0-1

ध्य र» यापर त -“६- ०“ “टे

>” कक कक,

ऱ्र

क ०0000 की प्राकार क्सा डु रर क डम पर तक तत स - “८. -

॥॥1॥ ॥१॥७॥[(॥१॥॥७॥॥

()]/'

(४.६॥॥॥ ३-1

गूग'910158160 1110 ॥॥॥७॥॥ ४०50

व

(॥॥॥॥४५ ६१४ 1111 ॥॥॥॥॥/॥ (31.

यक तु. कललल्व--000णणण णात व

२2४1६७ १४७ २(॥8॥.15-£0

प (20: 285467 :0:१0:1000):4

0]

गृ! षा... ३. १,

:-2300:04-.8.&.'४2.

1883,

जलवा

4८०८ 2 88,

7-१.

कन्या 4

-_. “ गन्पसा तव्कस्पला ऱ्य

य रचला १. ४८३८ दु १

वया २ यनी क ज्य र आर रं

-पा न कत

ऱश्री महाकविकाठिदासविरचित रघुवंश. (--))

ण यररी-ठननन्>

ह्या प्रसिद्ध संस्कृत महाकाव्याचें महाराष्ट्रभाषेत पद्यात्मक भाषांतर गणेशशास्त्री ठेळे ऊयंबककर ह्यांनी केले. त्ते जावजी दादाजी ह्यांनी आपल्या “' निर्णयसागर '' छाप- ' खान्यांत छापून प्रसिदध केळे.

मुंबई.

शालिवाहन राके १८ ०७ १

कायया-ाकर्ी

(किंमत २ रुपये? "२

नब ल्ल. -- पी तो च पी

जे

की ल. न नी द >. ल २-- प >> “तः न्स अम वम ाान पताल

डे ो

ऱ्य जर्ळ ४५७ ली

2२००. 2 जच ८३१ नचर स्स सक य्य

ज्य

३५८८ कीय ळा नस्य

- र न श्र य* 201. अका क ड्यू क क क

ह. -*९0 ७ ककी.

"--_ - - _२,

१ क्क पपेट की चट

र अद डक कत भे. "४७ १२ ऱ्य >> _ ग्व् डी र्‍्

सोळे ७5५

स्रस्कसा क न्य रे

आवन व क क

शस्तावना,

नणय मीलन

ह्या भरतभूमीस भूपणभूत अशा कविरत्नमाळेतील पदकस्थानापत्न जी कालिदासनामा जगडिख्यात कवि, त्याने अनेक उत्कृष्ट काव्ये रचिली, त्यांत मोठें विस्तीर्ण आणि शृंगार वीर इत्यादि नानारसांनी परिपूर्ण असें हें रघुबंशनामक काव्य छोकप्रसिदध आहे. संस्कतांत जीं पंच महाकाव्ये प्रसिद्ध आहेत, त्यांत हँ काव्य अग्रगण्य असून संस्कृत ठ्युत्पात्ते शिकणारे विद्यार्थी प्रथम ह्याच काव्याचा अ- भ्यास्‌ करितात असा बहुधा संप्रदाय आहे. ह्या काव्यास रघुवंश अते नांव देण्याचें कारण असें आहे कीं, सूर्यवंशांतीळ दिलीपराजास ने- दिनीनामक बशिष्ठथेरूच्या प्रसादाने रघु ह्या नांवाचा महापराक्रमी उदार, धर्मनिष्ठ, आणि नीतिमान्‌ अस्ता एक पुत्र झाला, त्याने मोठ्या शौयानें सकल भूमंडळ जिंकून सार्वभौम पदवी संपादिली अत्ते वर्णन आहे. ह्या रघूच्या वंशाचे हणजे तद्ंशीय राजांचें चारित्र ह्यांत बर्णिळे आहे हणून ह्यास रघुबंश असें नांब दिळें आहे. ह्या काव्याचे सर्ग ह्मणजे विभाग एकंदर एकुणवीस आहेत. ते सर्व मिळून दिलीप रा- जापासून तो शेवटीळ अभिवर्णराजापर्यंत सुमारें अडावीस राजांचे व- णेन ह्या काव्यांत आलें आहे. काव्याच्या प्रारंभी सामान्यतः सर्प रघुवंशीय राजांचे एकंदरीने गुणवर्णन करून पुढे अनुक्रमाने एकेक राजाचे 'चरित्रवर्णगास आरंभ केला आहे. त्याप्रमाणे दिलीपराजापासून उपक्रम करून प्रथम दिलीप, मग रघु, पुढें अज आणि त्यापुढे दशरथ. मिळून चार राजांचे 'चरित्न पहिल्या नऊ सर्गानी वार्णिळे आहे. ते धन पुढें प्रथु रामचंद्र ह्याचें साद्यंत अवतारचरित्र सहा सर्गीनी वाण

'भाहे. त्यापुढे रामचंद्राचा पुत्र कुश आणि कुकाचा पुत्र अतिथि.

ह्या दोघांचे 'चरित्र अनुक्रमें दोन सर्गात वर्गून पुढें अतिथिराजापासून तो अभिवर्ण राजापर्यंत एकंदर पुमारानें बीस एकवीस राजांचे चरित्र

' एकेच ( अठरावे ) सर्गात संक्षेपाने वार्णठें आहे. ब शेवटीळ झणने .

एकुणविसावे सुर्गात अभ्भिवर्ण राजाचा शृंगार वर्णून, त्याचा. अंतकाळ. .

वे त्याच्या गंमिंणी राणीस राज्याभिपेक करून त्याच्या मंत्रिमंडळीनें

"४५ -प्ऊप.

च्य

व्यपकापूळ्त २०२

(नयर अडा

"1-० म द

अरा, १९५ रप्यस्स्रपव च ..

र

ये ते

द्र

कया जे ननक कक आय अय ी | य त ७ ७ 000000 या द्र रि 3 माय क.) - पिल्या 2 ढे टी ग *_ १] “ये

न तिल ल भा ह ८:११. 1४ लि र च १ पक र्त! २१.) क रः थर 1 2१. र की) ४ नि जश ॥॥॥॥%, रै प १॥॥॥५ 177 १५॥॥॥॥ ह. डे र ) क शी क्क 1171) ती 8 "कुक. १". हे ह! क मी 00 1 हो आ 1] री | की ७ क ढु? हू. डक. भम त्री पे की र आर ह [ण कोडं त व सि * ह ही चण भ्र ही कत १ ९६७ क त "नश त्त | शिन शी, शं ह १ किक. १ प ई . फीट.» मून री. न.व |] क (ग प्त ॥ क! र ही डू व्वा ॥ श्र हॉ“ ५१४ व पो गक त," १ हड प्र जी, ।, ज्ञ प पि" न क्क "८ ] 0 क १. ४ तक ही. क

र

राज्य 'चालविळे हे सांगून कवीने ह्या काव्याची समाप्ति केली आहे. ह्या काव्यांत रघुवंशीय राजांच्या प्रतापाच्या व त्यांस संसारांत पापत झालेल्या सुखदुःखानुभवाच्या संबंधाने; हणजे अर्थात्‌ क्रष्याश्रम, ग- भिणी स्थिति, पुत्रजन्म, तारुण्यादि वयोवस्था, स्वयंवर, विवाह, दि- ग्विजय, युड, मृगया, वसंतादि क्रतु, जलक्रीडा, इष्टजनांचे. संयोग विथोग, राज्याभिषेक इत्यादि गोष्टींच्या संबंधाने परोपरीचे प्रसंग आ- ल्यामुळे कालिदास कवीला आपलें अद्गुत कविताचातुर्य परोपरीने प्रकट करण्यास चांगली संधि सांपडून त्यांने त्या त्या प्रसंगी ते फारच उत्कृष्ट रीतीने प्रकट करून दाखविलें आहे. स्हंगार वीर करुण इत्यादि सर्वे रस प्रसंगा प्रसंगाने कवीने ह्यांत आणिछे आहेत. सहाव्या सर्गातील इंदुमतीचें स्वयंवर, नवव्या सर्गातील वसंतोत्सव, एकुणविस्तावे सगीतील अशभिवर्ण राजाची क्रीडा इत्यादिक र्रंगार- रसाची मुख्यस्थांने आहेत. हितीय सरगीतील 'दिलीपार्ने सिंहास केलेलें स्वदेहापेण, चवथ्या सर्गातील रघूचा दिग्थिञय, बाराव्या सर्गातीळ रावणाचा वध, इत्यादि बीररसाची मुख्यस्थांन आहेत. तसेंच आठव्या सर्गांतील इंदुमतीरचें मरण, नवव्या सर्गीतीळ मरुगयेच्या अंती दशरथाच्या हातून घडलेला तापसपुत्राचा वध, चौदाव्या सर्गातील 'रामचंद्राने केळेळा सीतेचा परित्याग, इत्यादि करुणरसाची मुख्यस्थांन आहेत. याखेरीज युद्धादि प्रसंगाने अद्भत, रौद्र, भयानक, बीभत्स इत्यादि रस त्या त्या स्थळीं उत्कृष्ट रीतीने व्यक्त केळे आ- हेत. प्रत्येक प्रसंगाचे वर्णन अशा घाटाने व अ्या डौलाने करावें कीं, ते वाचतानां तो तो प्रसंग. दृष्टीसमोर दिसावा,. असते जे कालिदास कवीचे अमप्रातिम कविता कौशल, ते ह्या काव्यांत सर्थत्र दिसून येते. ह्या रघुवंश काव्याबद्दल ' संस्कृत कवि ' या ग्रंथांत ' कालिदास! या प्रकरणांत जो अभिप्राय लिहिला आहे, तो सारांशरूपाने वाच- 'काची खातरी होण्याकरितां खालीं लिहितोः--

