा करावयचा 'तश्षींच पोरींची लम, कुद्यींच्या ( पोरगी मोठी गोड आहे बरं) स्थळाचं अद्याप जुळले नाहीं. बाप स्थळ पाहून पाहून अगदीं मेटाकुटीस आला आहे. कोठें गणगोत जमळं तर एक नाड येते,

तर कुठं मंगळाचीच आड; कुठे हुंडाच भारी मागतात, कुठें ,

सुल्णा शिकला सवरलेला पण अगदींच अशक्त, अशा कांहीं ना.

कांहीं नडी निघतात. इकडे शेजारीं पाजारीं घरोघर तिच्या ल्यना- चीच चचो चाळलेली. ह्मणजे बापापेक्षां देखील तिऱ्हाइतांना. . मुलीच्या कल्याणाची काळजी जास्त ! तरी लोक कसे आहेत याहा ! ! बापाने अजून लगीन केळं नाही हणून त्याला नांवं ठेवा- यळा एका पायावर तयार ! बिचाऱ्याची कोण फजीती ! त्यांचा सुघारणेकडे ओढा असल्याचं तिकडे ठाऊकच आहे. अन्‌ तश्ांत एकुलती एक मुलगी असल्यानं ती त्यास जीव कीं प्राण ! अज्ञा सुळीळा-नुसत्या पुढच्या आशेवर बाटेळ त्या घरीं त्याने लोटा-

यची का ! गेल्या थुक्रवारचीच गोष्ट; एका दीड शहाण्यानं एक स्थळ दाखविळ-थट्धेनं नव्हे हो-मोठ्या गंभीरपणाने “* अगदीं

सुंदर ' असं स्थळ-वराचं वय अवघं ५० वर्षारचे-झाले, पहिल्या

बायकोची पांच पोरं आहेत--असें सुरेख स्थळ हातचं घाळविलन्‌

. म्हणून तो रागाने अगदीं लाळ झाला. लोकांनीं तर अथातच __ त्याला वेड्यांत काढलं हं सांगायला नकोच !.

२६ कमलेचीं आपल्या नवऱन्याळा गेळेलीं पत्रे

.. खरंच, .सुलीचं सोंळावं वरीस संपण्याच्या आधी तिचा :._ बाडनिश्वय किंवा ल्म़ करायचे नाहीं व पन्नास वषोहून अधिक . वयाच्या वरास कोणी मुलगी द्यायची नाही अश्या सारखा

११ ७७४ १०१..७ १८९ 0.०0 ७७७७७0

::__ एखादा कायदाच कां नाही करून टाकीत ! एकदां सांगायचं

झालं होतं कीं आपल्या राज्यकर्त्यांचे धोरण असं आहे कीं लोकांच्या धार्मिक व सामाजिक बांबतींत हात घाळ्यचा नाहीं. असं सांगि- तल्याचं मळा आठवतं खरं, पण हा नियम. नेहमीं कांहीं पाळला जात नाहीं. कारण मनांत आलं तेव्हां हा नियम कांही. आड

.,. आलेला नाहीं. असले कायदे लोकांना टाळतां . येतात म्हणून :_. _ म्हटलं होतं. कांहीं शहाण्या शहाण्या माणसांनी असे कांहीं. कायदे

करण्याचा प्रयत्न करून पाहिला होता-त्यानं इथून तिथवर घोटाळा भात्र माजला. आम्हां बायकांना या कायद्यांतल्या तत्वाचं काय. कळायचंय म्हणा, पण एवढं बरीक खरं कीं कुठें तरी अन्‌ कांही - तरी चुकत आहे खास ! या बाबतींत लोकांस ताळ्यावर आणायचं

:.... असलं तर उपाय सक्तीचेच योजायला हवेत

आतां मी आटोपतेंच, वापुरढे जर लिहायला लागलं तर नेहमी :.._. सारखी वेडाची लहर येण्याचा संभव आहे. उद्यां कांही लिहायचा ..__ विःचार नाहीं. स्वारीशिवाय एकएक दिवस कसा कष्टांत जात आहे. _____ आपली |

कमला

००७

जन्मगांठीच्या दिवशींचा थाट !! /. ..

. धरांगेधवरा, किती तरी मायाळू स्वभाव हा ! कीं हिरेनामी बांगड्या, मोठ्या प्रेमानं-अन्‌ मला नेमक्या त्याच दिवशीं पोंहो- चाव्यात या बेताने पाठवायच्या ! कामाच्या एवढ्या गर्दीत माझ्या विषयीं इतकी काळजी बाळगायचची-माझ्या वाढदिवसाची _ आठवण ठेवायची, आणि मला देखीळ कळूं न देतां त्या ' खरेदी करून स्वतः बरोबर न्यायच्या !-यावरने तिकडे-मनांत थोडं फार प्रेम वसत आहे हें तर दिसतंच.-निदान मी तरी त्यावरने आपल॑ असंच अनुमान काढते. खरंच गडे, इथं जर असायचं झालं असतं तर मी स्वतःला आपलं अंतःकरण उघड करून दाखविलं असतं अन्‌ मग कळलं असतं. या आपल्या प्रेमाबद्दल ही आपली. दासी आपली किती कणी आहे तें. प्रियकरा, तिकडच्या वियो- गानं माझं अंतःकरण कसं पोखरून निघालं आहे. मळा “ इंके- ___ खोरै तर्कटी” ह्मणून झणायचं-हा आळ सोसायचा हझणजे मोठं ।

कठीण, माझ्या अंतःकरणांत जै विचारांचं काहूर माजलं आहे.

त्यांच जर या कागदावर मळा चित्र मांडता आलं असतें तर ह्यांच्या योगानं मनावरचं ओझे किती तरी हलकं झाळं असतं. पण मन आवरून धरण्या विषयींची तिकडची आज्ञा मला अक्ष- रः पाळली पाहिजे; नाहीं तर हें मन मोकळं सुटायचं अन्‌ तसं; _ झालं हमणजे-न जाणो-मी आपल्याला कायमची अंतरायची !.

क कद यशद्िवकवगापा कायास

२८. कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेठेलीं पर्त्रे,

कालची मेजवानी थाटांत पार पडली. बोलावणं केलेल्या

साऱ्या बायका आल्या होत्या, नाहीं आली काय ती भारती. पण __ तिच्या नवऱ्याने दुसरं लयन लावल्यापासनं ती मुळीं बाहेर कुठेंच ..._ जेवायला जात नाहीं. काल कांहीं छान छान गाणीं ऐकायला सांपडली. __ त्यांत त्या आपल्या रजिष्टारांच्या घरच्या मुळी-त्या तिकडे ठाऊ-

कच आहेत-त्यांच्या गाण्यांनी तर मनाला चटकाच लावून

-सोडला. त्यांचा तो कोकिळेसारखा गोड आवाज-त्यांचे ते

कोमळ व पोस्वयाला साजेशे हातवारे पाहून बायका अगदीं -मोहून गेल्या, ( मळा आतां त्यांचं नांव आठवत नाहीं )-पण ते.

चिरुटभक्त तिकडचे स्नेही इथं काळ असायला हवे होते-मला _ त्यांची भारी आठवण झाली. कारण एवढंच कीं त्यांना आपल्या . मुलींना लिहिणें वाचणे किंबा गायन वगेरे शिकवायची भारी चीड आहि-कालच्या त्या दोघां मुलींचीं-बहीणींचीं-गाणीं जर त्यांनीं कलीं असती तर त्यांनीं अगदीं खास तारीफ केली असती व

च्या विचारांतही थोडासा फरक झाला असता

पुरुषांपावेतां-त्यांच्या कानी जाइपर्यंत-मोठव्यांन गाणीं होऊ -नवेत ह्मणून आझ्ीं एक युक्ती योजून ठेवली होती. मोळकरणीला __. अगदी बाहेरच्या फाटकाशींच पहारा करायळा बसवून ठेवल होत . -ही अश्शी सावधगिरी ठेवण्याचं कारण तो पोकळडोक्यांनी केळळा : _ आचरटपणाचा प्रकार आमच्या आठवणींतनं अद्याप बुजला नव्हता.

खरंच, आपलं सहज विनचारते. आपल्या त्या पोकळडोक्‍्यांची

_ बहीण विधवाश्रमांत पुन्हां लभ छावायासाठी ह्मणून गेल्याची _ “होकांत दाट वदंता आहे-याची आहे कां तिकडे कांहीं बातमी १

५८१५० ४८ ५

न्हय. . 1... |

जन्मगांठीच्या दिवशींचा थाट! २९९. ।

बयाणा

अच. "९१४६-०५-४५. /१५/.० ९५४७४५. ७५४०१०९,

सला तर ही गोष्ट अगदीं खोटी वाटते. काळच ती अन्‌ तिची आई इथ होत्या. पोर मोठ्या. खडतर नशीबाची खरी ! अजून. तिच्या ओठावरचा जार देखील वाळला नसेळ तोंच तिळा वेध-. . व्याची दोक्षा ! या पुढे सारा जन्म कपाळाला हात लावून कंठा-

यचा ! हें पाहून कीं नडे काळीज तिळतिळ तुटतं ! कुटाळ ” _ मंडळींनी तिच्या नांबाचा गांवमर बोभाटा करून सोडला आहे...

याला कारण कोणतं हणून विचारलं तर एवढंच कीं, ती ल्मा.

क 10000

कार्यास जाते न्‌ अजून ती सोंबळी झाली नाहीं. हें तिचं करणे. |

जुन्या मडळीला कुठल खपायला ! य्य

आहे कां ध्यानांत £-त्या मालचाऱ्यांची बायको-पिंपळाच्या. . पाराला प्रदक्षिणा घालीत आणि नवस करीत होती ती ! त्याचं स्वारीला भारी हंसू यायचं. त्या वेळीं लोकांच्या * खुळचट धरम- -भोळेपणाबद्दळ ? कायसासा टोमणा द्यायचा झाला होता ! मग. आतां याचा उलगडा कसा करायचा £ कारण ती बाळंतपणा-

क ॥7>.

करितां, आपल्या बहिणीकडे आठळेली असून तिचे दिवस अगदीं भरत आलेले दिसतात, | _ अजून मला थकल्याथकल्यासारख॑ अन्‌ जीव गळाल्यासारखं वाटतं आहे. काळ रात्री किती वेळ तरी विचार करीत बसलें. _ होतें त्यांचा हा सारा परिणाम !-बरं डोळा लागल्यावर तरी काय 'एकसारखीं स्वझामागून स्वप्नं पडत होतीं. किती तरी मजेदार तीं स्वमं अन्‌ त्या वेळचे ते गोड गोड देखावे ! पण शेवटीं काय-. निराशा ! व _______ आपली | कमला.

ग्रहण व प्रेम, आज सकाळला समुद्रावर किती तरी मोजेचा देखावा र्‍आझ्यांला पाहायळा सांपडला ! खग्नास ग्रहण असल्याने सूर्यबिंब .. अगदींच साम्य आणि निस्तेज दिसत होतं. भर दुपारला चांदण्या ,_ :रात्रीचं रूप दिसे लागलं. एकंदर देखावा मोठा गंभीर व भयप्रद

असाच दिसत होता. अगदीं नास्तिक माणसांच्या मनांत दिखील झश्रय व आदर उत्पन्न झाल्याखेरीज राहिला नाहीं, | ___. आपल्याला जुनी कथा माहीतच आहि. ब्रह्मदेवाने सूयोळा व चंद्राळा त्यांच्या हातानें कांहीं पाप घडलं ह्मणून शाप दिलाने. _ कीं तुमच्या या अपराधाबद्दल तुझह्यांला प्रतिवर्षी साप गिळतील

. असा संबंध लावीत असतात. छायेवर बसविलेळं रूपक हणजेच

_ हे साप, पण यावर . माझी. एक आपली तिसरीच-निराळीच _ कल्पना धांवते. मला. आपली एकाएकींच सुचली ती इ

-. . सांगू का माझी कल्पना £ पण-मलळा बाई मोठी भीति बाटते "कीं ती ऐकून तिकडे 'इंसूं येईल आणि माझ्यावर “ तकटी'पणाचा असलेल शिक्का पक्का होई ! पण मी सांगतच. मळा तर आपलं __ असं वारतं.कीं प्रेमाच्या योगानं माणसाच्या अंगीं जी मृदुता येते, न ब त्याच्यांत जे सात्विकत्तेचे वारे खेळूं लागतं त्यावर ह-सापाचे

-. आणि तेच ह आपले चंद्राचे अन्‌ सूर्याचं गरहणं.त्या जुन्या कथेचा

ग्रहण व प्रेम शेर

१0 सदा टण अकल ह हव नान्पपटाणा भै ०९४ ,// "१.0 %-/%,९१.” . यी

यासच आळा जळ य्प्य्य १.९ भाळ ७.९५” ४९५५-०५. ५/%./१- ५५“ “0९ ल.” १८ ४५७ १. “२०४५-४० ाानाााााश्

काय किंवा छायेचं काय-रूपक बसविलेलं . दिसते. परस्परांतील प्रेमामुळं स्री आणि पुरुष हे एकमेकांना गिळतात. नाही तर काय १ तिकडनं मला त्या साहेब लोकांत चंद्राला स्त्रियांचं रूप असल्याचं सांगितलं होतं. त॑ जर खरं मानळं तर अन्‌ त्याच्या शीतलपणाकडे व सुंद्रपणाकडे पाह्यळ॑ हणजे हें बायकांचेच रूप _ मला जास्त पटतं, दिनराज सूर्य आणि त्याची राणी ( चंद्र ), यांनीं, या सटोसहामाशीं पडणाऱ्या गांठीमुळें अत्यंत उत्सुकतेच्या .. भरात एकमेकांस कबटाळलं नसेल कशावरून !

त्या वेळीं मळा सहजच “ इकडली ? आठवण झाली. कोण- तीही भव्य अन्‌ शोभिवंत अशी गोष्ट दृष्टीस पडली कीं मला आपली इकडील आठवण व्हायचीच ! माझ्या मनांत असं यायळा __. छागलं कीं ज्यांनी. आपलं. आयुष्य ठूट व जाळपोळ करण्यांत बाळविलं, ज्यांना मनुष्याचा प्राण घेणं हे. ढेंकूण चिरडण्याइतकंच महत्त्वाचं वाटत होतं अश्या कूर, जुलमी, मी मी हाणणाऱ्या सत्ताधी- शांच्या हृदयाचं पाणी स्त्रियांना आपल्या निरतिशय प्रेमानं कसं केळं आहे १ स्त्रीच्या रोमारोमांत प्रेम ओथंबलेलं असतं; त्यांच्या अंतःकरणांत प्रेमाशिवाय इतर कांहीं सांपडणार नाहीं; तिच्या स्या जीवंत आणि अत्यंत निमळ अशा. प्रेमप्रबाहांत पुरुष बुडून जातो; त्याच्या अंगी दिसून येणारी कठोरता नाहीशी होऊन तो. अतिमदु बनतो, आणि त्यांतून बाहेर पडल्यावर त्याच्या आंगावर . 'एक प्रकारची तेजाची. दिव्य छटा झळकू लागते व ती वाढतां.

वाढतां त्याला शेवटी अत्यंत श्रेष्ठ व उन्नत अद्या खरूपाळा नेऊन पोंहोचविते.. .... . . . ,

३२ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेलीं पत्रे.

._. ,आज पहांटेस: माझं अंतःकरण इतकं खिन्न होतं कीं, मी आपल्या ठिकाणीं, बाहेर पडायचं नाहीं, घरींच रहायचं, असा निश्चय केला होता, अन्‌ एक सबेद मिंगरचैमिंग फोडून त्याच्या एका तुकड्यावर काजळ पाडलं होतं. त्यांतनं घरच्या घरीच बसल्या बसल्या ग्रहण पहायचं मीं ठरीबळं, पण इकडे आईचा _ व बाबांचा आग्रह पडला कीं गाडींत बसून समुद्रावर जायचे झणून. असं करण्यांत त्यांचा हेतू हा कीं त्यापासून माझ्या मनाला किंचित्‌ हुशारी येईल, भोळीं बिचारी ! या फेरफटक्यानं फार _ तर उल्हसित वत्तीच्या आच्छादनाखालीं आंतल्या आंत भाजणारी _ परंतु अस्फुट अश्ली खिन्नता मात्र जास्त वाढेल हें त्यांच्या लक्षांत आले नाहीं. मला था गोष्टींचे मात्र राहून राहून नवळ वाटतं कीं हीं तरुण असतांना यांना स्वतःला कधीं भशा अडचणी 'पडल्याच नसतील काय ! यांचा आयुष्याचा ओघ अगदीं संथ-. - पणे, इकडे तिकडे न बळतां अखंड वाहात गेळा काय १? . _ _. गर्दीतने गाडी नेण्याची सोयच नव्हती. त्यामुळें बऱ्याच अंत- -. रावर तिला सोडून आक्षी पायींपायींच, समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत, चाळत' _ गेलो. त्या वेळचा तो देखावा अत्यंत चित्ताकर्षक असा होता... _ समुद्राच्या 'लाटा किनाऱ्यावर येऊन मोठ्या जोरानं आदळत.

त्या वेळचा त्यांचा तो आवेश. पाहून कोणाला वाटेल कीं, या

०>ण्>्ज्ज््य्ज्या्ा्ज््श्यज्ा्ा्>>ा>्ा>्ा>्ा>्ा>ाा्>्ा>्ा>्ा्ा्य्््

... . पर्वांच्या निमित्तानं स्नानासाठी मोठी छाती करून आंत उतर-

_ छेल्या किंबा उतरूं पाहणाऱ्या स्त्रीपुरुषांना वाहून न्यायचं असा

.... त्यांनीं मनाशीं निश्चयच केळेला असावा !

___.. उत्तरेकडच्या या एका टोंकापासून तों थेट दक्षिणच्या दुसऱ्या .... टॉकाप्येत एक मेलभर प्रदेश सारखा माणसांनीं गजबजलेला.

ग्रहण व प्रेम. | > 8 ३३ |

णा

"५४-४५. ७७

पणण्पापापा?*१पा पाश रवर

होता. पण तिथे जमलेल्या माणसांच्ची एकंदर संख्या किती भरेल, व त्यांत स्नानासाठी आलेळे किती व निव्बळ मोज पाहायसाठीं हणून किती, हें कसं सांगतां येईल £ दूर एका टोकाला एक फोटो काढणारा, घोड्यावर केमेरा बसवून _ कद्याचासा फोटो घेण्याची खटपट करतो आहे असं दिसत होतं

मधून मधून एका लांबच लांब अश्या बांबूच्या टोंकाला बरीचशी

खेळणीं अडकविलेलीं दिसत. पण माणसांच्या त्या भर्यकर गर्दीत ते खेळ नेणाऱ्या माणसांचे चेहेरे माच दिसत नव्हते. मिकारी

तर पाबलोपावलीं दिसत. त्यांत कांहीं बसलेले, कांही फिरतांना

थोडेसे गातांना-तर १०]२० शोख फुकतांना दिसत. अश्टी एकं-

दर मोठी मोज दिसत होती. पश्चिमेकडच्या बाजूकडे पाहिलं तेव्हां थोड्या अंतरावर दोन साहेब घोड्यावर बसून जात अस- ळेळे दिसले, त्यांनीं आपळे घोडे शेजारीं शेजारीं दुडक्या चालीने पण हळुहळू चालविले होते. ते मध्येंच थांबत थांबत-वळणें घेत

घेत, व गप्पा मारीत चालले होते. त्यांपैकीं एक मडम असल्याचं.

माझ्या चटकन्‌ लक्षांत आलें. आणि तिला त्या आनंदाच्या शिखरावर बसलेली पाहून तिच्या त्या सोख्यमय स्थितीशी मी माझ्या दु:खमय स्थितीची तुलना करूं लागलें. त्या वेळीं मनांत

_ . ज्या दुःखाच्या उकळ्या फुटल्या व ज भयंकर विचारांच काहूर माजल त्यान शेवटला माझ देहभान नाहास झाल, पण इकड्च

ते बकीलशिरोमणि माझ्या मदतीला हझ्कणून धांवून आल अक्षा

. रीतीनं त्यांच अचानक दरांन झाल्या कारणान वाटलळल आश्वय

आणि तसेच ते एकदम अदृद्य झाल्यामुळं आंतल्याञांत येणार इंसू-यांमध्ये बाकोच्या साऱ्या वुत्ति विरून गेल्या. आनच्या पासून

२४ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेलीं पत्रे

» . शण न य वनत

पन्नास पावलांवर पोकळडोके थेत असतांना मीं प्राहिळे, आणि बरोबर त्यांच्या जोडीळा, ते जगन्मित्र-दुसऱ्याच्या जीवावर उड्या

. मारणारे-मुसळे-हे होते. पण त्यांची मळा ओळख परण्याच्या

लट शी

नया "१.४९, ४१.४ क ११.५४ १.४ ७४५४४५ ४५४७ १४.७५.

_ थूर्वीच बाबांच्याकडे पोकळडोक्यांची ओझरती नजर गेली, अन्‌ काय चमत्कार सांगावा !--बाबा नजरेस पडतांच स्वारीनं लाग-

लाऱ्च तिथनं पळ काढला, अन्‌ काय ! त्यांचे ते दीड शहाणे खही आपल्या मित्राचा पदर घट्ट धरून त्यांना सारख मागं ओढीत होते

पण पांकळडोक्यांनीं तिकडे मुळींच लक्ष्य न देता. आपली वाट

_ चालायचार्‍च क्रम सुरू ठेवला होता.भराभर पावलें टाकीत टाकीत

एवढ्या त्या गर्दात-माणसांची जिथे खिचडी झालेली होती

, अश्या त्या दार्टीत-हे एकचसे काय पण असे शैकडों-इजारों ' परोकळडोके नसतील कश्ञावरून £! कदाचित्‌ या आमच्या पोकळ-

डकयाचा त्या साऱ्यांवर ताणही असू दकेल !

एक मनोद्रत्ति मावळून तिच्या जागीं दुसरीचा उदय किती सपाऱ्यान हाता, याचा विलक्षण अनुभव मला आज सकाळला या.

' आला. पोकळडोक्यांच्या जाण्याचा तो गमतीचा प्रकार घडून

आल्यानंतर मीं आपली नजर समुद्राकडे वळविली, तोंच एक

अत्यत मनारम.पणू खदजनक असा देखावा माझ्या दृष्टीस पडला एक सुमार सोळा वषाची देवतामूती परत फिरणाऱ्या लाटांतून __ _ बाहेर पडत आहे-तिचा तो कोमल हात साठी उलटलेल्या एका

___ वृद्ध कपोच्या-जख्ख म्हाताऱ्याच्या-हातांत आहे. तिची . स्थिति

या वळी मला एखाद्या बंदिवानासारखी दिसत. होती. ह्या जोड-

ग्रहण वप्रे. ३

ययज्पणपपण२7)२73२23109णयण२? 0 ण 0२५२प२५2२०202ीणर 020 णल "६१४ ४४४ १४८४१९ ४८७४१८७१५४ १८४ ४०७४ ४४ १०-४७ ४५०० फकट ४-७ १२७४११४ ७७७ र ७

कयाय सवज धज, ११८१ १८ १.४0 १८७ ७.० धल भा ७.४ ७७० ४७/५0/ ७0,४ कली,

. प्याच्या झालेल्या लमाची बातमी जर का मळा आधीं लागली नसती तर त्या थेरड्याला मी ह्या मुलींच : आजोबाच म्हटलं असतं. पण त्या जरठाच्या अफाट संपत्तीला मार्ग कोणी तरी - मालक हवा ना ! तो व्हावा एवढ्या साठीं त्यानं हा खटाटोप “केला होता ! !

त्या परम सुकुमार वब रमणीय मूर्तीला पाहून-तिची ती - श्या वेळची भयानं व्याकूळ झालेली मुद्रा, आंगांत भातीनं भरलेले कांपरं, कपाळावर आलेले ते अस्ताव्यस्त झालेले पण ''स्यामुळेंच शोभा येणारे केस, ते मोतिया रंगाचं मलमलीचं तलम पोताचं पण भिजून किंचित्‌ जड झालेलं पातळ व तें अंगाला ' घटट चिकटून बसल्या कारणानं सुंदर दिसणारी तिची ती आंग-

लट, अक्या त्या मूर्तीला पाहून मला ही कोणी जलदेवता समुद्राच्या

_, पृष्ठभागावर अवतीर्ण झाल्याचा भास झाला. व. क्षणभरच

बायकांचा जन्म आल्याबद्दल मळा वाईट वाटलं. लागलींच* | - माझं मन दुःखाने कळवळले, असं तीव्र दुःख यापूर्वी मळा

- कधींच झालं नव्हते. त्या दुःखाच्या भरांत मळा एकाएकी आठ- "वण होऊन त्या आवेशांतच माझ्या तोंडातून ''रगे, रंगे

___ “सू आहेस १” अश्या प्रकारचे उद्गार बाहेर पडले

प्रियकरा, मीं आपलं खरं खरं ते सगळं समोर सांगून टाकलं

. आपल्यापासून मी काय चोल्न ठेवणार ! साऱ्या जन्मांत माझ्या “हातून हे एक ज पाप घडलं त्याची मला क्षमा नाहीं कां व्हायची! . "कोणीं माझ्यासमोर जगांतली सारी संपत्ति आणून ओतली ह्मणून

_ _ 'मतेवढ्याला सुळून माझ्या असलेल्या स्थितीचा पालट करण्याची

बना .' ,

|

३६ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेललीं पत्रे

२०५ 2---.-:727/0200/7-7पट00000नती नया

नतर ानाका वाचायचे कणो काक... १० ०० ०... काणणणीपे१ी0ीणणणीणी१ १२२0१0 १ ५४४१७० 170 व ४ तकी फली कुली कलती मिली क 0७ ७० ७.९ ४९ ४.७ ४.८९ १७१५७७ ७७१ ४९०४७७७११७ ४७४४०४ ४९११-११.” ४५.” १.०४ १.७० १७७९ १.७९ ४ कली फुटी 0८४१४७४ 0७ भ्न्ट वी भन

:__ इच्छा मला कधीं तरी होईल काय! छे ! कधींच नाहीं.कारणज्या ___ ठिकाणीं स्वारीच्या अगदीं खालोखाल माझं प्रेम अ्या या मूती-

-च्या पायांना मी अंतरले असतें

या माझ्या पातकाबद्दल [तिकडनं मला कोणतं प्रायश्चित्त दिलं जायचे £ सकाळीं मी समुद्रावर गेळे होते तेव्हां एका पायावर उभे राहून तपश्चया करणारे तपस्वी पाहिले, त्यांच्यासारखंच उभ

राहून आपल्या त्या मधुर नामाचा मी एक लाख जप करूं काय?

तसं असलंतर तं मी अगदीं मनापासून करायळा तयार आहे.आपलं नांव झणजे सर्वांत प्रिय अश्या पूणावतार देवाचं-कृष्ण-हें आहे अहाहा ! किती तरी मधुर नांब हे! ! हे प्रभो ! हे स्वामिन्‌ 1.

युनः आपलें दर्शन कधीं घडेल १ आपली, कमला.

का. क्रवन्कान्यक ती >

:पत्र९वे., .. ०>3<७९७६१०७-<€०० भसाऊसाहंब व माइसाहन,

प्रियकरा, आपलं बुधवारचं पत्र आत्तांच माझ्या हातीं पडलं - कोड्याचं उत्तर, आपलं चुकलं. आतां बक्षिस बिक्षिस विसरायचं

: रंगूचा ब तिच्या पाठीस लागलेल्या त्या कोडग्या निळेज माणसाचा ” .- या कोड्याशी मुळींच संबंध नाही ! _ आतां गोष्ट अगदीं शिळी झाली. तेव्हां बारक्या सारक्य! गोष्टी . सांगून उगाच कंटाळा आणाय'चा हें कांहीं माझ्या मनाला रूचत न . नाही. दी. भांडाभांडी-आपल्या जबळच ते भाऊसाहेब दुराके - रहायला.आलें आहेत ना, त्यांच्या इथली होता. चहा केला होता

_ तो कांहीं भाऊसाहेबांच्या पसंतीस आला नाही म्हणे. गेलीन्‌ काय

- स्वारीची तब्यत ! गहस्थान तावातावांत आजपासन हाच . घ्यायचा नाही-जो घेईल तो. गाढबाचा लेक..... वगेरे वगरे _ निवडक पुष्पं वद्दात वहात तो न पिण्याची शपथ घेतलीन.

वर्टी राग अगदीं अनावर हाऊंन त्या भरांत ऊन ऊन चहाचा

_ पेला आपल्या बायकोच्या आंगावर उडवून दिळान्‌. बायकोही तित- कीच खंत्रीर ! आपला झालेला हा असा अपमान तिला कुठळा

- सहन व्हायला ६ तिनंही तें भांडं तसंच परत भिरकावून दलन कुत्र्यासारखं वसकन्‌ आंगावर येण्याबद्दळ चागढाचच पूजा केली

: अग काय विचारतां, पतिराजांचे पित्त साहजिकच भडकल आणि |

. ३८. कमलेची आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्रे.

लाथा ब बुक्यांचा मारा सारखा सुरू झाला. माईसाहेब-भमाऊसाहे- बांचे कुटुब यांची तब्यत किती नाजुक आहे हे इकडे ठाऊकच

कर णाटी

हे. त्यांनी मोठ्यानं एक किंकाळी फोडली व त्या लागलीच '

_ बेशुद्ध पडल्या

हा प्रकार घडल्यापासून आसपास, शेजारी पाजारी मांठा खळबळ

उडालेली आहि.नवरा नी बायको या दोघांच्याही वतीन बोलणारी माणसं कांहीं कमी नाहींत. बडील्धाऱ्या-ह्याताऱ्या कोताऱ्या

माणसांना यांत त्या पोरीचाच अपराध दिसला. या त्यांच्या दिस-

1)

__. प्याला कांहीं आधार आहे असं मुळींच नाहीं. त्यांचे ह्षणणं असं.

_ पडलं कीं, “माणसाच्या मार्ग नाना तऱ्हेच्या भानगडी लागलेल्या _ असतात. त्यांत थकून भागून माणूस घरी आलं हणजे, त्याला त्या

कंटाळलेल्या मनाच्या स्थितींत कांहीं तरी विसाव्याची जागा हवी

__ असते. अर्थात्‌ घरीं परत आल्यावर जर का त्याला मनासारखी

.__. स्थिति आढळली नाही तर त्याला सहजच चौड यायची आणि । __ मग त्याच्या हातून उणं आगळं वर्तन हें व्हायचेच. पण सुशील ब घरंदाज बायकोनं तें सोसायला हवं.जर का तिनं आपलं तोंडाला । तोंड दिलं आणि त्यामुळे नवऱ्याच्या लाथाबुक्या खाण्याची पाळी आली तर त्याचा बोळ तिन आपल्यालाच लावून घ्यावा '

बर श्र

या बाबतींत आईचं अन्‌ माझे मत जुळत नाही. मी तिळा सांगितळं कीं आपल्या बायकोच्या प्रेमाचं असं चीज करण्याचा _ ब उतावळेपणाचं प्रदर्शन करण्याचा भाऊसाहेबांचा हा आजचा ' पहिळा'च प्रसंग नाही, तरी पण आईचं आपले मत ठाम-ती

भाऊसाहेब ब माईसाहेब. २९९

म्हणे कीं, “करायचं काय ? “ पावसानं झोडपल अन्‌ नवऱर्‍्यान मारलं, त्याची दाद ना फियाद!-याला कांहीं उपाय का आहे £ हं सोसलंच पाहिजे.” पण अश्याने माझ्या त्या असहाय समंनिणा- कडचा माझ्या मनाचा ओढा कमी होइना, यापूर्वीही माझ मत _ असंच होतं-व अद्यापही मळा तसंच वाटतं आहे-पण तें याच्या अगदीं उलट आहे. ते हं कीं जे सोसतां येत नाहा त॑ बर कर- . प्याचा कांहीं तरी उपाय शोधून काढलाच पाहिजे, ह्यांत सार

ओझआल, कोड,-त्याच उत्तर-सार त्यातच, बक्षीकडच्या ल्मालळा

खास खास येतों? म्हणून लिहावयाचं. “' खास खास.!'-मी इत- कच हझणतं कीं या फुटणाऱ्या आनंदाच्या उकळ्यांचा शेवट अश्रुप्रवाहांत न होवो म्हणजे झाले ! . | भे आपली, कमला.

4“ १ ७१७५, ०७१; -"$ * री र र क्र गरी. ८. ऱ््ं > टू पवना ी ० कट डया कक कर. क आकि. ् ०. -_.!: दऱ्या क गड वड डड 0९-24 न न्ा ८१. ४ गं र करच टू व 90 पक्के भ्र ड शिपी वचि -६-.५ र य री र! रि र टे र टली ट्ट क ी पीट र 1 ट्क "९१ 0 ज्य ग 1 ऱ्य >> हट 9 7 यक क्ट प्त), र. काई, पी पट र र ] पु - र डू न टा, भद्र क्ट र ५1“ न्य : ह.“ टी. शं 4 अ क. र 0002) रर “ शे र 722. की - क वि क

क आ णा दोन टोकांचा संयोग

भ्रियकरा, मी किनई, आज, कांहीं अशाच खुळचट गोष्टी - लिहिणार आहे. कारण अशा किती तरी गोष्टी माझ्या पोटांत _ सांठविल्या आहेत. त्या एकदां समोर ओकल्याशिवाय कांहीं _ समाधान वाट्णार नाही

काल रात्रा मला अस स्वसझ पडलं कीं स्वारी इथं आली अन्‌ _ मळा कडकडून भेटायचं झालं. त्या वेळीं मला आनंदाचं इतकं

भरत आढ का! त्या भरांत झापेतून मी ओरडतच उठले. अहाहा ! त्या वळच्या त्या अश्रूच काय सुख सांगायचं ! सुखांत काय किंवा _

डुःखांत काय दोन्हीही प्रसंगी अश्र डोळ्यांत तयारच

_.__ माझ्या मनात असं आलं कीं प्रेम आणि तिरस्कार हे तर . परस्परांचे वेरी. तेव्हां हे दोघेही एकाच ठिकाणीं राहणं कर्धी तरी

_ शक्‍य आहे काय £ एखाद्यावर आपलं प्रेम असून त्याच वेळीं _ त्याच्याविषयी मनांत तिटकाराही असूं शकेळ काय ?