. *रघुवंश हे काव्य कालिदासाच्या सर्व काव्यांत श्रेष्ठ होय.' ' प्रौढ व मधुर वर्णरचना, वर्णन करण्याची शैली, निरनिराळ्या रसांचा आविर्भाव, वगैरे त्याच्या गुणांचा यांत कळस झाला आहे.' अंथाच्या आरंभी शालीनतापूर्वक कवीनें आपले असाम्थ्ये मकट केलें आहे

न्स नं र्ट ज्य ह. विडी स्य 210101 या फक णे दी

- 3 शाह पाम पणाफुप्न

स्प परिने”

र

त्यावरून * हातीं घेतलेला विषय सामान्य नव्हे, अशी पूण खात्री होऊन कवीने त्यावर आपलळे बुद्धिसवस्व खचिळे असावे अर्से दिसतें,' : आणि वस्तुतः तसंच आढळतें. ' था काव्याचा प्रत्येक सर्ग तर काय पण प्रत्येक छोक ही कवीचे अपूर्व गुण प्रकट करितो. तथापि रसा नुभवांत जेथें अंतःकरण केवळ तळछीन होऊन जातें अशीं जीं अत्यु- त्कष्ट स्थळं या काव्यांत आहेत तीं सांगतो!/-सिह व दिलीप, इंद्र व रघु, मियंवद व अज यांचा प्रसंग; इंदुमतीचा स्वयंवर ( अथवा सहावा सर्ग ) वैदर्भराजाच्या राजधानीत अजराजपुत्राचा , वरंप्रवेश व विवाह; इतर राजांशीं झालेला युद्धतसंग, व तदनेतर भय पाव- लेल्या इंदुमतीशीं बीररसयुक्त डौलाचें भाषण; पारिजातमाठेचा ढ- त्तांत व इंदुमत्यर्थ अजाचा शोक; वसंतोत्सवाचें व दशरथाच्या स्र॒ग- थेच वर्णन; रामाचा व भागेवाचा मसंग; पुष्पक विमानांत बसल्या"

, बर रामाने सीतेस उद्देशून केळेळें समुद्राचे व पूर्वत्तस्मारक अनेक

स्थलांचें वर्णन; सीतेचे वनांवेसर्जन व वाल्मीकमुनीने केलेलें तिचें सां- लन; स्त्रोरूपाने आलेल्या अथोध्येचें व कुशारचें भाषण; ग्रीष्माचे व जलविहाराचे वर्णन; आणि शेवटच्या सर्गातील अश्निवर्णऱंगारवणन; यांतून एखाद्याचाही रसास्वाद घेतांच सहृदय वाचकांस कालिदासा- च्या कवितेचे मनोहरत्व सहज कळून येईल व तिचा त्यांस ध्यास ला- गल थांत अगदीं संशय नाहीं.'

ह्याप्रमाणे अत्यंत मशेसास्पद जै रघुबंश काव्य त्याचें हे मराठीपच्या- त्मक भाषांतर केळं आहे. ह्याचेही सर्ग मुळांतल्याप्रमाणे एकुणवीस'च

* काल्पिके आहेत. त्यांतून दोन साकीबडध व दोन आर्याबद्ध केंले असून

बाकीचे पंधराही “डोकबड्ध केळे.आहेत. झोकांची उत्ते इंद्रवजा उपॅ- द्रवज्जा शादूलविक्रीडित लग्धरा शिखरिणी इत्यादि प्रसिद्धच यथासं- भव योनिळी आहेत. अनृष्टुभ्‌ मुळींच योनिळे नाही. भापांतर मरायः पद्यास पद्य असें केळे आहे. जेथें एक छोकार्थांस एक पद्य पुरठें नाहीं तेथे एंके पद्याचे ठिकाणी. दोन किंवा अधिकही पद्धे केलीं आहेत. छो- काचा एकंदर भावार्थ मनांत धरून तो मराठी भाषेच्या पतीने जसा बांधतां आला.तसा बांधिला आहे; पदरा: भाषांतर केलें नाही. कित

. ..' मुळांतीछ अर्थास' छंदाच्या वगैरे अनुरोधामुळें कमी जांस्तरी करावे ा-

अर

2.0 4“... ८0. क्राय --णळ र जं ल्न

उ." डन

अ न जक > "८. 2 7 ताा20ध्य्कदलककलय्यालालालईयककवययदाा प यता “ण्णड क न (ह तट हिर कट (यध य विडा अकळ, अवि यस द

ज्य अ्ैव्योटण यकर कन्या “ण टरटट*

-_ *----. -- र

र,

नष तवर: स -- द न्यात क च पे त] रा दळवी अ

हि अ जम पतनी हनजाम आळाळ क पीला

*]

गळे; त्यांत जे कमी झाले, तेणेंकरून तात्पर्यारथापत वैगुण्य न यावे, व जास्ती झाले, ते तात्पयार्थीस शोभेळ असें असावे, आणि भापांतर फार कठीण किंवा दुर्बोध न होतां आ्राम्यही होऊंनथे ह्याविषयी ठेववेळ' तितके धोरण ठेविलें आहे. मूळकवितेत अनुप्रास झणजे वर्णसाम्य पुष्कळ आढळते; भाषांतरांतही ते साधेळ तेथे साधावे याविषयीं लक्ष्य पुरविळ आहे. क्वचित्‌ पाठांतर कल्पिलीं आहेत तीं त्या त्या स्थळी (४) अशी

फुली घालून एष्ठांचे खालीं टीर्पव लिहिलीं. आहेत. कोठेकोठे योग्य . . शब्द्‌ न पुचल्यामुळे कठिण शब्द घालावे लागळे तेथें त्यांचा बोध

होण्याकारितां व कोठे कोठें क्रियाकारके व विशेपणविशेप्ये इत्यादिक हीं परस्परांपासून फार व्यवहित हाणजे दूर पडली आहेतं १थें त्यांचा अन्वय समजण्याकरितां प्रायः टीपा दिल्या आहेत. भापांतर करतानां मज्लीनाथाच्या टीकेची मदत घेतली आहे.

संस्कुतासारखी अत्यंत सरस व प्रोढ भापा, निला तिच्या उत्तम गुणावरून गीर्बाणभाषा हणजे देवभापा असे हणतात, त्या भापे- मध्ये आणि कवितादेवतेचा विलास झटलळेला, असा कविकुळ्गुरू जो कालिदास कवि, त्यानें मन छाऊन व झटून रावेलेळें जे रघुर्यशापा- रखे महाकाव्य, त्याचें प्राळता सारख्या नीरस व अप्रनीढ भापंत व मजसारख्या मेदुमति व अडाणी मनुष्याने पद्यात्मक शापांतर करू: पहाणे, ही गोष्ट उपहासास्पद होय ह्यांत संशय नाहीं, तथापि तै

करण्यास मी म़वृत्त झाली. ह्या माझ्या ळत्यातत मेहेरबान दुलिणा प्रे

कमीटीने प्रोत्साहन देण्याची ळपा केली हेही येथें सांगणें मला उ- चित वाटते. त्या कमीटीने सुचविल्याप्रमाणे प्राचीन देश, तीर्थे, क्षेत्रे, नगरे, राजे, क्रापे, इत्यादिकांची नांवें जीं या काव्यांत प्रसंगवदोंक- रून निर्दिष्ट झालीं, त्यांची माहिती वाचकांस होण्याकरितां त्या त्या ठिकाणीं बऱ्याच विस्तीर्ण टीपा देऊन व दुसऱ्याही अल्पस्वल्प न्यूनता होत्या त्या पूर्ण करून याची सुधारणा केली आहे. ह्याप्रमाणें ही भा- पांतराची स्थिति आहे, असो.

-_५॥४0 प्य्पाऊे उ शयालचा -7

नेवा ण जल 2१५८ ४

शीन पाट ण च्य

ह कडणसाज ट्या धय प २ -

प नज

ण... पाळ टे यवा,

न

आतां हे भाषांतर मी यथामति केळे, व तै 'चांगळे व्हावं हाणून माझ्याने करवला तितका मी प्रयत्न ही केळा; तो कितपत तडीस

गेळा याचा निणय करणें हे काम मार्मिक व विद्ठान्‌ पंडितांचे होय !

आतां यांत ज्या चुक्‍्या व दोष असतील त्यांजकडे लक्ष्य न देतां केवळ श्रमावर दृष्टी देऊन दयाळूपणें यांचा अंगीकार करावा अशी शेवटीं विठ्ठज्जनाची विनयपूर्वेक मायना करून ही प्रस्तावना संपूर्ण करितो,

मुकाम नासिफ । गणेशशासत्री लेळे ज्यवककर.

शालिवाहन शके १८०३ ग इसवी सन (८८१ ( भाप[तरकार )

यपा आका

ल डं कान्ट पहर ऱ््ध य सम्या, ... पऱ्या राप स्वा स्वन जे

ह क कन 3 न्य ५ ना वि

- ४-८ - ८720070: -४--" “८ >

व्र न. <<. (अ

च ५०००-८८ ८० -7-- “---३_ -- -- ऱ्ो, .च्े

क्म. ल्क 9:

जन्ल

७ टटवायापफीप्थरीच

री क की ज़ ८70८८- "अपाक ती -(

ह्या रघुवंशाच्या प्रत्येक सर्गाचें नांव आणि त्यांतील मुख्य मुख्य विषय.

>----्या>्धलिट्स्न्---

सग १, याचें नांव ' वशिष्ाश्रमगमन.' यांत मंगलाचरण, तूर्यवंशाचें महत्त्व, याचे चरित्रवणनाविषयीं स्वता कवीची अयोग्यता, तथापि याविषयी प्रबरत्तीचें कारण, रघुवेशीय राजांचे एकंदरीनें गुणबणन, मग एकेक राजाचे चरित्रवणेनास उपक्रम, दिलीपराजाचेंवणैन, पुत्र- प्राप्तीचा उपाय विचारण्याकरितां पुदक्षिणाराणीसहवतमान दिलीपरा- जाचें वशिष्ठाश्रमाप्रत जाणें, इय्यादि विषय आहेत.

सगे ९, याचें नांव 'नोदिनीवरप्रदान,! यांत विष्ठाचे आक्षवरून दिलीप- राजानें याच्या नंदिनी नामक धेतूची २९१ दिवस सेवा केळी, तिनें याच्या भक्तीची परिक्षा पहाण्याकरितां तिहाचें रूप घेऊन याचे सत्व पाहिळें तेव्हां तो सत्वास टळला नाहीं असें पाहून ती प्रसन झाली व तिनें खास पुत्र होण्याचें वरप्रदान दिळें, इस्नादि' विषय आहे.

सर्ग ३, यांचे नांव ' रघुराज्याभिषेक.! यांत पुदक्षिणाराणीचे दोहद हझ- णजे डोहळे वगैरे गर्भिणी स्थिति, रघूचा जम्मोत्तव, याःचे जातक- मादितंस्कार, याची बाल्यस्थिति, उपनयन, विद्याभ्यास, तारुण्यावस्था, विवाह, दिलीपाच्या अश्वमेधसंबंधाने याचा इंग्राशी संग्राम व साचा राज्याभिषेक, इत्नादि विषय आहेत.

सर्ग ४, यांचे नांव ' रघुद्ग्विज्य.! यांत रघूनें चारही दिशांकडील देश अनुक्रमें जिंकून सकळ प्रथ्वीचें चक्रवर्तित्व संपादून शेवटीं ज्यांत सवैस्व दक्षिणा द्यावी लागते असा विश्वजित या नांवाचा यज्ञ केला, हा विषय आहे.

सर्ग ५, यांचे नांव ' अज्ञस्वयवराभिगमन.! यांत वरतंतुत़्पीचा शिष्य जो कोत्स तो युरुदक्षिणाथे रघूकडे द्रव्य मागायास आला, यज्ञांत सर्वस्व दान केल्यानें रघूजवळ स्त्रल्पही दरब्य नव्हतें हणून यानें तें कुबेरास निंकून 'आणावयाविषर्यी प्रस्थान केळे, तेव्हां छुन्नेराने याच्या भांडारगृहावर द्रब्याची वृष्टी केली, रघूंने तें इब्य कौत्तात दिलें, साने गुरुदक्षिणेपुरतेंच घेऊन नातानां राजास आत्मतुल्य पुन होईल अत्ता आशौवाद दिला. त्याप्रमाणें सास आपल्यातारिख्ताच महाप-

प्या चेन्यनद

वक्‌ म. यलो पपप ल क

वन्य

क्य फतस््स्

धय

९४५> ५ के ण्स्स्य य का २ _ १...

य पन्ल

जिच्या मण्यात ०34. जी > ७४

हान

0 आ का नय

क क त शक कक होत ण हकक ७ पहर तक 0 कर | मोहे शोक "का. _-0५_. सो. (६ ऱ्

सच क मे तली

9

राक्रमी पुत्र झाला, यांचे नांव अज, तो प्रौढ झाल्यावर इंदुमतीच्या सरयंवरात गेला, मार्गी जाताना यानें माजळेला अत्ता एक वनगज मारिला, तो मुळचा प्रियंवद नांवाचा गंधवे अपतून क्रषिशापानें ग- जत्थ पावला होता, तो या योनींतून सुक्त झाल्यानें अजाचा उपकारी झाला, यानें कृतज्षपणें अजाला संमोहन नामक 'अस्त्राचा मंत्रोपदेश केला या प्रपंगानें उभयतांचे भाषण झाळें, नंतर अज भोजनाचे राजधा- नींत गेला. भोजानें मंत्र्यांस सामोरे पाठवून यास सिद्धता करून ठेव- लेल्य! राजवाड्यांत मोठ्या सत्कारानें उतरविळें, इत्यादि विषय आहेत.

सर्ग ६, याचे नांव ' इंदुमतीस्वयंवर.? यांत स्वयंवराथे आलेल्या राजांचे वणेन व अजाचेच गळ्यांत तिचें माळ घालणें, हा विषय आहे

सर्ग ७, याचे नांव ' अलपाणिम्रहण,' यांत अजाचा व इंदुमतीचा वि- वाह, इतर राजांवरोबर याचा युद्प्रसंग, साचा जय, १ इंदुमतीस घेऊन याचे सकीय नगरास जाणें, इत्यादि विषय आहे,

सर्गी ८, याचे नांव ' अजञव्लिप,' यांत अजास राज्यपर्दी स्थाएन रघूचे संन्यासाश्रमगृहण, बागामध्यें अज व इंदुमती पुखांत निमम़न असतां अकस्मात्‌ पुष्पमाळा आकादह्यांतून तिचे अंगावर पडून तिचे मरण पा- वणें, व त्यामुळें शोकम्रस्त झालेल्या अजाचें विलाप करणें, इत्यादि विषय आहेत.

सर्ग ९, याचे नांव ' दृशरथमगया.' यांत वपंतोत्सवाचें व दशरथाच्या मृगयेचें वणेन, व शेवटी दशरथाच्या हातून तापसपुत्राचा वध, इत्यादि विषय आहेत.

सर्गी १०, याचें नांव ' श्रीरामावतार,' यांत दगरथा'ची पुत्नरकामेष्टि, रावणापासून त्रस्त झाळेल्या देवांचे क्षीरतमुद्रास नाऊन श्रीविष्णूची स्वृतिप्रवैक प्रार्थना करणें, श्नीविष्णूचें रावणवधार्थ रामरूपानें दशर- थांचे पोटीं अवतार घेणें इत्यादि विषय आहेत.