या प्रश्नाचे उत्तर मो“ होय? असंच देईन. खोल्च खोळ _ अशा परमाच्या तळ्यांत कधीं कधीं मत्सराचं बोज वाढीला लागून व ञ _ त्यापासन तिरस्काराचे विषारी रोपटं नाहीं कां तयार होत १ तळ्या-. _ तळं पाणी प्याळे तर माणसाला स्वगौतळ॑ सुख मिळतं रोपटं.

७९७६१

का: जक .

क ड्र ्

न व्हील ज्ााणाायययज्ा्ाा्पणय्य्््ण्य्ण्य्फ्य्फ्स््ण्य्ज्य्य्फ््ण्प्््््ा्ज््श्य्य्ज्ज्य्य्फ्ण्फ्म्म्ण्ग्न्य 0५४१५५५ ५७४४५ ४०५१ १७०७-४४ ७०७ ४.० ५४५००१००५५ ०-2“

. दोन टोकांचा संयोग. ढ४९

"२.

प्राणेश्वरा, मी कधी तरी आपला तिटकारा करीन काय ? आप-

'गास माझा तिटकारा कधीं तरी करवेळ काय £ नका हो नका. माझ्यावर आपण प्रेम करा. आणि मजवर'चं ते आपले प्रेम अखंड

-अह बित » वि.

असूं द्या. माझ्या अंगी कितीही दुगुंण असले तरी आपण मजवर

. सायाच करा. साज प्रेम आपल्यावर आहे त्याच्या अध्यानं जरी तिकडचे मजवर राहिलं तरी त्या आपल्या प्रेमाची बरोबरी कर 'गारे माणूस साऱ्या परथ्वीवर आढळणार नाहीं. आपल्याच प्रेमाचा "दजा वरचा लागेल

_ हवी तर मळा एखाद्या कोठडींत कोंडून ठेवा, वाटल्यास माझे

हातपाय देखील बांधा, पण आपल्या प्रेमात माच खळ पड्टड दंऊ

नका. माझं प्रेम द्विगुणित होईल. मी आपल्यावर पूर्वीहून अधि- कच प्रेम करीन. जी काठी, बाहेर जातांना हातांत असते तिच्या सुठीशींच मळा खिळून टाका झणजे त्या. योगाने तरी मला स्वतःच्या संगतिसुखाचा लाभ बराच वेळ घडेल. मला अंगठीचं रूप मिळालं तर त्याहूनदी चांगलं, मग मळा आपलं कायमचंच बोटावर राहतां येईल. | |

नाटेकरांच्या व त्यांच्या बायकोच्या संबंधांत लोक किती तरी वायफळ टीका नेहमीं करीत असतात. म्हणे नवरा, बावकोला आठ दिसांसाठीं दिखील, माहेरी जाऊं देत नाही म्हणून दोघांत. केवढं भांडण-व केवढा अबोला ! नाटेकर तरी काय करणार १ त्यांना बायकोवांचूने क्षणभर करमत नार्ही, मग आठ दिवस

कती मी प्ल्क "लोका

क क क क

'चाखलं. कीं असह्य नरकयातना व्हायळा लागतात, स्वर्ग आणि नरक हीं एकाच ठिकाणीं-कां आहे कीं नाहीं चमत्कार !

४२ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्रे,

>या न कक डन वला हा आद मच च 024... 7०7 ०र ग्य ०० ०>५“२>०य

त्यांच्याच्यांनं कुठला धीर. निघायला ! तिकडे आहे ना ठाऊक

मूती किती चत्मकारिक स्वभावाची आहि ती ! बायकोला _ कुलूप कोयंड्यांनीं कोठडींत बंदोबंस्तींत ठेवल्यानंतर मग स्वारी बाहेर पडायची ! हें नाहीं कां प्रेम £ खास तंच-आपल्या प्रेमाची

किंमत केबढी मोठी याचा बिनतोड पुरावाच हा ! लोक याला

_ ५“मत्सर?? ह्मणून हझणोत पण. मी तर त्याळा 'प्रेम* हेंच नांव देते. .. कदाचित्‌ प्रेम व मत्सर हीं दोन्ही एकच असतील !

. मी वहावत कां चाललें ! असं असेल तर मला. वेंडी झणा-

यची पण मला स्वतःची ---अगदीं आपलीच समजून मजवर आपलं प्रेम मात्र असू द्रायचं.-मजवरची आपली माया मात्र पातळ होऊं देऊं देऊं नये एवढंच काय ते माझं पदर पसरून. स्वतः जवळ मागणं आहे.

आपली दासी, कमला,

त |

“सन्यके898<<००

भारती ब तिची बहीण.

ये रे माझ्या मागल्या ! ! फिरून प्रेमाचीच गोष्ट ! आणि तें तरी प्रेम जगावेगळं-मेल्या माणसाचे जीवंत माणसावर असलेलं: प्रेम ! भारतीच्या बहीणीचोच गोष्ट. ती गोरटेळी, गुबगुबीत पोर गेल्या साठीच जिचा नवरा वारला ती ! ह तिच्या माग समंध लागला आहे म्हणे ! अन्‌ तो दुसरा तिसरा नाही कांहीं. स्वतः तिचा नवराच--संसार थाटायच्या वि-चारांत असतांनाच वारला तोचच तिच्या मागे लागला आहे म्हणे ! ते. कां तर जीवंतपणीं त्याला वडील माणसांनी बायकोशी बोलूं दिलं नाहीं म्हणून ! कां आहे कों नाहीं सारा गमतीचा प्राकार ? वयांत _ येण्याच्या पूर्वीच नवराबायकोची लहानपणी भेट होऊं दिळी तर त्याबद्दल लोक तुम्हांला हसतात, बरं त्यांना बंदी केळी तरी देखील. दोंषाचं खापर आहेच तुमच्या मार्थी. ! या कोंडींतून बाहेर पडा- यला बृहस्पतीचीच अक्कल असायलां हवी | पोकळडोक्यांची मूर्ती इथंही आपली तयारच ! या पोकळ- डोक्यांचा मेळा अंतच लागत नाही. जिथे जिथं तरण्या विधवांचा किंबा लय़ाच्या मुलींचा वास लागेल, तिथे तिर्थ या पाजी माण- साने आपला शिरकाव करून घेतलाच हणून समजावें. त्याचं नांव त्या घोटाळ्यांत ऐकूं यायचेच. रंगूकडनं थप्पड मिळाल्यापासनं

__ ४४ क॒मठेचीं आपल्या नवऱ्याला गेठेलीं पत्रे.

_ त्यानं आपल्या घराच्या आसपासच घिरट्या घालायला सुरवात _ केली; अन्‌ त्याच. दिवसापासनं या समंध-बाधेलाही सुरुवात ' झाली. साऱ्या जगाचा गाडा एका चक्रावर ब्नालतोसा दिसतं ! 'ती पोर काय आपली गंरीब गाय ! तिळा बिचारीला मांत्रि- काकडे बळेंच पाठवितात. अन्‌ तेंही ऐन मध्यरांत्रीला जेव्हां _ 'चिटपाखरूही नसेळ अक्या वेळीं . अगदीं एकीकडच्या खोलीत _ किंवा त्या परसांतल्या पिंपळाच्या झाडाखाली ! तिथं त्याच्या

. बरोबर वेळ काढायचा. तिलाही पण. ते रुचतंसं दिसतं, समंघही

' वळलेला दिसतो. निदान कांहीं दिवसां पुरता तरी बंदोबस्त _ झाल्याचं दिसत. जाणते, मांत्रिक, कषा, देवक्इषी एकामागून _ एक, या थोड्याशा अवधींतच कित्ती तरी होऊन गेले असर्ताल !

कणा ह्मणतात, पिशाचबाधा बिघा हे सारे तिच्या आईचे नच

थेर ! असली तरणीताठी पोर ! नवरा गेल्यावर मागनं हें डोक्या. वरच कशाळा बाळगायचं ! तसंच हें पोरीचं नटणं अन मुरडण॑ं तरी आतां कशाला ! पोरीला नेसायलाही भारी भारी लंगडी. _ अन्‌ आंगभर दागिने कशाला १ हे घाळून आपला हा श्रृंगार आतां कोणाला दाखवायचा ? चांगलेंचुंगळे खायला द्यायचं अन्‌

मग पोर आंगापिंडानं भरली अन्‌ तिच्या मार्ग जीवंत व मेळेळी अशीं दोन्ही सतं लागलीं तर मग दुसऱ्यावर बोळ कां ? लोकांच्या

तोंडाळा हात कोणी लावायंचा १-आणि या नांव ठेवणाऱ्यांत | अग्रेसर कोण हें. कळलं कां १--त्या माळचाटीणबा "त्यांनां आपल्या लह्वानपणाच्या गोष्टी-स्वतःला झालेली समंघबाधा> ८

त्या वेळीं लोकांत त्यांच्याविषयी चाळळेळी कुजबुज, या साऱ्या

ढे टर र र्र . ' १ र $

१

- कया क. 20 आता सट 0 चि र

शक जर क अगम त “११ 200५. ४.१ 0७.७७ ७:७७ क, १००१, १००६. ७0, “0५ ७७०७ च..७0क. कक शध, कच. म आह “2५. 7५.५५. ५... -००९, ११.०७ १0५ ७.0 शर तकी फळी की आ

गोष्टींचा त्यांना आतां विसर पडलेला दिसतो.ह्णतात ना “चट्टी- पट्टींचा बोभाटा, झिपरी मारी झपाटा, ” त्यांतलाच हा प्रकारा दिसतो. जग हें असें आहे ! 8 280

माझा सारा ओढा तिच्या त्या गरीब बिचाऱ्या आईकडेच असणार ! मला कोंनइई तिची भारी कोंब येते ! आपल्या मुलीचे हें असं प्राळब्ध फुटलेले. आईला याहून अधिक दुःख तें काव

७

असायचं ! घरांत हें असं दु:ख--आणि लोकांत होणारा हा.

बभ्ना ब चोहींकडे चाळलेली कुजवूज ---याच्या लाजेनं बाहेर

तोंड काढायची सोय नाहीं. यासुळं तिळा अगदीं मेल्याहून मेल्या - सारखं झालं आढे. पण तसं पाहिलं तर बाई मोठ्या धोराचो ! त्या मूर्ख जांवयानं दुसरं लागिन केल्यापासनं तिनं आपल्या मुलीला कांहीं सासरीं पाठविली नाही. कसला खुळा माणूस तरी तो !.

. एक बायको होती ती नव्हदी का पुरशी

त्या विचित्र ल्झ़ाच्या मुळाशी काय हाते ते. मीं कळविले आहि का पूर्वी आपल्याला ? त्यांत आतां गुपित असं कांहींच राहिळ नाही. भारतीला, तिच्या सातव्या वर्षींच, आईवापांनीं चांगल्या पैसेवाल्याच्या घरांत लोटून दिली. त्या लक्मीघराची

आई-नवऱ्याचं लचांड आतां तिच्यामार्ग राहिळे नाहींच--तिने आपल्या भाचीशींच, त्या वेडगळ सुलाचं लम लावून दिलनू 1.

७!

सुळ्यी पण सुलगी-कसलोी मला घाणंरडा अन्‌ बडावद्रा वय असल | अदा] त्या केकाडणीशीं लगीन लावलळन्‌ तिनं.

हेतू हा कीं सारा पेसा आपल्याच घरांत रहावा. ह्यातारी मोठी

जहांवाज ! तिनं भारतीच्या आईवापांच्या व नातेवाईकांच्या

'४६ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्रे

ऱ्लांबवरच्या धोरणाला अगदीं कबडीमोळ करून टाकळनू. कशा पण त्यांच्या हातावर तुरी दिल्या ! पण या दोघांच्या झुंजींत त्या बिचाऱ्या पोरीच्या जिवाचा मात्र उगीच चैदा !' तिच्या वरन _* मुलगे व बेडूक' या गोष्टीची मळा आठवण झाली. खळणारांना . जरी त्यांत मोज वाटली तरी इकडे त्या बेडकांचे मात्र मरण ओढ- बळें ! लक्ष्माच्या . होमकुंडांत दिळेळे हे. नरबलीच ह्मणायचे ! भारतीची याप्रमाणं ही.केविलवाणी झालेली स्थिती पाहून कोणाच्या . डोळ्याला पाणी येणार नाहीं ० | ... _. लोक हणतात, हें तिच्या कपाळींच लिहिळं होतं-अगदीं _ अरह्मलिखित, आह्यां .हिंदू लोकांचं हे॑अगदी अखेरचं शस्त्र. 'केळेल्या पापाबद्दलचे हें समाधान ! जाणून बुजून एखादी गोष्ट

__ "करायची अन्‌ मग त्याचं खापर प्राळ्धावर फोडायचं, आतां

भारतीच्या दुर्दैवाचा कळस म्हणजे तिला त्याच नवऱ्याच्या घरीं. “राह्यायळा पाठवायचं. आणि तिनं तिथं आपल्या कनवाळू सासुबा-

च्या ब शहाण्या नवरोजीच्या हातांखाळी बटकीसारखं राबायचें यी तरी एक किंवा तसं करायंच नसल तर तुरुंगाची वाट धरावी-

_ अशी सक्ती करायला कायदा. आ वासून तयारच !

___ बाईची रवानगी तुरुंगांत £ होय तशी स्थिती आहे खरी !!_

_ "कोणी म्हणेळ आमंचे ते कायदेपंडित याकडे लक्ष देत नाहींत "काय £ आणि नामदार मंडळी काय करतात बरे ? कारण त्यांच्या 'इतको दोघधप्रयत्नी, सावेजनिक कायोसाठी आतुर झाळेळी

स. ''बारणी अशी मंडळी, शोधू भाता सापडायचां. नांहा.

_ यांच्या एकंदर खटाटोेपावरूनच पहा ना! निवडणुकीच्या

. भारती व तिची बहीण. 1१७

वेळीं रात्रीचा दिवस केला, पेक्याकडे पाहिलं नाहीं, गरमास्त्यांची अन्‌ दलालांची तर मालिकाच लावून दिली होती-मर्ते मिळवा- यढा, व लोक्नांची मने वळवायला, शिवाय स्वतः विनवण्या करून, हातपाय जोडून, शिफारशी मिडवून, तारा करून, सारांद, वाटेळ स्तो उपाय करून, स्नेह्माकडून, पडस्नेह्याकडूंन, पडस्नेह्यांच्या पड- स्नेह्यांकडून वश्िळे मिडवून ते आपला कार्यमाग - साधोत असतात ! हें सार॑ केवळ लोककल्याणाखातर ! नाही. तर स्या बिचाऱ्यांचा स्वतःचा काय फायदा १ कोणी निवडणुकीला फार्स हणून हटलं किंबा यांना ' नामदारी'साठीं हपापलेले हणून टोमणा मारळा तर मारा ना बापडे! बोळणारांचं तोंड कसं घरवेळ ! 'पण सारेच लोक असे कसे असू शकतील १ अंतःकरणाच्या कळ- 'कळीनं लोकांच्या कल्याणासाठी. जीवापाड श्रम करून झटणारी अशींही कांहीं माणसें आहेतच | | स्वतः भारती तरी काय कमी मात्रा £! आपल्या आईला अगदीं. श्योभणारी मुलगी ! तिनं परत सासरी जाण्याचं साफ म्नाकारलनू्‌ , पुढें मग कांहीं कां होईना. असं ऐकते को तिघा वकिलांनीं-त्यांत एक चांगळा नामांकितांपैकी आहे-तिचा पक्ष उचलला. त्यांनीं फी न घेतां वेळ पडेल तेव्हां कोटोत तिच्या तर्फे . _ काम करण्याचं कबूल केळं आहे. पोकळडोक्यासारख्या रिकाम- टेकड्या वकिलांची गोष्ट असो. त्यांना पेशाशिवायही काम मिळ- .. वायची खटपट करावी लागते. पण या एवढ्या मोठ्या वकिलाने हे काम हातीं कसं घेतलं, याचे मळा मोठं कोडंच पडलं आहे. .. कारण मुठखमेदानसारख्या तोफांना भरभक्कम दारूगोळ्यांचा

४८ कमलचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेलीं पत्र

रसमह मममन्यायवाााकाडसयमाहाच प्त कद ककल क १. १. ८-४" ५...

70५८४४.

८५१५०७९५१९ ०९१. त.

पुरवठा न केला तर त्या जश्या सुक्‍यांच राहायच्या त्याचप्रमाणे असल्या या वकिलांना चांगलीच फी भरल्याशिवाय काथभाग साधायचा कसा व त्या गरीब गाईंची त्यांना कींव येऊन-मोठ्या झुद्ध भावानं

त्यांनीं हे काम हातीं घेतळ॑ असं दिसंण्यांत तर दिसते, गरीब गाय ! न जाणो, तिच्या हातनं, मागच्या जन्मीं असं कोणचं पातक घडले कीं त्याच्या योगानं तिळा या ऐन उमेदीच्या दिव-. | _ सांत कोपऱ्यांत डोकं खुपसून बसायची पाळी आली. आम्हां बाय-_.

कांची दिखीळ स्थिती एखाद्या बाहुळीसारखीचच आहे म्हणायची ती आवडेनाशी झाली कीं तिळा बापडीला कोंना कोपराच जवळ करावा लागतो ! !

देव करो, अन्‌ त्या बिचाऱ्या भारतीला साह्य करण्याची सुवुद्धि "न

खऱ्या सजन पुरुषांना होवो. तसंचच सर्व बायांचे तोंडून तिच्या त्या केविलवाण्या स्थितीकडे पाहून तरी. चांगळे उद्गार निधोत _ आणि तिच्यामागे ज्या ह्या आपत्ती हात धुवून लागलेल्या आहेत. त्या सर्वांतनं ती सुखरूपपणे पार पडो एंवढीच माझी परमेश्वराला प्राथना आहि शया _____..___. आपली

| | कमला.

त्रत्न ल्ल

र्‍ बनूताई. 1 सार किती भयंकर गोष्ट ! त्या गोष्टीच्या विचारानं माझ्या हातांत... ठेखणी गळून पडते. धोंडोपंतांचे कुटुंब आटोपळं, बाई चांगळी

घट्टीकडी आणि काल संध्याकाळ पर्यंत अगंदीं खणखणीत होती.

रोगराई तर असोच पण तिचा कान दिखील ऊन झाला नव्हता पण आज पहाटेस उठल्या बरोबर खबर येऊन पोहोचली कीं, * बनुताई वारल्या. ' वारल्या ह्मणजे £--साताला जेव्हां बातमी समजली तेव्हां आझ्ांला कांहीं ती खरीशी वाटेना ! पण मेल्या-

बद्दल्ची-अशी खाटी कंडी कोण पिकविणार १ आणि तीही

बनूताईसारख्या सालस माणसाच्या संबेघांत, पण इकड पहाल तर त्यावेळीं मसणांत गोंवऱ्यांची राख होऊन त्या धिप्पाड शारी- राचा मागमूसही उरला नव्हता

ही बातमी ऐकून लोकांना भारी आश्चये वाटलं. आणि तसं

'वाटणं अगदीं साहजिक होतं, कारण बाईचे बय कांहीं मरण्यासा- _ रख नव्हतं त्यामुळें गांवांत, जिकडे तिकडे, कुजबूज सुरू झाली. जोतो ह्मणूं लागला “कां हा हे कसं झालं £ अहो, काल दुपारला

मीं तिळा त्या विहिरीचे पाणी शेदतांना पाहिली अन्‌ रात्री हणे

बाई आटोपली ! हा काय चमत्कार बुवा £” दुसरा डोळे मिच-

कावीत हळूच हणतो, ““ घोंडोपंतांची आपल्या कुडुंबावर भारी

५० कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेलीं पत्रे

0११४० १.४४ १७४११७७

४४७९०११ ४७०७४७.

-०>>््ज्ज्ज्ज्य्य्य्म्म्म्झ्झ्ण्य्यझ्य््ज्य्ण्ण्य्य्य्ञ्ज्य्य्य्ज्य्य्ज्ज््य्य्य्य्ज्य्ज्य्फ्ण्ण्ण््फ्फ्य्यि १९१५४५४ ७.0४ ५-/१ १७१७

_ भक्ति-त्यामुळं त्या बाईला ..देहभान नाहीसं झालं असावं.!? तर

__ तिसरा हझणतो-** अहो याच्या मुळाशीं कांहीं तरी काळंबेरं आहे

खास !” अश्या एक का दोन-ज्याच्या तोंडाला जे येईल ते तो बोलतो ! लोकांच्या तोंडाला आळा घाळणार कोण ! राहतांपेक्तीं दोन गोष्टी

टिकून राहिल्या, नांतवाईकांचं आणि डॉक्टराचं असं झह्मणणं पडळ को, बाइच्या काळजांत एकाएकीं राठी कळ निघून तिचा जीव गेळा, पोलीसचंही मत सुदेवानं असंच आहे. हें

_ ब्रँच झाल हणायचं नाही तर घोंडोपंतांच्या मागें जर का पोळि> :

साचे सुदर्शन लागळं असतं तर त्यांची धडगत नव्हती. लोकांचं _ मत मात्र याहून अगदीं निराळं. घोंडोपंतांच्या त्रासाला कंटाळून बागेतल्या विहिरींत तिनें जीव. दिळान्‌ असं लोक ह्मणतात

___ *सर्बसे प्यारा जीव, ' पण केव्हां केव्हां या संसारांतल्या व्याधींनं *__. माणसाला तो दिर्खाळ नकोसा होतो. तिची नणंद तिळा अगदीं

_ पाण्यात पहात अस. आपल्या भावजर्यांच्या विरुद्ध नाही नाही.

__ त्या खोट्यानाट्या गोष्टी सांगून तिनं आपल्या भावाचं मन

..__ बिघडविलन्‌. यांत तिळा स्वतःला काय फायदा झाला असेळ तो. :___. असो. अश्याबायांना दुरूनच हात जोडावेत अन्‌ काय ! बरं तिच्या :... _ नवऱ्याला तरी कांहीं विचार असायला हवा होता. पण तोही 'तसलाच अविचारी आणि स्वभावाने अगदीं हिरवट. त्यानं बहि- णीच्या चिथावणीने आपल्या बायकोळा वाटेळ तश्ी चोपायची ,“ _ आणि काल रात्रीं तर त्यानं बायकोला इतका मार दिला कीं .:._ शेवटी तिळा विहीर आड करावी लांगली.

क आतां माझ्याच्यान यापुढे लिहवत नाहीं. तिच्या नणंदेच्या . ब नवऱ्याच्या दुष्टणणाचे विचार व माझ्या मैत्रिणींचा सालस.

शक्ती बिचाऱ्या लटपटायच्याच !

“स्वभाव व तिळा जन्मभर भोगाव्या लागणाऱ्या अपेष्टा या 1 ' आठवून माझे डोकं त्याच विचारांनी अगदीं भमणगभणून गेळ आहे : हात कांपायळा लागला. त्या निरपराधी पण प्रेमळ, करारी-

बाणेदार-पण नम्र स्वमाबाच्या अशा त्या माझ्या मोत्रेणीची मूती

-माझ्या डोळ्यासमोर खळते आहे. बये बनू, आज तूं आपल्या - लाडक्या-जिवलग मेत्रिगीला सोडून एकटीच कुठेंग गेळीस £ : बाळपणची तुझी ती अछड-किंबहुना हूड इृत्ती ब पुढच्या आवु-. | "घ्यांत तुळा भोगाव्या लागलेल्या अपेष्टा-व त्यांमुळे बनळळी तुझी

दुःखी कष्टी वृत्ती, या दोन्ही आज तुझ्या मरणाने नाहीशा झाल्या.

ही तुझी गरीब मैत्रीण आज तुझ्यासाठी नुसती आंसर्वे गाळण्या- . पलीकडे काय करणार ? तूं आतां कर्धीच परत येणार नादीसना

इथ नसला तर निदान बर स्वगेलोकांत तरी गरीबांचा वाली

- कोणी आहे काय, कीं जो खऱ्या खोट्याचा निवाडा करील व या "दुष्ट लोकांना चांगळंच शासन करीळ ! या इथं तर मला मुळींच

आज्या दिसत नाहीं. जिथे पेसा हीच मुख्य शक्ती तिथं इतर साऱ्या

. | आपली ड कमळा.

33

पोकळडोक्‍्यांची यादी ! माणसाला दुःखाचा विसर किती लोकर पडतो ! समुंद्रांत येणाऱ्या लाटांवर ओढलेली रेघ जशी हात काढतां क्षणीच

नाहींशी होते, त्याच प्रमाणे माणूस संसारांत लागळा कीं आपले : -. पहिलं दुःख पार विसरून जातो. कालच्या त्या हृदयद्रावक प्रसं- ' गाचीही आठवण बुजून लोक आपआपल्या संसारकायीत गर्क ; _ होऊन गेले, जणूं काय कालचा प्रकार घडलाच नाहीं. एकच :___.._ दिवसाची गोष्ट कशाला वसांमागून वर्स भरकन निघून जातात..

__ काळाचा क्रम आपला अबाधित सुरूच आहे. न | पोकळडोक्यांचे दोन हातांचे चार हात झाळे एकदाचे! _ झहस्थाला पुन्हां बोहोलं गाठायची कोण घाई झाली होती. स्सणत्तां ! अन्‌ त्यासाठीं त्यांची तयारीही पण तशीच जबरदस्त. |

जिर्थे कुठें म्हणून ल़ाजोगी मुलगी असेल तिर्थे यांच्या खटपटीला ब्सालांच सुरुवात, आणि आपल्याच जातींच्या विधबांपैकी देखील.

श्रखाद्या * योग्य ? विधवे बरोबरही संबंध जोडायला त्यांची तयारी होती. हें सोंग एवढ्यासाठी की आपल्यांत सुधारणेचे बारे आहे.

स्स लोकांना 'दिसावें.! पण त्यांत एवढी खबरदारी मात्र बाळगा- यची को त्यापासने स्वत:ला कांहीं घक्का न पोहोंचेळ, मुली पाह

याच्या सबबीबर त्यांनी कित्येक कुलीन घराण्यांत आपला प्रवेश

पोकळडोक्यांची यादी ७३.

बाल्कन पर णण४ाा£>ण््पा्पा2-ना मा आ ना०२माा>“जाया्ााााापााा२ाा2२2 २0२०? प>>०्आााया् -प्प्फ्््फ्पिपिफफ्पिफ््फनेणप्पाप२प२१प२०प२१?5प्णम्फ्णणणनण- र

"४. १.४ ७ ४४४४१४७७७४ ७७० ७७७४ १८४४२ ७०. रे व 00) ती

- करून घेतला, पण प्रत्येक ठिकाणीं शेवटी स्वारीची चांगळीच शोभा होऊन त्यांना परतावं लागले. पण त्याचा तरी स्वारीला कुठें विधिनिषेध १ माणसानं एकदा का लाज सोडली कीं त्याला ' बाराही वाटा मोकळ्या, अन्‌ तर्से पाहिलें तर स्वारी नांवाप्रमाणें - खरोखरच पोकळ डोक्याची. नुसता त्याचा मिजास पाहून व्या ' तेवढी, नंदांबैलासारखा “' रावसाहेबाच्या नांवाचा डंका ” म्हणून . म्हटल्याबरोबर इकडे स्वारी मान हलवावयाळा लागायची. ते.

: ळटपंटे ? आहेत ना-तिकडच्या पहाण्यांतले-त्यांच्या सारख्या | | अट्टल सोद्यांत ब यांच्यांत मनस्वी अंतर ! र

आपणास योग्य बायको ह्मणजे तिच्यांत कोणकोणते गुण पाहि- .

' जेत थाची त्यांनीं एक चांगळी यादच रंगविली होती. आतां ती

पाहिळी तर कोणी असं हणेल कीं, अशी बायको मिळणं अगदी

अश्वक्‍्य. पण मी हणते तसं जरी नसले तरी असली बायको

मिळाळी तर ती-* अलोकिकच ' ह्मणायची. पण त्यानेतरी कां . असं करू नये १ हो ! चांगल्या होतकरू वकोलांत त्यांची राणना

. होते आहे, पुढे चांगलाच भाग्योदय होण्याचा-जज्जाधिज्जाची जागा मिळायचा संभव, ह्मणजे विशेषशी यातायात न कारितां . _ ज्वार पेसे मिळवून ह्ातारपणचे दिवस चांगले सुखासमाघ्यानात | :. घालवितां येण्याची उमेद. अशीं साधने असतांना--व त्याहून

आपला चेहरा मोहरा चांगल्यापेकीं आहे अशी लोकांची नसली तरी स्वतःची समजूत असतांना बॉयको चांगल्याचपैकीं नको

: का! तसं पाहिलं तर वय दिंखीळ कांहीं फार नाहीं. हो ! शिंगे - मोडून वासरांत शिरायला लागल्यावर माणसाचं वय पुढें जाईल

बरज्ण्यपणप प २पपिपापकयाणप्ययापापापापाप्पिफ्प््प्फ्प्यापाम्य्य

. ७४ कमलेचीं आपल्या नबऱ्याठा गेळेलीं पत्रे,

"६०

- गोरी ब गुणवान असावी. कुळीन घराण्यांतली असून घरची :. सधन असावी. नाक फार लांब नाहीं व चपटेंही पण नाहीं.

: डोळ्यांत पहिल्या कुडुंबासारखं पाणी असावं-इत्यादि इत्यादि. _ हे गुण आपल्या भावी पत्त्नीत असावेत अशी त्याची अपेक्षा. ती _ वायफळ किंवा फाजीळ कशी ह्णायची ! पहिल्या कुटुंबाचे - यांच्यावर अति प्रेम असे-हझणून या नव्या बायकोच्या जोडीची जरी ती नसली तरी पण तिच्या गुणाचा पाडा जो भेटेल त्याच्या _. समोर वाचल्याशिवाय यांना चेनच पडत नसे. पहिलीच्या कणांतनं मुक्त व्हायळा त्यांना एवढाच काय तो मार्ग आतां.

- उरला होता

___..,.ैया पोकळडोकयांच्या यादीचा प्रत्येकाला वीट आला होता... - ती याद आपण स्वतः गांवांत फिरविली होती व बाहेर गांवींही . आपल्या इष्टमित्रांकडेस ती पाठविली होती. जर एखादं योग्य . ठिकाणं आढळलं तर मळा जरूर कळवा, असं त्यांनीं आपल्या

नॉ 00 ती)

. कां मार्गे येईल £ मला राहून राहून ज्या गोष्टींचं नवल वाट्तं . -तीही की, लोकांचा याच्या बोलण्यावर विश्वास तरी कसा बसतो? पण लोकांच काय अडलं आहे तारखा मिळवून पहात बसायला...

. बाकी त्यांच्या सांगण्याप्रमाणे जर कोणीं हिशोब करायला तयार...

झाला,तर स्वारी जन्माच्या आर्धांच बाराखड्या शिकली असावी असं -

दिसतं! असेल्ही.नाहीं कशावरून ह्मणावं! पण असल्या दिव्य रुनाला

_ तसंच कोंदण शोभणारी अशी स्त्री या मृत्युलोकांत कशी सांपडावी£ . तिचे गुण तर पहा, चांगळी चळाख बुद्धिमान असावी, तिला.

' गातां यावें. गणितांत देखील तिची चांगळीच गती पाहिजे, रंगाने .

पोकळडोक्यांची यादी. एष

क “९*५//१५/४५/१४०.४५० १४८/१९११७१७.* ८४४५ १५-४५ १५५ १५४७७ ४०० ४७४७-७७

नातेवाईकांनाही पण सुचवून ठेवलं होतं. ती सारी मंडळी अगदी त्रासून गेली होती. कोणीं सांगितले यांच्या मनाला यायचे नाहीं, व मनाजोगी बायको मिळेपर्यंत यांचा त्यांच्या मागचा लकडा निघायचा नाहीं. अशी कांहीं साऱ्या मंडळींना मोठी अड- 'चण उत्पन्न झाळी होती. या योगाने जेव्हां का पोकळडोकयांनीं आपली नवरी पसंत केल्याचं कळलं तेव्हां लोकांना अंमळ बरं वाटलं, लम अगदीं तांतडीने व्हायचे असं कळलं तेव्हां लोकांना जरा आश्चय बाटळं खरं पण त्याही पेक्षां त्यांची पसंत केलेली मुळगी आहे तरी कशी हें पहायची उत्सुकता जास्त बाढली होती.

-ट-पपपपापपी 0१ पाप”.

शेबटी आज सकाळला एकदाचं लयन पार पडलं, चार घटकेत सारं लभ आटोपलं. कां, तर ह्मणे रावसाहेबांची पहिल्या कुटुंबा - विषयींची आस्था हें त्यास कारण ! आहे कीं नाही मोज ! निम- तणांना फाटा. वरात, गाजावाजा, थाटमाट या साऱ्यांनाही रजाच. मुलींची आजी कायसंसं ह्मणे कुरकुंरत होती कीं रावसाहेबांचे _ दुसर असलं दरी नातीच तर हें पहिलंच कार्य ना-ह्याची वर्दी थेट जांवयाप्यंत गेली होती-पण ते कसले त्या हातारीच्या भणभुणीला जुमानतात १ भ

मनुष्यमात्राळा मोकळे झाल्यासारखं झालं. मुलीचे वय केवळ अकरा वर्षांचं असं जेव्हां का लोकांच्या नजरेस आलं तेव्हां त्यांनी . रावसाहेबांची चांगलीच पूजा उतरली. पण याच्यावर ते. नुसते फिदी फिदी हंसळे मात्र ! ऐकण्यांत असं आहे कीं, हिशोब __ करण्यांत मुलीनं जो चुणचुणीतपणा दाखविला तेवढ्याच वरन.

५६ कमलेची आपल्या नवर्‍्याळा गेळेलीं पत्रे

फ्ज्यंययप्ण्य्य्ण्ण्यप्प्णिय्ण्य्य्फ्ण्य्ण्य्फ्फ््प्प्न्य््य्फ्फ्फ्य्प्प्प्किफ्प्पिप्््यिप्प्यिप्पिप्क्य्ा *-"-५५८”/०”००न्या

रावसाहबांची मर्जी झाली बहाळ अन्‌ काय £ झालं त्यांनी ताबडतोब आपली सोथरीक ठरविली. उदाहरणं होतीं साच्या बेरजांचींच,. आणि ती सोडवतानांही चुका झाल्याच. पण रावसाहेब भाळळे खरे. यावरने कोणालाही असं वाटेळ कीं, देवानं या जोडप्याला सुखांत ठेवावं, मुलीचे पुढचं आयुष्य सुखांत जांब ब आपल्या नवऱ्याच्या आंगांत असलेला गाबाळ- ' अथीपणा भरून काढण्याचं सामथ्ये तिळा देवाने द्यावं, एवढंच _ हझणायच ! या

आपली, कमला.