संगी ११, याचे नांव ' सीताविवाह,' यांत विश्वामिन्नाचें रामलक्ष्मणास यज्ञसंरक्षणार्थ दशरथापातून मागून नेणें, रामानें केळेला ताटिकेचा व सुबाहूचा वध, अहब्योद्वार, जनकाचे सभेत शिवधतुण्याचा भंग, सीतेचें श्रीरामवंठांत माळ घालणें, सीतारामाचा विवाह, अयोध्येस

१.

टं

परत जाताना दाशरथिराम व परशुराम यांचा भाषणप्रसंग, इत्यादि विषय आहेत.

समे १२९, याचे नांव 'रावणवध'.' यांत श्रीरामाच्या वनवासास आरंभ क- रून याचें दंडकारण्यांत जाणें, पंचवठींत राहाणे, रावणळरुत सीता. हरण, जठायुचा मृत्यु, सुम्रीवसर्य, वालीचा वध, सीतेचा शोध, सेतुबंध, ळंकेळा वेढा घाळून' रावण कुंमकर्णादि राक्षसांचा वध इय्लादि विषय आहे.

सर्ग ११, याचें नांव * दुंडकाप्रत्यागमन.' यांत श्रीरामचंद्र ह्यांचे तीते- सहित पुष्पक विमानांत बसून परत दुंडकारण्यांतून अयोध्येत आकाश- मांगे परत जाणें, व मार्गानें जातानां खालीं ससुद्र व पूर्वी येतानां पा- हिळेलीं स्थळें श्रीरामाने सीतेत दाखविली तो प्रकार, द्दा व्रिपय आहे.

सग १४, याचे नांव ' सीतापरित्याग.' यांत सीतेचे गर्भधारण, तिचे वनांत जाण्याचे डोहळे, लोकापवादास्तव श्रीरामचंद्राने वेळेला तिचा परियाग, व कण्वक्रषीनें तिचे केळेळें सांत्वन व खकीय आश्रमांत नेऊन ठेवणें, इत्यादि विषय आहेत.

सर्ग १५, याचे नांग “श्रीरामस्वर्गारोहण,' यांत कुव्ा व ल्य यांचे जन्म, श्रीरामाची व सीतेची भेठ, सूर्तिमती एथ्वी येऊन तिनें सोतेप पाताळी घेऊन जाणे, व श्रीरामाचे निजधामात गमन, इय्यादि बिपय आहेत.

सर्ग १६, याचे नांव ' कुमुद्रतीपारिणय.' यांत स्त्रील्पानें आठेल्या अयोध्या- नगरीचे व कुशाचें संभाषण, म्रीण्मक्रतूरचे वणन, कुशाची जलक्रीडा, व याचा कुसुद्वती नामक नागकन्येशी विवाह, हयादि विषय आहेत.

सगे १७, याचें नांव ' अतिथिवणन.' यांत कुशाचा पुत्र जो अतिथि सांचे वर्णन आहे.

सरी (८, याचें नांव * वैशयानुक्र म,” यांत अतिथीचा पुत्र जो निषध त्याजपासून तों शेवटील राजा जो अमिवणे त्याच्या पर्येत क्रमानें रघुवंशीय राजांचे तंक्षिप्त वणन आहे.

सर्ग ९, याचे नांव * अथिवर्णेशुंगार,. यांत अम्रिवणे राज्ञाचा शृंगार याचा अंतकाळ व त्याच्या गर्मिणी राणीचा राज्याभिषेक, इत्यादि विषय आहेत.

“ 7 १ 77___४-- --“-*"-* - 7

॥ श्री: ॥ रघुवश. श्रीशं नत्वा गणेशाख्यः कालिदासकृतं महत्‌ रघुवंशाभिधं काव्यं भाकृुतं तमुतेञ्युना ॥

०-*-<०६६७४७४९%-०--८ ध्द प

सर्ग पहिला.

र डी

क

र *होक. ७: [शा.वि.] वाणी आणिक अथे जावे नियमें ळोकांम्धे राहती र अन्योन्यां अवलंबुनी, सतत जीं तेशा रिती वर्तती विश्वाची अवध्या पुराणपितरं, त्या पावेतीशंकरां, संच्छन्दार्थ मळा कळोत हझणुनी हा जोडिता मी करां १ [भु.प्र.] रवीचा महा कीतिमान्‌ वंश कोठें! तशी ही मदीया जडा बुद्धि कोठे! तराया महादुस्तरा सागरात छवे इच्छितो, केवढा मोह माते ! २ ”' [झा.वि.]जे काव्यें रचिती मनोज्ञ सुकवी, पावावया तद्यशा 1 आहें मंदमती तथापि कारेती आतां प्रयत्ना अशा. ह" जीं कां उंच नरास लभ्य सुफळें, तीं तोडण्या ठेंगणा त बाहू ऊर्ध्व करी, तयास हसती; तैसेचि हेंही हणा ! ३ किंवा हे जनहो, पुराणकविनी सहटंश हा वणिठा,

त्यामार्य गात साझ हाइल [तर्थ, शात. असेह मठा

१ शब्द, (एथ पावतीच्या दृष्टांताकरितां “ वाणी ” या ख्रीलेंगी शब्दाचा प्रयोग $ केळा आहे. वाणी आणि अथे यांचें मिथुन जते परस्परें नित्यसंबद्ध असते, तसें ज्या * पार्बतीशंकरांचें जोडपें परस्परें सर्वदा संबद्ध आहे, असा अर्थ.) ९ यथायोग्य जे शब्द

। आणि अर्थ त्यांचें ज्ञान मला होवो, म्हणून मी त्यांस करां जौडितो म्हणजे वंदितो * ५ “जोडीतसें” असे पाठांतर, ४ होडीच्या योगें

पर्याय न. ८

काल न.

प भ्या

४५ ४०->

७8200 म्यदक. कनक ४ सोन्न. ५-० य्ट

रै रघुवंश.

रासत्रे तीक्ष्णंमुखे मणीस करिती जं छिद्र, तेणे जसं कष्टावांचुनि सूत्र त्या मणिचिया गर्भी सुखाने धुसे. ४ णेन्मापासुनि जे पावित्र, अणखी आरंभिल्या उद्यमा सोडीती न कर्धीहि जे, फळ मिळे तो चाळवीती क्रमा, जे राजे असती समम्र महिचे, सीमा जिला अंबुधी, ज्यांचे स्यंदन धांवती घडडां देवेंद्रलोकावधी, » ६ जे शास्त्रोक्तविधानयुक्त करिती सेवा सदा अमिची, केली अर्पुनि वांछितार्थ शुवचे तृप्ती जिहीं ऑथची, ज्याचा जो अपराध तत्सदृश त्या तत्काळ जे दंडिती, जे छोकावनसक्त होउनि यथाकाळी सदा जागती, ६ [व.ति.] दाना्थ मात्र बहु जे धन सांचवीती, सत्यार्थ भापण मित स्फुट जे करीती, कौत्यर्थ इच्छिति रिपूस जिणावयाते, . जे कां भ्रजा्थ वरिती कुळेजांगनांते, ७ [शा.वि.] जे कां बालद्शैत सर्व शिकती विद्या, प्रशा सत्कला, तारुण्यीं विषयोपभोग करिती न्यायानुसारी भला, वानप्रस्थद्रोस रडपणिही पावोने, अंती स्वये योगें संयमना करोनि तनुळा जे टाकिती निश्रये, टं [युम्.] रघूंचा अशा वंश मी वर्णितों, जी! जरी मंदता थोर मह्ठाणिमाजी, तयांच्या गुणीं का्नि येवोनि कीं या मळा ळाविळे सेभ्रमानेचि गाया.९ (शा.वि.] ही माझी कविता बरीच अथवा वाईट, हा निर्णभ स्पष्टत्वे करण्यास योग्य असती साधूच, ही निश्चय; सोने हे सरले तसेंच निरसें, याची परोक्षा जशी होते अभिवशेंचि वास्तव जनीं, अन्ये न होई तशी.

- ८ लनल

3

१ ज्याचें अग्न तोद्षण ते. (हें शत्राचें विशेषण.) २ एधून चार झोकांनी रघुवंशी

राजांचे सामान्यत; वर्णन करून नवव्या कहोकांत ' र॒घेंचा अशा वेश प्री वर्षितो ' अ

म्हणून पुढे क्रमाने वंशवर्णनाचा उपक्रम केला आहे. ३ ज्या परथ्वीला समुद्र हीष

सीमा म्ह समुद्रवल्यांकित प्रथ्वीचेज रागे, ४ मधुरभापणपूर्वेक, ५ याचक्रांची, |

६ कुलीन श्रियांते, ७ असा निश्चय आहे.