. ७ "क

पिंडावरचे कावळे, ७.३६ ह. बनूताईची क्रिया सुरू झाली. आमचे घोंडोपंत कसले खप्पी-- . ते स्वतः कशाळा पडतात या यातायातींत १-ऱ्यांनीं क्रिया कर- . ण्याचें काम सगळें ब्राह्मणावरच सोंपविळें. ही व्यवस्था, खरंच, फार नामी हणायची ! स्वतःची सोय आणि लोकांचा संतोष, अह्या. दोन्ही गोष्टी यांत साधतात, पण मळा सांगा त्यानं तरी काय करायचे £ बापड्याची बायको गेळी, तिच्या मरणाचें दुःख त्यांला इतकं असह्य झालं कीं शेवटी त्याला तिची क्रिया दुस- . ऱ्याच्या हातून करबावी लागली ! भारीच कोवळे अंतःकरण! दुःखाचा खरा खरा उमाळा ह्मणतात तो यालाच! _ - एक चमत्कारिक-आतिचमत्कारिक गोष्ट माझ्या कानीं आढी. आहि. चमत्कारिक असली तरी पणं ती खरी आहे. आज सकाळीं झणे पिंडाला कावळा दिविचना. /7ढ। [||| मंडळींनी आपल्यापरी हवी तेवढी खटपट करून पाहिली, पण फुकट. शेवटी त्या मिजासखोर नवऱ्याने जमलेल्या त्या साऱ्या मंडळींच्या देंखत आपला ताठा एकीकडे ठेवून आपल्या वार- लेल्या बायकोच्या आत्म्याला वचन दिलं तेव्हां काम झालं. तिला अगदीं अचानक मरण आल्यानं तिचा जीव साहजिकच संसारांत व विद्दोषत: पोराबाळांत राहिला. त्यामुळें जेव्हां का त्यानं तिच्या

५८ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेलीं पत्रे

१-९00५५-४४४-/११५ ४५०७ ७१-०0 ७५.०१ ४६८०७५० १७-०९ ७ विर. चिकत ६ 2०” ०७ केक“ ७५५१५१८0१७ 0५.५१७./१५७४- ७ ला १.५”. 4.४ ५.४ ७.० ७. ४-४ १८” १८४ ४८ ८४५/€- यण्पपपपप॥ा यप पा ५२०८१0 २१?२"प२०02 9२० २9प२ २०२0५२ २0ण०0३प3०00०0०2072यी२ण २0 पप 0ण०ये १२०१09 २ प२ १२१2२ १प२१03्य2ट०खण्णियणणणायण्यण्या>ण््य्य््“>ा्य्या “१.४१. प.

:._. त्या जीव का प्राण मुलाचे पालनपोषण जीवाभावान-अगदीं ती . जीवंत असतांना झालं असतं तितक्‍याच काळजीपूर्वक-करायचं -__ अन्‌ सवतीचं वारं पडूं देणार नाहीं हणून त्यानं कबूल केल,

:_ तेव्हां कावळ्यांची झंडच्याझुंड त्या पिंडावर तुटून पडली. त्यांनीं

दोवटीं एक शीत दिखील शिक ठेवलं नाहीं. हा प्रकार पाहून

साऱ्यांना भारी नवल वाटलं, देवघम झूट ह्णणाऱ्या तिच्या त्या

:._ नवऱ्याची तर भीतीनं गाळणच उडाली _ विचार करायला लागलं तर किती चमत्कारिक गोष्ट ही

-_ ह्मणजे असंच झणायचं कीं, बनूचा जीव त्या पिंडाभोबतीं सारखा

___ घिरट्या घाळीत होता. अन्‌ त्यानंच कावळ्यांना शिवू दिलं नाहीं. _... शेवटीं, नवऱ्याला तिच्या मनाप्रमाणे कबूळ करावं लागलं. _ आमची कांहीं शिकला सवरळेली मंडळी आपल्याला 'सुधारक'

_ झणून हणवून घेतात अशांपकरीं कांहीं कांहीं मंडळी आपल्या यःश्वयावत्‌ धार्मिक विचारांची, आचारांची किंवा संस्कारांची

सारखी टवाळी करीत असतात ! कोण हा उतावळेपणा. ! मी झणतें

निव्वळ अविःचारीपणा ! हा सारा परिणाम---त्या चुटपुटत्या

ज्ञानाचा !

___ आपल्या सवशतेची माणसाला केवढी घमंडी ! माणसाच्या | आयुष्यांत अशा थोड्या का गोष्टी घडत असतात, कीं ज्यावरनं

त्याला या देवी शक्तींची साक्ष पटेळ, त्या पाहून आपण लाजेने.

मानच खाली घालावी, त्या क्षुद्र कावळ्यांकडे तरी पाहून आपण आपल्या रिकाम्या प्रोढीला रजा दिली पाहिजे. यावरनं असं झणा- यच कों कावळ्यासारख्या यः 'श्रित्‌ जीवाला जी गोष्ट दिसत ती.

पिंडावरचे कावळे. 77777 ९९.

५४४१-५० ४८४ ५४.५०” ५०४०००००६४. *-४५-/ १.४ ६-० ४.७ ४८८ १५०७ ४८४ १५७७ ४४७४ लर -स्स्स्स्ट्स्ट्ट्ट्ट्व्स्व्क्क्स्स्स्स्स्ख्क्स्ण्य्ण्य्य्य्य्ा्ल्य्य्य्य्ण्ण्ण्ण्््य्स्य्ज्य्य्य््म्म्ज्ज्ज

स्वतःच्या शहाणपणाच्या गुमीत असलेल्या माणसाला कांहीं दिसत नाहीं, देवानं यांना अकला दिल्या आहित. पण त्यांचा उपयोग हे करितील तेव्हां ना! आणि समजा केला तरी आपल्या सवैज्ञतेच्या ताठ्यानं'दृष्टी बिघडळेली.तिला खरी गोष्ट दिसणार _ कुठून १ यांची सारी दारमदार त्या तोळायच्या काट्यावर. यांच्या डोळ्याला दिसलं नाहीं कीं मग * ते सब झूट. ' इतर सारे लोक ह्मणजे खुळ्यांचा बाजार ! पण यांना हें कळेना कीं आपल्या या इवल्याशा बुद्धीच्या बाहेर--अदृष्ट-गूढ अश्या. किती तरी गोधी आहेत. त्यांच्यापुढे तुमच्या या अल्प साम- ्थ्यांचा काय पाड १ पण जो तो हणतो मी मोठा !

पण प्रियकरा, या विचारपरंपरेंत माझे मन इतकं गढून गेल.

आहे कीं, मला स्वत:चेही भान राहिलं नाहीं झणून मी येथेच थाबते..

आपली, कमला..

पत्र १५ वे. किल 2221-21 १... अमी जागा भरून काढली.

[शिव शिव ! कांही कांहीं लोक किती तरी निर्दय असतात ! आणि कसला माणसं ही £ यांना लाजही नाहीं वाटत, बाय- 'कोच्या मरणाला चार दिवस दिखीळ झाले नसतील तोंच इकडे

दुसरं स्थळ आणि ल्म़ाचा मुहूते दिखीळ ठरवून पार ! सकाळला

तिरडी अन्‌ संध्याकाळळा बाशिंग ! कोण घाई ही ! कांही तरी

____ - माणुसकी ! या दोन्ही गोष्टी, एकाच वेळीं काढायळा, अगदीं

7 ण चावा ाऊक. > ७५ त्याळ,. उललवी . सजन

_____ तिऱ्हाइत माणसाला दिखील लाज वाटेल. पण त्याच गोष्टी यांनीं /.__ झत्यक्ष जुळवून आणल्या तेव्हां आहे कीं नाही यांची कमाल । क्रिया आटोपायळा अजून ५|६ दिवस बाकी आहेत तोंच यांची 'छझाऱचची बोलाचाली झालीसुद्धां ! | | सारी खटपट वडील मंडळींनी चाळविली आहे. आणि त्यांनीही

.- पण पुढचे काय अगदीं ताबडतोब करायचं ठरविळं आहे.कारण ही जी मध्येच खिंड पडली ती भरून काढण्यांत मोठें पुण्य आहे हेंच ! धन्य आहे तुझा धर्मात्म्याचीन्‌ काय £ ही असळी घाई

अन माणुसकाला बट्टा आणला तिनं पुण्य लागते काय १ 8 ! ! छे ! माझी तर इथे अक्कळच गुंग हाऊन जाते

._. ढभाचा मूहूते येत्या आदितवारचा धरला आहे. त्याच दिवशी बनीच्या मरणाचा चौदावा दिवस पडतो झुद्ध श्राद्ध

-जागा मरून काढली. > रै

09,” 0... १... ९०० १६० “८५.४ ४-८ ४७४ ४७/४७/४४५७, ४%५-०१४-/०%.” २” १७१०-४१-४४ ४

' आटोपल्यावर या किंवा दुसऱ्या कोणत्याही मंगळ कार्याला कसली अडचण उरली १? अन्‌ क्रिया जर दुसऱ्या ब्राह्मणाने केली तर मग स्वतः घोंडूमाऊंना लभ करायला दुसरी कशाचीच हरकत नाहीं ! अन्‌ मुलगी कोण आहे हे कळलें कां तिकडे !

ती माल्चाट्यांच्या ळांबच्या संबंघाची पोरकी पोर-१० वें असळ नसल-ती बरं का! ही त्यांच्या पाहिल्या कुटुंबाच्या मावशीची लेक कायशीशी आहे हणे. आणि मोज ही कीं मिऱ्याएबढी पोर ती पहिल्याच बोळवणीलळा नवऱ्या बरोबर राहावयाची, कां तर नवऱ्याची सेवा करायळा आणि घरचा मोळा लागायला ! 1 __ धन्य आहे अश्या लोकांची ! ! ! |

आपला, कसला. .

>>> << - घ्य ऱ््न्का>&2 - प्या न्य (७ >>,

नस्य

पय १ पप

| अप्सरायुग्म, .

| र | डीन आ * र. र्य | (कज क

_ खुल्या सबद आठ दिवसांत तिकडचं पत्रच नादीं;त्यामुळे मी 'मागचेंच पत्र आपल्या मेजांतनं काढलं व॒त्याचींचे पारायणं चालविली. |

____ तिकडच्या त्या जहागिरदारांच्या मुलींचे वर्णन करतांना लिह्दा- यचं झालं होतं कीं, ह्या “* मोठ्या मोहक, सुसंस्कृत, व खाद्या तय्यार झालेल्या ? अहित. त्या तरुण मुलींचे तें चटकदार वणेन

._ वाचून मला कों नाहीं भारी आनंद झाला. पण गंडे त्यांचा तो _ अलयुजा ऐकायला मी असायला पाहिजे द्वोते हणून जे हटले तें कशासाठी ? माझ्या आठवणी ऐवजीं काशीच्या सासूची आठवण व्हायला हवी होती, ह्यातारी कसली खाष्ट, तिनें आपल्या सुनेला गाणें ह्वणण्याची बंदी केळी इतकंच नव्हे, तर तिच्या नवऱ्यानं तिळा एक वीणा आणून दिला होतां त्याचे तिनं तुकडे तुकडे कींहो केळे, तिळा दाखविलं असतं तर न जाणो आपल्या कृत्याचा .__ पतिला कदाचित्‌ पश्चात्ताप झाला असता व बिचाऱ्या काशीच्या . मागचा ताप थोडासा तरी कमी झाला असता. |

____ खरंच--स्वारी माझ्यासारखी दुःखी कष्टी नाही-मोठ्या __ आनंदांत आहे दे पाहून मळा फार सुख होतं. तिकडचा ज्यांत.

___ झप्सरांयुग. ..-. * ईई.

संतोष त्यांतच माझा संतोष. जें तिकडे सुख तेंच माझंही सुख. मळा तसा आनंद दुसऱ्या करशानं होत नाही. मी-इतक्या दुरून. स्वतःची कशी तरतूद ठेवणार, व इतक्या दूरनं तिकडचं कसं मन रमविणार £ एंवढ'्याचसाठी तिकडची करमणूक करणाऱ्या त्या जहागिरदारणींचे-तिकडल्या अप्सरांचे मी मनापासन आभार मानलें. स्वारी इथं येईपर्येत वीण्याला झणून हात लावायाचा नाहीं असा म्या आपल्या मनाशी निश्रयच केळा आहि. | वशद

का ह

आपली, कमला.

| ०८७2862695. फिरून, रंगूची भेट 1“: ्रियकरा, मला कांहीं तरी होतं आहे खास !-काय हणून |

सार १-.कांही तरी ज्याला नांव ना ठाव. हे कल्पनेचे पिशाच - चार हात धुऊन माझ्या पाठीस लागलं आहे. याच्या पायीं

- शेवर्टी चळ न लागो हणजे झालं. मळा तर याचीच मोठी

काळजो येऊन पडली आहे सासूबाईंनी इकडचं नांव ““ मनोहरपंत * किंबा याच्याच

सारखं कांहीं तरी ठेवायळा हव होतं. माझ्या या स्थितीचा बोळ

. साक्ध्यावरच तरी ठावू नय, साझ्या मनात ज्या नाना तझ्हच्या

. शेक्ा कुडंका येतात त्यांना मी आंतल्या आंत दडपून टोकते.. _ 'ऊल्पाररासारखं आनंदानं आपल्याच नादांत बागडणाऱ्या जगा- कडे मी आपली इष्टी देतें आणि बळेंच आनंदी इत्ती आणण्याची . घडपड करतें-पण थोड्याच वेळांत पुन्हा कल्पना जोरानं उस- | -ळतात व जसं घुक्यामर्धे इतर वस्तू बुडून जातात त्याप्रमाणें

माझ मन कल्पनांनी वेडे होते व देहभान नाहींसे होतें

दररसा[ज नव्यानव्या गोष्टी ज्या बाहेर पडतात. त्यांवरनं खास

पला दोघांचा हा जुळलेला संबंध पुष्कळांना कांहीं आवडत

“नसावा. म्हणून ते वाटेळ ती नालस्ती करीत असतात. आपली गंगरा-तिकडच्या अगर्दी भरंवश्याची गंगा-तीच लोकांत वाणे

वाटीत फिरत होती. तिनं मला फुळ्पांखरांत ओढळं असून तिचे डर

फिरून रंगूची भे. -< ९५

--्ससस्स्ट्ट्ल्ल्क्ट्ट्ड्ट्क्क्क्व्स्स्क्स्स्क्य्ण्फ्फ्स्य्््य्य्य्ण्य्य््स्य्य्य्य्य्य्म्म्य्म्ज्य््य्य १४० च क २५०० ०-7.“

6 ५५.९ ५८ ४१८४ ४६७७ ७४४ 0७८४०१७ ८१ जि शिळ क ७७० शेळी जोली धा धक कर

१७०५१७ ७०४0७०७ फल

म्हणणं अद्भ हलक्या कुळांतल्या फुलपाखराबरोबर' आपण काय म्हणून संबंध जुळवलात १ झालं हें कांहीं चांगलं काम नाही झांलं, ईं तिच्या म्हणण्याचे सार ! हा तिचा. कांगावा पाहून मला कस- संच होतं. नारायणा! कोण खोडसाळ दुनिया ही ! किती अनुदार लोक हे !! केवळ मत्सरानं लोकांच्या कुटाळक्या न करणार डाक. जगांत किती थोडे £ आणि त्यांतही स्वतःला सुख नसताना दुस- ऱयाचे हित चिंतणारे तर लोक किती निघतील £- त्याहूनदी थोडे

प्राणेश्वरा, असलीं कुसकीं नासकीं बोलणी ऐकण्याची आता.

मला चांगलीच संबय झाली आहे. पण हं सारे-व याहूनही आण-

खी घोरपडी यायच्या असल्या तर त्या मी कशाच्या बळावर सोस- । |

' णार हें ठाऊक आहे काय ? जोपर्यंत तें दिव्य औषध-ती संजी- . वनी मात्रा-इतर सर्व गोष्टीहून जगांत मला ज्या गोष्टीची अधिक कंमत अर्स तें आपलें प्रेम--तें जोपर्यत आहे तोंपयेत वाटळ तितकी माझी कुणी नालस्ती केली किंवा कितीही लावून बोलले. तरी त्यांच मला मुळींच दुःख वाटायचं नाही, स्वतःच मस _-जीवितेश्वरा-इकडच्या त्या राद्ध प्रेमाखर्रीज मला दुसऱ्या कद्शाचीच भूक नाही ! | वा ! काय चांगला योग पहा! ही समोर आमच्या रंगाबाहईची __ स्वारी येत आहे. स्वारी. पण वेळेवर आली. तिच्या त्या गम- __ तीच्या व॑ मार्गिक बोलण्यापासनं मनाला कांही विरंगुळा पडेल्स॑ वाटते-पहायाचं ते आतां. एवढ्यासाठी मळा कीं नाही आपल्या लेखणीला आतां आवरतंच घेतलं पाहिजे. झालंच आपली कमला.

__ रंगूची फिरून भेट. ___ परमाम्रेय ध्ाणेश्वरा,--काल तिसऱ्या प्रहरी रंगूची जी भेट झाली, ती अगदीं वेळेवरच झाली झणायची. अलीअलीकडेस मला कसंसंच होतं. मनाला कसला उल्हास झणून वाटत नांही. आणि जर का तिची काळ ग्रांठ पडली नसती आणि तिच्या बरोबर तो गमतीचा संवाद झाला नसता, तर, मला वाटतं, मनाची खिन्नता जास्तच वाढली असती. | _ रंगू मोठी चाणाक्ष. तिनं माझ्या मनांतलं चटकन्‌ ओळखलं आणि मला तिनं ळागलंच इंटकलन्‌--““ काय ग कमल, तुला

1:

काय होत असतं ग? आतांश्रा तुझा हा चेहरा असा कोमेज-

लेला कां १ अन्‌ तूं ही वाळळीस तरी किती १ ७ कि री _ म्यां बळेंच इंतू आणून हटलं, “कांहीं नाहीं ग.--कांही-नाहीं. लोकांच्या नसत्या उठाठेवी शिवाय अन्‌ त्यांचा विनाकारण अप बाद ऐकावा लागणें याशिवाय दुसरं काय असायचं १ *

___ “ खुळे पोरी, इतकं आपल्या प्रकृतीला नाजूक करून ठेवूं नकोस. मनांत जग धीर ठेवावा. जगांत जितकं दु:ख तितकंच सुखही पण भरलेलं आहे. मग उगीच दुर्मुखळेळं ते काय हणून

ळा क. ५ कल” र

रंगूची फिरून भेट ७ कळ अ आत

ह्या तिच्या बोलण्याचा माझ्या मनावर बराच 'परिणाम झाला

______. आणि थोड्याच वेळांत, आमच्या इकडच्या तिकडच्या विषयांव _ “ गप्पा चालू झाल्या

मीं झटले-'“ आपली पहिली बायको वारून पंधरावडादिखीर

- होंटळा नसेळ, आणि डोळ्यांचं पाणी खळे नसेल तोंच, नळ बोहोल्यावर बसण्यासाठी धावलेल्या माणसाचे काळीज पाहून-ह - दोन्ही गोष्टींचा मेळ तरी कसा घालायचा. याचे मला अद्य

कोडंच- आहे ! आणि असं करण्यांत मोठं पुण्य लागते झणे

देवा ! देवा ! आमचा धर्म इतका निर्दय-राक्षसी बनला ८ त्याला आपले असले रानटी प्रकार खुशाल खपतात ?”

माझ्या सोबतिणीने मध्येंच हटकून झटलं “छे! छे ! कमर

' धार्मिक गोष्टींचे मम समजणें इतकं सोपं नाहीं. आंगांत चांगली"

'विद्व्ता असल्याखेरीज त्याचं खरं ज्ञान व्हायचं नाही. पण धमेः

_ “कशाला! या आपल्या रोजच्या व्यवहारांतच काय कमी गो

_ ' आहेत ! त्याच पाहिल्या तरी तुला अगदीं कसायासारखा वार णारा हा प्रकार ठोकच आहे असे दिसेल.

ह्या सारा .तिचा भडिमार पाहून मी अगर्दी. भांबावून गे!

_ माझ्या मैत्रीणीने पुन्हां आपळें बोलणें सुरू केळे. '“ कमल, ज्यार्‌ _ “आवडती बायको गेली त्याचं मनं कुठळं ठिकाणावर रहायला -तो आपल्या देहभानावर नसतो. पत्नीवियोगांनं त्याचं अंतःकर ' आंतून करपून निघालेलं असतं. त्यावर उपशमाचा कांहीं उपच

_ मवेळींच न झाला तर. त्याची शेवटी जळून जळून राख व्हायर्च _ -अज्शा माणसाची अन्‌ आसन्नामरण झालेल्या दुधर रोगग्रस्ताच

६८. कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली प्रे

र तजमन्य्यय्य्य्ज्यय्यज्य्व्य्ज्य्््य्य्य्य्य्प््व्य्य्य ->य्ज्ज्फ्य््य् कअ अक “न, रा हजबखय््याच्काडाना कहे] न्याय *१५-५/"-/५-/००००० ० 7*."लयर>< कि १-४..." ््य्ग्ार

,: करण्याचें काम आपल्या इष्टमित्रांना किंवा हितरचितक अज्ञा

... स्नेह्यांवर सोपवून, आपला प्राण बांचविण्याकरितां दिळेलं-.अगदीं :_. शिसारी आणणारे ओषघ-मनांत नसळं तरी, अळेंबळेच घ्यायला.

हव,

तिनें दिलेला ह्या दाखला एकून मी चिप्प झालें आणि केवळ

त . अन्य दृष्टीने तिच्या तोंडाकडेच पाहत राहिलें 7016

_ दुखण्याशीं खळत बसायचं, आणि जेव्हां का दुखण्यानं रोग्याला”

__ पुर ग्रासलं-आणि त्याच्या प्राणावर येऊन ठेपळं हणजे मग त्याठा मात्रा द्यायची यांत काय हृंशील ? त्राला तू हवं तर आपलं”

:__ काव्य . झण,. पण या खडतर अशा संसारांत “काव्य द नह-. : मीच गोड लागणारं नसतं. मी देतें ह्य देखला जरा अभद्र वाटेल

_ पण तो फार समपैक असा असल्यानें मी देतें. हा वाद मेल्या-. . वैर माणसांठा आाळायचं कां पुरायचं याच्यासारखा आहे. हें पहा. _ केमळे, संसार मोठा विचित्र आहे. जसें मेल्यावर कुजणारें शरीर

. जाळणे हेंच उचित त्याचप्रमाणे माणसाच्या जिवंतपणी वाढत्या - दुःखालाही जाळणे हाच शहाणपणाचा मार्ग होय हे अनुभ- _ तान पक्ष ठरून चुकलं आहे. पण याचे खरं खरं मर्म परक्या माणसांच्या घ्यानांत येणं कठीण !/-.

___ इच्या बोलण्यावर काय उत्तर द्यावे याविषयीं मी गोंघळांतच पडद, माझ्या तोंडांतनं शब्दच फुटेना: क्षणभर थांबून

_ स्थिती सारखीच. त्याची स्वतःची विचारशक्ती व कर्तेत्वशक्ती दोन्ही बघिर झालेल्या असतात यामुळें त्या रोगाचा उपचार:

ह क प्न ी पाचा गच्लाचसयराचतनटणणणाशकयसणापाणतयसण य . ुक य

7 नाच सभासदानी फकपटचनोलडा पन.

ज्र ्

र ी . र

--मना'चा हिय्या करून झटलं, “अश्र ढाळीत ढाळीत, दगडासारखे | . --मन घट्ट करून कसाबसा हा लगीनसोहाळा. उरकून ध्यायला. हवा “खरा ! करणार काय १९.

रंगूची फिरून भे. *. ९...

रंगू हणाली, “' पाहिलंस, हेंच ते; तूं हें नेहमीं विसरतेस की. |

, “आपल्या लोकांत लभ हा एक संस्कार मानला गेला. आहे. इथे . - विवाहाचा हेतू सात्विक प्रेमाचा असून पारलोकिक साधनाच्या ' पूर्ततेसाठी. त्याला बायकोची अपेक्षा असते. यांत स्वतःच्या : आवडीनिवडीचा प्रश्न नाहीं. विलायतेतल्यासारखं वधूवरांत - आधींपासून चाळत आलिल्या किंवा नव्याने संपादन केलेल्या . 'प्रेमाचं हे॑फळ नव्हे. इकडे लम वडील माणस करून देतात | | | | - मवरानवराच्या वेड्या प्रेमाचा यांत संबंध नसतो. जिथे स्वतःची

आवडनिवड असते, जिभे स्वयंवराचा प्रकार चाळू आहे, तिथे

- मात्र हें दुसरं ढभ करणं ह्मणजे माणुसकीला सोडून वागण्यासा- -रखं, किंबा तुझ्याच हणण्याप्रमाणें '“तिरडीवरच बोहलं मांडण्या - सारखं होय.” |

नंतर आमच्या इतर गप्पा सुरू झाल्या त्यांत ओघांत ग्रह-

* णाच्या दिवशींचा तो मसणांत पोहोचलेल्या त्या साठी उलटलेल्या ___ थेरड्याचा कोवळ्या ठसठशीत पोरीशीं झालेला विवाइ--किंवा

“त्याला दिलेल्या नरबलीची गोष्ट माझ्या तोंडांतने सहज बाहेर _*' सडली | न

_ तिनं हटलं. “ हे असले पेश्ाच्या लोभानं होणारे अनन्बित

“ प्रकार एकाच देशांत किंवा समाजांत होतात, ते दुसरीकडे होत - माहींत असं का आहे ? जसं कित्येक आईंबाप या द्रव्यलोभाला

"२०५५५०००७० ५“ >” ' ग;

| | १ ; वह | न च कळ - 9७० कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेलीं पत्रे.

बच्च होऊन आपल्यावरील जबाबदारीची विटंबना मांडतात तशीच विटंबना, जिथे नवरानवरी स्वंतः आपल्या पसंतीनं लभ ठरवि- तात तिर्थे नाहीं कां पहायला सांपडत ! द्रव्यळोम इथेंही नसतो *सअसं का तूं झणतेस १ खरंच भारतीचे उदाहरण अत्यंत कष्टदा- यकत असून तें पाहून मळा किती तरी वाईट वाटलं. पण ही . उदाहरणं हणजे खार्शपक्रींच, त्यावरनं धर्माला दूषण फारसं देतां वायचं नाही. जगांत अशी कोणतीही चाळ नसेल कीं जिचा दुरूपयोग माणसाला करतां येणार नाही.” | मीं पुसलें--** पण रंगू, मी आपलं एरवींच विचारते,-- मझमच्या घरमांनं, पुरुषांना एकाहून अधिक वाटेल तितक्‍या बायका करण्याची मोंकळीक खरंच का ठेविली आहे !” _ _. तिनें उत्तर केलें--“ हो असं दिसतं खरं. पण ही सवलत 'विक्षिष्ट प्रसंगी व विशिष्ट कारणाकरितां हणूनच ठेवलेली आहे. .' बायको वाइंट चालीची असली, किंवा तिला मूलच होत. नसलं किंवा वेड लागलं, अशा कांहीं अपरिहाय अडचणीच्या प्रसंगी

| कवळ निरुपाय हझणून ही सवलत दिलेली आहें. पण आपण जै हक व ण ््ञ नेहमीं पाहतों त्यांत बहुधा असं दिसतं की. केवळ परूलाचसाज- 45

णाऱ्या विषयवासनेला बळी पडून, या केवळ निरुपाय हणून दिलेल्या सवलतीचा लोक दुरुपयोग करतात. त्याला बिचारा घर्म काय रडणार ! ह्या उदाहरणाची तरफदारी करणारे धर्मात्मे मोड्या उदार अंतःकरणाचेच हझणायचचं !/

- नंतर कांहीं वेळपर्यंत आमच्या. गोष्टी गोरीची तिच्या जिवंत- 'पणीच झालेल्या क्रियेच्या संबंधांत झालल्या,यावरने मला एकंप्रश्न -

खुःचल्ठा, व त्याचे उत्तर रंगूळा देता यायचं नाहीं असं मला वाटलं. .

रगूची फिरून भेट ७१

नि 'न्म्न्ज्ज्य्य्ज्य्य्य्यय्म्ण्ण्ण्ज्य्य्््ण््ज््य्य्ण्य्ण्ण्य्ण्ण्फ्प््न्य्ण्य्ण्य्फ्फ्य्णाप्य्य्प्प्क्य्य्य्ळ ८८९१० ७९ १.५ ७० १.०१.” ४७०७ ७७७ बन १५५ ६.४ ४.७४ ७. ७ ४४७

४७१४-४० ४८१७७१७”

म्यां झटल,. “अहो रंगूताई, माणूस जिवंत असतांनाच त्याची क्रिया करायचा जो मार्ग त्यावर आपलं काय झणणं ! कारण विघ- वेशीं ल्झ॒ ढावल्याच्या पातकाबद्दळ त्याची व धमातर केलेल्या तशाच दुसऱ्या एका ग्रहस्थाची क्रिया जिवंतपणींच केल्याचं माझ्या ऐकण्यांत आहे.? कनी रसू हणाली, “* आमच्या शास्त्राप्रमाणे घमीतर केलेला माणूस मंल्यासारखा--झणजे आपल्या जातीपुरता तरी तो मेल्याचसारखा समजतात. पण आमच्या शास्त्रांनी याचा अक्षरा; अर्थ करून त्याला ही पुढची क्रियाही जोडून दिली आहे. हा एक धर्म- बंडाचाचच एक मासला, इं एक नुसतं धर्माचं सोंग ! ” क मीं हटलं .“ सोंग ! मी झणतें ही झुद्द दांडगाई. हा केवळ दुसऱ्याचा छळ ! ” क. _ * बरं कां होईना. पण हा मनांत नसृतांना-अहेतुक-असा _ केलेला छळ हझण हबा तर! ? 1 - लिहितां लिहितां माझं हें पत्र बरंच लांबलं. तेव्हां आमचा. पुढील संवाद मी पुढच्या पत्रावर ठेवते ह. ९. - आपली, कमला.

जातिमेदाविषयीं रंगूचे विचार प्राणंधरा,रगूर्शा झालेल्या संवादाची हकीगत जी मागच्या पत्री

____ दिली तिच्यापासून आपल्याळा काय वाटलें तें मळा सांगतां येत __... नाही; पण मी मात्र ऐकून अगदी चकित होऊन गेलें, मागच्या --___ पक्नाच्या शेवटीं शेवटी माझ्या प्रश्नाला दिलेला तिचा तो जबाब-

तिच्या आंगचं तें शहाणपण पाहून मळा तिची वाखाणणी करा-

___ चीशी वाटते. विशेषसं लिहिणे वाचणं. न येतां इतकी महत्वाची

:_ महिती तुळा ग कशी. मिळवतां आली ह्मणून मी तिला प्रश्न केला | _ ती ज्षणाली, “ तूं जी इतकी माझी वाखाणणी केलीस तिला मी

__ मुळींच पात्र नाहीं. पण एवढी गोष्ट मात्र खरी कीं मळा जर कांहीं .

__ थोडी फार माहिती झाली असली तर आमच्या अण्णा ( वद्ध :_. आजोबा )ची अन्‌ इतर विद्वान शास्री मंडळीची जी चर्चा चाळे

_ ती मी लक्ष देऊन ऐकत असें. त्याचं हें फळ,”

___.. मीं झटलं, “ जुन्या, स्नानसंध्याशीळ, बाळबोध घराण्यांत _ - जन्माला येणें हे॑ केवढं भाग्य ? बाबा-त्यांच्या विदत्ते- __ विषयी व योग्यतेविषयी मला पूर्णपणें आदर आहे-हे विश्वकुटुंबी, __ अत्यंत उदार मताचे असून त्यांनीं मळा सुघारक-पद्धतीनं वाढ-

विल. पण तिचा कीं नाही. मळा अलीकडेस वीट यायला

पण अश्या या वाचण्यापासून फायदा तो कोणता £ अन्‌ 2 _ अधेवट शिकलेल्या सुधारकांनी लिहिलेली पुस्तके वाचून _ काय उपयोग १ माझ्या दृष्टीने ह्या इंग्रजी शिकलेल्या मंडळी- __ पॅँकीं बरेचसे लोक पाश्चात्य समाजाविषयींच्या अपरिपक्क कब्पनां- च्या भरी भरलेले, व. आमच्यां समाजव्थितीविषयीं चुटपुटत्या * ज्ञानावर पोसलेले धड हिंदू ना धड सुसलमान असे असतात, ' |

जातिभेदाविषयीं रंगूचे विचार ७३...

0१-१४ १०/१७/९४५१. ०८%,” "१८१४१४४ १७/१७/७७७४ ४७५०४ १० 0८७ ७.८९ ४७..४ १०७१७४७७४७

' लागला आहे, तसं माझे आई. आणि बाबा यांजवर अत्यंत प्रेमे असून मला त्यांच्या त्या मायाळू व सोम्य स्वभावाबदहदळ अत्यंत | कुतश्ता वाटते मा. | |

' वाचून वाचून मी आपले डोळे मात्र खराब .करून घेतले;

सुधारणेविषयींचे त्यांचे ते ठराव आणि त्यांचा तो कार्यक्रसर खं. वास्तविक पाहतां मळा पटायला हवा. पण तो मळा देखील, _.

पुष्कळ वंळा बाष्कळपणाचा वाटतो---

रंगू मध्येंच अडवून म्हणालीः---“* आमच्या चालीरीतींत आणि समाजनिबेधांत बराचसा असा भाग अहिकीं, त्यांत सुधा- रणेळा बराचसा वाव असून, ती व्हायळाच हवी. त्याविषयी कांहीं वाद नाहीं, प्रश्न एवढाच कीं, ती आमच्यांतळे सुधारक म्हणतात तशी किंवा तितकी करणें इष्ट आहे कीं काय? तसंच

हेंही पण विसरतां कामा नये कीं, मूठभर लोकांना असं करणे _ कितीही अविचाराचे किंवा असह्य असं वाटलं तरी पुष्कळशा ' बाबतींत फेरबदल करतां येत नाहीं, कां की,असं केल्यानं आमच्या

समाजरचनेची जी इमारत आहे तिचे स्वरूपच बदळून जाईल, य

ब॒ ज्याच्या पायाच्या आधारावर आज ती इतकीं ञतर्के टिकून

अन्‌ त्यांतही

४७४ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेलीं पत्रे

कडा “0१४५५५११५१, ५/०८/५-”

. राहिली आहे त्या तिच्या पायालाच धक्का पोहबोंचेळ. असले हे संस्कार व सामाजिक प्रतिबंध हे कोणत्या ना कोणत्या ख्पांत

प्रत्येक समाजांत घाळून दिळेळे असून ते तसे असायलाच इवेत आणि नवीन परिस्थितीमुळे, ज्या व्यक्तींच्या आचारविचारांत

१०७१ कळी क १७,

460५०४७१५१

फेरबदळू झालेला असेल, त्यांना ते कितीही जाचक असले

तरी एकंदरीत त्यांचा फार उपयोग होतो. अतिशय अवा- डब्य, भव्य व मजबूत अशा इमारतीला प्रसंगपरत्वें गिलावा किंवा रंगरोगण करण्याची मधून मधून आवद्यकता असते

-... . परंतु ती नव्या पायावर मात्र बसवितां येत नाहीं. तसंच : _.. त्याच्या मूळ घटनेंत किंबा रूपांत फेरफार करायचा तर मूळ : __. इमारतीला जमीनदोस्त केल्याशिवाय तसं करतां येणें शक्‍य नाहीं. .... : आणि मूठभर व्यक्तींना तसं कसं करतां येईल £ ह्या लोकांना .__ आपल्या जुन्या इमारतीचा नुसत्या रंगरोगणानं समाधान न _ होण्याइतका कंटाळा आला असला व तींत राहणें त्यांस बरें

रि वाटत नसले, तर त्यांनीं आपल्याकरितां. नवी जागा शोधून __ काढावी-मग. ती एकोकडची कां असना-आणि तिथे साधल्यास

आपल्या कल्पनेप्रमाणे हवेली झुकवून द्यावी, यदाकदाचित

. त्यांचा हा प्रयत्न फसलाच आणि त्यांची ही इमारत थोडा वेळ

_ टिकून जर खालीं बसली तर. त्यापासनं पुढील पिढीला एक :

मांठा धडा--अमोल धघडा-घ्यायला सांपडेल.

मीं झटलं, “ अगदीं खरी गोष्ट, आणि या इंग्रेजी शिकून. वडवाघुळासारखीं स्थिती झालेल्या लोकांची जातिभेदाच्या अनिष्ट

.... परिणामाबद्दल जी सारखी टकळी सुरू असते, आणि त्या विष- :_.._ळ याचे, जणू काय, त्यांना वेडच लागलेलं आहे.-त्याला मार्गे सार

रणारे.

जातिभेदाबिषयीं रंगूचे विचार ७५.

प्रयन्त क्क कली (१.00 खी ५७७१००७ ११०6 *./०५५०/ ०४५०००५ याया

' असं दुसरे असेलसं मला वाटत नाही.-निदान माझ्या माहितीत

तरी नाहीं.??

रगू ह्मणाली-'* अगदीं वरवर पाहणारांना देखील ही गोष्ट दिसेल कीं जगांत कुठेही जा, .त्या ठिकाणीं जात. ही आढळाय-

' चीच आणि फार मोठ्या समाजांत जाती असणं आवश्यकच ' आहे. त्यांत असं मात्र होईल कीं ज्याला आही जात हाणतों

त्याला. दुसरीकडे लोक “ वर्ग ? किंवा ' दजा? हणून हणतील. ब दुसरीकडे त्यांत फेरबदल होणें शक्‍य असते पण ती इथे काय-

' मचीच. पण गुणकमविभागाच्या कल्पनेवर झालेली जातिसस्थेची.

रचना अढळ असून ती हिंदूबणाश्रमव्यवस्थेचें मूलभूत अग.

मानली जाते, त्यांत फेरदल करायचा हणजे मूळ इमारतीचाच ____. नाश करायचा; एरवी शक्‍य नाहीं. खरोखर जातिबंधन पार.

झुगारून दिल्याचा जे बाणा मिरवितात अशांच्या वतेनावर देखील.

जात आपला भयंकर प्रभाव प्रत्यही गाजवितांना पाहून मोठी :

मोज वाटते. हिंदूधम सोडून खिस्ती झालेल्या गहस्थालाही रोटी बेटीव्यवहाराच्या किंवा अज्ञाच दुसऱ्या बाबतींत जातिभेदाचे

_ विस्मरण क्वचितच होतें. वरच्या जातींतळा माणूस खालच्या _ जातीच्या माणसाशीं पूणपणे मिसळायळा किंवा त्यांत अगदी

मिळून जायला खूष्र नसतो. याच्या. उळट हलक्या जातींतला मनुष्य सारे एका पंक्तीला केव्हां बसतील, ब मूळचे भेद दाख- . विणारीं लक्षणं केव्हां नष्ट होतील हें पाहायळा अगदीं हपापलेला

' असतो. कपाळावस्चं गंध किंवा कुकू नांवाच्या अखेरचे जाति _ दर्शक मायने कांहीं थोड्या मंडळीनी किंबा साऱ्यांनी हवे तर.

७६ कमलेचीं आपल्या. नवऱ्याला! गेळेलीं पत्र

>>> “>या >ा्ा्ाआ्ञ्आ्ज्य्ज्ा्य्ा्य्या्ञ्ञ्आ्य््ज्ण्य्््ज््स्स्य्ज्ज्््््फ्य्

_.. ठाकून द्यावेत; पण बाटलेल्या गृहस्थाच्या गोटांतळं दिखील हे.

. जातिभदाचे बंड मोडायळा शेकडा वर्षे गेळीं पाहिजेत. आणि _. खरं झटलं तर अगदी नसानसांतनं सारखं खळणांर हे जाति-

_ भेदाचे रक्त शरीराच्या निव्वळ एकदोन भागांतच आहे असं |

सानणेही शुद्ध वेडेपणा आहे.”

यावर कोटी करण्याच्या उद्देश्याने मीं झटलं, '।*या जातिवाचक "सश्ाा काहून आपल्या नांबाला रोड बनविण्यापेक्षां, सवाना सार- . "स्वीच लावतां येईल अशी एखादी उच्च जातीची नवी पदवीच

____ शेतली तर यांत त्यांची किती तरी सोय होईल !!?

____. रंगू इंसत हंसत हणते, “वा ग कमळे, तूं तर कमालच केलीस

_ र्‍बाई ! खरंच, तुझी सूचना अमलांत आणल्यानं जातीजातीत ' घोटाळा माजून सारेच जण वरच्या दर्जांठा पोहोंचतीळ. मी

____ झणतें आमच्या खिस्ती मंडळींनी यावरनं धडा घ्यावा अन्‌ - . “आपल्या नांवामागे, राव, शास्त्री, पंत, प्रसाद, सिंग वगेरे ठावा-

यला सुरुवात करावी.”

_____._. मीं झटलं-“त्यापेक्षां, जातिभेदाविरुद्ध मोठा गिळला करणाऱ्या ___ आमच्या या हिंदू मंडळींना हा इषारा जास्त सोयींचा दिसतो. _ "कारण, जर एखाद्याने आपल्या नांवापुढें एखादें उपपद-उदाहर- 'णाथ ' शास्री '-लावळें तर हा मूळचा ब्राह्मण होता कीं ब्राह्मणेतर

होता हें सांगायला फार कठीण जाईल,

> रंगूची इंसतांदंसतां मुरकुंडी वळली. इतक्यांत आपल्या घराच्या __ अगदीं बाहेरच्या फाटकापाशी एक बाई गाणं गात होती तिच्या- ६ __ "कडे आमचें लक्ष वेधले, काय आहे. हणून पाहण्याकरिता आहो.

जातिभेदाविषयीं रंगूचे बिचार _ ७७

क

तेथवर गेलों तों. एक तरुण मिकारीण एका लहान मुलाला

पल्या ठगड्याच्या झोळींत घेऊन आठिली आह्यांठा दिसली. आहांला पडलेल्या दगदगीचे सार्थक झालंसं वाटलं. कारण तसं” नक्षत्रासारखं देखणं पोर धुंडायळा गेळं तर सांपडणार नाहीं... बाडन ते मूळ उघडून दाखविले, त्या चिमुकल्या अर्भकाच्या चेहऱ्यावर झळकणारें ते देवी तेज पाहून मळा त्या मुळाला आप--

ल्याजवळ घ्यावें अन्‌ मटामट मुके घ्यावे असा मोह झाला. त्यांची _

ता बालमुद्रा, त्याचीं ती काळीं कुरळी झुल्पे, त्याचे ते पाणी-

दार डोळे, ते गुलाबी रंगाचे ओठ, चिमुकले हात पाय,--एकंदर, य

' सोंदयांची छबी झुद्द बावनकशी सोनेंच-असं तें बाळरत्न. पाहून ज्या बाईन ते आणलं तिचंच तें मूळ असेलर्से वाटेना. मीं त्या. बाइच्या र्‍हऱ्याकड चांगलं निरखून पाहिलं. आणि रंगूचेंही पण लक्ष तिच्याच कड लक्ष होते. ती कसली मेली हिडिस-काळी कुब्जा, झुद्ध धुतळेला विस्तव. [तेच्यांत आणि देवा सारख्या त्या छोट्या मुलांत केवढं अंतर १ आणि अशी ती बाई त्या तीन. महिन्याच्या मुलाची आइ खास दिसत नव्हती. | _' शेवटीं मी सुस्कारा टाकीत झटले, “कसलं खडतर जग हें (. आणि त्यांत आपल्याला आयुष्याचे दिवस काढायचे !!? _ माझ्या मैत्रिणीने यावर टीका करून झटले, * बाई ग कुठेही

क्क

_ पल तरा पळसाला तीनच पानं, प्रत्येक समाजांत हें असंच. _ असायचं. | र

_ भाग्याने वांचळेल्या, त्या फिरत्या मिकारणीच्या. पदरी पड-: ' लेल्या गरीब बिचाऱ्या त्या अर्भकाकडे पाहून माझं मन अगदी

' २७८ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्र.

। नम्म्मन्न्म्म्न्न्न्न्न्य्न्न्म्म्न््न्क्न्ज्न्न्न्न्््ज्य्य्ज््क््ज्य्ण्य्प्फ्््य्य्फ्क्क्् ५४१४१४४५५१.

1 "कळवळून गेलं. रंगूळा त्या गोजिरवाण्या मुलाकडे तसंच पाहात सांडून मी तडक घरांत गेल व आंतून एक शालजोडीचें पटकुर _ ब स्वतः माझ्याचसाठी शिवळेळे पण सेळ झाळेळं पोलकं आणून

त्या बाईला दिल, ह्याच्यापासन त्या मुलाला सुख लागेल ह्या _. विचारानं माझ्या मनाला मोठा आनंद झाला रंगूने तिळा एक

' पावली आधींच दिली होती. आणखी एक पावली मी. दिल्यावर

'ती भिकारीण निघून गेली.

____ मीं विचारलें, “रंगे, आपल्या या देशांत हे जे नेहमी भीक

_ मागण्याचा धंदा करणारे लोक आहेत त्यांच्याबद्दल तुझं मत काय

आहे ? ज्यांना आपलं पोट भरतां येतं अशांनासुद्धां सरसकट _ भीक घालणं हें युष्कळांच्या मर्ते अगदीं गेर आहे. !?

ज्म १! अह 7 (त *

रयून नहमामरमाण चटकन्‌ उत्तर दिलें. “ ह एक दुसर. . एन

खूळ आपल्या लोकांच्या डोक्यांत शिरळेळे आहे व तें त्यांच्या

नेमी बोलण्यांत येत' असतं. ते जसं कांहीं या एवढ्या मोठ्या रे .. आपल्या अफाट देशांत जो एवढा मोठा लक्षावधी लोकसमूह | आहे त्या सवाना पुरून उरसे काम देशांतल्या देशांतच आहे. इकडे मिक्षा बंद केळी कीं तिकडे गुन्हे व आपत्तीचे मान बेसु-

- र्‍मार वाढलच.या लांकांना एक तर चोराचा किंवा घाडे घाळाय चा

_ 'थंदा करायला पाहिजे किंवा अनिवबचनीय' अश्या कंगालीच्या यातनांत खितपत मेल पाहिजे हें दुतरे, याच्याशिवाय तिसरा

_ मार्ग नाहीं. साहेब ळोकांच्या देशांत तरी काय, एका बाजूला अठरा विश्वे दारिद्रय तर त्याच्या शेजारलाच डोळे दिपून जाण्या-

इतका. अलोट संपत्ति व .चेनबाजी अश्या उदाहरणे नजरेस .

जातिभेदाविषयीं रंगूचे विचा, ७९

-्य्य्य्म्य्यज्म्य्फ्ण्फ्फ्फ्फ्य्य्फ्य्य्फ्फ्फ्फ्य्ज्प्प्य्प् रफ्य्खब्क्फ्फ्ज्व्न्य्प्प्य्य्फ्क्प्प्प्क्प्म्क्फ्फ्स्फ्फ्फ््टट्टट22-2----------....................

कानन

' पडतात, देवाची ही मोठीच कृपा झणायची कीं आमच्या इंक- डचा जरा इतको कगाल स्थिती असली तरी असल्या प्रकारच्या भयंकर विरोधाची उदाहरणे इथं पाहायला सांपडत नाहींत. एकंदर मानवजातीला काळोखी आणणाऱ्या या नीचावस्थेपासनं

_ सुटायला कारण आपल्यांतली ही दानधमोची पद्धतीच होय.”

मी तिला मध्येच अडवून हझटलं पण हें पहा कनई दान- धमोच्या या पद्धतीचा आमच्या घरांतल्या व्यवस्थेपर्येत पारेणाम पोहोंचळा आहे त्याची बाट काय !? 6 पण जरा धीर धरशील कां नाही! मी तेंच सांगते आहे पुढे. ? प्राणेश्वरा, रंगूच्या त्या भाषणाचा परिणाम माझ्या मनावर , एवढा झाला कीं हें पत्र किर्तांतरी लांबलं हं माझ्या लक्षांत आळे नाह, पण आतां इथेच पुरे करित. १ । | आपली, कमला.

_ प्रियकरा, रंगृताईळां केलेल्या प्रश्नाचे उत्तर, जणू काय अगदी

ती प्रश्नाची वाटच पहात होती. तापलेल्या तव्यावर पाणी पड-

ण्याचा अवकाश की जसा छरर असा आवाज निघतो. तरस

_. अगदीं तातडीने तिचे उत्तर मला मिळालं

ती म्हणाली, माणसाला स्वार्थत्यागांचे वळण लावून देवी. स्वरू्पाकडे नेणारी जी ही. आमची धमोदायपद्धति तिळा

आरंभ घरांतूनच झालेला असतो. हिंदूसमाजरचनेला भूषण-

भूत झालेली अशी जी समाईककुटुंबपद्धती तीत हिचा.

_ पाहिला अकुर प्रगट झाला असून, परस्परांत वागणाऱ्या 'प्रेमान क ममतेनं घरांतील सारी माणसं एकजीव होतात. प्रत्ये”

काला, कुटुंबासाठी सोसावा लागणारा त्रास, इतरांच्या सुखांत ' भर पडावी म्हणून त्यासाठी त्या अनुरोधानं ठेवावं लांगणारं वर्तन..

ही समाईक कुटुंबांतच आढळतात. जिथे माणूस आपल्या बायका- पोरांना घेऊन वेगळी चूल मांडूं पहातो आणि जिथे केवळ स्वार्था -

. चीच मातबरी असते,त्या विभक्त कुटुंबपद्धतींत ती कोठून दिसणार? मी म्हटलं, “ गडे रंगू, आमची ही अआअविभक्तकुटुंबपड्धति

आणि मिळवित्या मांगसाच्या जीवावर पुष्ट होणारे खुशालचंद व

व.

_ यांच्या विरुद्ध किती तरी कागाळ्या ऐकूं येतात. विद्येच्या बळा- _ वर मिळविलेल्या पेश[वर एकट्या-कमावत्या-माणसाचांच इक्क य

0 आमा डा ककी ननम कन्यका या नयमन णक यकन्ययानय य मरकयकययकयय य हक्ेअस मया यलाडडवाालसामााडजयमादााडाी रा ७५९४८४४७१५ ७४७१७५१ ४० ४७५४४७0७७७ ७४ शर १७४ कलक ७० ७५७ ७००५०५०५००

असावा अश्शी जी एक अप्पलपोटेपणाची सूचना आपल्यांतल्याच एका विद्वान्‌ ग्रहस्थानें केल्याचं तुह्या ऐकण्यांत आळ असेलच. ती सूचना अमलांत येते कीं काय, अशी पुष्कळांना भीति पडळी होती. पण इतक्यांत सुदैवानं ती फेटाळली गेलीम्हणा. 77 ।

. रंगू म्हणाली, “ थोडक्यांत, आणि सोम्य शब्दांत म्हणायचे म्हणजे ही सूचना केवळ मूखपणाची व आपल्याच पायावर घोंडा पाडून घेण्यासारखी आहे, आपल्या भावांचा वारसा उडवू पहा- णाऱ्या या आपमतलबी माणसा'चीच गोष्ट घेऊं. समजा, त्याच्या

स्वतःच्या मुलांपेकींच एखाद्याच्या शिक्षणाला बोळ बसला. ब तो होळ

पुढे निराधार झाला; व त्याच्या संपन्न भावंडाने आपल्या त्या निराधार झालेल्या भावास मदत करण्याचें साफ नाकारठें, तर ' आपल्या या मुलाचे वतेन पाहून बापाला आनंदाच्या उकळ्या फुटतील नाही १ कारण त्यांत त्याच्या तत्वाचा विजय झाला ना? कां त्याचें वर्तन पाहून बापाच्या आंगावर कांटा उभा राहील १ खरोखर, कमले, ममत्व व प्रेम यांच्या बीजापासने होणारा हा... अविभक्त कुटुंबपड्धतीचा वृक्ष सारखा वाढत राहून, कुटुंबांत सर्वे-

दूर त्याचा फेळाव झालेला असतां त्याचा सर्वथेब नाश करणें इष्ट

_ नाहीं, अथात्‌ त्याच्या डहाळ्या एकमेकांना अडबायळा लागल्या

_ कीं त्यांना हव्या तर छाटाव्यात-मी हणते छाटणेंच बरं! पण प्रत्येक डहाळी पुन्हां वाहून तिचे निराळें झाड व्हायचेच, व _ त्यास पुन्हां आंगच्या डहाळ्या फुटायच्याच र _ मीं झटलं, '' गडे रंगू, आपल्या या सामायिकपणाच्या पार्यी _ बिचाऱ्या बायकांची दैना उडाली आहे. वब घरांतल्या घरांत त्यांचा दजा उतरला आहे असें नाहीं कां तुला वाटत !”

न

_ ८२९ कमलेचीं आपल्या नवर्‍याला गेठेळी पत्रे.

२यपयययपप्ययापय्प्ज्य्ण्ण््यप्य्यययय--__.________ ली ७५ १-७ ७” ७ र्‍ळे क व १८१४ ५८८४. ५.” २५ १४५४-४१ ५.०५.”

की >> : २ ४७ ४७ >र्‍>ज्ााण्ण्य्य्प्प्यिजा “१४१. ५-४.” ०” १५५१.” ५-७ ०५०४० लही क. ५.० १७७ ७, २.

__. माझ्या चतुर मैत्रिणीने उत्तर केळे, “हा का त्या पद्धतीचा

__ दोष ! तरण्या सुलींना कुटुंबांतल्या वडीळ ह्याताऱ्या माणसांची

__ मयादा राखण्यासाठी ह्मणून जी शिस्त घाळून दिली आहे. तिच्या _ अतिरेकाचे हें फळ आहे. हा क

स्चनेळा अगदीं ओंगळ स्वरूप आठेळें आहे, एवढ्यासाठी तो काहून टाकून त्याच्या जागीं नवा थर देऊन, त्यावर नवं रंग- रोगण करायला हवं.!? | |

_________._. बायांना मिळणारे शिक्षण, - _ भीत भीत मीं हृटल--/* माझ्या मतानं बऱ्याच अंशाने,

'.__ आमच्या खीवर्गांची त्थिती-अज्ञान स्थीती-द्दीच या गोष्टीला कारण

__ आहे. मठा वाटतं, त्यांना उत्कृष्ट तऱ्हेचं शिक्षण मिळायला हवं.

. षैण त्यांत शाळांतून दिल्या जाणाऱ्या अधकच्च्या उपऱ्या शिक्षणा- 1

_ सारखा प्रकार मात्र नसावा.?? पळ ।__.. माझ्या सोंबतिणीनें आपली मान हालवून हटलं, “ तूं हणतेस

_ से रास्त आहे. पण एक लिहितांवाचतां आलं ह्मणजे आमचे

,__ ६ बायकांचे ) हाती चांदोबा आला अशी मात्र तूं आपली कल्पना

करून घेऊं नकोस. आपल्या या देशांत ज्या लक्षावधी स्त्रिया

_ आहेत, त्यांतून थोड्याच-अगदी थोड्याच-स्त्रियांना अश्या प्रका-

___ रचं शिक्षण मिळणे शक्‍य आहे. कदाचित्‌ दहा हजारांत एखादी -_ स्त्री निधेळ न निघेल-विशेषतः सध्यांच्या कालांत आपल्या देशाची

.__ स्थिती अत्यंत गरीबीची असून लोकांना खायला पुर . पोटभर

___ अन्नही मिळत नाही तेव्हां.तर विचारायलाच नको. मागे आपल्या __ भरभराटीच्या काळांतही अशा तऱ्हेचं शिक्षण मिळणाऱ्यांची

| डे ळाकुट्ट थर-ह्यांच समाज-

रंगूची फिरून भेट. टर

यम कळाया तीड ०८००४-/४./0९, 0५ »0 कलक 0७ ळच "-»५>-५५->-८०>५८><»५.“*-“ ५-६ *-४% १०४१-४४” ककी के. होडी वगणी जरतिकटीच

संख्या फार असेळ्सं समजूं नकोस. गरिबीमुळे, ज्यांना घरच्या . घरींच, जीं कामे रोज करायची त्यांचं श्रिक्षण द्यायची तर तरतूद करणे एवढेंच काय तें शक्‍य. अशांचीच संख्या प्रायः फार. "देवाच्या दयेनं, घरच्या अनुकूल परिस्थितीमुळे चांगळे उच्च संस्कार ज्यांना संपादन करतां येतीळ व ज्या निरनिराळ्या प्रकाशमान -तारकांप्रमार्णे आपल्या समाजाळा उजेडांत आणतील, अशांची केव्हांही परिमितच असायची, तरी पण ती वाढविण्याची पराकाष्टा

-केली पाहिजे, हें जसं बायांविषयीं तसंच पुरुषांविषयींही पण हणतां .

-येईळ. आणि प्रथ्वाच्या पाठीवर विद्यमान असणाऱ्या कोणत्याही

-समाज-रचनला ही गोष्ट लागू पडणारी अहि. ही विश्वांतली श्रेष्ठ __. "कोटी होय.” | | य ।__ मीं पुसले-गडे, ज्या समाजाच्या आडकाठीसुळें स्त्रीपुरुषांचे - दळणवळण मोकळेपणे होणें दुरामास्त झालेलं आहे, तीविषयी तुझें काय मत आहे बरं १? आमच्या राज्यकत्याच्या देशांत होते त्याचप्रमाणें इकडेही स्त्रीपुरुष परस्परांत खुशाल मिसळूं लागले -तर त्यापासन एकंदर समाजसुखार्च मान वाहून समाजाचेंही पाऊल एकंदरींत पुढें पडणार नाहीं काय १? | _ माझ्या मैत्रिणीने उत्तर केळे-“' हा एक आमच्या समाज- -रचनेच्या मूळाशीं असलेला असा भाग आढे कीं ज्यांत फेरबदल 'करतां येणें शक्‍य नाहीं. तरी पण त्यावर जे घाणेरडे-ओंगळ-_

_ असें बरून पूट बसलेळें आहे व त्याचाच जो हा एवढा विस्तार

-झालेला दिसतो, ते काढन टाकणे इष्ट, नव्हे आवद्यक., दिसतें. हे 'पद्दा कमल, स्त्रीस अत्युत्कृष्ट व बहुमोळ भूषण समजून, प्रत्येक

, “*५८४५/"०-”

८४ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेटेली. पत्रे,

"४८००७१४०१५. १.४१ ११.” ४.१० ४००५/१४/११./१५,” १५४०११५४१५ ५९५/१””१४१ ४८५. “९४५

समाजव्यवस्थेत, . तिच्या शुद्धतेवर अत्यंत कटाक्ष ठेवलेला आहे: आणि ती राखण्यासाठी या. दोघांत कितपत मोकळीक किंवा

दळणवळण राहूं देणें रास्त आहे याविषयी त्यांनीं नियम घाठून

दिलेले आहेत, ज्याप्रमाणें आपल्या आणि साहेब लोकांच्या रिवा«

जांत अंतर आहे, त्याचप्रमाणे निरनिराळ्या समाजाने घाळून दिलेल्या निबेधांतही अतिशय अंतर. आहे; पण एकंदरींत पाहता.

अमका एक निर्बध इतरांहून जास्त चांगला किंवा वाईट हें ठर-

वितां येणे अशक्‍य आहे. गोऱ्या लोकांनीं आमचे निर्बंध आपल्या

. समाजांत सुरू करणें जितक्या अविचाराचे होईल तितकेंच त्यांचे निबघध आमच्या समाजावर लादणे तितक्‍याच अशक्य कोटीतलें _ ब खुळेपणाचें होईल. हवं तर कांहीं माणसांनी याचा व्यक्तिशः

प्रयत्न करून पहावा. आणि जी मीती साधारणतः समाजाला

- सकारण वाटत असते, तींतून हे बचावले तर त्यांनी आपल्या _. प्रार्धाची रेषा सबळ समजावी,”

__ कांहींसं आश्चवये वाटून मीं हटलं, “' तर मग तुझ्या मनांत'

गोषा रद्दायलाच हृबा. कसला मेला केदखाना तो ! मेल्याने

बायांना घरांतल्या घरांत कोंडून ठेवून निव्वळ पश्रूंच्या पायरीला नेऊन पोहोंचविलळ आहे. आणि देवानं दिलेली हवा अनू

माझ्या मेत्रिणीनं कानउघाडणी करण्याच्या उद्देशानं झटले,

“८७ | छे! कमले, काय हें वेड्यासारखं तूं बरळतेस? या आपल्या _ हिंदू समाजांत कुठें दिसतो गोषा ! नाहीं हणायला कोठें एखाद्या - कोनाकोपऱ्यांत ज्या ठिकाणीं द्रव्यमदाने आपला स्वेराचार माज- _ विला असेल तेर्थे किंवा इंग्रजी शिकून तयार झालेल्या नव्या मंडळीने, त्यांचा दर्जा वाढल्यामुळे, कांहींसा हा प्रकार उचलला... . खरा ! खेड्यापाड्यांत जा आणि तिथे स्त्रियांना-मग ती तरुण.

ब । *

जातिभेदाविषयीं रंगूचे विचार टॅ

नाटका 0 फटी करी कटी कि. क क १७७ ७ ७७४ १५ 7० ०7727००००२” ५” ५” ५”. ५ ५ ८» ७॥४/ ५ ७८ ७०८ ७५४ ७८ ७५४ ७९ ७७ ७७ ७८ २-४ ४१५७४ १ ० १.९ ४७८ ७७ ७ "णा यणाणपाप२ 0िप२०१्य?१प्णिकणण०१ण०?22०णणण्फणणण्यणश7>ख2्ा>्>>्ा्ाा्मा्ा्ााााआा््-

असो वा वृद्ध असो-किती मोकळीक ठेविली आहेती पहा. त्या पुरुषांत खुलपर्णे वावरतांना व आपलीं कामंकार्ज करीत असतांना

आढळतील. शहरांत देखील साधारण व्थितीच्या कुटुंबांतील |

-नयायांच्या स्थितीकडे पहा. या तुमच्या अधिकाराच्या, पशाच्या, किंबा मानापमानाच्या कल्पनेमुळे मलतेच निर्वेध समाजांत शिरले असून त्यांनीं आमच्या पद्धतीच्या मूल्यूत तत्वावर निष्कारण . शिंतोडे उडविळे आहेत आणि त्यावर ही एवढी टीका होत आहे. !'? _ आतां पांचाचा सुमार असल्याने रंगूताईं घरीं जायला उठली इतका वेळपर्यंत निरनिराळ्या विषयांवर आमच्या सारख्या गप्पा झाल्या तरी तिला जाऊं द्यावेसे वाटेना. लोकरच.चारी धामयात्रा - मी करणार आहे हणून ती हणाली, व निघायच्या पूवा पुन्हां एक- - वार भेटण्याचे कबूल करून ती घरीं जायला निघाली, तिचंदेखील ' पाऊल तिथून निघेना परमप्रिय प्राणेश्वरा, या लांबळचक माझ्या एरंडाच्या गुऱ्हा- -ळानं आपल्याला, कटाळा आला असेल नाहीं £ खरं झटलं तर -याचा स्वारीला केटाळा येऊं नये, कारण रंगूचे मागचं भाषण तिकडे भारी आवडलं ह्मणून लिहायचं झालं होतं. या लिहिण्या- “पासनं माझा स्वतःचाही फायदा झाला, माझ्या पूवाच्या उदास- वाण्या विचारांचा मला विसर पडला, आणि आतां, प्राणेश्वरा -मलळा इकडच्या प्रेमाखेरीज कांहींच दिसत नाहीं. प्राणेश्वरा, केवळ आपल्या प्रेमाची, आगि त्या आपल्या प्रेमळ अंतःकरणाची खूण झणून आपल्या हातच्या एखाद्या ओळीची मी भुकेली आहे. . आपंल्याला अगदींच सवड व्हायची नाहीं इतक कां काम आह? : क्री--स्वारीला---पण->जाऊं द्या--मी आपल्या तांडांवून ते कशालठाकाहू? जज आपली, ७ क धक -- कमला.

गी 1 हत, .,

20. याळ व

“*यत्ळा55९3<०... परवांचं लग्न

पुन्हा आजही निराद्याच ! आणि उद्यांला पत्राच्याऐवजी: .._ स्वत; स्वारीच्याच येण्याची मी वाट पाहते आहे. कारण परवां- :.__.. पासनं बक्षींच्या इथलं लगिन सुरू व्हायचं आहेना १

हे पत्र पोहोंचायच्या आधींच निघायचं होईल, तरी पण झटले” धाडून पहाव; साधलं तर साधलं. अन्‌ तशांत कोणीं पाहिलं ___ आहे-मध्येच कांहीं तरी निघायचं आणि त्यामुळे इकडे यायचा __ बेत फिसकटायचा. मी मनांतल्या मनांत मांडे खार्ते आहे. पण रोबटीं पाणी व्हायचं. नाही. तर आजकाल माझे दिवस फिरले आहेत, तेव्हां कांहीं विपरीत घडलं तर त्याचं मला मुळींच __. _ नवल वाटायचं नाहीं सध्यां जी दोघांची ताटातूट झाळी आहे, तीमुळे इकडचं | ___ दशन होण्याच्या आधीं ज्यांनीं मजबद्दळ मागणी केली होती. ..._._. त्याना वाटल त्या कंड्या पिकवून द्यांयला चांगलीच फूस सांप- :.. _._ डली. जगांत रिकामटेकडे लोक कमी कां आहेत १ परस्परांत ' भांडणं लावून देणे हाच त्यांचा रोजचा धंदा ब तेंच त्यांना ी _ सुण्यकार्य वाटत असतं. धन्य आहे अद्या प्राण्यांची अन्‌ काय £

-____ दोघांत भांडण !-प्राणेश्वरा,-हें कधी तरी होणे शक्‍य आहे काय

आपली कमला.

स्तुतीचा वषोव ! 7 |

कोष्टी स्वतःचे पत्रच हाती पडलें ! निराशा खरी, पण त्यांतच . मनाला समाधान वाटलं. आहांनीं शेवटीं आपला प्रभाव दाख-.. विलाच ! त्यांत कशी चूक होईल ! चांगल्याचा का पडताळा यायचा ६ तर मग मला ज्या ज्या गोष्टींची भीति वाटतेत्या साऱ्याच खऱ्या होणार कीं काय £ या संबंधाने नुसता विचार मनांत आला तरी देखीळ काळीज कसं थर होते. -यानं मळा. अखेरीस वेड तर नाहीं लागणार ! । तर मग एकूण लाला येतां नाहीं यायचे-अगदीं एका दिसा- . साठीं देखील नाहीं ना सवड व्हायची-इतकं काय मार्गे ागलेळं १ : किती तरी ही दुःखाची गोष्ट ह्षणायची ! त्या ह्याताऱ्याचं स्वतः- बर केवढं प्रेम £-अगदीं पोटच्या मुलासारखं वागवायनचं ! त्याला करस वाटेळ १ मळा तर खास वाटतं कों, त्याला अगदीं चुकल्या । _ चुकल्या सारखं होईल. तंसंच त्या आपल्या “ गंगाबाई ” त्याही 'ल्माला यायच्या आहेत. नक्कीच ठरळें ते ! सांगायचे झालं की. तिच्या त्या टवाळीकडे आपण कसं ते लक्षच देऊंनयेमुळीं! खरे! झटलं तें मळा कबूल !! स्वतःला तीं अगदीं भाबडी अन्‌ थापंड- ' बाईक अशी दिसते. पण तिच्या पोटांतळे एकेक गूण कुठे स्वारीच्या नजरेला आळे आहेत ! ती बोळ बोळून मलासळो का पळो करून सोडील ! ती सामान्य मूती का आहे १ माझ्या

रं 6, त, क

८८ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेठेलीं पत्रे

क पाक त क ०" ा्ऊ ५५०७७०्०्ा्ण्फ्ण्फ््ण्््य्फण्ण्््यान्ण्प्न्क्ट कटाचा *“->>>->>ााञआााआा>आ>्््ज्ञ्यट यर र>००ाया्ण्ज््फ्ण्ण्ण्पय

_ सनान .कीनई स्वारी शिवाय एकटं असं लझाला मुळींच जायचे

नाही, आतां इकडचाच आम्रह पडला तर गोष्ट वेगळी, कारण

इकडच्या मर्जीबाहेर काडी इतकं जायचं नाही हा तर माझा कृत-

निश्चय, प्रियकरा, इतके दिवस जे मोनत्त धरायचं त्याचा बरा-

चसा वन्चपा, आपल्या प्रेमळ पत्राने व त्यांत खन्चून भरलेल्या

त्या ममतेच्या शब्दांनी, काढला ह्मणायचा ! ह्णायचं कीं

साझा पत्रं तिकडे भारी-भारी आवडतात. अन्‌ तीं अगदीं

संभाळून ठेवायची व पुनः पुनः वाचून स्वतःचे मन रिझवायचं !