सर्ग १. ३

[ब.ति.] वैवस्वताख्य मन आत्मज नो रवीचा, सन्मान्य लोकिकाहे थोर असे जयाचा, 1 आद्यभूप सकलक्षितिपाठेडंदी, छोकीं जसा प्रणव तो श्रृतिलागि आदी १९

[शा.वि.] त्याचा जो अतिशुद्ध वंश जगतीमर्ध्ये, वयामाजि ये जन्माला बहुसहुणास्वित दिलीपाख्य क्षितीश स्वये; पूर्वी क्लीरसैमुद्रमंथन पुरी केळे, तयांतूनि हा लोकानंदकर क्षितीवरि निघे इंदू जसा तापहा १२९

[इं.व.] खांदे रषाचे परि जाड हो! ते, विस्तीर्ण वक्षस्थळ फार होते, जो सालरक्षार्पारे उंच थोर, ज्यांचे भुनांचें य छांष फार, [भ.म.] 'महा क्षात्रकमोस जो योग्य जाणा, असा देह पाबे तदा भूपराणा; जणु विक्रम स्पष्ट हा मूर्तिमंत,अे कल्पिती लोक त बुद्धिमंत, १९ [शा.वि.] सर्वोहूनि विशेष संबयुत 'जो, सर्वाहि तेजांमती जो निस्तेज करी, तसीच अधिका ज्याची असे उत्चती, ऐसा बेह पुमेरुचा विठसतो, तेसाचि ज्याचा असे, तेणे भूमिस आक्रमोनि नरपती जो मेरंएसा दिसे १४

[्र.] जसा आकार त्याचा तदनुगुण असे बुद्धि त्याची विशाला, बुद्धीच्या वैभवाळा अनुगुण असली होय विद्या तयाठा,

4-०. या ९०००

१ पुत्र. १९ सकळराजतमुदार्यांत ( आद्य राजा ), ३ अन्माळा ये असा अस्वग, ४ अमृत प्राप्त व्हावें म्हणून देव व देत्य यांनीं मिळून क्षीरसमुत्रा ये मंथन मेळे; तेवा त्यांतून लक्ष्मी, कारतुभ, पारिजात, कामधेनु, धन्वेतरि, चंद्र इत्यादि चीदा रले नि घाली, अशी पुराणांत कथा आहे. ५ ताप दूर करणारा. ६ साव ० दाकर्व किंवा बल; तेणेकरून युत म्ह०'युक्त असा. ७मेरपर्वेताचा देह, «ज्या राजाचा (बेह), ७ मे रुसारखा, (एथे मेरूची जीं विशेप्रणें ती राजाकडेही शेपानें लागू पढतात,) मेळ्या नांवेंकरून एक अत्यंत मोठा पर्वेत भमेढळाच्या मध्यभागी आहे. त्यांची उची एकवा एक लक्ष योजने आहे. त्यांतून सोळा हजार योजने भमीत आणि 'चीन्यापशी हजार योजनें भूमीच्या तळापासून वर आहे. हा पर्यंत सुवणीचा अगून याची शिखरे रलाची आहेत, आणि यावर देव रहातात. म्हणन यास हेमातरि ( रुवर्णांचा पर्वत ), रत्नसान (रत्नाच्या शिखरांचा), सुरालय (देवांचे स्थान) ही. आणि अशा अर्थाची नांवे आहेत,

याच्याच भोवती सूर्यीदिक प्रह आणि नक्षत्र प्ररक्षिणा करितात भर्से पुराणांत सां” गितळे आहे

ण शर "णाफपपप्णाश0 घण भाणीाशी “शण साशा ५८०५ - ा-- ८-2--1:22--.-“-1---2- “-......“... ची

7-८ ** - "---- -- ------८/---८---- “८... पड हक

शै रघुवंश.

विद्येला थोग्य ऐसें करि नरपति तो कर्म छोकांत मान्य, कर्माला योग्य पावे फळ, न कधि असा जाहला भूप अन्य. १९६ [शा.वि.] मोठे उग्र तसेचि सौम्य गुण जे त्याच्यामर्धे राहती, तींहीं दुर्धर आश्तितां सुगेमही झाला असे भूपती; पोटीं भ्यासुर जंतु तेवि रुचिरे रत्नेंहि ज्याच्या अशी, तीही दुर्धरता तशी सुगमता ये अणवॉला जशी. १६ [झुम.] न जाती जशी उत्तमा सारथ्याची सुमार्गास सोडोनि चाके रथाची, मनूपासुनि चालिल्या सत्पथा त्या अणुंही त्यजीती न त्याच्या प्रजा त्या. १७ प्रजांचेंचि कल्याण व्हावें स्वह्सत हणोनी तयांपासुनी घे करावे; हजारा पटीने पुन्हा द्यावयाला रवी हारितो अंबुरूपी रसाळा, १८ [इव] साधावया इच्छित ते तयास, ह्या दोन गोष्टी अप्तती तपास; शास्त्रांत अव्याहत बुद्धि एक, दूजी सदा सज्य धनुष्य देख. [उ.जा.] या दोन गोष्टी करुनी, स्वकार्य साधीतसे सर्वहि भूपवर्थ; ह्मणोनि शोभाथीचि होय साची सेना, न युदाथे अपे तयाची. १९ [शा.वि.]त्या'्या त्हद्वत योजना, मसळती, नानाविध इंगित, होतीं गुप्त, झणोनि त्यां न शकती जाणावया जाणते; जेव्हां ढा पडे समक्ष फळ, तैं यत्नापत ते तार्किती, भोगा देखुनि ऐहिका जन जसे प्राक्षम ते काल्पिती. २० [ए.] नभी स्वहृदर्यी, तरी तृपति देहरक्षा करी, न रुग्ण, तरि भक्तिनें सतत धम तो आचरी, घनाजन करी, परी अणुहि लोभ ज्याला नसे, करी विपयसेवना, परि विरक्त चित्ती असे, २९ [शा.वि.] होते ज्ञान तथापि मोन धरि तो, शक्ती अस्तोनी श्लर्मी, श्छाधेते न करी, जरी धरितसे तो नित्य दानक्रमा, न्वय. ४ त्या स्यासुर जंतूंनीं व चिर र्लांनी दुधरता व सुगमता क्रमाने येते. ५ समु- द्राला, ६ “घरी” हृ पद अध्याहुत आहे,

शै

न -_ प बाण साक.

या -१ “कान्ट न - मर

सर्ग १. द

ज्यांचा व्यक्तपणे विरोध दिसतो लोकांत शत्रूपरी, ते ऐसे गुण या नृपांत वसती प्रत्यक्ष बंधूपरी. २२ [व.ति.] वेराग्य थौर विपयांविषयीं नुपाला, विद्या समस्तहि मुखोद्वत येति ज्याला, धर्मि्ठही म्हणुनि बोलति ज्यास ठोक, आलें जरेविणहि वाधक ज्यास देख. २३ [शा.वि.]अन्नाच्छादन देउनी जगविणें, भीतीस ही वारणें, विद्या सांगुनि सहुणा शिकविणे, कष्टांतुर्नी तारणे, हे तो भूप करी, झणूने ह्मणती त्याला प्रजांचा पिता, तेव्हां केवळ जन्मदत्व उरळें बापांकडे तत्वतां. २४ देशा स्वास्थ्य असो, हणोनि करि तो दुंडास देड्या जनां, संतत्य्थचि जो मनांतुनि विवाहाची करी योजना, ऐसे अर्थ व काम दोन पुरुपार्थ स्पष्ट धर्मीत्मक यांचे होत! असे प्रसिद्ध वदती ते धेममीमांसक. २५ यझासाठिंच भक्तिने कारित्तसे भूपाळ भदोहने, स्वर्ग दोहि महेंद्र, धान्य बरवें व्हांवे अशा हेतुने; स्वर्गा यज्ञवशे महीप, मधवा तोय महीला, भले ते दोघे पारिपोपिती विनिमय सेपत्तिच्या आपले. २६ सर्वांचे करि रक्षणा अनलस क्षोणीपत्ती हा स्वये, त्याची कीति विशुडध अन्य नुपतींठागीं हरीतां नये, तेव्हां चौर्य झणोनि रूढ दिसतो जो शब्द लोकांत था, कोठें वाच्य न आढळे, नृपातिच्या साऱ्याहि राज्या पीया, २७

चय मट... "४४. ४00000 600 20८0५५८

१ वब्वत्, “काहा जरेविणहि फारचि बुद्ध देख” असें पाठांतर, या हाका तात्पर्य असें की, तो अल्पबयी असताही विद्येने गरद्ध म्हणगे विद्वान शाळा, २ अशा प्रकारें अ्थै व काम हे दोनही पुरुषार्थ धरलक्षण जो पुढुपाधे तजूप झाल असता भावार्थ, ३ धर्मशात्रवेसे,

४ अथवा (वरील अर्थांचाच दुसरा कोक,)--

[१.ति.] यक्ष करोनि करि तृप्त पुरा नोश, श्री करोनि कारि तृप्त नरा सुरेश; फेडोनि यारिति परस्पर कर्ज देख, दोघेहि ते सतत पोपिति दोन्हि ठोक.२६

५ आळशी नव्हे असा (राजा), ६ तया (चोर या शब्दास,)

कामना क्य

-<---- - ---::६ पपप

क्क लरे हक तोने क्म

-:८--.1--2 ----2 -८-000 0 पीत ७0 0८0

ध्‌ रघुवंश.