____ * ग्रहणाच्या दिवशीचे वर्णन जे. तूं आपल्या पत्रांत दिलं आहेस ,/_ तै खरोखर काव्याने ओथंबळेळं असून अद्या प्रकारची कवयित्री -॥ सहचरी मला मिळाली याबद्दलचा मला भारी अभिमान वाटतो !* :. _ * आमच्या . नामदार मंडळींना जो तूं टोला दिलास तो अगदीं अनुरूप असून तो मळा मानबढळा. * “पोकळडोक्यांच्या लाची

५, जी हकीगत लिहिळीस ती तर भारीच गमतीची. मला हसतां

*. हृसतां पुरेवाट झाली ! मी तिथं आल्यावर १५१७] ए'फळ्ा चे.

-__ किंबा शञाळ6चं पुस्तकं तुला वाचून दाखविणार आहे !

_ रंगूच्या बरोबर जो तुझा संवाद झाळा त्याची हकीगत जी तूंमळा . लिहिळीस ती वाचून माझ्या विचारांना एक नवंच बळण _ लागलं.' । आणि या सवोपेक्षां त्या जहागिरदारांच्या मुलींचं--- _. माझ्या “ अप्सराद्यांचं ” जे तूं अभिनंदन केलंस, त्या तुझाहा

:_. निमेत्सर स्वभाव पाहून मळा अत्यंत संतोष झाला व तुझ्या त्या

:. औदायांमुळे माझं तुजविषयांचं प्रेम वृद्धींगत झालं. !-जीविते-

___ शररा-अगदीं मोजक्या-गोड गोड शब्दांनींचे आपण मला केवढं

:_ पण चढवून दिलंत १ आणि त्यापासनं माझ्या मनाला सुख आणि.

| न शांती यांची केवढी पण जोड करून दिलीत !

स्तृुतीचा वषोव ! ढ। ट९

आप पाणाशीपीपण0णा पीला णी ९ १-१ ४८ ७८/७१४-०७१७० ४-७ १-७

फिरून, असं हझणायचं कीं, “अगदीं वरच्या डह्ाळीला लागलेल्या, सनाळा मोहून घेणाऱ्या पिकलेल्या आंब्याप्रमाणे तुझी स्थिती असून

तिथवर पोहोचायला प्रेमाची शिडी ढावावी लागली तेव्हां कुठें द्धात

पोंचला,' “आपणां उभयतांतला हा वियोग मी स्वतःला भाग्याच्या

शिखरावर आहे असें समजत होतों अश्याच वेळीं कौंग तो घडून

आला !* ' तुझ्यासाठी माझा जीव किती पण तुटतो आहे ह्मणून सांगू £-तुझा बायकांना-दुसर्‍्याच्या अंतःकरणाची परीक्षाच व्हायची नाहीं.” प्राणेश्वरा ! यावर मी काय बोळूं ? या माझ्या अंतःकरणांत आपणास सांठविल्याशिवाय सी जिवंत तरी ककी राहणार १ तिकडच्या सहवासाची केवढो जबरदस्त

ठागळेली आहे !-तिकडल्या प्रेमाच घुटके घेण्यार

जीव किती तान्हेला-किती धाधावळेला आहे ? कोरड्या

तें मळा कसं व्यक्त करतां येईल १ आपल्यास तरी होईल का त्याः

_ कल्पना १? मळा नाहीं वाटत होइलशी ! ती व्हायला माझ्यासा-

रख्या वेड लागलेल्या माणसाशींच गांठ पडली पाहिजे. इतरांना त्याचं केवळ ' हंसे ' मात्र येणार आहे. प्राणेश्वरा, ही माझी भूक तहान आपण केव्हां भागविणार ! आणि या देन्यावस्थेतून माझा

. उद्धार कधी करणार १

जीवितेश्वरा, समोरच्या बागेतून सी कांहीं बकुळीची फुलें बैचून आणलेली आहेत, आणि त्यांचा एक छानदार हार म्यां तयार केला आहे. माझ्यासाठी तो स्वतः गळ्यांत घालायचा अन्‌ पाहायंचं त्यानं तरी स्वतःला होणारं दुःख कांहीं कमी होतं कां! येतें अं, प्राणेश्वरा, येते-लढमाहून परत येईपर्यंत-आापलं अंत: करण मात्र माझं एकटीचंच असूं द्यायचं | वा आपली,

-_ -म्कस्ड. बफ. ६०0० पयाय क ह क नका स का प वी

: मधेमधे करणारी पुरुषी.बायको.!

_ ५ अती तिथे माती म्हणून म्हणच आहे. चांगल्या गोष्टीचा देखील अतिरेक झाला कीं त्याने ओकारीच यायची. बक्षींच्या

इथल्या लग्नांत तर मला याचा चांगलाच अनुभव आशा. तो

-_. इतका कीं शेवटीं दगदगीने मी अगदी रडकुडीला आळे, असा _ ह्या प्रकार सारखा पांची दिवस चाललेला ! जेव्हां घरीं परत “आलें आगि निवांत अशी कांहीं वेळ पडून राहिळें, तेव्हां कुठें : जीवाला अमळसं बरं वाटलं. ल्य़ांत उडालेल्या गमतीच्या गोष्टी

ऐकण्यासाठी तिकडे अगदी उत्सुकता झाळी असेल हें मी समजून

_ आहे. पण त्या साऱ्या हर्कांगतीचं लांबच लांब पत्र लिहिण्याजोगी कांही माझ्या मनाची स्थिती सध्यां नाही. म्हणून ते काम कांहीं _ दिवस लांबणीवर टाकन ळकेच करायला हव.

खरं म्हटलं तर लाला जी मी गेळें ती मोठ्या कष्टानेच-अळे __ बळेंच गेळें, तिथे जायचा मनापासनं कांहीं माझा विचार नव्हता. __ पण तिथे जाऊन पोहोंचल्यावर मात्र मी स्वतःचे भान अगर्दी ___ विसरलें-इतकी मी ल्य़ांत गद्ठून गेळें. आपल्याकडनं जितकं होईल ..... तितकी, दुसऱ्याच्या आनंदांत भर घालण्याची मी खटपट केली. 1; _ पण स्वारी इथे नसतांना तशी मर मळा एकटीला कितीशी घालता. ।____ येणार ? हो ! सांगायच राहिलंच, आपल्या त्या गंगाबाईनं-गंगा-

ऱश

|

0", १-८“ १ '५-””*-”

कराल टीण न तणयटीी

00१८ १७0७0१. ४१०९ ४. ७.७ ४७०४१५७ ७८७ ७.४७ ०० केल्ली “१. ७७८५...” ७८/४७/१७४१ ४१०५५0७ २.७ ७ न्य कन

जलाप्रमाणे निमल अक्षा त्या * सज्जन ” गंगाबाईनीं एक मोठंया मानाची पदवी दिली आहे मळा ! आलंका ध्यानांत कोणची ती

कसे येणार १ त्याला गंगाबाई सारखंच निर्मळ मन हव.ए्रवीं इत-

. रांडा कसचं साधतं ते £ “मधेमधे तोंड घालणारी-ळडबुडी-पुरुषी

बायको ” ही पदवी आहे ती. तिची ती तिरसट मुद्रा काय, ती

छद्यी नजर काय ? म्यां आपलं फारसं लक्षच दिलं नाहीं तिकडे !

: लुडबुडी पुरुषी बायको !' प्राणेखवरा, कदाववित्‌ एका अ्थोने-. कांहीं नेमक्या पुरुषमंडळीत, बायकांप्रमाणेंच मी जी मिसळते-. त्या अथोनें-पाहिलें तर तिचे तें म्हणणें अगदी बरोबर आहे. लहानाची मोठी जी मी झालें ती अज्याच स्थितींत झालें, एरवी

इकडचे पाय लाभळेच नसते, लमाळा जमलेल्या इतर बायकां- प्रमाणे मळा संभावितपणाच्चा आव घालतां आला नाही, याबद्दलची खतही पण मला वाटत नाहीं. पण कोणाच्याही कार्योत मध्येचच ळुडबुड केल्याचे माझे मला कांहीं आठवत नाहीं. निदान बक्षींच्या इथे तरी नाहीं हें खास ! नवऱ्या सुलीच्या वेणीफणीचे काम करावें असा आग्रह साऱ्या बायांनीं मळा केला म्हणून ते काम मी आप-

ल्याकडे घेतलें, कांहीं बायांनी तिळा बाहुलीसारख॑नटविण्या'चे

: चालविले होतं त्याला मोडता घालायचे कारण तरी पोरीकडे _ माझा ओढा म्हणून. मुलीच्या बरोबर मी जी राहात होते व तितची आईसारखी काळजी घेत होते, याचं कारण स्वतःला त्या _ मुलीवरचा असलेला लळा हेंच होय ! आल्या गेल्या बायांना.

इळदकुंकू मिळालें को नाही; त्यांना नारळ व खोबऱ्याच्या वाल्या

दिल्या गेल्या कीं नाहीत; जेवून गेलेल्या बायांना विडे मिळाळे की नाही; या साऱ्या गोष्टींची नसती 'उठाठेव? जी मीं केली ,तिचे कारण

मधेमधे करणारी पुरुषी-बायको. ९१९

|

२२ कमलळेचीं आपल्या नबर्‍्याठला गेळेलीं. पत्रे

यच मप यमगर काळा नाडमममडडडकडडकडवाडयाडाडााा “४८/०५/५१४५ ४.०१ ४८८१ ७.८ ७४७१ मिल क प कळ नकाल क कक आल.” कत "> ा77:यख्यणण्ण/र््यख्ज्य्ज्ज्य्ाय्ज्प्य्य्य्ज्िज्पिपिफ्याश १ ७.” १८५९ १५४९-७८ "७

मुलीच्या ब्रापानेंच ती कामगिरी माझ्यावर सोंपविली होती म्हणून तज्शांत इकडचा त्यांच्याशीं केवढा घरोबा £ भावाहून जास्त प्रेम

मालक

तेव्हां इकडच्या करतां म्हणून तरी मळा आपला सारा परकेपणा एकीकडे ठेवून घरच्या सारखं-ओंचा खोंचून कामाला लागा- 'यलाच हवे. अन्‌ त्यांत मुलींची आई बिचारी आजारी आणि . अद्वाक्त ! तेव्हां मला स्वस्थ बसून-तिऱ्हाइतासारखे मोज पहात कसं बसवते, अन्‌ जोपयंत असे वागायला इकडची पूर्णे संमती . आहे-स्वतःला माझं वतन ठडबुडेपणाचे वाटत नाही--तोंपर्यत इतर कोणीही, कितीही मळा नांवं ठेवली म्हणून मी त्याची कशाला परवचा. करू ! पण माणूस जेव्हां अगदी खऱ्या खऱ्या मनानं _ -केंबळ प्रेमाखातर म्हणून-खस्ता सोसायळा तयार होते आणि " खरी गोम अशी असतांनार्‍या भ्रमिष्ट बायकांकडने त्या माणसाला ,./.. “ळुडबुडी?” म्हणून किताब मिळतो, तेव्हां प्राणेश्वरा,. आपल्या ६. या निष्कपटपणाचें अर्स भळतेंच बक्षीस मिळालेलं पाहून माणसाला

' . थोडें तरी वाईट नाहीं कां वाटायचं १ |

या माझ्या धुसपुसण्याने तिकडे इतकं कांही घाबरायला नको

बरं कां? या कागदावर म्यां आपल्या मनांत होतं नव्हतं तेवढे सारे ओकून टाकळे आणि सुटळा गंगाबाईंचा संबध हें कांही. सांगायला नकोच, लमघरीं, वाटेल त्याशीं जुळवून घेणारी, मन-. 'मिळाऊ, म्हणून म्हहळी जात होते. आणि माझा मूळचाच स्वमाव तसा असल्याची स्वतःला नव्याने का माहिती करून 7 प | ग यायला हवबी£ |

2 हे. दका टी 4 से . कमला.

*००>$११७७)8-<€*०

| प्रेमाची जादू. (ग

[प्रेयकरा,-छझाच्या संबंधांत, माझ्या मनांत इतकं' काही... लिहायचं आहे कीं, त्याला कुठून सुरुवात करावी अन्‌ कक्षी करावी हेंच कळत नाहीं. लिहायच्या गोष्टी रगड आहित; पण त्याचमुळे माझें मन अधिक गोंधळून गेलेल आहे. गेल्या पांच. सात दिवसांत जो लाचा धुमाकूळ बक्षींच्या इथे सारखा चाल-._ लेला होता त्याची आठवण झाली कीं मन गोंधळूंच लागते.

कोणत्याही गोष्टींचे काय अतिरेक झाला ह्मणजे तिथे तिळा सुळांतली चव रहात नाहीं, चांगल्या गोंटी असल्या हणून त्या मर्यादेबाहेर गेल्या कीं त्यांचा 'चांगुळपणा नाहींसा होऊं लागतो. अन्‌ वाटतें कीं नको हें ! जगांतल्या प्रत्येक वस्तूत हेंच व्यंग | आहे. उजेडाने आपल्याला पदार्थ पहातां येतो हें खरे, पण तोच । जर का प्रमाणाबाहेर गेळा तर दृष्टी दिपते आणि माणसाला दिसे- नासे होतें. पैशाने हवी ती जिन्नस पैदा करतां येते, आणि माण-.. साला स्वतःची उन्नतीही करून घेतां येते; पण तोच पेसा माण- साला शुद्ध सैतान बनवून अधोगतीला न्यायाठाही कारण होतो.

झिम झिम पडणाऱ्या पावसानं शेते झपाट्यानं वाढीस लागतात

पण तोच का' सुसळघार पाऊस पडायळा लागळा कीं गांवर्ची

गरांबं बाहून जातात-मग त्यांत वहान लहान घरांची काय कथा १

"०>्ा्ज्ा्ण्ण््ज्््ज्फ््य्यि “०१-५०” ५८/०््ण्य्य

"५८००० >>>््ज्ण्ज्ज्ज्म्््फ्ज््क्स ४१५४-१८ ->०्र्>ज्ज्ण्फ्ण्फ्प्ण्प्पिफि चा

नाहीं झणायला जिचा कधींही अतिरेक होत नाहीं. किंवा जिचा माणसाला वीट येत नाहीं अशी एकच वस्तु जगांत सला

-__ अ्र्दिसते. ती. वस्तू कोणती १ 'प्रेमा “-खेरीज दुसरी कोणती

_____ 'कोणांचा नाश केला आहे असं व्हायचंच नाहीं. तसं झालं ह्मणजे -__ असुताच्या सागरांत पडून माणसास मरणच येते ह्मणायचें ! “प्रेम * हें असें आहेकी तें मृत्युळोकींचं असतांही त्यांत हीन- पणाचा अंश नसून दिव्यत्व भरलेळें आहे. | $

__ प्राणे्वरा, आतां अगदीं तुसती झाली-असे उद्गार बाहेर पाडणारे __,॥ _ "एकमेकाला दाखवितां येईल काय? छे! मळा तर असं होणे शक्‍य

..., पोषण होतें.-वाहण्यानें त्या प्रवाह्यळा भरती येते. लरे प्रेम १. दैवी आहे ! त्याला आदोही नाहीं किंवा अंतही नाहीं ! आपणा

क्रां सांगतां £ मला तर कांहीं आठवत नाहीं, तरी पण

ह __ आपणा उभयतांच्या अंत:करणांत प्रेमानं आपलं पुरते ठाणं िळं तो काळ, मला वाटतं, दोघांच्याही स्मरणांत आहे. प्रेमाचा

_ आरंभ कीं होतो या गोष्टीच, आयुष्यांतीळ इतर सर्व गोष्टींसारखे

_ गूढच आहे. विधात्याचा हा एक जादूचा खेळच हाणायचा ! . मूळांत कांहींही नसतांना त्याचा हा केवढा विस्तार त्या गारुड्यानें _ केला ! संसारांत माणसावर जे बरेवाईट प्रसंग येत, असतात

स्या साऱ्यांना शेबट आहे, पण जीवनाचे सार-जे ग्रेम ते पाच -

| _- अविनाशी आहे.

-_ असणार ! प्रेमाचा प्रवाह कितीही दांडगा झाला झणून त्यानं.

__ “वाटत नाहीं, प्रेम झणजे आत्म्याचा विकास.-त्याच्यांत जो जो भर :.. टाकावी तों तों ते. विस्तार पावते.-देण्याने त्या प्रेमप्रवाहाचे

_ दोघांतळा प्रेमाचा अंकुर केव्हां उद्भवला हें आपल्याला येईल

प्रेमाची जादू. ९५

आ आ री क 0 आ. लर पकी ल कन 60१७ ४-४

जिवल्गा, खरंच, स्वतःला आहे का आठवण आपल्या 'छम्माच्या वेळची १ आणि त्यांतली एखादी गोष्ट येईल का सांगतां १ मळा तरी नाही सांगतां यायची, पण इतकं मात्र खर कीं, प्रेमानं माझ्या आयुष्यांतळा एवढा मोठा काळ जो गिळून ठाकला त्याचं मला मुळींच दुःख होत नाहीं, बक्षींच्या इथळ लम पाहून माझ्या मनांत एक भलतीच इच्छा उत्पन्न झाली. अस बाटलं कीं जरी एक वेळ आपलं लम लागल असल तरा हा पवित्र संस्कार पुन्हां एकदां घडवून आणावा. अथात हो मूख-. पणाची व अगदीं पोरकट कल्पना. “ तसं होणं ' हें अशक्यच आहे « पण ते संस्कार पाहिळे तर-अहाहा ! किती गंभीर, किती. पवित्रे, मनोवेधक, आणि त्यांत किती पण अर्थ भरलेला आहे £ ज्यांचा मोहकपणा या छोटीच्या ल्य़ांत जितका माझ्या मनाला. 'यटळा, तितका पूर्वी कधीही पटला नव्हता : म्टश *

ल----८-५---.-----“---->:“-_ “पापा ०00 शतणणशणा0ी000000000000

यी १४-५ २. *..०९११५/१५//.४४, 0 ७ ८ क्ट कटी फल

आपली, कमला. | |

पत्र २५ वें. ,००->>-5>€846><<-०० | _ बक्षींच्या घरचे लम़ | बुववास सकाळा आठाच्या सुनारास आह्या बक्षाजाच्या धरा

जाऊन. पोहोंचलो ! तो गाजावाजा, ती माणसांची गर्दी, अन्‌ --)__> एकंदरींत चाललेला तो गोंधळ पाहून आपला मोती पुन्हां बिथ-- ./॥ रतो कीं काय अशी मनाला मोठी धास्ती होती. पण त्स कांहीं

झालें नाही. स्वारीनं ज्यांतपणानं सुधे आह्यांला त्या कमानी दर

ल वाजांत नेऊन सोडले. त्या वेळी मळा किती तरी. बरं वाटल !

,॥ पुढच्या पडवींतच बरीचशी मंडळी मळा बसलेली दिसली. त्यांत

|... कांहीं पोक्त वयाची पण बरीचश्यी अगदीं तरुणांतळी अक्ल _. . असावी. आमची गाडी थांबता क्षणींच बाटेतली मंडळी एकीकडे सरली व त्वांनीं आहांला आंत जायला रस्ता करून दिला. मी

इकडे तिकडे न पाहतां सडक घरांतळी वाट धरली. घरचे मालक

-__ इकडचेच नांवकरी, मला दाराशींच सामारे आळे, हंसत हसतच :__ त्यांनीं माझे स्वागत केले. माझ्या पाठोपाठ ते आंत आले व

_.. एक दिवस आधीं वेऊन घरांत पहायला व मदत करायला हवी

:. होती ती केळी नाहीं ह्मणून त्यांनीं मला चांगलाच टोला दिला. :.__ नंतर माझ्याकडे कोणकोणती कामं सोपविलेली आहेत-अन्‌ तीं __ अगदीं वरच्यासारखीं करायची झणून मला बजावून माझ्या- न बरोबर चालून तीं तीं काम त्यांनीं मळा दाखविलीं.. मग कांहीं,

क्षांच्या घरचे लझः । ९७ .

बेळ थोड्याशा अंतरावर सरासरी दहाएक मिनिट आह्यी हळूर २ बोलत होतों. पहिल्या पहिल्यानं तर त्यांचं स्वतःच कुटुंब-घरची मालकीणही-होतीच

_ हं पाहून दुसऱ्या अंगाला बायकांचा घोळकाच्या घोळका जम- 'छेला होता त्यांत कुजबुज सुरू झाली त्यांत गंगाबाई सुखरण असून त्या माझ्याकड बोट दाखवून जमलेल्या बायांना सारख्या | इंसवीत असल्याचे मळा दिसलं. 'मी हणते, या परक्या बाईेला- ृ ती पैसेवाळी किंवा शिकली सवरलेली असली हाणून काय झाढ-- ती का. त्यांची सख्खी बहीण लागते कां पुतणीचे त्यांचे नातै-_. कांहीं अगदीं जवळचं नातं असलें तर बाह गोष्ट निराळी, पण कांहीही नसतांना असल्या मोठ्या माणसाशी बरोबर अगदी ृ खांद्यांशी खांदा लावून जवळ एकटेपर्णी उभे राहणे शोभतं कां: तिच्या नवऱ्याचा किंवा वडिलांचा त्यांच्याशी अगदीं घरोबा । असला ह्मणून काय झालं £ एवढ्यावरनं तिनं दुसऱ्याच्या ् कच्या कारभार करायचा-अन्‌ तोही इतक्या राजरोसपणे तो काय ' ह्मणून १ असंच जर आहे तर मग ती त्यांच्या बरोबर लगीनच कां नाहीं करीत !-ऱ्यांच्या त्या बायक्रोळा तरी हे कस पाहव | . ह्याचेच मला बाई मोठं नवळ वाटतं ! पण गरीब बिचारी ती. _ ती तरी काय करणार £ सदान्‌ कदा! रोगानं पिडलेली ती, अन्‌ भारी अशक्त ! अन्‌ ताठा पहा केवढा तो ! बाकी सवे बायव चांगली भारी. .छगडी नेसलेली असतांना ही बघा कशा! ' नुसतं साधे पातळ . अन्‌ तेही अगद बासक किनारीचे नेस आढी ! आंगावर तरी किती थोडं घातलेलं को, जस का

_-आपंळं रूप हेंच. आपल्याला . पुरेसं असून या दागिन्यांनी त्याची छबी मात्र मारळी जाणार ! आहझ्ांला ती, दागिन्यांनी ' लादलेली गाढवे हाणत नाही, हेंच आमचे मोठं भाग्य!” कसली घाणेरडी टीका ही ! काय हणे “ ती दिसायला किती साधीभोळी. ' स्वभावानं पण मिडी ! हंः लोकांना तिचा मिस्किळपणा कुठें दिसतो आहे ! त्याच्या जोरावर तर ती लोकांचं मन मोहून घेते-

९८. कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला. गेळेली पत्रे.

"१०४७१. 6१,” र्ला न्स त व्ल्क्क्् कावा का तासा कळल णः

पाटा या.

अनू लोकंही बरीं भाळतात तिला ! हो ! लोकांनीं चांगली हाट-

2 (क: ल्यावर सहजच तुमच्या तोंडाळा खीळ नाहीं का बसायची १”

असल्या प्रकारच्या त्या वायफळ-ऱवहाटळपणाच्या कुजबुजी

_ ऐकून ऐकून तर माझे कान किटटून गेळे. पण अशा या मोठ्या . कायांच्या प्रतंगी त्या योगाने माझ्या मनाची तक्षी फारशी चल- __ बिचल होणं शक्‍य नव्हतं. ्ि

जवळचाच बाग नवऱ्या मुलाकडाळ मंडळास जानवशाला

__ दिली होती. मुलीचे आईबाप, बरोबर, कांहीं आत्त मंडळी, इष-

__ मित्र, व मिक्षुकांना घेऊन तिकडेच वाड्निश्वय उरकून घेण्या

__ कारितां गेठे होते. रीतीम्रमारणे सारा विधी आदोेपळा.नवऱ्या मुलाला ___वव्याह्यांना पोषाख वगेरे व्हायचे ते झाले. दोन्हीकडच्या कुलांचे

' गोतरीश्यार व्हायचे ते सारे झाळे. मुलाकडच्यांनींही संमतीदाखळ

__ परत मुलीला साडीचोळी, सरीवांकी, व तिच्या आईंबापांनापोबाख

... दिल्यावर मंडळी परतली, ह्याही वेळेला गोतरोचयाराचा विधी फिरून. .... _._. झाळाच, ठरलेली मुहूत घटका कळवायला व शिरस्त्याचं बोला- ___.... वणे करायला हणून कांहीं थोडीशी मंडळी बागेत गेळी'व इकडे 1. 'छोक व्याही मंडळीच्या येण्याची व आल्यावर त्यांच्या स्वागताची 2: -. तयारी करण्यांत गुंतठी, ._.. ह

बक्षींच्या घरचं लगन क. . ढोर |

५४0१०१ केन ९ ४७७ ४४७ ०४.० १५/०१७ ७७७ ७ ४,७0१ ७० ४८४0 १.४ ७७७४ ४.७ क ४७

"१५-४१. ९.८ ७६८४१७ ४४४७. ४४ ४७०७११, ४७७ ४७४ फर मण्फ्ण्फ्ण्ण्प्ण्फ्फिफ्फ्फिफ्फ्ण्ण्ण्फ्फप्प्फण्ण्य्ण्ण्य्ण्ण्य्य्ण्फ्स्ण्ण्ण्फ्ण्ण्ण्य््य्य्य्य्य्यिण्य््थ्न

त्या वेळीं चांगळे नऊ वाजून गेळे होते. आकाश अगदीं निरभ्र असून लख्ख तूर्यप्रकार पडला होता. छोटीच्या माळा. "एकंदर मुहूर्त तर चांगला लागळा ! अकरा व बाराच्या दरम्यान / “मुहूते घटका धरल्यानं, अन्‌ बरंचर्स आन्हिक अद्याप उरकायच॑'. असल्यामुळें, मुलाकडे घाई करायला बोलावण्यावर बोलावणी . जात होतीं | व |

शेवटीं एकदाची ती मंडळी बाहेर पडली. व नवरदेवाची "स्वारी एका टुमदार 'चोचाकी सजविलेल्या उमद्या अरबी "चोड्याच्या बगींत बसून पावणे दहाच्या सुमाराला येऊन पोहोचली. स्या वेळीं तासे न्‌ वाजंत्री, सनया अश्या अनेक वाद्यांचा, अगदीं *कानठाळ्या बसतील असा, सारखा घोष चालला होता. नवऱ्या मुळाच्या डाव्या आंगाला दोन मुळें न्‌ समोर चार मुळ. . बसविलेली होतीं, सारेजण आपआपल्या पोषाखांतच मम्न होते. या ल्झाच्या निमित्तानं मिरवणुकींत आपला होणारा 'बेडजाव पाहून त्यांचे चेहरे प्रफाळित झाळेळे दिसत होते. - नवर्‍या सुलाळा घ्यायळा व्याही सामोरे आळे व ते त्यांना :दिवाणखान्यांत घेऊन गेळे. पण जायच्या आधीं दोघा. 'सुबासनींनीं करे धरलेले होते ते त्याच्यावरनं ओवाळून टाकले.

__ ते एबढ्याकरतां कों कोणाची दृष्टबिष्ट त्याला लागू नये- दिवाण- य. __ खान्यांत कोण गदी झालेली ! ज्यांची पहिल्यापासनं ओळख _ _ :होती ते व नव्यानंच पहाणारे, असे दोघेही मुलाला पहायला उता: व

बीळ झालेले होते. मुलाचा सुरेख व गोजिरवाणा असा चेहराबघून __ साऱ्यांच्या द्रृत्ती आनंदानं उचंबळून गेल्या, विशेषतः. ह्याताऱ्या

१०० कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्रे

ठक... धयळआळळ कळी किक कलल सकत रक. .-.11/.2.ो्जोन क जवतयापचककतध काक. ७ ३स्लचा क क ल्य क लर “४९५०१५५४०९... ७४४७४४७ १७१७१४५

५४0१४१७५४४.

बायकांच्या तर आनंदाला पारावारच उरला नव्हता. छोटीला शोभलसा रूपानें साखसुरेख असा हा नवरा मुलगा-सध्यां चर्णीत

१

ल्हान असला तरी लोकरच उंचींत भरेळ. दिसायलाही चांगला देखणा. देव करील तर खास आपलं नांव काढील व॑ थोड्याच

दिवसांत तो आपल्या बापाच्या योग्यतेळा पोहोंचेळ, शिवाय वडि

...._. लाजवळ पेसाही रग्गड-तेव्हां कोणाच्या तोंडाकडे पाहायला नको _*“* खायची ददात नाहीं. ह्यांना होणारी पोरं बाळं-कारण लय़मामागनं __. हेंही आलंच-अशींच सुरेख व्हायची हेही पण ठरलेलेच, कांही | | _ कांहीं झाताऱ्या बायकांच्या डोळ्यासमोर तर तीं एव्हांच दिसा-

यळा लागलीं, ब त्यांना घ्यायाकरितां व कवटाळून छातीला लाव-

यासाठीं आपले हात देखील एव्हांच पसरले होते असे झर्ले.

तरी चालेल

झालेल्या आनंदाचे हें भरते थोड्याच वेळांत ओसरून पुन्हा

81 (4

जिकडेतिकडे स्थिरस्थावर झालं, आरंभीचं गणपंतीपूजन, मुळाच्या .

आंगाला तेळ लावणं, वगेरे झाल्यावर त्याला अभ्यंगस्नाना--

करितां न्हाणीघरांत नेलं स्नान झाल्यावर नवऱ्यामुलाला बोहोल्यावर आणून बसविलं

तिथ सुरेख रंगीबेरंगी रांगोळ्या काढलेल्या असून मांडवाभोवती

____ ठिकाठंकाणी आंब्याच्या पल्लवांनीं सर्वे जागा सुशोभित केलेली -__ होती. मुलीचे आईवाप व त्यांचे उपाध्येबुवा हे समोर बसल्या-

_ वर आधीं त्यांनीं शास्त्रोक्त विधीनं निरनिराळ्या देवतांचे पूजन

_ केलं. जवळच, नातेवाईक, इष्टमित्र, व विद्वान्‌ भिक्षुक मंडळी बस- क ळ्ली होती त्याच्या लेवल तण रा ५5५ आिच्विपण लता ालच सती

क क वी 04) 022 हाट वन्त

_ बक्षींच्या घरचे लयन. १०१९

त क. १0 केन 0६ (कक क्ल तली

00.7 ८९0५.५४.०१११/४ ४.४१”. /60१,.*, ७00५0 ५८७ १९७७७७0 ।

छोटीच्या आईबापांनी जावयाच्या पायावर दूध ओतलं व. "चांदीच्या ताम्हनांत त्यांचे पाय धुतळे, नंतर पीतांबर, शालजोडी. ' अंगठी, कंठा, चांदीचा तांब्या, फुलपात्र वगेरे वर- "देवाला अपॅग केल्या. सरतेशेवटी सवोत मोठी देणगी-हझणजे : इतक्‍या दिवस मोठ्या ममतेने बाढवळेली, केवळ. काळजाचा ' चड. अशी ती एकुलती एक सुलग्री आंतून बाहेर आणविली. . तिळा नवऱ्यामुळासमोर बसवून लागळींच अंतर्पाट धरला.

. मुलीला आईंबापांजवळ बसविळं असून गोत्रोचचार, कुलोचयार, - नामोच्यार वगेरे विधी फिरून करण्यांत आले. नंतर त्यांनी |

आपल्या लाडक्या मुलींच हात अंतपोटाखालनं मुलाच्या हातांत दिले, इकडे तोंडानं ब्राह्मण मंत्र ह्षणंतच होते. त्या मंत्राने पवित्र

. - झालेले. पाणी जावयाच्या हातावर ओतून कन्यादान करण्यांत

_ " आलं, धम, अथे, काम, मोक्ष-या ऐहिक ब पारमार्थिक कल्याणा-

करितां त्यांनीं आपल्या पोटच्या गोळ्याला-छोटीला-परक्याच्या __ स्वाधीन केली. अंतर्पाट सारून उभयतां वधूवरांना आमोरासमोर--

: एकां वितीच्या अंतरावर-उभ॑ केलं, पण छोंटीनं जी एकदां आपली मान लाजेनं खालीं घातली ती घातलीच, त्यानंतर "“वधूवरांनीं एकमेकांवर हळदवलेल्या अक्षता टाकण्याचा मोठा गमतीचा प्रकार झाला |

कन्यादान विधी आटोपल्यावर मुलीचे आईंबाप आपल्या ' जागेवरने उठले. झालं; आजपासनं छोटी त्याची सहधसंचारिणी-- - इहलोकीं व परलोकीं-झाली. सहघार्मेणी ह्मणायचं कारण तिच्या : द्वाराने इहइळोकचे व परळोकचं सुख त्याला मिळायचं, यानंतर

क:

१०२ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्रे, -7>>रऱ्यज्य्ज्य्य्य्य्य्य्य्य्य्य्ज्न््य्य्य््य्य्््क्य्य्य्य्ज्ख फ्य््म््क््य््य्य्य्य्य्य्य्य्य््य्य्य्य्फ्प्फ्क्क्स्-्-- राणा __ आहझणांची आशिवंचने चाळू असून चारी बाजूनं त्या तरुण दंप- _ त्यावर अक्षतांचा वर्षीव होत होता |

_ ह सार आटांपत न आटोपतं तोंच घड्याळांत बाराचा ठोका शश पडल]. सनइच्या बाहेर चाललेल्या गोड सुराबरोबरच इकडे आंत आळीपाळीनं बायकांत मंगलगीतं हझणायच काम चालू होतं. .

त्यापैकीं एक कडवे मी इथें देतें. तें वाचून त्याची तारीफ करा-. . _. यची बरं का १. | | शिक्रा ।

___. _..... नको उसासे सोडु, सख्यांनो ! दुःखाचे, वायां । ____ नर-जाती ही संदेव खोटी-नलगे सांगाया । पाऊल सागरिं एक तयांचे, एक भूमिवरती । -भारच चचळ मन, न टिके तें कधि एकावरती ।

र जर कि | क,

सराखर, गाण्यातल्या त्या माधुर्यानं, गेल्या बुघवाराळा, जितकं :

'साझ मन दरवळ असंळ तसं पूर्वी कधींही झालं नाही. माझ्या ही.

आंगावर रोमांच उभे राहिळे ब डोळ्यांतनं आनंदाश्र वाहूंलागळे.

माझ्याचसारखा [वाहणाच्या-नवऱ्या मुलाच्या आईच्या-मनाची :.

_ स्थिती झाली होती. आपल्या आवडत्या मुलाचं तें वेभवं. त्याचा : -

तो होणारा भाग्योदय,पाहून तिचा आनेद पोटांत माईना मुलीच्या , आईचीही दशा अशीच झाली. तिचं अंतःकरण एकवेळ सुखानं

:_ फुलून सुपाएवढं होई, तर क्षणांत पुन्हां बिचारी खिन्न होई व

_ तिला कांही सुचेना ! मनाची खिन्नता वाढण्याचं कारण आतां.

:._. लोकरच थोड्याच वेळांत आपली ही एकुलती एक लाडकी ती

भे :. पोर आपल्याळा सोडून जाणार-स्वतःपासनं दूर होणार-देविचारू

बक्षांच्या घरचं लग्न - १०३

प्न्स्न्ल््ल्स्न्न्न््ज्््न्सन्न्न्न््य्य्््स्य््स्््य्ल्््््य्यय्य््यय््् मनांत येत, इषे वाटण्याचं कारण, आपल्या मुळीला-पोटच्या हाडामासाच्या या गोळ्याला-आई झालेल्याचं पहायला मिळेल ह्याच चित्र तिच्या डोळ्यासमोर उभं राहिलं,हे. अशी एकही बाई _ नसेल को जिला आज आनंद झाला नसेल व आनंदाचे प्रतिबिंब जिच्या डोळ्यांत चमकत नसेल जेवढ. माझ्या दृष्टीस पडलं त्यावरने पुरुषांचं कांहीं मळा

गता येत नाही, पण माझी कल्पना अशी आहे करीं त्या दिव- शींचा तो गंभीर ब हृदयद्रावक प्रकार पाहून त्यांचं अंतःकरण व देखील गहिंवरळं असावें. पण कार्य हे तर आटपलंच पाहिजे एवढ्याकरितां इष्टमित्रांचे व नातेवाइकांकडून आलेल्या आहेराला | सुरुवात झाला, ते झाल्यावर जमलेल्या विद्वान्‌ ब्राह्मण मंडळीनी नूतन विवाहित दांपत्यावर, खड्या सुरावर तोंडानं मंत्र हणत. हातांनी मंत्राक्षतांचा वषाव केला. नेतर दोघी सवाष्णी तबकांत आतींचं सामान घेऊन आल्या ग

ब मुलांमुलीसमोर उभ्या राहून कायसंसं तोंडांतल्या तोंडांतच पुट. सुटल्या, तं कांहीं ऐकू आलें नाहीं. तें झाल्यावर उभयतां बधू- बरांवरून दिवा ओवाळणं झाल्यावर गाठांतल्या गालांत हंसत शं हसत त्या घरांत पळाल्या. कारण एवढ्या मोठ्या पुरुष समाजा- गत समोर उभं राहून मंगळगीत ह्मणायचं ह्मणजे जरा लाजेचंच काम ! नंतर मिक्षुकांना दक्षिणा व गृहस्थांना पानसुपारी झाल्या- व वर जमलेली: मंडळी आपापल्या घरीं निघून गेली | | _ आपली,

_. केसला.

पत्र २६ वें

लगिन-सोहाळे. सप्तपदी

असं ह्मणतां यायचे नाहीं, हणून मला सांगितळं

. दिवशीचा तो सुनमुख साडे व झालीचा प्रकार तर फारच

' वेळेला ज्याच्या डोळ्याला पाणी आळे नाही अर्शी घट्ट अंतः

प्रियकरा,-पाहिल्या दिवशीं दुपारला झालेल्या सोटोळ्यांची

बहुतक सारी हर्कागत मी आपल्या कालच्या पत्रांत दिलीच आहे. ' यळी बाजठी कीं लम झालंच, आणि व्हायचे ते धार्गिक विधीही आटापलेच; आतां काय, नुसत्या जेवणाच्या पंक्ती किंवा बायकांचे कांही लगिनसोहाळे-होशीच्या-पायघड्यांच्या मिरवणुकीसारख्या--. गोष्टी-ब असेच कांही किरकोळ प्रकार व्हायचे राहिळे असतील अस महा वाटळं, पण उपाध्येबुवांनी, अद्याप एक महत्वाचा क _ संस्कार व्हायचा राहिला आहे व तो झाल्यावांचून लम. झाळे रोज कांहीं ना कांहीं तरी असायचंच. प्रथम प्रंथम मला . यातल्या पुष्कळशा गोष्टी वायफळ असतील असं वाटलं, पफ. पांची दिवसांचे झाळेळे समारंभ पाहिल्यानंतर माझा पाहिला ग्रह. बदलला, एकंदरीत आपली पद्धत मला सुरेख वाटली. शेवटच्या

सहत्वा'चा-व अत्यंत हृदयभदक असा होता. पहिल्या दिवह्ी टाळी वाजल्यावर, पुष्कळांना वाईट वाटलं. पण झाळीच्या

' करणाची माणसं फारच थोडीं दिसलीं, माझा तर ऊर भरून व

लगिन सोहाळे सप्तपदी १०५

आळा व सला, त्या दिवशीं. आपण शाकुंतलांतळा चौथा अक वाचीत असतांना कण्वाचं ' अथी हि कन्या परकीय एव-अर्स कषणून--परक्याच घन कन्या ह्मणून हटलं त्याची आठवण झाली

त्या झालीच्या वेळेला मला कवीच्या हझणण्याचा खरा खरा अभ्रे

पटला, व वाटायळा लागलं कीं माझी ' जर अज्ली स्थिती तर १

बिचाऱ्या मुलीच्या आईच्या मनाची काय अवस्था झाली असेल १?

'ती समजायला व सांगायळा काठीदासासारखा महाकवींच हवा... _ मी लिहून लिहून किती लिहिणार ? अन्‌ त्याच्या सारख्याला

देखीळ “ नकळे केसे गृहस्थ सोशिति कन्याविराहालाः अस॑ ति कण्वाच्या ताडून सागाव लागल वि

_ पण हें काय १ मी कुठची कुठें बाहमवळें ! उगाच--या निमि-

त्ताने त्या वेळची आठवण झाला ह्मणून व तो वेग आवरवेना झणून सी कांहीं तेरी भरकटले इतकंच.

बुधवारी जेवणें खाणे-फराळ-आटोपण्यांतच दुपारचे तीन

वाजून गेले, कारण . आपल्यांतली कांही कांही मंडळी तरी--

निदान कमेठ व इंग्रजीचा फारसा संस्कार न झालेली मंडळी तरी---स्नानंसव्या आटोपायच्या 'पू्वी---चह्ा काफी किंबा

बिस्किटांना मुळींच हात लावायची नाहींत. जेवायला पाहुणी मंडळी, ब. नात्या गोत्याची मंडळी तर होतीच; पण याखेरीज ब्राह्मण भिक्षुक मंडळी-व आयांतुक वगेरे सारी मंडळी मिळन.

_ जेबळ जवळ एक हजार पात्र असेल खरे. ब्राह्मणाच्या इथें लघ. असल्यावर आयगंतुकांना कसं “नाहीं' झणतां येतं असं चांगळ

सुमस--चवसःचमीत दोन तीन पक्कानञांचं जेवण झाल्यावर प्रत्येकाला

१०६ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेठेलीं पत्र

। ९१४ ४.४५ ४० ७०४ ४७४ ७-४ ७७४ ४६८४ १-७ 00७ ७ प

ब्रण््फ्फण्फ्फ्फ्प्यणण्फ्णिफण्प्१णण्फ्ण्ण्स्फ्य्ण्ज्श्ज््स्््ज्ज्ज्ज्य्ण्ण्फ्ण्क्ण्ज्ज्य्फ्श््मज्य्आज्ज्ज्ज्ज्य १४0९ १७७ ऐकत

सुस्ती चढली. त्यांतनं कांहीं कांहीं मंडळींनी तर हलकेच काढता _ पाय घेतला व कांहीं जण जिथे जागा मिळाली तिथेच वामकुक्षी

करण्यासाठी ह्मणून लवंडले

बाहेरच्या माणसांचं निजणं ठीक होतं, पण घरच्या मंडळीच्या ज्ञीवाळा कुठली उसत १ त्यांतून-सुख्य-कर्त्या सवत्या माणसांच्या. . जीवाची कोण लावतोड; त्यांना . कुठळी विश्रांती मिळायला __ व्वारांच्या सुमारास, संडपांत गाणं सुरू झालं, व हलकें इल्के. _ एक एक मंडळी यायला सुरुवात झाली. त्यांच्यात सवे प्रकारचा

_ ब जातीचा भरणा होता. सरकारी अधिकारी, वकील, रोट

' सावकार, इतर शिष्ट मंडळी-अशीं निरनिराळ्या तऱ्हेची माणसं होतीं. बाहेर बँड सुरूच होता. बक्षींचे वडील बंधू-

__ घरचे मालकच झणाना-येईल त्याचा सत्कार करण्यांत व , __ सववोना पानसुपारी व हारतुर मिळाळे कीं नाही, याची चोकशी

' करण्यांत अगदी गर्क होऊन गेळे होते. नायकिणीळा मात्र

. रजा दिली होती. कारण तिकडे ठाऊकच आहे. स्वतः सार-.

अ म क

खंच तिकडचे. स्नेहीही नाचाच्या चळवळीच्या विरुद्ध-झणजे

. नाचणाऱ्या नायकिणीच्या विरुद्ध-आहेत.. त्या ऐवजीं. एका

:.._. गवय्याची व बीनकाराची योजना झाली होती. बीनांत पुष्कळांना

__ कांहीं माटसं समजत नव्हतं, अन्‌ गाण्यांत तरी समजत होतं कीं. __ नाही हे नाहीं मला सांगतां येत; पण बर्सचशी मंडळी जी माना. _. डोलबीत होती-त्यावरनं मी झणतें, कीं त्यांना ते फारच आव-

:_.. डेल्या सास्खे वाटलं, पण मी. सजावरनं जात असतांना जो

/__ प्रकार पाहिला त्यांचं तें विलक्षण हात. वारे-त्या कपाळाला चढ-

"१.४ १.४ १४१. १७४१७

_ लगिन सोहाळे सप्तदी. १०७ ' लेल्या आठ्या, कानावर हात ठेवून ताने सरशीं होणारें वेडंवाकडं तोंड, हीं पाहून तर त्या गाण्याचा मळा वीट आला; अन्‌ सकाळीं मी जी, इकडच्या नांवकऱ्यांना, बायकांकारितां गाण्याची सोय केली _ माही झणून पुष्कळसं बोलले त्याबद्दल माझंच मन मळा खाऊं लागलं. तरी त्यांनीं दुसऱ्या दिवशीं फोनोग्राफ किंवा तशीच कांहीं तरी दुसरी कमणुकीची सोय लावण्याचे कबूल केलं होतं त्यामुळें तर मला भारीच ओझाळल्या सारखं झालं | _ आमच्या इकडे बाया मंडळीतही व्यवस्था कांहीं बाईंटापैकीं नव्हती. पुरुषां इतक्या बायका जमल्या नव्हत्या हें खास. पण मोठ्या घरच्या बऱ्याचश्या बाया आपलीं लहान मुळे घेऊन या _ समारंभाला आल्या होत्या. अन्‌ त्यामुळे एक प्रकारची शोभा आली होती. कांहीं झटलं तरी बायकांबाचून अद्या कोणत्याही समारंभाला शोभा यायची नाहीं. अन्‌-श्री-जी पहिल्यांदा साऱ्यांना काढावी लागते-व ल्हान मोठे सारे-जिच्या भजनीं लांग- __. तात-ती स्त्रीच आहे. बायकांत-कांही बिनाबोलावल्याही- नारळ--खोबऱ्याच्या वाट्यांच्या आशेनं आलेल्या होत्या. हें मी. टोंचून लिहिते असं नव्हे हो. कारण हा दोष त्यांचा का आहे.;_. गरीबीचा विशेष अनुभव मला नसला तरी पण त्यांची स्थितीच त्यांना भाग पाडते असं मला वाटतं. पुरुषांत अन्‌ बायकांत फरक हा. या क्षुछक गोष्टीकडे पुरुषांचं फारसं लक्ष गेलं नसतं हणा... असो. आमच्याकडे रागदार्राचं नसलं तरी जमलेल्या बायांतूनच कांहीं जणींनीं आपल्या गाण्यानं ती उणीव भरून काढली. आतां. आहझ्या बायांत तोंडं वेडींबांकडी करण्याचा व फेपरं आल्यासारखे आळेपिळे देण्याचा पुरुषांच्या आवडीचा प्रकार नव्हता हे खरं...

६०८

0 ती

की

र १ र| रि 0, ऱ | र र

७0 0000::2:.. अभर्क”)

ता: कक्कर जवकास 77 न्ळ्ट कल्या 1. 1 0.__- 2 क 7 0-- 02_-्न

१०८ कमलचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेलीं पत्रे,

ण्ण्ण््क्ज्फ््फ्फ्प्यपि '*,

"4५५८७

णाली वचात

व्यक

पण कांहीं. कांहीं जणींचा आवाज फारच मंजुळ असून त्यांच्या गाण्यांनी धायकांचें मन अगदीं रमून गेळं !

सूर्य मावळल्यावर' तऱ्हतऱ्हेचे दिवे. ठागून सुंदर रोबनाई केलेली होती. त्याच्या. त्या उजेडानं ' बक्षीबाग” कसा खुठून उठला हाता, त्यांत त्या झाडांची चित्रविचिच पडलेली छाया व

दिव्यांचे मधल्या तळ्यांतल्या पाण्यांत पडलेलं प्रतिबिंब हें तर

कारच सुरेख दिसत होतं साताला बोहल्यावर होमाचा अभि पेटवला गेला. व तिथे

- नवरानवरी-अगदीं जवळजवळ बसले होते, शिवाय उपाध्येब्ुवा ' थोडी भिक्षुक मंडळी, व कांहीं आप्त मंडळी हीं तिर्थे असून

_ बाको इतर मंडळी दुसरीकडे उद्योगांत होती, मंत्र ह्मणून आशि _ “नारायणाला तूप भाताच्या आहुती दिल्या जात होत्या,

तें आटोपल्यावर वधूवरांना खुल्या पटांगणांत मांडवाच्या बाहेर

नेऊन सतक्तषींचे दशन करविले. उपाध्वेबुवांनीं,छोटीळा लकलक- _ "णाऱ्या त्या अरुंधतीच्या-वसिष्ठाच्या बायकोच्या ताऱ्याकडे विशेषतः पाहायला सांगितलं, हें आटोपल्यावर हं विवाहित जोडपं फिरून _ आपल्या जागेवर येऊन बसल, अन्‌ तिथे सर्वांत शेवट्चा-व _ अत्यंत महत्वाचा असा विधी-सत्तपदी-सर्वसाक्षी व प्रथ्वीचं जीवन अशा त्या. अभिसमक्ष-आटोपण्यांत आली. याप्रमाणे उभयतां __ वधूवरांना कधींही तोडतां न येणारं असं हें धार्मिक विवाहबंधन पार . “पडळ, आजपासनं छोटी ही परगोन्रांत गेळी, दुसऱ्याची झाली !

आपली

मिरवणूक

स्वर हटलं तर दुसरा दिवस फुरसर्तीतच गेला. नाही हाणा-

_ यला, जेवणीं खाणी, ब्राक्षणभोजन,, अन्‌ गाण बजावण बाय-

कांची गर्दी, वगेरे प्रकार होते. पण हे तर साऱ्या लगीन भरच चालाय'चे

तिसरा दिवस अगदीं तडामारींत गेळा-निदान पुरूषांना तरी लांबलांबची विद्वान्‌ मेडळी-नामांकित वेदांती, गायनाचाय, पोडेत शास्त्री, दशग्रेथी बंगेरे-बरीच जमलेली होती. व था दूरदूरच्या मंडळी खेरीज जबळचीही विद्वान मंडळी बोलावळेली होती. या मंडळीच्या येण्याने लमाला मोठी शोभा आलेली होती. या मेड- ळींचा घोळका जमला व त्या वेदशास्त्रसंपन्न मंडळींनी खण- खणींत आवाजांनी गंभीर असे ते आशीवोद मंत्र झणायला जेव्हा का सुरुवात केली. तेव्हां त्यांने मंडप दणाणून सोडला, या

:.___ _ आह्मणणांच्या बिदागांच अन्‌ देण्याघेण्याचं काम-मोठं चिकट आणि

. ञसदायक काम-आजच आटपायचं होते. विद्वान मंडळींना त्यांच्या त्यांच्या योग्यतेप्रमाणे-बिदागी द्यायची-संभावना करा- यर्‍वी-कोणाळा महावस्त्र, कोणाला साव, कोणाला नुसती दक्षिणा

काम भारीच निकिरीचे. अन मंडळीही चांगलीच जमलेली

११५ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेली पत्र

ल---२--८५-->ाटान० ना“ ९५७५-७७-४७ यी १००७०१५०४८ ४५७ १७ ७0७५-०७ कज क. ७७४७०७ ७४४ ०४० ८४१..०१७”” प "६७-५१ १७८0 ५८. ७८०७८७0 ७.७७ ७” १९०000७ ४७७५ १७८०७७ ४७७४ ४.०४ ७७७ ७,५४४ ७७/७0/९0१७ ०७ ७ की ७७७ ली

_ होती. हें सारं आटपून रात्रीच्या मिरवणुकीची तयारी करायची,

रात्रीं, शहरांतल्या मुख्य सुख्य पेठांतर्नं, वधुवरांचची जशी

'मिरवणूक काढली होती. बेंड, तासे, वाजंत्रा, वगेरे वाचे लावलीं

होतीं. अन्‌ वरातीच्या समोर नळे, चंद्रज्योती, झाडं, वगेरे तऱ्ह- तेऱ्हेचं दारुकाम सोडून मोठा थाट केला होता

चोथ्या दिवशीं विदोषशी भानगड नव्हती. संध्याकाळच्या

: सुमाराला बायकांची पंगत आटोपली, रात्रीला ग्रहस्थ मंडळीपेकीं, . आवाशांची पंगत जेवायळा-छे ! फराळाळा-होती. या दोन्ही प्रसंगीं

मोठ्या गमतीचे प्रकार घडलें, पण त्याची हकीगत सांगायचं 'काम मी सध्यां लांबणीवर टाकते, | 'पांचव्या-म्हणजे लय़माच्या शेवटच्या दिवशीं बरीच घांदळ होती, नवसाचे सत्यनारायण, अन्‌ खराखुरा-“' गोंधळ *? उरकून व्यायचा होता. कारण .पहाट व्हाबच्या पूर्वीच. झाळींचा मूहूत थरला असून सकाळी देव प्रतिषा उठली-अन्‌ खूप बाजळें को

थावण्यारावळ्यापैकीं बरीच मंडळी आपआपल्या . गांवी. रबाना

व्हायची होती. म्हणून त्यांच्या जाण्याच्या पूर्वीच ह्या गोष्टी उरकून व्यायला हव्या होत्या, एवढ्यासाठी .ही घाई ! तसंच लमाकरितां म्हणून दूरदूरहून गोळा झालेल्या मंडळीना ज्याच्या त्याच्या ममा .__ _ पानाप्रमाणं कोणाळा शेळे पागोटी, बायकांना लगडीं, कोणाळा

खण देऊन बोळवणीची तयारी करायची होती.'

____ प्रियकरा मुलीला---आपल्या पोटच्या गोळ्याला-ज्याला ऱन्हाणें माखणं करून, रात्रीचा दिवस करून लहानाचं मोठं केल-

. मिरवणूक. स का... | १११

तिळा सासरच्या अगदीं अनोळखी माणसांच्या स्वाधीन करायचा

, तो दुधर पण अनिवार्य प्रसंग आठवून छाती भरून येते. तो. :__. असंग पहायला मी तेथेंच होतें. त्या वेळीं मनाची काय स्थिती

झाली तें कांहीं मला शब्दांनी सांगतां नाहीं यायचें. त्या प्रसंगाच्या |

छुसत्या विचारानंच माझे डोळे भरून आलेले आहेत-त्याची

खूण या आजच्या पत्रांत ठिकठिकाणीं डाग पडून लिहिलेला

मजकूर युसट झाला आहे-त्यावरनं पटेळ, पण मीं हं सांगायच्या

_ आधींच तिकडे लक्षांत आलं असेल !

आपली, कमला.

झालं,

प्रियकरा,-“--सुनमुख, साडे, मांडवपरतणं वगेरे बायकांचे

_ सोहाळे, व त्यांत नवऱ्या मुलाच्या आईला--करवल्यांना-वरपक्षा-

_ कडच्या बहुतेक साऱ्याच बायांना म्हणाना-अति महत्वाचा वाट-

णारा भाग म्हणजे-पायघड्यांची मिरवणूक, जेवणावळीच्या वेळचे

_ ते उखाणे व त्या निमित्ताने एकमेकांनी एकमेकांचे राजरोसपणे उड्डे काढून घेण्याची रीत वगेरे बगेरे किती तरी गोष्टी तिकडे

कळविण्याजोग्या आहेत. पण त्यांच्यावर मी आजच झोड न उड-

वतां लभाची ही लांबण आजच्या पत्रांत आटोपती घेण्याचा मी

विचार केळा आहे. कारण आम्हां बायकांना या गोष्टींचं जितकं |

_ कोंतुक वाटतं, व त्या इतक्या महत्वाच्या वाटतात . तसं पुरुषांना थोडंच वाटणार आहे ! पुरुषांना या असल्या रिकाम्या उठाठेवी

अन्‌ रुसण्याफुगण्यापळीकडे, इतर महत्वाची कार्म पुष्कळ अस-

_ तात, तंव्हा तिकडे कंटाळायच्या आधींच आपले म्हणते आटो - पत घ्यावं कसं ?१ र

-_ तशी बहुतेक हकीगत मी तिकडे कळविली आहेच हणा

__ आणि माझे रडणंही पण आटोपळंच. छोटीच्या लय़ांत शेवटी _. शोंबटीं जे हृदयद्रावक गाणं एका बाईने हटलेलं होतं तेंच काळ.

न्न्श र्‌ व. ".

१७८९४८४ ४/०९१५० १७५७०४१५५४ ४८४४ १४०४0१. ०१७७0७९११४ ७..४ ७, कित ७७ क्क ४४७00७७ ७.४0 १७९९७१७०७६

'"०्णा>््ण्यिण्ण्यफ्प्फय 0१८०११५ ४१५ ८” ४८१७७०५१०४

सारा [दिवसभर माझ्या कानांत सारखं गुणगुणत होतं. त्या वेळचा 'तो सारा देखावा व ती झाळेळी मनाची व्याकुळ स्थिति ही माझ्या

डोळ्यांपुढे उभी राहिली व माझ्या डोळ्यांतनं सारखा अश्रप्रवाद्द

सुरू झाला, अशा त्या दुःखमिश्रित सुखाचे वणन कसं करतां. यायचं : 8:, अगदी काळजाचं पाणी करणारा-मरमांला बॉंचणारा

असाच तो प्रसंग खरा !

मातापितरांना जीव की प्राय अश्या त्या आपल्या मुलीला अगदी परक्या ग्रहस्थाच्या हातांत देण्याची-नवऱ्या मुलाच्या

'घरच्या मंडळीच्या स्वाधीन करण्याची-बेळ येऊन ठेपली.

तो प्रसंग फारच कठीण-खऱ्या खऱ्या परीक्षेची वेळ.

'पण ज्या कोणाहा मुली आहेत त्याला हणून या प्रसंगाला तोंड द्यायलाच हवं, आपल्या नांवकऱ्यांचा चेहरा या येऊन दत्त झालेल्या प्रसंगाच्या विचारानं अगदीं उतरून गेला होता. बायको |

त्यांच्या शेजारीच बसळेली-तिचा काय केवळ अस्थिपंजर उर-

ळेळा आहे-छोटी दोघांच्या मध्ये बसळी होती. मुलांचे आईबाप . व इतर नातेवाइक यांना एकामागून एक बोलवून त्यांचा वस्त्र व अत्तरपान करून सत्कार करायचा, आणि त्याच्या मागनं कुटुंबांत येणाऱ्या नव्या मुलींची काळजी नीटपणे घेण्याचं

___ काम त्यांच्यावर सोंपवायचा क्रम सुरू झाला. उपाध्ये- _ गोबांचा मान त्यांच्या योग्यतेप्रमाणें सर्वाच्या आधीं असल्याने,

प्रथम त्यांचा सत्कार करण्यांत आला. गंध वगेरे लावून त्यांना शेलापागोटं, चांगले मोल्यवान शाळ वगेरे दिल्यावर आई- बापांनीं-दोघांनीं. मिळून-आपल्या त्या पोटच्या गोळ्याला

११४ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेळेलीं पत्रे,

»जापणणाण णा पफफप्ण्णणिण्णापणण्णणण)२प)२पफणपणापायपय१)२पेप२१9२पप फेस णपपप१प२प्ण्२ 0 “णाय कर्यालय न्यान यहत्यातमयतान्यहा कवहापेकमचा टन “टणक

मांडीवर बसविलें. त्या वेळेला यांचे ओठ थर थर कांपत होते. तोंडांतून बरोबर शब्द फुटेना. मोठ्या कष्टाने अडखळत अडखळत-अस्पष्टपणे मुलीच्या बापाने

अष्टवषो भवेत्कन्या पुत्रवत्पाळिता मया ।

इदानीं तव पुत्राय दत्ता स्नेहेन पाल्यताम्‌ ॥

ह्या संत्राचा उच्चार केला. त्या वेळीं तिथें असलेल्या मंडळीच्या कानीं ते अधवट आणि घोगरे शब्द पडतांच त्यांच्या काळ-

' जाचें पाणी पाणी झालें. त्या विद्वान्‌ व नेष्ठिक ब्राह्मणाने

निरपराध बालिकेच्या डोक्यावर आपले दोन्ही हात ठेवून मंत्रयुक्त ।'

अक्षता तीन वेळ टाकून तिळा मंगळ आशीर्बांद दिले. हा सारा विधी नवऱ्या मुलाच्या नात्याच्या सर्वे माणसांशी

_ झणजे नवऱ्या मुळाचा बाप, आई, वडीळ भाऊ, भावजया,. बहिणी वगेरे प्रत्यकागणीक, झाला. मंत्र तोच झटला जायचा, पण

त्यांत नात्यापुरता तेवढा काय तो फरक केला जायचा.

सरतेशेवटी नवऱ्या मुलाची पाळी आली... ह्या वेळीं मात्र

. मुलीला स्वाधीन करायची ती केवळ उपचारापुतींच नसून

. स्वरोखरच त्यांच्या पदरांत घालायची होती. आजपावेतो न्हाऊन _ माखून जिला ल्हानाचं मोठं केलं; जिच्यासाठी अनेक खस्ता .. सोसल्या; जिच्या आजारीपणांत रात्रीचा दिवस केला; जिच्या _ _ विनाकारण रडण्याने देखील आईबापांच्या अंतःकरणांत काळवा- कालव होई; जिच्या इंसण्यानें मन आनंदमय होई; जिचे अत्यंत

के झ्य | > 1

तज

झाळं, | ११९

न्य्स्य्न्य्य्य्य्ख्म्फ्य्य्फ्फ्फ्क्फ्फ्फ्फ्फ्फ्फ्फ्फ्फ्फ्फ्प्प्स्फ्य्प्य्फ्यप्फ्प्प्प्प्य्प्प््प्फ्क्स््य्य्य्न्य

ममतेने, काळर्जापूर्वक ळाळन पालन व संगोपन केळेळ; जी केवळ । आजपवत जतन करून ठेवलेला त्यांचा जिवाचा असोल ठेवाच; ती आज दुसऱ्याला द्यायची. इतःपर तिच्यावर त्याची सारी मालकी ' रह्यवयाची, मरेपर्यंत तिच्यावर स्वामित्व त्याचें. आपला कोरडा - मायेचा संबंध-घममा्थ संबंध-राहायचा. ती एकुलती एक पोर. तिची ते सासरींही तितकीच काळजी घेतील व तितक्याच ममतेने चागवतीळ असा मनांत आशातंतू बाळगून द्यायची, असला तो. - दु थर प्रसंग येऊन ठेपठेला ! ही सर्व < स्थिति सर्वीच्या लक्षांत आल्यावांचून राहिली नाहीं, त्या बिचाऱ्या खेइबद्ध आईबापांची

“ती दीन दशा पाहून प्रत्येकाला कळवळा येऊन त्याच्या डोळ्यांतून अश्न गळूं लागले

__ हा प्रसंग म्हृणजे हाडामासाचा गोळा-नऊ महिने आपल्या , आईने आपल्या उदरांत कष्ट सोसून वाहिळेळा--आंगचा तोडून _ दुसऱ्याला द्यायचा. शेवटी निर्वाणींची वेळ येऊन ठेपली, पण

-तो विधी उरकायला आईबापांचें हात वाहीनात, त्यांचा धीर - सुटला, चित्तवृत्ती क्षुन्ध झाल्या. त्यांच्या अंतःकरणांत होणाऱ्या । : बेदना-होणारे अत्यंत मानसिक दुःख-डोळ्यांतून अश्रुपूराच्या - बाटे बाहेर मोठ्या जोराने वाहत होतें. कोणीं त्यांना असे कां होतं. : झणून जर विचारलं असतं, तर तें कांही त्यांना सांगता आळ . नसतं. संसाराचा पाश तोडून वनांत ईशचिंतन . करीत राहणाऱ्या - कण्बासारख्या मुनीची देखील व्याकुळ स्थिती झाली, तर. -आझी बिचारे संसारी ळोक-आमच्या दुःखाला काय 'पारावार १

११६ कमलेचीं आपल्या नकर्‍्याला गेलडा पत्र

कण 3 ”२य २२९ २ मा२ ण २१२ २११२ १२१०२” य पाााऱ्म

आणि साऱ्याच्या शेवटीं कापऱ्या हातानै-त्यांनीं आपल्या त्या

लडिवाळ मुलीचे हात त्या आपल्या जांवयाच्या-भावी पुत्राच्या-

हातांत दिले, तेव्हां त्यांना पोरासारख ओकसाबोकशी रडूं सुटले. आतांपर्यंत इतका वेळ ज्याचा उच्चार केला तो मंत्र त्यांच्या

तोंडांतन फुटेना-स्फुंदस्फुंदून-तुटकतुटक त्याच्या तोंडांतून त्या.

सत्राची अक्षरं थोडथोडी बाहेर पडत होती | _____ अधवर्षा--भवेत्‌--कन्या---पुत्रवतू--पालिता---मया | व इदानी माक मकेकनक .स्नहन-र्‍-पाल्यताम्‌ | *

___ प्रत्येक शब्दांत दुःखाचा आवेग दिसत होता. त्या दुःखाला ___ राहून राहून पूर येई ! आणि त्या वेळीं असलेल्या मंडळींत असा: कोणीही कठोर हृदयाचा नसेल, को हा हृदयभेदक प्रकार पाहून .

__ ज्याच्या अंतःकरणाला पीळ पडळा नसेल ! ज्याच्या काळजाचे _ पाणी झालें नसेल ! ज्याच्या डोळ्यांतनं टिपं गळालीं नसतील !

जिकडे तिकडे अगदीं शांतता झाली... आणि एक पळभरा- नेतर एक मध्यस वयाची बाई तिथें आली व तिनं अगदी

. फासल सुरावर त्या शवट्च्या प्रसगाला अनुलक्षून केलळंल अस

-.. एक गाणं झणायला सुरवात केली, तिच्या त्या गोड आवाजानं : प्रत्येक जणाचं अंतःकरण अगदीं वेधून टाकलन्‌, तें गाणं

- इतकं सुंदर-इतकं हृदयभेदक-आहे कीं, तें ऐकून डोळ्याला

-_. पाणी यायचे नाहीं असं होणं अशक्यच ! अंतःकरणाला चटका. ' छावून सोडणाऱ्या या गाण्याचे मी काळ भाषांतर केलं, त्यावेळीं.

ह - माझ्या डोळ्यांतनं सारखी टिपं गळत होतीं

ह,

" खल्न:

आईची विनवणी,

| व. [ चालः-चंद्रकांत राजाची कन्या ]

| हात जोडते, पदर पसरते, पारेसावी विनंती. माय सुलीची करिते बाडे! अपणालागीं ती ॥ 2० ॥ प्रेमळ, सालस, थोर दयाळुहि, उदार, सदु तेवी स्वभाव अपुला पूर्णपणे तो ठाउक मज बाई! मातृहृदय परि असे खुळें हॅ, ऐकत मम नाही,

५ नको ! “ नको? मी म्हणतां वद॒वी मुखांतुनी पाही. हा पोटीचा गोळा जिवळग जीवाचा ठेवा

तुमच्या पुत्नाचा हा आता-तुमचा ताह्यि ध्यावा ! बहू संतोर्ष देतें घ्या हा, सत्ता यापुढतीं . यावर तुमची असे सदाची--सरळी अमुची ती ! _. अनन्यभावें किती प्राथिळे प्रभुजी देवाला | नवस नवसले किती तरी ते कुळस्वामिणीला ! प्रसन्न होडनि देव, देवि तशि, त्याही मग दिघली

ग्या एकुलती ही धन्या कन्या, जणु भक्ती फळली!_ ह. आजवरी इज जिवापठिकडे बहु संगोपियले

मुखांतळाही घांस घालुनी प्रेमे वाढविले. -... हा प्राणांचा प्राण आज मी देतां अन्याला 2 .२. _____. हृद्य कळवळे, मनहि तळमळे र॒जीवाळा! ______._.. आंत आंतल्या कालवते किति काहर माजेते.... __._. हृदयाचि पळते, काळिज तुटते, मायाचे जाणा ते! _..... कुळी कोंवळी बहु लडिवाळे जोपासलि बाह! 7111 ____ दैवाजीवर पूर्ण इवाला टाकुनियां पाही. २०

य जनन वन सना वचक बि ७० --

११८ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याळा गेलेली पत्रे.