[उ.जा.] शत्रू जरी सहुणशीळ पाही, त्या आवडे फार नुपास तो ही;

लागे कडू ओखद जै मुखाला, गुणेंचि वाटे प्रिय आतुराला. [भुभ.] जरी मित्र ही आचरे दुर्नयाते, तरी घालवी दूर तत्काळ त्याते;

विपारी डसे साप जै अंगव्यास,जनीं कापुनी टाकिती गवि त्यास. ९८ [शा.वि.] सवी एकवटोने पंचाहे महाभूतां विधाता स्वये

निर्मी आत्मकरें यया नृपतिला, हें तो खरे निश्चये;

कांकी तेहरूण शब्दगंधमुख ते अन्यार्थ होती बेरे,

तैसे या अवघे पराथचि दिलीपार्यप्रभूंचे खरे. र्ट [उ.जा.] सभोवती शोभाति आश्विवेळा प्राकार ते जीस, 'चहूं दिशेला

समुद्ररूपी परिखाहि जीस, शास्ता नसे अन्य नूपाळजीस,

अशा महीचे नरनाथ एका प्रीपरी तो करि राज्य देखा;

होऊनि साऱ्या क्षितिचा पती कों,तो सावभीम स्फुट होयलोकी. १० [हु.वि.] मॅंगधराजसुता बहु दक्षिणा, हणुनि ठेविति नाम सुदक्षिणा,

वरितसे क्रतुळा जरि दक्षिणा,तशि तया वरि तीच पुदक्षिणा. १९ [शा.वि.] मोठ्या रूपवती, तशाच युवती त्याच्या वुजा बायका,

त्यांते केवळ भोगिनीच गाणिता झाला, तई तो निका;

लक्ष्मी आणि सुदलिणा बहु तया सन्मान्य होत्या जनीं,

तीही मात्र सपत्निकत्व अपणा मानी महीचा धनी. २९ [उ.व.] सुदलिणेळा सुतरत्न व्हावे, हणोनि आशा कारि तो स्वभावें;

असा तई काळ बहूत गेळा, तरी तिचे पोटि न पुत्र झाला. ३२ [खुम.] सुतप्राप्तिसाठीं अनुष्ठान कांही करावें, अशी वासना त्यास होई;

अमात्यांचिया मस्तकीं कार्यभार तई सोपिता जाहला तो नुवीर,१४ शहर त्याच्या भोवती प्राकार म्ह० तट व परिखा म्ह० खंदक असतात, तसें अब्धि- वेला म्ह समुद्रतटें हेच प्राकार, आणि समुद्र हेच जीला परिखा अशा परथ्वीरचे राज्य तो दिळीप एके पुरीप्रमाणें करिता झाला. दुसरा राजा नसल्यानें हाच सावैभीम झाला असा छोका्थ होय. ४ मगधदेशच्या राजाची कन्या, ५ हुझ्यार, ६ आपणाप्रत, (लक्ष्मी

आणि सुदक्षिणा या दोघांच्याच योगानें पत्नीयुत्तत्व आहें, असें तो आपणास मानी; इतर बायकांनी नव्हे.)

शी |

ब ळ्न्ळ

णेल्केरा णच पस

ज्य

सर्ग १. ७

मनामानि ठेवोनियां शुद्धभावा, सपत्नीक तो पूजुनी मेह्मदेवा, वैसिष्ठास तेव्हां पुसाया उपाया,निवे त्याचिया आश्रमाठागि जाय. ३५

जयांचा निवे क्लिग्ध गंभीर नांद, रथी बैसती दुपती त्या अबाध; जणू बैसळे वौरिवाहीं स्वभावें जपे वियुदिरावत प्रेमभार्वे. ३६ न हो आश्रमालागि संपक काहीं, हणोनी सर्वे थोडके चीर वेर, तरी थोर सेना सर्वे चालताहे,अर्से आंगि त्याच्या महातेज राहे. २७ [शा,वि.] "जे का स्पर्शीपुखास देति विपुला, सच्छादटक्षांचिया निथीसास शिवोनि येति हणुनी सौगंध्य आठे जयां, कचित्‌ हाळाति पुप्पदक्ष हझणुनी पुण्पांतुनी खालती ज्या योगे गळती रजे, म़िय असे वायू तयां सेविती टं [भु.प्र.] रथाचा संगंभीर ऐकोनि राव, मनी थेउनी वारिदाचाचि भाव, करोनी तई उंच मानांस थोर स्वरा काढिती पडजरूपा मयूर, बहू तोप पावोनियां तीं मनांत, सुखाच्या भरे नाचती 0 वनांत तयांच्या मनोहारि ऐकोनि केका,तर्यांजाहुळा फार संतोष देसा. २१९ [शि.] भोंडे तेव्हां रथानिकट त्याच्या विचरती, न भौती तीं चित्ती, परि पाथ रथाळा निरसिती; तैयांची जीं नेत्रे निजनयनतुल्येत्रि असती, हणोनी तीं दोघें धराने मनि हर्पास बघती. ४० [श.वि.] कोटे सारसपक्षि मंजूळ अशा शब्या करीती बेर, तत्पंक्ती बहुदीधे उंच गगनामाजी उडे जी त्वरे, तेव्हां स्तेभविहीन तोरण जन, तैसी दिसे ती पढे,

१ ब्रह्मदेव हा सष्टिकती होय, म्हणून अपत्यप्राह्यर्थ याचे पुजन परावे अर्श पुराणांत सांगितल आहे. २ वसिष्ठ म्हणून प्रतिद्ठ सप्तकर्पीपैफी एक फरॉपरि होय, हा गष्टा आहे, इक्ष्वाकुवंशीय राजांचा हाच कुलोप्ाध्याय होय, हा अथर्वणवेदो तागत्रतंभविधा- नांत मोठा प्रवीण होता, विश्वागिच क्षि हा याची फार स्पर्धा फरीत अप्षे, याची ज्ली अरुंधती, ती गोठी प्रश्‍्यात पतिव्रता होती, १ गेघावर, ४ वित आणि रावत ५ डप्रसग, ६ चाकर लोक, ७ वायु, ८ 'चांगल्या सालनामक द्रक्षाच्या, ७ डिकास १० शब्द, ११ मेघाचा, १९ “पहजरूगास मोर? असे पाठांतर, १४ शोराचे शब्व, १४ हरिणांचीं जोडपी, १५ हरणांची.

ट्‌ रघुवंश.