सी "२>्ा्स्ययण्याा्शय्य्य्फ्य्ि्य्य्यलयल्य्या व जि ोणिबबबबह हु खखुरबथुकाथाबाख्बलब्बिगा वू

०७७५-१५ ७०००१५०७५९. ७७००७ वयक य्रका १८४४४७० ७१५५0 ४८० १०४०७06 ७७०९७७७ ४४७७४ फेक ७७७, ४७७१५७०

पाचारा तिज कोमळ शब्दे, मायेची वाणी--- योजा तिजज्ली, हीच विनवणी परिसावी विहिणी ! पारीब गाईडुनी गरिब ही, हरिणीहुनि भ्याड &या सांभाळुनि अलड पोरिस, पुरवावे कोड !

. कुणि रागाचा शब्द बोलतां, कीं रागे बघतां !

' पोर भीतिने गांगरते हो ! वचन नये वदता | अश्रू नयनीं ते डबडबती हो कंपित तनु ती. म्हणुनि याचित योजा इजश्ीं प्रेमाची रीती.

_ साधी, भोळी, सरळहदय ही निष्कपटी बाला, आज्ञाघारक, लाजाळू बहु, शिकवावे इजळा बुद्धि चांगळी असे बयेची, हट्ट न तिज ठावा जसा पाहिज तसाच मोळा तिजसी लावावा सून आपुली साजायाला जे जे तिज यावें, तें तें आपण तिज शिकवावे, शिकेल ती भावे.

_ नाजुक बाळा, मूत जिव्हाळा माझ्या जीवाचा

: ससा विसावा प्राणांचा मम, निधि हा आक्यांचा दूर आज मी इजला करतां मजला जे होई आहच केवळ जाणिल सारं, केवि कथूं बाई ?

__. भाय मुलीची क्षणभर व्हा हो, माय-सुलीची माय

घाव तारे दिसे मम हृद्यांचा खोळ कितो हा जाय. ४«

______ सुरबालेसम गोंडस बांधा बघतां हा नयनी मंजुळ गुंजित मम बालेचे पडतांना श्रवणी ____._._._. गमे ग्रान जणुं सुरलोकोचे कोंदे या सदनी;

_* _ याचपरी का तुम्हांस बाई ! कोतुक इजविषयी

ह द क र ण कळु ८04 त 0 0 क णा य त १

क्क

आईची विनवणी. . ११९

वाटेळांचे का? सांगा सांगा मजला लवलाही स्नेह्यातेशयं शका येते, राग न मानावा

मातृमनींचा भाव सरळ तो आपण मर्नि घ्यावा. उदासीनता असो कश्नीही, दुःखहि कसले ते

सहज स्मितमख बाला बघतां सव ल्या जात ! आनंदाची खाण मदीया, विश्रासस्थान

तिच्या सुखांताच माझे सुखही होय सदा लोन! क्थि काळो जरि अश्रू मजला दिसले तन्नयनीं भडभडुनी मम काळिज येते, सुचत नसे कांही ! याचपरी का तुम्हांस होइल सांगा हो विहिणी

विहाणि न आपण, भगिनी माझ्या, सांगा मजसि झगा पोर गुणांची, सालस मोठी, कांथे नच कवणाळा

कथील अपुल्या वाचं बाई * अमक हवें मजला.

तशींच सोशिक, दुःख न कवणा अपलं सांगेल | सादशलळ अपुळ आपण आंतांच तिळहि न दावील, ६०. तिजसी बघतां सव मठा पारि अपोआप कळते. कळेळ यापारे काय तुम्हांला बाइ £ “ कळो म्हणते. माळ गळ्यांतिळ माझ्या बाळी, ताइत तिकर्डाल प्राण बाहिश्वर अमुचा आतां वियोग होईल !

मातेचा अवतार संपा माझा आतां कॉ

तुम्हीच माता हिची यापुढें जाणावे लोकॉ. 7777 -. ी

प्राण काढुनी देतं च्या हा, सांभाळा त्याला

माय बाप गण गोत यापुढे सवेचि तुम्हि इजळा

पार्या पडतें, पुन्हां प्राथिते, बोला बोला हो सम कन्येची माय व्हाळ ना: विहिणो सांगा हो!

१२० कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला! गेळलीं पत्रे,

केक रीळ. १७ (ळी टे शौ ५०५५-०४ -७ ४-७ १८९ ६५ ४४७ ६.४७ १८००१७४, ४९१४ ४८४ ७००७१४ ४७४६.०७११ ४.

“६ झाली अमची सवेस्वी हा, सांभाळू इनजला-- पोर पोटची जज्षी” वचन हं द्या या आईला | दृष्टिपुढ॑ मस सदा फिरे जी दृष्टीच्या आड - 8 होइल आतां, क्षणांत जाइल संसारीं गाठ, प्रेमळ बोलें “ बाळे ! ' * बाळे! ? घडि घडि दिनरजनीं बाहत होतें लाडकिला मी, जाइक ती इथुनी. परि जातां ही पाहु कुणाला £ बाहू कवणाला ? देवा ! देवा ! जन्म मळींचा कारण छोकाला ! .

नेह ९

४०४५५४ ४७४ ७४४ १८७० ४०४ क्ल

ये, ये, बाळे ! जवळ लाडके ! धरं दे हृदयाशी- कवळांने तुजला गोरं मारे कां मुख तू करिक्षी? ८८ आजवरी जरि आई तच मी होतं वेल्हाळे ! अगली या पुढती परि याच आई तुज समज बरें बाळे ! द जन्माची मी केवळ माता, मी न खरी आई _. सवेस्वाच्या तुझ्या या पुढें माता या पाही निरोप तुजला देतांना ये कंठ अहा भरुनी 3. 3 य राजद न फुटतो, आंतचि दबतो किति तरि अडखळुनी ! | . गेल्यावर तू गजबजलेले प्रेमसदन अपुळे॑ यी _ अून्यांच होडाने येइल खाया आम्हा हें सगळें ! __ हृदयांतिलळ या प्रकाळ जाडाने भरेल अघार आज्या लोपुनि घोर निराद्या दिसेल चोफेर ! अन्य ग्रहाला, खिन्न मनाला प्रसन्नता कोण _ आणिल बाळे ! गेल्यावर तूं असुच्यापासून १ ____ कुपऱ्यांत ती सूक होउनी वीणा राहील रि :.__. हात फिरवुती कोण तिजवरी गाणीं गाईल १ ति

व रमापाकषबायय यी

आईची विनवणी _ १२१ _ कोण मुलींना बोलावुनियां ग्ृृहांत खेळेल परोपरीचे खळ खेळुनी हृदया रिझवील ? *अंगतपंगत कोण सुलींश्ञी करील आतां ती झोंपाळ्यावरि घेउनि झोंके गाइल गाणीं ती ? तूच लालळडी, पाच, हिरकणी माझ्या जीवाची ! तुजविण दुनिया मजला वाट ओस पहा खाची. . १०० यरे! ये! झडकरि कवटाळू दे! दे चुंबन मजसी . एकाकी कश्षि तुजविण राहिन £ ठाउक देवासी ! दौनदयाळा ! प्रणतवत्सला ! द्यावे घेथ मला सहन कराया जगीं यापुढे कन्यांवेरहाला ! अतां सांगणें शेवटचे मम हंच असे बाळे! स्मृती असू दे या आईची, अधिक न मी बोलें. आंवर, आंवर, अश्र लाडके !-- | ही बघ तव माता---

बाहू !-- विहिणी !-- भगिनी !-- इजसी सांभाळा आतां! ! १०्ट आपली, कमला

पोकळडोक्यांचा झाळठेला बंडजाव प्रेथकरा,-मळला तरी आपली एकं भविष्यवादीच समजायची गेल्या दानवारींच मीं तिकडे पत्न टाकलं,-त्यांत केलेल्या कमार्ची _ "फळं राजश्रीना मिळण्याच्या बाबतींत मी लिहिळं आणि काल रवीवारींच मी लिहिलं त्याचा लागलाच पडताळा आला.. गांवांत

काळ ज्याच्या त्याच्या तोंडीं हाच चर्चेचा विषय ! हें तरी एक

भाग्यच झणायचं नाही १ मी कालच लिहिणार होते; पण हठलं अगोदर बातमींत किंतपंत तथ्य आहे, ह्याची अगोदर खात्री करून घ्यावी, अन्‌ मग पत्र टाकावे

. पोकळडोके-त्यांच्या रावसांहेबीला मी आतां रजाच देते-- शनिवारी रात्री भेदरून बेदम होऊन पडले होते. त्यांचे केस कातरळेल; मिश्या वेड्यावांकड्या भादरलेल्या; हात बांधलेले: तोंडास चिखल नि शेण माखलेळें; जुन्या खटरांची माळ गळ्यांत

. घातलेली; आणि त्यांचं असं नागवंउघडं ध्यान भर चवाठ्यावर : 'एका कंदीलाच्या खांबाढा साखळदंडाने करकःचून बांधलेलं, ब ._ त्याला कुळूप ठोकलेलं. समोरच एक टेलेज़ृंग इमारत असून _ _ त्यांत विद्याथ्योचे वसतिगह असल्यानं स्वारीचं आदरातिथ्य

भो

-_. होण्याची खाशी सोय झाली ह्मणायची ! अश्शा तऱ्हेची धिंडका

ह

_ निघाल्याचं मीं पूर्वी कोठंस वाचळं होतं-कुठं तें नेमक मला,

: पोकळडोक्यांचा झाठडेला बडेजाव, १२३

पपफ्ण्ण्ण्ण्य्प्पिप्णिप्ण्ण्णाप65प्प्पिफ्क्फाप्यापिफ्पपिफपपापण9यकफ्प्फ्पफ्पिफ्ण्प्ल्पस्ण्णसियप्का ह ७४१४० ०.८:

00५. १८००४ ७ बक,

६९ १८०० ६-१ १.० १.९ २.८ २.८१ ४-/९१-११../ १.७ १७७ ४७४ ४७४९७४९ 0०० ७७०७ ७७७ किल्ले अ ६११७७७ ७.५ ९११५० ४.०७१.०४ १७७७०११७०७

आठवत नाह[-पण आजचा प्रकार त्याहून वरचढ !

त्यांतल्या त्यांत त्यांचं देव कांहीं सुध होतं हणून त्यांच्या नात्यापॅकीच एका विद्याथ्यांच्या नजरेला हा प्रकार आला; त्या वेळीं उजाडलं नव्हतं. तरी त्याने तसंच जाऊन एका सुताराच्या मदतीनं पोकळडोक्‍्यांना त्या खांबापासून सोडविळं, मोकळे

झाल्यावर न्हाव्याची मदत घ्यावी लागली. नंतर स्ारीनं नवे

कपड मागविले व पुन्हां थाट करून मिरवायला तयारच. पण

काय; मिश्या नाहींत ! तशशी स्वारी कोटोत गेली. काम काज काय

असणार हणा ! पण झालेल्या प्रकाराचा विघधिनिषेधच नाही. ह्मणायचा ! दुसरं काय ! त्यांचा तो मेव्हणा भारी चौकस त्याने

इटकलेच स्वारींना याबद्दल ! त्यावर यांचा जबाबद्दी आपला तया- रच ।! आपल्या मत पत्नीच्या आठवणीसारठी मिश्यांना रन्ा दस्याःचं त्यानं सांगितलन्‌ ! कां आहे कीं नाही व्यक्ती पण व्यक्त) ! मी हणते माणसांनी सारी लाज ला कशी सोडली बाई ! हणतो कसं £ नवं लम झालं आहेच, तेव्हां पुन्हां आतां.

_ नव्या मिश्या फुटतीलच !

कितीही ळपवाळपव केली हणून खरा प्रकार बाहेर आल्या-._ वाचून राहणार थोडाच ? शेवटी सारें बिंग बाहेर पडल्च ! जो येई तो आपल्या स्नेह्याळा ही गोष्ट सांगे व ती गुप्त ठेवण्याविषयी बजावून बजावून सांगे. तरी पहावें तों गोष्ट गांव भर पसरलेली. इ ध्यान विद्याथ्यातल्या कांहीं मंडळींनी पाहिलं होत-अन्‌ पुढची शोभाही पण त्यांनीं बघितली होती. त्याशिवाय झुंजुरका, तीन .

२१२४ कमलचा आपिल्या नवऱ्याला गल्ला पत्न

हय टोकन कक णककापीणीणा “शण ११.७ * शी

न------------->/------2-----------८----५०-५०-- पल १" ४५ रभ. “लट /४ ५ “४७७ “४ “20१८४४0 ४/१५७/४५/४०/१७ ० ४ ७.४ ७-७ ७७ ७0 १९ ५.” ४ ज्या “>: “५

झाड़ूवाल्या रस्त्यानं जात होत्या, त्यांची दृष्टी या ध्यानाकडे गेली. ब॒ त्यांनी याची आपल्या झाडणींने चांगली संभावनाही पण केली! यावरनं एवढंच शिकायचं कीं, एकदां कां गोष्ट चार कानाच्या पलीकडे गेली हणजे तिचा बोभाटा व्हायचा नसला तर त्यांपैकीं दोनच काय कान ते शिलूक राहून बाकीची मंडळी मेली तरच काय ती सोय !

गरीब विःचारे पोकळडोके ! मला त्यांची पोटांतनं कींव-दया

येते. पण हें कसं व्हायचं! “करावं तसं भरावं * ह्या तर कायदाच - आहे. केलेल्या कर्माची फळं याच्या याच जन्मांत भोगल्यावांचून “सुटका कद्ची व्हावची १

आपली, कसला.

२०

*०्य>>2><<-०-

स्नाराज्य

जिवलगा, गड, खरंच, पुस्तक तर मोठं गमतीचे आहे

मी ते अगदीं आरंभापासून शेवटपर्यंत सारं वाचून काढळें. अन्‌ माझे तर बाई हंसू आवरतां आवरेना. शेवटीं पोट दुखायला लागलं, पण हंसं येतच होतं. कांहीं वषीच्या पूर्वीचे पाहिळेलं स््रीराज्य कांहीं हें नाहीं. हे एक निराळंच पण अगदीं विलक्षण झठछिकाण आहे, ते पुस्तक मी तिकडे आज सोबत पाठविलं आहे; ते बाचायचं अन्‌ स्वतःची करमणूक करून व्यायची. तिकडच्या वाचण्याजोंगं आहे ते ! जड

एकंदरींत पाहतां, या चमत्कारिक राज्यांत, राजे, त्यांचे दिवाण, न्यायाधीश, वकीलमंडळी, अधिकारीवर्ग,-झाडून सारे सरकारी नोकरच ह्मणाना-बाया आहेत. घरांतली कामं कराय आणि पोरंबाळं संभाळायपुतच काय तें काम पुरुषांकडे, त्यांतलं __ मुल व्हायच महत्वाचं काम मांत्र बायकांनी आपणा स्वतःकडेच .

ठेवलेळें आहे! अन्‌ आपल्याइकडे जसं कांहीं कांहीं थोड्या बाय- कांना गोषांत ठेवीत असतात त्या सारखंच तिर्थ पुरुषांना गोषांत ठेवतात. ही. पडदपोशी सोळाव्या किंबा सत्राव्या वर्षांपासून सुरू व्हावयाची. ती पन्नाशी उलटटेपर्येत रहायची. कांही चांगल्या चांगल्या . कुटुंबांत तर नवऱ्यांना तर भल्या जंगी लोखंडी पिंजऱ्यांतच अडकांवून टाकतात ! गरीब घराण्यांतन॑ 'इतकी सक्ती दिसत नाहीं-कदाचितू तशी सोय नसल्यामुळेही

क

१२६ कमळेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्रे.

पफ्य््फ्ज्फ्य्स्य्य्य्य्य्य्यि््ल्य्य्््य्य्य्य्य्ञ्ज्य्य्ज्ज्ज्ज्ज्ज्य्ज्य्य्य्ण्य्ज््ण्क्ल्ज्क्क्क्फ्क्ट

असेळ-पण इथें नवऱ्यांना निजायच्या खोलीतच अडकावून ठेवतात-ते सुद्धां बायांना कामाकाजासाठीं बाहेर जायचं असेल: तेव्हां. हा विलक्षण प्रकार असण्याचं कारण, ते एवढेंच सांगतात

कीं, अशानं ते बिघडण्याचा संभव नाहीं इतकंच नव्हे तर यानं नानाप्रकारच्या मोहापासनं त्यांना दूर ठेवितां येतं, आणखी याहून

गम्मत ही कीं, पुरुषांना हमणण्यासारखं शिक्षणबिक्षण मुळींच दिलं जात .नाहीं, नाहीं झणायला कांहीं थोड्यांना त्यांच्या लहानपणी

मुलांच्या शाळेंत पाठविण्याचा प्रघात आहे. तिथें मास्तरणीच सारं

शिकवितात.आपल्या इथें मुलींच्या शाळेंत आहे तसंच प्रत्येक मुलाला

_ विवाइबंधनाच्या स्त्रीपुरुषांच्या पावित्र्याच्या बाबतींत नीतीशिक्षण'

_ दिलं जातं. या नियमाप्रमाणे नवऱ्यानं आपल्या बायकोला सर्वस्व

मानून आणि आपल्या आयुष्यांतळें ध्येय “* राणीसोहबांचें सुख *

| ् ३ ठेवायला! हव, यजमानणीचं जवण झाल्यावर ताच्या मागन...

* __. अन्‌ मगं प्रेमानं झणा किंवा आदर ह्मणून हणा पण त्यांनी

: जेवलेल्या पानांतच आपणही जेवायचं. त्या आल्या कीं खाडादिशीं . उभं राहायचं तरी एका पायावर ताठ नव्हे हो! तर मान खालीं

. _._. घातलेळं असं आणि यांत जर कां थोडीशी चूक झाली किंवा - :_ .नीति-नियसाचं उलंघन झाले तर त्याबद्दळ चांगलंच ज्ञासन _ मिळायचं. आणखी एक गोष्ट सांगायची राहिलीच,.. या विल-

क्षण मुलखांत बायकांनी वाटेळ तितकीं लय़, नवरा जिवंत अस-

___. तांना किंवा त्याच्या मरणानंतर लावावींत, त्याला पूर्ण मुभा -__.. आहे. . पण नवऱ्यांना मात्र बायका मेल्यावर पुनः ळय ._ करायची परवानगी मिळायची नाहीं. विधुरांनीं आपल्या मिश्या -..._. काढायलाच इव्याच; अन्‌ जिथे कुठें मिशा नेहमींच काढायची

- त | चा चाळ असेल त्या देद्यांत किंवा. पंथांतल्या ळोकांत त्यांच्या

>

। १५०४५/४४

स्त्रीराज्य. | १२९७

तश ७ ७४७७७” घे

नाकाच्या छेड्याला किंचितसं तासून काढतात. कांहीं झालं तरी डोकीच्या केसांना मात्र रजा मिळायची नाहीं. कारण पुरुषांना जर कांही शिक्षा करायची झाली, तर त्यांच्या झिंज्या घरून त्यांना चवदांवे रत्न दाखवायला फार. सोपं जात.

खरंच. गडे, आहे कीं नाहीं हा चमत्कारिक देश £ माझ्या

मनांत अगदीं विचारायचे आल होतं कीं, देवाच्या-किंवा देवीच्या म्हणा-दयेनं,आक्यां बायकांना तुझ्ां पुरुषांवर जर एवढा

_ अधिकार गाजवायळा सवड सांपडली, आणि स्त्रीराज्यांत होत.

तसं. समजा आहो. आपल्या विरुद्ध जर तो आपला अधिकार गाजबिला,तर पुरुषांतळे कितीक जण तो सोसायला तयार होतील! ज्याप्रमाणे आमचव्यांतल्या कित्येक अनाथ-निराश्रित-असहाय-- बाया सध्यां आपल्या नशीबी आलेला प्रकार सोसतात, 'तसं--तित«

_ क्‍्याच शांतपणानं-आपल्या स्वतःच्या सुखाचा विचार एकीकडे

ठेवून, मोठ्या थोर मनानं सोसायला, आपल्यापॅकीं कितीसे पुरुष

तयार होतील १ कितीजण-किती थोडी मंडळी-मोजकोच--मला

त्यांचीही शंकाच आहे!

प्रियकरा. मी याच्यांत-यत्किचित्‌ कां होईना, पण अतिश- योक्त केली-फुगवून लिहिळं-असं का वाटतं ? मुळीच नाही. बरं ! रंगू एवढ मोठं तत्वज्ञान सांगत असते, पण तिला देखीळ

_ बायकांच्या शोचनीय स्थितीबद्दळ वाईट वाटतं आणि यांत- |

तिच्या भाषेत हीं जीं किळसवाणी पुटं चढळीं आहेत त्यांत-लॉक-

.- रच सधारणा व्हायला हवी आहे. तिच त वक्‍्तूत्वपूण भाषण

अनून माझ्या डोळ्यांपुढे खळत॑ आहे वि आपली,

. कमळा.

पत्र २१ वं.

००५->>५५५/०७<६-५५०५

स्वप्न,

. प्रियकरा,--आपल्या या गेल्या पत्रांत जो प्रेमाचा पूर छोटा दोता, त्याने आधींच अस्वस्थ असलेलं माझं मन __ अधिकच पिसाळल, आणि निराशेच्या खोल सागरांत..मी बुडाले

पण माझी देवरेषा सबळ; कांहीं तरुण ग्रहस्थांनीं सोडलेल्या

तरीला माझे पाय लागल्याने मी वाचळें. अन्‌ काळ तर मला _ वाटलं कौ, मौ प्रत्यक्ष * स्रीराज्यांतच ' येऊन दाखल झालें आहे, पण तीच आज मी कुठें आहें बरं? मला तर वाट्तं _ कीं, मी जमिनीवर किंवा पाण्यावर नंसून मधेच हवेंत तरंगते आहे; अन्‌ विरळ अशा वातावरणांत मीं सारख्या धापा टाकते :__ आहि. शिव शिव ! यांतन मला कोण तारील बरं १ प्रियकरा ._._. जरकां हां प्रकार खरा असेळ, तर तिकडे देखीळ मला वांच- ____. वितां येईल कॉ नाही, याची आपली शेकाच येते. अन हें खोटं ____.. तरी कसं व्हायचं £ .आपल्याला जै स्वप्न पडले त्यांतल्या बारीक त खा गोष्टी दिखीळ नाहीं का. खऱ्या ठरल्या ? मग माझ्या व्हायला ___ कोणती हरकत आहे ? पण मां पडलेलं स्वप्न तिकडे सांगा- ____. यला हवं, अन्‌ मग तें खोटं पाडायची कामगिरीही तिकडेच / __ _.._. . सोंपाविठेली बरी! क

_. स्वप्न. शर२९

क काल रात्रीं कनि, आपल्या या. वरच्या. गच्चीवर कर्स खास नपिठासारखं स्वच्छ चांदणं पडलं होत, तिथेंच मी निजळें,आंतल्या -खोलींत कसं कोंडल्याकोंडल्यासारखं होत होतं, त्यामुळें मला 'तिथें बसवेचना, तश्ञांत माझं आंगही कढत होऊन आलें असून डोकं कसं अगदीं तापून गेळं होतं. या कारणानं मला चांद- 'ण्याचा गारवा बरा वाटळा, अन्‌ तिथेंच मळा ांगळी झोंप 'हांगळी. मात्र फटफटायच्या सुमाराळा एक अति विठलक्षण असं "स्वप्न पडळं, हा प्रताप माझ्याविषयी इतका कळवळा आलिल्या -त्या चंद्राचा का झोपी जायच्या आधीं त्या निळ्या भोर आका- शांत मळा एक चांदणी दिसल्याचा भास झाला त्या'चा, हें कांही -मला सांगतां येत नाहीं. ती चांदणी माझ्याकडे पाहून डोळे 'मिचकावीत आहे-ते किता तरी वेळां पण ? अन्‌ जसं कांही इतक्या दूर असणाऱ्या अंतरावरनं माझ्या कानांत कांहीं गोष्ट सांगू पहात आहे; पण तिच्या ह्मणण्यांचा अर्थ मला कांहीं -ळांगेना, आणि तो काय असावा असा विचार मी आपल्या -मनाशीं करीत असतांना त्यांतच मी झोपी गेळें. त्या झोपेत, 'शेबटीं शेवटीं जे का स्वप्न पडले-अहाहा ! ते इतकं मजेदार, “यण इतकं तापदायक अन्‌ इतकं हुबेहुब होतं, कीं त्याचं वर्णन __ -माझ्यानं करवत नाहीं.

“णय पीटर पणपलक सण १८४११४५५५४ १८०९ १.४ ४८० ७ ७८७ ८४७ ७७४ ०७७७० ४७४१५७ ४७८०७ ०९ ७७/७ .० ७

_ प्रियकरा, मठा सांगायचं तरी एकदां, माझ्या नशीबीं शेवट, -भद्राच कां लिहिल्या आहेत £ मला मारायचा का तिकडचा बेत . आहे! आपण स्वतःच कां मला मारणार? स्वत:च! नुक्तंच ज्यांनी -भ्रेमानं इतकं वेडं होऊन मला पत्न लिहिलेलं-स्वतः त्यांनींच? छे! छे!

१३० कमलेची आपल्या नवऱ्याला गेळढीं परत्न,

त्या स्वप्नानं मळा जसं पिसाळून सोडलं आहे ! कोण वेदना होतात तरी £ इतकं अर्थपूर्ण व भयखूचक दिसतं आहे तें स्वप्न प्राणेश्वरा, भगवान्‌ श्रीकृष्णासारखं आपल्याला झाडावर बसलेलं मीं पाहिळं,आणि आह्ली वीख जणी भोंबताठीं जमीनीवर नाचतटा! आहोंत. साऱ्या जणी आपल्यावर भाळलेल्या, आपल्या अमपूण

हांकेसाठीं जीव काढतो आहोंत-तळमळ्त आहोंत. पण कोणाच

केवढं मोठंही मेम स्वतःवर असलं, तरी आपलं प्रेम मात्र माझ्या

स्वरीज दसऱ्या कुण्णावर नाही हें मला ठाऊक होतं.कारण आपणः

माझे-माझ्या स्वतःचे कृष्ण होतां. माझी खात्री होती कौ, आपल्या |

हांकेच! आनंद, मान किंवा अमिमान हा माझ्याचकरितां राखून

ठेवलेला आहे. आणि कसा दुष्टावा पहा कौ, या उंच ठिकाणी बसून बाकीच्या आपल्या सोंबतिणींकडे कसल्या तुच्छ इष्टने,

पहायचे, याचा मी आपल्याश्लींच विचार करीत होते. पण काय सांगाव? इकडनं माझ्याकडे मुळींच लक्ष न देतां दोघा जोखायांना वर येण्याची खूण केली अन्‌ त्या स्वतःच्या दोन्ही बाजूला येऊन

बसल्या - हं का सांगायला हव, का मी अगदां हिरसुसला झाल...

आंतून झाल उठली ! बाकीच्या बायकांचं नत्य चाललंच होतं

सी मात्र अगदीं बावचळल्यासारखी होऊन आपल्या त्या प्रेमां- तल्या बायांकडें व स्वतःकडे हालचाल नसलेल्या एखाद्या निजांव,

आश. च्य

पुतळीप्रमाणें पहातच राहिलें ! पण सवोत वाईट गोष्ट ही कीं,

माझ्या त्या लाडक्या पक्ष्याने जी एकदम जोरानं किंकाळी फोडली,. _____ ती ऐकून झोंपेंतनं मी खाडकन्‌ जागी झाळें . व स्वप्न . तितकेच 2 राहिले. काय सांगावं, माझा लाडका देखील इकडचा साथीदार

* [क

स्वप्न, १३१

यशी शतश न शकयीपणकातापणीमिेट चाळत जवळा कळ पचाक. कशी चककत ०२८४८» 2--“->>रारा>2“-““ा:-डर'राााााा>>ा>रय्यज्ज्य््या--“-“*-“-.-“-“"“-““-“<““*“<

">>>

बनळा अं? ह्यांत चांगलंच गोडबंगाळ दिसत-तरी पण या

-गोडबंगालांत कांहीं अथ भरलेला दिसतो.

प्रियकरा, आतां मळा सांगायचं कीं, हें स्वप्न पाहून कोणा-

-राहिळेळा भाग माझ्या नजरेळा पडायलाच हवा ! मी रोजरात्री त्याच जागीं निजणार आहे. मग चांदणं लागलं तरी बेहेततर. वेद्राची किंवा त्या ग्रहाची मी प्रार्थना करीन को, यांतला खरा

प्रकार काय आहे तो त्यांनीं माझ्या नजरेला पाडावा ! ते यांतळं इंगित-गुपित खास मळा दाखवितील !!

पण खरंच गडे, मला सांगायचं ते. हें जे मळा स्वप्न पडळं

-तै नुसता कल्पनेचा खेळच आहे, का लहानपर्णी मी भगवान्‌ श्रीकूष्ण आणि अभेक गोपिका यांच्या ज्या कथा ऐकिल्या त्यांचें - "केवळ प्रतिबिंब आहे ? माणूस विचार करूं लागलं हणजे “यारांच्या कानावर वाटेल त्या गोष्टी किंवा कथा

, ज्यांत रूपकांचा आणि अलंकारांचा घोंटाळा उडबेलळा आणि त्यांतच भल्याबुऱ्या -गोष्टींची भेसळ केळेली, पाहून त्याला ह्या प्रकार किती खुळचट आहे हें दिसून येईल. खरोखर झाडाला वाचा फुटल्याचं, र्‍चांगल्ज्ञा रूपबान्‌ बायकांना फुलांचं किंवा बेडकांचं रूप दिल्याचे, राक्षस, भूतापिज्याच, देवदूत व यासारख्याच काल्पनिक गोष्टी

त्यांच्या कानांवर पड़डं देणं किती धोक्याचे आहे ! बापड्या अर्भ-

“कांना इतक ज्ञान नसल्यामुळे त्या खऱ्या वाटतात,मुलांना शिक्षण 'देण्याची हवी मोठी मोजेची तऱ्हाच हझणायची! लहानपणी खोट्या- ऱ्नाट्या, मनःकल्पित गोष्टींची संथा . द्यायची, आणि त्यांच्या

१३२ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्रे,

हनक, ह) लय पलटताना कपात ल्न. “>>>>“_>_--:>“->“->॥-८--->>--------५-- >या“ ८-2 >: >)

मलाच ७७७०१११... ..११० ४७ . न "१५. ९१०७४ "€0५.१५७०0५.१

कोंबळ्या मनावर बसलेली ही पुटे पुसून ते पुढे मोठेपणी

स्वऱ्याखोट्याची पारस करणारे व सत्यनिष्ठ होतील अद्ी

आद्या करायचा

पण प्रियकरा, ते कांहींही जरी असलं, तरी मला इकडे एक अक विचारायचा आहे-तो आहे जरा खुळ्यासारखाच. खरंच मी आपल्याला आवडते कां? अन्‌ माझ्या एकटीवरच का आपलं ग्रेम आहे १ गडे, माझ्या मनांत तऱ्हतऱ्हेचे जे तरंग येत असतात त्यांचे व मळा जी भीति वाटते तिचे निरसन करायचं; आणि आपल्या या * तकटी पोरीला ? मत्सरी ह्मणून तिच्यावर आरोप न यावा ! मी कांहीं दिवसांपूर्वीच, मत्सर ह्मणजे उच्च दर्जाचे प्रेम

हणून झटल्याचं स्वतःच्या आठवणींत असेलच !

पण मी झणते, स्वप्न खरं असलं तरी मला त्याचा इतका हेवा कां वाटावा ? दोन, तीन, कधीं कधीं चार बायका केळेलीं

माणसं नाही कां सांपडायचीं १? तरी माझ्या माहितींतल्या चार बायकांच्या दादल्यानें केलेला खुलासा मोठा सयुक्तिक दिसतो,

आणि तो हाच कौं, मेल्यावर उचलायला चौघेजण मिळतील उशी आतां त्याची पक्की खात्री झाली ! कारण त्याची स्ठांकडं स्मशानांत गेळेलीं !' आणि त्यानें प्रसंगाविदेषी

सुदा उचळावला माणसं मिळायची पडलेली अडचण स्वतः

यांनीं पाहेलेली होती,तसंचच भाडोत्री वाहक लावले तर त्यांचा बेसुमार लोभी स्वमाव-अन्‌ जर का तो मुर्दा पैसेवाल्या गृहस्थाचा असला तर यांच्या लोभाळा पारावारच नाहीं-असेही प्रकार त्याने _ आपल्या डोळ्यांनीं पाहिले होते. पण गरीब बिचारा ! शेवटी

स्वप्न | र्र

त्याचा बेत फसलाच ! कारण प्रेत्येक बायकोच्या नांवानं जरी त्याने बरीचशी रक्कम आपल्या मृत्युपत्नांत लिहून ठेवलेली होती तरी त्यांपैकीं दोघांनीं त्या केदखान्यांतनं पोबारा केला आणि एका बर्षानेंच तो वारला आणि एवढ्या त्या अवधींत मेठेल्यांची जागा भरून काढायची कांहीं त्याची सोय जुळली नाहीं !

त्या भगवान्‌ श्रीकृष्णाच्या सोळा हजार नायिकांचं आप- आपसांत कसं जुळत होतं याचे मला राहून राहून नवळ्च वाटतं, कदाचित्‌ यांत माझा अप्पळपोटेपणा असेल, पण त्याला काय इलाज ! स्वतःच्या खांद्याशीं खांदा लावून बसणारी बया कोणीही जरी असली तरी मला कांही तें खपायचें नाहीं. मला तर तें जरा विलक्षणच वाटतें. यावर तिकडच्या स्नेह्यांमधन ज्याला दोन . बायका असून त्या गुण्यागोविंदानं एकत्र नांदत आहेत-अशाने ' जर प्रकाश पाडला तर सांगवत नाही. मला त्यांना देखील कांहीं थोडेसे प्रश्न विचारावेसे वाटतात, पण ते कांहीं गोड वाटण्याजोसे नाहींत; अन्‌ इकडूनही त्याळा खोडसाळपणा चं सर्टिफिकीट मिळा- यचं. हे मठिय प्राणेश्वरा, आपण माझे-माझिच रहा. ही आपल्या देण्यासाठी झणून % % % आहेत,-चवीळा अत्यंत मधुर !- _ भूकच लागली असेळ तरी तिच्यासाठी दुसरी तिसर्राकडे मांत्र दृष्टे टाकायची नाही ! |

आपल्यावर सतत प्रेम करणारी. ब विश्वस्त असलेली, कमला.