आश्चर्य वदने करोनि वरती तीं पाहती तीकडे. ४९ [व,ति.]. ती. चालतां उभयतां अनुकूल वारे, भे इष्ट सिडिस जनीं कथिती नरा रे, त्या हेतुने जारे उडे रज अश्वयोगे, बैसे न केशि परि जाय पुढेच वेगे. ४९ [उ.जा.]सरोवरी जीं कमळे विराजती, तीं वाचि ठागोनि हि फार गारती; सुगंध त्यांचा तेव थंड त्यांजला स्वश्थासतुल्य स्फुट येउं लागला. ४२ [शा.वि.] गांवें दान दिलीं स्वये नूप्ततिनें ज्यां अभिहोल्यांम्रती, ते अध्यादिक अर्पुनी मरशुवरा दाल्यास सत्कारिती; आशीवोद अमोघ तहदानिचे घेवोनियां मागुती, सानंद हृदये तयां नमुनियां जाती पर्थे देपती. ४४ स्वादू, ळोणकढें, सुनिर्गेळ, कण्या ज्याळा, शुची चांगळें, ऐसे घेउनि तूप, छद गवळी भूंपाकडे पातठे; मार्गी वन्य तरू. अनेक असती दोहींकडे साजरे, त्यांची उत्सुक मानसे पुसति त्यां नांवें तई आदरें. ४५ [शा.] मार्गी जातां शुद्ध वेष तयांचे शाझा आळी, वर्णवे ती न वाचे; चेत्री चित्राचंद्र यांची जशी कां भाते शोभा योग होतांच छोकां. ४६ ती ती वस्तू पत्निळागी महीप दावी प्रेमे चाळतांना दिलीप, त्या नादाने मार्ग हा कवि गेळा,तो भूपाच्या नाहि लक्षांत आळा! ४७ सायंकाळीं भूप तररुण्याश्रमालळा आनंदान तो सपत्नीक आला, चाळीनीर्या अस्तमानावधी, जी! झाले त्याचे श्रांत ते फार वाजी, ४८ [शा.वि.] आणाया यजनार्थ दर्भसमिधापु्ष्प फळेही स्वतां गेळे जे दिवसां मुनीश्वर दुज्या रानामधें तत्वतां, ते सारे परतोनि अग्निजवळी झाळे जमा भाक्तिते, तैं दाटी बहु आश्रमांत मुनिच्या झाली अशा रीतीने. ४९ [शा.] नीवौरांचे अंशभागी खरेची, दारे ज्यांनीं रोधिठीं झोंपड्यांचीं, बाळेंनेवी तापसांच्या स्त्रियांची,दाटी झाली आश्रमींत्या मृगांची. ५०

हिज डेला

१ धूळ, २ लाटा, ३ सफळ, ४ त्या झाडांची (नांवे), ५ तृणधान्याचे,

क्क क 2 टना ८८07

सर्ग १. ९

[शा.वि.] भीती सोडुनि मानसांतिळ सुखं प्यावे मुखं निर्मळ आळ्यांतील यया यथेष्ट बसुनी या पांखरांनी जळ, ऐसें आणुनियां मनी, मुनिचिया कन्या जिथे सत्वरी रोपां घालुनियां जळा स्वकळर्शी, तत्काळ झाल्या दुरी, ५९ पर्जन्य न शिजोत यास्तव निथें नीवारधान्य जुनी प्रौष्मांती उडवी करोनि रचिली त पणेशालांगणी, तेथे रम्य कुरंगसंघ बसले होते बहू, ते पुर रोमेथा कारेती अणोनि वरती ते भाझषिलेळे मुखे ५२ [ल.] झाळे आग्रि मदीप्त, प्रकट सुचविती हे. जनालागि देसा, ऐेशा लागोनि वायू गर्गान सुरुचिरा 'चाळल्या धूमलेखा, ज्यात येई सृगंध स्पुट हुत अनलामाजि ज आज्य त्याचा, त्या देती शुद्धता त्या, अतिथि हणुनि जो संव येई जनांना. ५३ [शा.वि.] ऐशा त्या मुनिच्या तपोर्वाम तई भूपाळ येवे]नियां, *: सूता, सोडुनि शीध्र नेई तुरगां विश्रांतिते ध्यावया, ऐसें सांगुनि सारथ्या, उतरवी राणीस खालीं अर्धी, मागोनी उतरे रथांतुनि महाराज स्वर्ये प्रौढधी ५४ अु.प्र.] सपत्नीक भूपाळका पाहतांची,तभा पातळी त्याजपार्शी मुनींची तई ती नयकज्षा महीपाठकाची यथायुक्त पुजा करी राजयाची. ५५ [उ.जा.] सैध्याविधीनंतर तो महीप घे दर्शनाला गुरुच्या विळीप, अरुंधतीच्या सह बेसठासे, स्वाहापवे अभरिच तेवि भासे. ५६ अरुंधतीळा अणखी वसिष्ठ तीं वंदिती पार्दि धरोनि निष्ठा, सुदृलिणा आणिक भूप यां, तीं दोघेहि आशीवेचनास देती,५७ [शि.]. रथाच्या आधाती अम बहुत झाळा नृपतिठा, प्री आतिथ्याने सकलाहे मुनीच्या निरसळा, £ असे कीं राज्याची स्थिति कुशल वत्सा, अजवरी,'' अशी एस्छा राजाप्राति गुरु वपिष्ठाभिभ करी ५

८१-०८ णकर कलन व

१ था क्रियापदाचा कता “ घमलेखा,”? २९ “अभि प्रदीप्त झले हें धमळेखा रुच- विती” असा अन्वय, ३ समदाय, ४ नीति जाणणाऱ्या, ५ स्वाहा म अप्नीती खी तिच्या सवें हा अभीच बसला आहे काय भसे भासे,

र

१० रघुवंश.

[उ.जा.] अथर्वकर्मी निपुणा गुरूचे ऐकोनि हे वाक्‍य दिळीप सांच, करी यथायोग्य वदावयास आरंभ तो भूप मुनीश्वरास,. ५९

[व.ति.] "राज्यांत सोंख्य मम, यांत नस्तेचि शंका,

कां जे मळा तुहि सदैव सहाय देखा;

दैवी मनुष्यरुत वा मज ये विपत्ती,

तुह्मीच दूर कारेतां सकळा विपतू ती ६० [शा.वि.] अपत्यक्ष रिपू तयांसहि तुझे मंत्र त्वरे मारिती,

माझे बाण तरी समक्ष रिपु जे त्यांनाच संहारिती,

यासाठींच गुरो, तुझ्या सुविमली मंत्री मदीयां शरां

व्यर्थत्वा दिघे ! नसेचि अणुही संदेह, विमेश्वरा. ६९ [व.ति.] अभ्नीत होम करिप्ती विधिनं, गुरो

तो होतसे जगतिमाजि सुरष्टिहेतू,

तेणें अवम्नह समस्त निरस्त होती,

धान्यें समग्र एथिवीवरि पोसताती द्र [उ.जा.] शतायुषी, निर्भय, इतिहीना प्रजा मदीया असती अदीरना,

यालाहि हेतू तव पुण्यळत्य; किती वदूं त्वत्पद्पद्मभत्य ! ६२३

॥शि.. बहू दुःखें माझ्या हृदयकुहरी वास करिती,

तयांच्या चिंता तो सकळ तुजलागींच असती,

अशा तूझ्या साहमकराने विपदा अल्पहि ठुरे,

अविष्छित्ता लक्ष्मी मम बिळय पावेळ कशि र! ६४ षृ.] परंतु तैव या सुनेप्राते न पुत्र बा होतसे,

ह्मणोनि मनला जगीं अणुहि तोपकारी नसे;

जरी मम वशी असे विमल रत्नसू मेदिनी

तिणेंहि नुपजे तसा प्रबळ हपे माझ्या मनी १५ [शा.बि.] माझ्या पत्निस पुत्ररत्न बरवें नाही जरी जाहले,

यागी ललल,

१ अथव म्ह० अथर्वैण वेद, यामध्ये इष्टकायेसाधनाचे मंत्र सांगितले आहेत. त्या वेदांत सांगितळेल्या कमीत वरस्तिष्ठ क्रपि निपुण होता, म्हणून त्यास इषण्कायेसाधनो पयोगी मंत्रतज्रविधाने ठाऊक होतीं. ९ अवृष्टी, ३ अवृष्टी अतिवृष्टी इत्यादि उपद्रव, तहरेहित, ४ तुह्या पादकमलाचा चाकर (मी), ५ तव या पुनेप्रति ह्मणजे ह्या सुवक्षिणेला

लत, "क. >. रा -

सर्ग १. ११

हे ताता, मग पिंडदान करण्या काणी नपे राहिले; ज्यांना उत्सुकता बहूत असते, कैव्याशनाची खरी तीं सारी पितर निराश अगदीं होतील हो! अंतरीं. ६६ [व.ति.] मी देतसे उदक ज पितरांस आतां, ते थापुढें नांचि मिळेळ हझणो नि, ताता, निःश्वास टाकुनि पिताति बहूत उष्ण, ते छागुनी उदक होत असे कगोष्ण. ६७ [शा.वि.] देवांच्या सुटलो क्रगांतुनि बहू यागादिकी तत्वता, वंशच्छेद्‌ झणोनि पैतृकक्रणीं आहे बुडाळां स्वता, छोकालीक नॅंग प्रकाशित, व तो हीनप्रकाशी जपा, माझ्याही स्थितिचा प्रकार, गुरुजी, झाळा अपन हो तपा. ६८ [भु.भ.] तपोदान ह्यांच्या वशें पुण्य होते, परत्रींच त॑ सोख्य लोकांस देत, परी शुडसंतानथोगे सुखाप्ती इंथ आणि लोकांतरी तुल्य होती.६९ [शा.वि.] दारीं लावुनि रोप त्यास उदकेही वाढबीळे स्वतां, वाटे दुःख मनास फार जरि त्या रक्षा ये वंध्यता, तैसा मी तुमचा, न रंतति मठा, हे हो तुझी जाणुनी कैसें वाइट नार्हि वाटत बरें आतां, गुरूंनी, मनी | ७० [स्वा.] स्रानहीन मदमत्त गजाला दुःसह मगट बंधन त्याठा, तवे पैतृक मळा क्रण नांची, टोचणी मम मना बहु जाची. ७१