_ कळ्ळळ्न्हा मनांतलं॑ किल्मिष

परमप्रिय हृदयेश्ररा,-त्या दिवशीचे ते स्वप्न पाहिल्यापासून माझ्या मनाला कसल्या यातना होत आहित हणून सांगूं£ जी - गोष्ट पहाबी तीवरनं माझ्या मनांतळी भोति वाढतेच आहे. आणि येणाऱ्या शेका या दिवसेंदिवस बळावताहेत. काय असेल ते असो. गेल्या दोन महिन्यांपासून कीं नाही माझे ग्रहच फिरलेळे _ आहेत. माझ्या जिवाच्या होणाऱ्या अपेश-आणि सध्यां माझी झालिली हीन स्थिती पाहून त्या बापड्यांचा अंतरात्मा संतुट झाला असला पाहिजे ! -का हें सारें स्वप्न खोटेंच; आगि नसत्या कल्पना मी आपल्या डोक्यांतून काढल्या-आणि निष्कारण आपल्या सुखांत माती कालवून घेतली, पण हें काय-याचा खुलासा करा यला मीं आपल्यालाच विचारायचे £-ह्मणजे वेड लागण्याला कसर ती काय राहिळी £ संशयानं मळा पुरं पछाडलं आहे ! कदाचित्‌ झणतात त्से भ्रमराच्या भीतीने पछाडलेल्या आळीचे जसें मूळचें रूप पालटून तिला नवे पंख फुटतात-हें तिच्या तदाकारृत्तीचे _ कायं हणून झणतात-त्या सारखेच तर माझे होत नसेल !- ते. काह| जरा असढ तरी सुखावर किंवा समाधानावर मळा आतां. पाणी सोडळच पाहिजे. कारण असें पहा कीं, एकदां का संशयाने __ मनांत आपला शिरकाव करून घेतला-इळूहळू त्याने आपले ठाणें

मनांतळें किल्मिष, १३५

्य्ाा्क्क्यिज्यण णा पाका चकाचक पा पिना लापशी पणणणयपपण7प9्पस्य्य्फफाय्ा

0१७०१५” ७,

त्याचें शल्य सारखे मनाला बोंचत राहतें, अन्‌ त्याने झालेला व्रण बुजतां बुजत नाही, आणि कधी काळी बुजालाच तरी त्याचा शेष आपला कायमच. तो केव्हां चिघळेळ याचा कांहींच नेम नाही. | |

प्रियकरा, नाही नाही त्या शका माझ्या मनांत येतात हें मळा दिसतं आहे. अगदी साध्या-उघड गोष्टी पण त्या ढोबळ चुकाद्या मळा वाटतात, कनई ज्या आनंदाला वांटेकरी असतो त्याला लोक भलेही द्विगुणित झाळेळा आनंद हझणोत-पण मला तर त्यांच हृ हणणे बाष्कळपणाचें वाटते. ज्या आनंदाळा वांटेकरी असतात तो अधेवटच ! खरं हटलं तर तो मुळीं आनंदच नाहीं. मी तर त्याला उघड उघड दुःख-काळजाला झोंबणारें विषच हणते.

प्रियकरा, आतां माझी कांही. धडगत दिसत नाही. मला

वाटतं मी अगदींच बाहवलें, हें पहा कीं नाहीं गडे, मी जर इकडलळं मन दुखविलं असेल तर त्याची मला क्षमा करायची ! तिकडच्या अंतःकरणांत मला थारा नसेळ तर माझी कीव तरी करायची. आणि मी आहें तशीच हवी असलें, तर मग लागलीच येऊन मला मेटायचं. नाही तर माझी आद्या सोडायची ! हँ माझे असलं कित झालेलें मनच मी स्वारीळा घ्यायला घाडते. गडे, यायचेच आणि घट्ट मिठी मारून मळा वांचवायची ती!

आपली, __ कमला.

पत्र २२ वे. ०-० पुरुषांच्या आणानाका पुन्हां तेंच ! रूपवान्‌ बायको नवऱ्याला वैऱ्यासारखी, असा लोकांत बोभाटा आहे. पण ही कल्पना आधीं कोणाच्या डोक्यांत आली आणि कोणीं तिला झणींत बसविठेन्‌, त्याचें कीं नाहीं मला मोठं नवळ वाटतं. हें काम बहुद्यः पुरुषाचे, आणि _ स्वारीला एकच डोळा अंसावा. एखाद्या बायकोच्या रूपानं जर

__ नवऱ्याचं वाटोळे होत असलं, तर नवऱ्याच्या पैश्ानं किती तरी

_ बायकांच्या जन्माचे मातेरे झाळें असेल ! पुरुषांच्या रूपाऐवजीं त्यांच्या पेश्याकडे-हुद्याकडे-किंवा मानमान्यतेकडेच बायकांचे

जास्त लक्ष असतें. असल्याच गोष्टीने त्यांचे डोळे दिपून जातात. आणि त्यालाच त्या भाळतात. ही गोष्ट खास कीं, वः ! छान!

प्रासालळा प्रास कसा जुळला पण £ आणि यावरनं कडवेंही पण कसे नामी जुळले. आतां लोकांनी खुशाळ झणावं--

. . पद [ चालः-€“* नागीण चपल?” ] _ नरजाति कपटि कुटिला ती | क्षाणिकवृत्ती क असतूप्रीते __ महशूर तियेची जगतीं ॥ घृ« ॥

र. र ति

पुरुषांचा आणाभाका. १२७. | क्षणीं सागरी क्षणिं तत्तीरी _ क्षणी यापरी क्षणीं त्यापरी प्रुष न स्थिर काथि असती ॥ स्वभाव यांचा-ती चंचलता ! ' ठाउक या नच एकनिष्ठता ! _. काँ झुरतां मग त्यावरती ? ॥ दीघ उसासे काँ हे देतां ? दुःखी कष्टी कांहो होतां? ओळखा मनीं नररीति ! ॥ | अग दुबळे, खुळे, लहरी स्त्रिये, त्वा आपल्या जातीला बट्टा लावलास ! आपली, कमला.

बायकांनीं हातची सत्ता घालविली

जगावर सत्ता कुणाची ? कनकाची का कांतेची £ आत्तां- . पर्यंत ही सत्ता बायकांच्याच हातांत आहे असें मळा वाटत होतें

कारण बायकांची जात निर्माण करतांना देवाच्या मनांत स्त्री व पुरुष यांना एकमेकांना सहाय व्हावे, प्रपंचाचा गाडा सुरळीत- पर्णे चालायच्या कामीं त्यांनीं मार्गदर्शक व्हावे हा हेतू होता. आणि खरं म्हणाल तर जगाचं सारं सूत्र बायकांच्याच हातांत आहि. पेसा हा तर तिच्या हातचा केवळ मळ-तिच्या तंत्रानं

वागणारा-तिला खुष करण्यासाठीं-तिच्या प्रसन्नतेसाठीं-ति'च्या

पुढें नाचत असतो. शहाणपणा तिची मनधरणीं करीत असतो

'आणि मानीपणा व सत्ता तिच्या पायाशी लोळण घालतात

बायकांना कमी समजणाऱ्यांना-त्यांची योग्यता कमी ठेख-

णाऱ्यांना-त्यांच्या शक्तीचे खरें म्मचच कळळें नाहीं असंच ह्णा-

यचे, बेलाच्या रंभर जोड्यांना वेसण घाळून आपल्या हातांत

:.____ ठेवतां येईल एवढें त्यांच्या एका केसांत सामथ्ये असते. त्यांच्या .. ___ एका थोड्यादया मृदु हास्यांत जगाला लोळ करण्याचें सामथ्ये ,_...._ असतें. एका अभ्रुबिंदूने जगांत भयंकर उळ्थापालथ होत असते. __ त्यांच्या प्रेमगंगेंत जग खान करून पुनीत होत आहे, त्यांतला | ... _. आपलपोटेपणा-अनुदारता-इत्यादी खळमळ हीं सारीं या प्रवा- ._. इंंतील पवित्र जलाने नाहीशी होतात. पण---._

बायकांनी हातची सत्ता घालविली. १२९

“ल १८५०१.४0१, ८५५ %/ ७४ ५ १. १-८ १. 4४९ ७७०१ १. १ 0१९ ७ ५.7 1 १.४१. ७०४. १५.४ १. ७-७ ७. ७. ३.४७, ४७७ क मिलर

खरी स्त्री कोणती ! ब्रह्मदेवाच्या सोन्याच्या त्या वरच्या चका- कीळा पाहून जिच्या मनाला कधीं मोह पडत नाही व जी सोन्याला विटाळ मानते, अशी बाई ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेल्या या जगांत धन्य झटली पाहिजे. तिच्या पायाचें तीथ घेतलें. पाहिजे, पण अश्या बायका आहेत कुठें १ जगांत पहावें तर जिकडे तिकडे साळकायामाळकार्‍यांचाच बाजार ! जी पहाल ती बाई आपल्याच तोऱ्यांत. पण तो त्यांचा तोरा-तो मानीपणा-पेक्यापुढे" अगदीं दीन झालेला असतो. एरवींच्या या मिजासखोर बायका' आमच्या त्या ल्क्ष्मीबाईपुढें दासीसारख्या-नव्हे बटिकीसारख्या-- 'ज़ी' हणून हात जोडून उभ्या. ज्या बायकांत मूळचे एवढें बळ- त्यांच्या हातांत जी एवढी मोठी सत्ता-ती सारी त्यांनीं आपल्या हातांनी घालविली. लक्ष्मीबाईंच्या हातांत दिळी. जिकडे पहाल तिकडे पेसा ! त्याचा प्रभाव किती मोठा ! !

जिवलगा ! हें. काय बरें मी असें भरकटत सुटर्ल्ये! रिव! शिव!! मीं आतां अगदींच ताळ सोडला. माझ्या बुद्धीला अगदींच कीं चळ लागला. संशयाने मळा इतकं पछाडलन, कीं कोणनचीही गोष्ट मळा सरळ झणून दिसतच नाहीं, माझें डोकें कामांतनं गेले, यापेक्षां मला मरण आलेळे काय वाईंट १ देवा ! नारायणा !! तूं कुठें लपलास बाबा £ मला आतां इथून घेऊन जा. झणजे: दुसरा जन्म तरी घ्यायला सांपडेल | आपली, कमला.

फिरून आणखी एक स्वप. अग बाई ! फिरून आणखी एक स्वम्न पडलें. अन्‌ ते

सागच्याहून चमत्कारिक, पहिळे पडलेलं स्वप्न पुन्हां एकवार

पडावे झणून मी चेद्राची व त्या ग्रह्माची सारखी विनवणी करीत आहें. पण त्यांच्या हृदयाला अद्याप पाझर फुटलेला दिसत नाहीं. . आणि तेंही बरोबरच आहे. या जगांत गरीबांची कौंव करणारीं अश्शी किती माणसं निघतील १ मला वाटतं हाताच्या बोटावर मोजण्याइत्की सुद्धां नाहीत-फारच विरळा. माझी मागणी एक आणि त्यांचं देजं दुसरं, यावरून तरी काय दिसतं १ मला दुसरं स्वप्न पडले; पण तें कसं १ ते मागच्याहून जास्त भर्यकर असें ! अणू काय मी त्यांच्या मार्गे लागळें हणून मळा चांगली

स्वस अस पडल का, जसा कांही सकशींतल्या मुलीच्या सार- खार्‍च मीही आपला पोषाख केला असून मला पंख उंचच उंच

____. फुटले. आकाह्यांत उडत उडत मी थेट चंद्राकडे चाढलें आहें. .____ सारख्या भराऱ्या मारीत असतांही त्या आभाळाचा ठाव कांही __._._. लागतच नाहीं. शेवर्य ढग खाली राहिले; मी त्यांच्या वर गेळें; ... _ खालची एथ्वी अगदी [दिसेनाशी झाली. आंगांत हुडहुडी भरा- टा ग अला लागली; दांत वाजू लागले. दृष्टी मंद पडली: चंद्रमंडळ |

ही शि) , डा

फिरून आणखी एक स्वप्न. १४९१

मोठंच मोठं दिसू ठागळं; आणि मीही पण मोठं रूप धारण करूं लागलें ! शेवटीं मी अगदीं थकून गेल्ये, व माझा धीर सुटला, माझे पंख गळाळे. आणि आतां आपली पुरी शेभर वधे भरलीं असे मळा वाहूं लागळें. पण काय चमत्कार पहा! मी देखील अगदीं थक्क होऊन गेळें. हलके हल्के मोठ्या खुबीदार रीतीनें एखादी बाई जशी हातांत विमानाची छत्री घेऊन खालीं जमीनीवर उतरू पाहते,त्याप्रमारगे उतरतां उतरतां शेवटीं माझे पाय 'एकदाचे जमीनीला लागले, माझ्या केसाला देखील धक्का पोहों- चला नाहीं. पण हा सारा कारभार झोपेतच ! . माझे पंख दिसे- . नासे झाले व पोब्राख बदलला ! इतक्या गमतीचा हा प्रकार असूनही माझ्या छातींत सारखे धडधडत होतं.

गडे मळा सांगायचा याचा अर्थ काय तो ! एवढं मोठं अघः- 'पतन होऊन माझे राई राई एवढे तुकडे होऊं नयेत हे केवढे आश्चये £ एवढं दुःख मला पूर्वी कधींच झालं नव्हतं. दुःखानं माझं काळीज उलूं पाहतं. सारख दुःखाचे उमाळे येताहेत. अंतः- करणांत कोण कालवाकालव होत आहे ती ! पण काय £ आप- -स्याळा नाहीं कांहीं ऐकायला येत १--फुटकं नशीब माझ ! !_

हि आपली,

कमला.

च्च ।£££_ // | २२२2

पत्र ३६ वें. वस अया जगाची रीत! _. दहे! माझा आनंद इतका कुठला टिकायला ! ढहानपणीं मीं किती तरी बेत केळे असतील १ त्या वेळच ते रचलेले वाडे

किती वेळ टिकळे ! पळभरच ! या गेल्या दोन वसोत देखील

मीं थोड्या का टोलेजंग हवेल्या हवेंत उठवून दिल्या असतील १ दिसायला कित्ती कित्ती सुंदर म्हणून सांगू £ पण मोठ्या फसव्या हो! त्या साऱ्या एकदम कीं हो कोसळल्या ! त्यांच्या भयंकर दडपणाखाली माझा चुराडा उडाला ! प्रारूध माझं. त्याला कोण.

काय करणार £ माझं सुख-स्वप्न पार वितळून गेलं, साऱ्या _ लोकांचा. तळतळाट मला भोंबला ! ह्या मेल्या खोड्या कपाळानं _ आपणा दोघांची, इतक्या लोकर ताडातोड केली. माझ्या सुखांत

माती काळवलीन्‌., माझ्या हातनं मागल्या जन्मीं मोठं पाप घडलं

असलं पाहिजे ! शिव्या अन्‌ शाप -छे! छे! छे! त्यांची नुसती

.* आठवण झाली तरी आंगावर कांटा उभा राहतो ! काय आपल्या-

कडची किंवा .माझ्याकडचीं किती तरी माणसं आपल्या या.

_._ संबंधाबद्दल वाकडं बोलत आलीं आणि अजूनही बोलत आहेत. __ ही जगाची रीतच आहे हणा ! दुसऱ्याला पाण्यांत पाहणारे,

_.__ कुत्सित स्वभावाचे, मत्सरी, कुटाळ अशा माणसांनी भरलेले

जग ! संतापानं कसा माझ्या अंगाचा भडका उडतो आहे ! जसं

___ एखाद्याा होमकुंडाच्या तोंडाशी ठेवळं हणजे होतं तसं मळा.

होतं आहे. या असल्या ज्वालांत शेवटीं माझी राखरांगोळी

____ खचित होणार!!! > आपटली,

_ कमला.

प्या मा कणहा प ससककनर- 0 रुष. चा >

पत्र २७ वे. ०७-करपणर ५-८५-००७०

मनाला बसठेला धक्का, | व्हाय चमत्कार! उत्तरादाखल आपल्याकडून एक ओळ देखील .

धाडायचो नाही ना £ माझा जीव वांचवावा हणून देखील एक

अक्षरही लिहून घाडायळा आपल्याला वेळ नाहीं ना! त्या मेल्या.

स्वप्नांत मला वेड लावलंन्‌ त्याची ती चमत्कारिक हकीगत आप-

त्याकडे लिहून पाठवल्याला आज 'सहा' दिवस झाळे असतीळ आणि मला लागळेंला हा चळ आणि मनाला लागलेल्या इंगळया

यांच्या बहवूळ कमींत कमी पांच सहा पत्र गेलीं असतील. पण त्या

खापड्यांचा काय उपयोग १

एकूण हे सारें जग नुसतें ढोंग, केवळ मायावी बाजार ना! खरे« पणा, सत्य, प्रेम, सुख वगेरे जगांत कांहींच का असू नये ! हे सार नाटकच हणायचे £ न्याय अन्याय कवा पाप पुण्य यांचा काहीच विचार राहिला नाहीं! प्रत्येक गोष्ट पोकळ भ्रम, फसवणूक, केवळ भुताटकीचा खेळच समजायची का £ आपलं आयुष्य नुसतं पोकळ फगारा? केवळ अप्पलपोटेपणा-स्वतःचा मतलब-ऱयाशिवाय .. कांहींच नसावे काय ! नुसता बाहेरचा देखावा आणि फसवेगिरी _ याच्या पलीकडे कांही नाही ना १. |

अग आई ग ! हे क्वेश-ह्या यातना माझ्याच्याने आतां अगदी सोसवत नाहींत. विश्वास ठेवलेल्या ठिकाणींच केसाने मान कापळी _ जांबी ना १ अंत:करण कसं आंतून जळतं आहे. कशाचे हो! _ मी गेलें ! झाळें ? मी कावमची जगांतनं उठल्यासारखीच !_ र आपळी,

कमला.

- न फुटतो तों त्यापूर्वीच नारळीच झाड सरळ झालं, व पुनः लहान

पत्र ४८ वे. मन्ना व रि अगडाई ! कोण भर्यकर देखावा त! र वापथ ! थोडया वेळापूर्वी, आपल्य घराच्या समोरच ते नारळी झाड आहे ना £ त्याच्या टोड्यावर मी बसलें, आणि तीही त्याच्या पानांत अगदीं लपून. पहाते तों नारळीचे झाड इहळके हळके वाहू लागळें. वाढतां वाढतां शेवटीं डोकं आभा- ळाला लागलं. नंतर त्याला असा मोजेचा बाक आला की : पेढावे तों त्याचा कुडा आपला सरळच ! आपल्या घराच्या समार येऊन दाखल होईपर्यंत हें झाड वांकते आहे, ही गोष्ट माझ्या ल्श्ष्यांत देखीळ आली नाहीं. यांत काडीमात्र खोटं नाही. स्वतः स्वारी आणि जीवाभावाच्या त्या दोवी अप्सरा-जहागिरदारांच्या मुळी, यांचें जे आपल्याशी हितगुज-रहस्य-चाळळेळें असते, ते पाहून माझ्या अत:करणाचे तुकडे तुकडे झाळे ! पण माझा शब्द फुटतो '

कम न

जं र _ ल त शया प्यापेक्ाचाटकधकेटा 7-7 य क 32. ही रर ग ह

' होत होत त्याने मळा बरी आणून पोढोंचविळें. मी दे सारें सांगत - आहे ते स्वप्नांतळें नाहीं हो! त्या झाडावरनं मी नुक्तीच उतरले असेन. आणि माझ्या हातावरचे ओरखाडे अद्याप दिसताहेत. त्याबद्दळ शेकां घ्यायचे मुळींच कारण नाहीं. अगदी -अगदीं

आळ

_ नको घ्यायळा, इकडची सारी कृति मी पाहिली |! त्या अप्सरा | _ कोणी दुसऱ्या तिसऱ्या नव्हत. स्वारीबरोबर-परसु कृष्णाबरोबर -_ कदंब दृक्षावर विहार करणाऱ्या त्या वेडावळेल्या-अनुरक्त-गोपीच! ४-7. . ज्याच त्या-अगदी खरं. यांत तिळमात्र खोटं नाहीं. माझ दुर्देव... -. भमोढवळलं अन्‌ काय ! र | 01.

आपली, | |. कमळा. |

पत्र ३९ बे.

"५ कळ ळी, ">क्पण्ाा* रा

बेडाची लहर ! ही

परियकरा,-मी अद्याप इकडे 'प्रियकरा' बाच नांवाने संबोधित. | जरी मी आपल्याला आवडेनाशी झाळें आहे, तरी आपण मळा पूर्वीप्रमाणेच आहांत.गेल्या ३४ दिवसांत मी आपल्याला कांहींच री लिहिळं नाहीं. कारण इतकंच कीं, आजकाल माझे जग, माझे । सोबती, माझी वागायची रीत, हीं सारीं वेंगळींच आहेत. पण काय करूं हो !-पुन्हां लहर येण्याचं चिन्ह दिसत. आहे. या! खेपेला बरीक मला पक्क वेड लागेलसं वाटतं. पुन्हां शुद्धीवर येण्याची आश्या दिसत नाहीं. देवालाच आतां माझी काय कोंव येईळ ती खरी! . इतर साऱ्या गोष्टींपेक्षा त्या लहरीचीच मला. भारी भीती वाटते. असल्या या भ्रमिष्टपणांत जन्म घालविण्यापेक्षा । मरण आलेलं पुरवळं. केवढी मी पापीण ! अंगांत शत्तते आहे . तोंच मी जीव देऊं काय १ त्यापासून माझ्या जीवावरचे केवढ. _.. दडपण दूर होईल £ एवढ्या गोष्टींची जर मला खात्री असती. __ की-' मेलं कीं गेलं '- कायमची कटकट चुक्रली-या जननमर- ._ णाच्या 'फेऱ्यांतून सुटका झालळी-किंवा हेंही होत नसले तर निदान । जी काळझॉप इथे लागळी, ती फिरून उघडायची ती अगदी.

उद्यीरा ळांवच लांब गेल्यावर-या घाणेरड्या जगापातून-त्याच्या |

१४६ कमलेचीं आपल्या नवऱ्याला गेलेली पत्रे

पन्नालाल टापा णााा५५0 0 0५0 "ला १२0२०0 टपमटा डया १-0 ४४ ०८00५7 ४५४ 0७७४१ 0 कती फेल कट को कली ७७0 ७ रीच. ४७७७४७० ७४०४0७ कली १७७४ ७ (0 ७७0 ७ ०. क ७४७ ७ किक किल चितन क

_ वाऱ्याचाही स्पर्श होणार नाही. इतक्या अंतरावर -अरुधतीच्या __ वांदणीइतक्या अंतरावर-ति्थे ! वा! असे जर कां झालें तर .__ सग काय? मग या जिवाची इतकी मातबरी कोण मानणार ! | _ मीं तर एखाद्या खेळण्यासारखं पार झुगारून दिलं असतं! पण ।. तेंच मेल्यानंतर जर का डुकराच्या किंबा कुव्याच्या-मांजराच्या- ' _ ) द्वाड-अपेश्ी मांजराच्या जन्माला यायचे असलं तर मग-अहंः !__ एवढ्याच करितां-मळा विचार पडतो. हे सर्वशक्तिमान परमो, माझ्यासारख्या दुबळीचा आधार काय तो तूंच, तूच माझा वाळी. _। माझी सारी दार मदार केवळ तुझ्यावर ! |

पाळले ज्य ऊसेापळेमसन्डकनानन

आपली, कसला.

क:.. वळू (२९० पम्न्म्न्य स्य,

का

| 1 ] 8

७ 5... .3

त! जॉ र

1

0022 1 ताकत पा टक आजा कडाटकटक कल

पूत्र ४० वे. क्य दुश्चिन्ह ! |

कसलं मळ सत्यानाशी मांजर ! पुन्हां आपलं तयारच ! सारखे माझ्या मार्गे हात धुवून लागलेळें आहे ! आज मोठ्या पहांटेस भो बिछान्यावरून उठते न उठते तों पहिल्या प्रथम इचं दान ! झालं ! वाईट गोष्टीचा पडताळा यायला कितीसा उशीर? इकडनं सोठ्या आवडीनं द्यायची झाळेली, ती माझी आवडती- जीव कां प्राण-अशी आंगठी ती कुठें पडली नकळे! तिच्यासाठी मो सार त्रिखंड शोधळे असेळ ! पण ती गेलेली वस्तु कुठली सांपडायला ! अन्‌ असंच असतं तर मग ती हरवडीच कशाला असती ! आज इतके दिवस झाळे, तिळा कधीं धक्का लागला नाही, अन्‌ आजचं काय झालं ! वस्तु क्षुळक असेळ ! पण तिच्यावर माझा इतका जीव बसलेला होता कीं, ती गेल्यापासून माझ्या डोळ्यांचं पाणी खळलं नाही. या दुश्चिन्हापासून माझ्या मनाला सारखी रुखरुख लागलेली आहे ! कांहीं गोडच लागत नाही ! ! काय असेल तें असो, एक बेळ देखील या द्वाड मांज- | राचा पडताळा चुकला नाही! न जाणों, आणखीन काय काय ओढवणार झाहे तें ! ! कुणास ठाऊक £ माझं काळीज थरथर कापत. पण मी हणते, त्याळा तरी मी दावेदार ह्मणून कां झणावे ! यापेक्षां मी त्याला आपळा हितकर्ता कां हणू नये १ कारण तो वेळेवर जागं करणारा स्नेहीच हाणायच।. आणखी बोल जर छावायचाच असला, तर तो आपल्या कृतकमाला किंवा प्रार- -__ ब्धालाच लावलेला बरा ! | | | आपली, कमला.

पत्र ४१ वे. डा कका शेवटीं त्यानेंही दगा दिळानू

___ प्रागेश्वरा, काय सांगू १-आतां दुःखाचा केवळ कडेळोट झाला. माझा लाडका मळा सोडून गेढा ! त्या माझ्या गोड गंग्याने पिंजऱ्यांतून पळ काढलान्‌ ! त्या गोष्टांचा नुसता ॥वचार मनांत आला कीं, मला बाबचळल्यासारखे होतं. इकडच्या दरोना शिवाय माझ्याच्याने एक पळभरही धीर धरवत नाही ! मागच सारं विसरून एकदां वावचच आणि आपल्या बाहूंनीं मळा कव- टाळून या माझ्या कावलेल्या मनाला शांतता द्यायवी कशी ! डोके अगदीं भणाणून गेळं आहे. आज जसा मनांत गोंधळ उडाला आहे, तसा यापूर्वी कधींच उडाला नव्हता. किंवा मनाला इतकी ख्िन्नताही पण यापूर्वी कधी आली नव्हती. अहो, असं काय करतां बरं ! कांही तरी दया येऊं द्या ! थोडीशी तरी माझी आपल्याला कींव येऊं द्या. नुसतं येऊन एकवार आपल्या प्रिय- करणीचं चुंबन घेवलंत तरी पुर ! ती मागच्या साऱ्या गोष्टी पार

_ ___ विसरून जाईल व तुमच्यावर आजन्म प्रेम करील ! गडे याच !_ _ पुरी भ्रमिष्ट होण्याची वाट पाहतां कीं काय ! वेळ निघून गेल्या -

वर मम येऊन काय उपयोग १ कसंही करा आणि याच! | आपली, ह, मत _ कमला.

एज्र ४२वे..

"१ कळ |

अखेरचा तडाका !

हः! शेवटी आपलं पत्र एकदाच आळे, किती दिवसांनतर आढे.

प : कारण आपण फिरतीवर होतां ना ! बरं, पत्र धाडल तें तरी कशा प्रकारचं १-अगदीं अळणीं-मिळमिळीत! मी त्या तोंडपाठ करून ठेवलेल्या पूर्वीच्या पत्रांत ब वाच्यांत केवढा फरक ? माझ स्वप्न तर आपण अगदीं वरच्यावर उडवून दिलंत कां? मी ज्या दोका घेतल्या, त्यांच्या मुळाशो आपल्या मतान भी कवितेचं

छत उभारलं, हें आहे ! ठीक! हें हणायला इकडे . धीर बरा

झाला ! !: शिव ! शिव ! मी मरायला टेकळेली-तीही केवळ आपल्याकरितां-अशा वेळीं माझ्यावर हा आपला आरोप अं कोण निष्ठुरपणा हा ! इकडचा अवतार मळा मारण्यासाठींच का झाला ! आणि मारणें हा आपला सारा खळच ना? १ ०]१५ रिवसांत स्त्रास येतों झणून जे लिहायचं झालं ते कशाकारतां आणि कोणासाठी ! आपल्यावर असलेल्या माझ्या प्रेमाचं आपल्या- कडून हें मळा चांगळेंच बक्षीस मिळालं हाणायचं ! आपण एकत्र असलेल्या स्थितींत जे दिवस घालाबेळे, ते किती सुखांत गेले (-जछे ! तो सारा भ्रम ! तें केवळ स्वप्न! त्यांतून यो आतांच डी जागी झाले. मला वाटलं कीं, मी आपली बांबळेळी आहे. पण वी.) इकडून मला मोकळे केल्यापासून माझ्या त्या लाडक्यासारखं मळा आपण इवं तिकडे जायची मोकळीक दिलीत. देवा नारायणा ।

आतां माझी तुला एवढीच प्राथंना आहे कीं, मला तूं आत्तांस्या क्षणीं येथून ने कशी !-आणि आपल्या चरणाजवळ मला ठाव __ दे ! झालं, माझं या जगांतळं कार्य संपलं, मी साऱ्या बेधनां- _ _. तून सोकळी झाले. /777ढ7)1)_| च कफ “पी | आपली, | | | कमळा.

या 0 कर... आल

* सन्निपात. रि

_ हे पहा यमाचे दूत मला. नेण्यासाठी येऊन उभे आहेत त्यांपैकीं एकजण कसा शारीरानें चांगळा बिप्पाड, दाढीवाला, हातांतळें जाळें उघडून मला आंत ओढायची तयारी करतो आहे ! काय असेल ते॑ असो-मला वाटतं त्याच्या डोळ्यांत जी मोहिनी भरळेली आहे तिने माझे तर मन त्याच्याकडेच चुंबकाप्रमाणे . ओढते आहे. मला आज कित्ती तरी बरं वाटतं आहे ! माझीं सारी

बंधनं आजपासून मोकळीं झालीं. जे माझ्या जीवाचे आधार- __ माझे स्वामी-त्या माझ्या जीवितेश्वरांनीं माझा त्याग के ळा. तिक:

डच्या नांवाचा पक्षी ज्याला मी प्राणापळीकडे जपले, त्यानं मळा याच वेळीं दगा दिलान्‌, माझ्याविषयी ज्यांचं काळीज तुटत अश्या त्या चंद्राचे, दर्शन उभ्या रात्रींत मळा घडलें नाही; आणि

:.__. ज्या ताऱ्यावर-अहावर माझी एवढी मिस्त तो पहाते ठी काठ

_ त्याचाही पत्ता नाहीं. तारामंडळांत कुठें लपळा देव जाणे. झालं-- भाझी वेळ भरली, हे पहा हे यमाचे दूत आपल्या पाशांनीं मळा

: _ जखडायला लागले. येते. आई वुंधरे येते-येते बर-कोणी

- :___ _ न्नांव-कृष्ण-देवाचे ते-चाललें.

__ खोढल्या चालल्याचा राग मानूं नका-झटलं मी येते-आपळं गोड

७ 3 ली, 35 ह. (ह 3 क क ८ ००७ 5 कुणीला ..

शेवट. मम्ज्मवम€ नळ | न

याप्रमाणे माझ्या अत्यंत जिव्हाळ्याची सोबतीण-मेत्रीण- __ अतिशय प्रेमळ अंतःकरणाची, लाडकी कमला मला असून नंस- ल्यासारखीच झालेली आहे. आणि या आपत्तीत आणखी भर पडाव याला, फार दूर अशा ठिकाणीं, मळा माझ्या कामावर रुजू व्हावझाला जावे लागत आहि. शिवाय मीं जी बऱ्याच दिवसांची सुटी घेतली :.._. होती तीही आतां संपळीच. याशिवाय आणखी दुसरी आपत्ति-

भरीला भर ह्मणून पडलेळी आहे, ती मीं आपल्याला सांगितली

। _ तर आपण .मला उद्धट तर नाही ना ह्मणणार ! मार्गे अलिल्या

_ पत्रांत-ज्यांचा दोन. अप्सरा हणून* पूर्वी निदेश झालेला आहि त्यांपेक्तीं एकीचे यजमान -दौड शंहाणे, ज्यांना मी केवळ बंघू- प्रमाणे मानीत आलो आणि त्यांच्या अडचणीच्या वेळीं मी उपयोगी पडलों ह्मणून ज्यांच्या मनाळा कांहीं वाटावयाला पाहिजे त्यांच्यांत एकाएकीं गूढ अशा वेडाची चिन्हे दिसायला लागलीं व ते मला अगदीं परक्या माणसासारखे लेखू लागेल ! पण सर्वोी- हून अत्यंत मर्मभेदक गोष्ट ह्मणजे मी त्यांच्याशीं दगल्याजी केळी असा त्यांना संशय . आला ब त्यामुळें त्यांचें डोके फिरळें,

1 असे कांहीं उलट्या काळजाचे पाजी कुटाळ लोक ह्मणत आहेत. | _ व याप्रमाणे नस्ता संबंध ते जोडू पाहतात. हे दयाघन प्रभो,

1. नुझ्यापासून लपलेळें असें काय आहे ! कांही नाही! तरी पण

| परस्परांच्या अंतःकरणाची ओळख पटविण्याचें सामर्थ्य त्वा आम-

१५२ कमलेची आपल्या नवऱ्याठा गेळढीं पत्न.

०००००५७०४0 क०”तरमाी "*_ भा ०6 0.० ० के १५ क १५ ० करी ५००५००५०02 ७८४ ४७४१० १७” ४४. १७४ ११.0 फॉर

:. च्यांत कां ठेवळे नाहास बर १ पण कदाचित्‌ ते॑नसल्यामुळ'च :__ माणसें सुखांत असतीळ ! हा जगांतील खुळ्या पुरुषांचा आणि :_ दुबळ्या बायकांचा बाजार ! यांत किती वेळां खऱ्या अत:कर-

णाची माणसे केवळ क्षणिक स्वाथाला बळा पडून ज्या सुखाच्या शेवर्टी नरक ठेवळेलाच' अशा त्या विषयसुखाला'च सवैस्व मानतात. परमरमणीय व सुंदर अश्या हृदयेश्वरी,-ळांडके कमले,