[शा.] त्यापासोनी ज्या रितीने पुटेन, तैसे कीजे शोध बा संविधान,

१ पितरांकरिता जे अन्नादिक करतात तें कब्य, त्याच्या भक्षणाची, ५ सांप्रत मी जे उदक देतों तेंही पुढे मिळणार नाहीं म्हणान उप्ण श्रासोच्छास टाकीत तें पितात, त्या उष्ण श्वासांनीं सांप्रत मी भे उदक देतो तेंही कांब होतं तरी ते पितात. “बहुत उष्ण अपे निःश्वापत टाकुनि पितात ते उप्ण निरास लागून उद्फ कॉट होतें" असा अन्वय. १ कोंबट, ४ लॉकालोक हाणून भूमिडळाच्या दक्षिणकडे पवत आहे. स्याच्या उत्तर भागाकडे लोक म्हणजे प्रकाश आणि दुक्षिण भागाकडे अलोक म्हणजे अप्रकाश ( अंधकार) असतो माजकरित्ता यास लोकालोक असे म्हणतात अते पुणणांत सांगितळे आहे, ७ ज्या करणाची,

-> टर: ->- ->> .. -:2-:-:-:2:-“-.““. “०८ ल

१९ रघुवंश.

दैक्ष्वाकूंना अर्थ जे कां दुराप, ते साधाया शक्त तूझा प्रताप.”७२ [अुम.] अशी प्राथना ऐकुनी भूपतीची, समाधी तई ठावि विमेंद्र साची; मिटोनी बसे ठोचनात घडी तो, जसा पुप्तमत्स्यह्ठद स्तन्य होतो. ७२ [शा.वि.] जो होता मतिबंध संततिस त्या भूमीपतीच्या खरा, तो तै ध्यानबळें कळे सकळही शुडा तपस्वीश्वरा, तेव्हां ध्यानविसर्जनास करुनी झाळा मुनी बोलता, सांगे पूर्विळ सर्वे तो नरपतीलागी समूळा कथा. ७४ “ सं पोदूने पुरा पुरेश्वरळता आज्ञा तुवां सादर, भूलोकाप्रति यावयाप्त निघतां तेथूनियां सत्वर, मागीमाजि मनोज्ञ कल्पतरुची छाया असे चांगली, तेथें जाण सुखंकरोनि शुरभी होती तई बैसली. ७५ [अुम़नक्रतुस्तात जाणोनि भार्या स्वतांची, तुळा ओढ होती तिला भेटण्याची, उपेक्षा कररीतां घडे भ्रूणहत्या, अशा हेतुने भीशि तूं पापकत्या. हणोनी जरी सव्य त्या धेनुकेते असे योग्य घेणें तई देख तूर्त, तथापी न तैसें क्षितीशा करीतां, धरीला तुवां संभ्रम शीघ्र पंथा. ७६ [व.ति.] ऐस अयोग्य करणें धडतां, महीपा, ती कामधेनु चढली मान फार कोपा; त्याच्या भरांत वदली बहु तीग्र वाणी, ती मी तुळा वद्तर्स परिते स्वकानी. ' माते अस्ते अवगणोनि निघूनि जासी, आराषिल्याविण अतां मम संततीसी __ _____ १ इद्षेवाकु म्हणून वैवस्वत मनूज्ञा प्रथम पुत्र होता. हा सूर्याचा नातू होप. हा सूयवंशांतीलळ पहिला राजा, याची राजधानी अयोध्या. हा राजा मोठा प्रख्यात झाला. याने वसिष्ठमपीपासून आत्मज्ञान संपावून परमपदप्राप्ति करून घेतली, याख्याच नांवावरून याचे पुढील वंशजांस इक्ष्वाकु किंवा ऐदंवाकव हे नांव पडलें, प्रसिद्ध जो ककुत्स्थ राजा तो इक्ष्वाकूचाच पौत्र होय, “ इक्ष्वाकुवशीय अ राजे त्यांस जे अर्थ दुराप म्ह० दुलंभ ते साधण्यास तुझाच प्रताप समथे होय ” अता अन्वय, '२ दुलेभ, ३ ज्यांतळे मासे निजळे असा डोहू, ४ पूर्वी इंद्राला शत्रुभय प्राप्त झाळें असतां पृथवी-

वरील पराक्रमी राजे त्याच्या साहाय्याथे स्वर्गांस जात असत. ५ इंद्राने केलेली, ६ कामधेनू,

.-_ --- --..:-. ------- --:. ५५४५५५४ ८ “शशश

90 00000 हा दा त्याधकणयात्प- “र

त हाला का कळ

सर्ग १. १३

ते प्रजा कधि न होइल हे दिळीपा !! शापरी सुरभि दे तुजलागि शापा ७७ ह.ब.] मदाकिनीच्या बहुखोळ डोहीं क्रीडा करी दिग्गजसंध पाही, चाले जळाचा बहु तै खळाळा, व्यापीतसे तो ध्वनि आभळाठा [उ.णा.] जो चंड ऐसा बहु त्याच काळीं कीं ऐकतां बेसवि कानराळी तेणें तुवां वा तव सारथ्यानें न ऐकिळा शाप, नृपाळ, कार्ने.७८

[व.त्रि.] भूपा, असा सुरभिच्ा अपमान शाळा, तो होय संमति निरोधक इच्छिताला पूज्यापमान घडतां, नुपते, क्षणांत होतो जनीं शुभनिरोध धरी मनांत, ७९ चाळू अपरे वरुणसत्र भूजंगठोकी, लागे तया दुध दही घृत ही विलोकी, या हेतुने पुराभि तेथचि राहिली ती, हारा भयंकर भुजंगम राखिताती ० [शा.] तीच्या स्थानी तत्मुता मातुनी, जी, शुद्ध चित्त तूं सपत्नीक पनी; भमीपाळा, सेवने ती सुतृष्ट होता, आहे शक्त द्याया अभीष्ठ,!८ [व.ति.] वदे मुनि तया, तेव तेचि काळी ती नंदिनी अतिपवित्र चरोनि आठी, सूयोदयास्तसमर्या विधियुक्त नित्य, जीच्या वर्शे घरडतसे मुनिहोमळत्य. <९ [युम्र.] असे पछठवाच्या परी ल्िग्ध पूण, तशी शोभली रम्य आरक्तवर्ण, कपाळीं नव्या इंदुसा चांदवाही,ह्मणोनी गमे धेनु पंध्येपरी ही.< ३ [शा.वि.]कुंडांचे परि कास थोर विले, ऐशी तदा घेनुका वत्सा पाहुनि शीघ्र कोमट तिचा दुग्धीध 'चाळे निका,

१ ही स्वर्गातील नदी आहे. ९ प्रथ्वी स्थिर रहावी म्हणून तिला दाबून घरण्या- करितां तिच्या प्रत्येक बाजूला एक एक मोठा हत्ती ठेविला आहे, त्यास दिगाज अप म्हणतात. दिक म्हणजे दिशा आणि त्यांच्या ठावी स्थाप्लिळे गज म्हणजे हत्ती अमा दिग्गज या शब्दाचा अथ आहे, हे ऐरावत पुंडरीक इत्यादिक आठ आहेत, ३कल्याणा- चा प्रतिबंध, ४ पाताळलोकीं,

१४ रघुवंश-

जो कां फार असे जमी अवभुथापेक्षांहि शुद्ध स्वता, त्यायोगे धरणीविभाग भिजला तैं तेथिचा तत्वतां ट४ [अम.]उडाली रजे त खुरी फार तीच्या,तिहीं ्यापिछे सर्व गाना नपाच्या तिहीं घाढुनी त्यास तीर्थाभिपेका करी शुद्ध ती, वाढले पुज्ञ ढोकां.<५ शा.वि.] जींचे दर्शन पुण्यकारक अशा घेनूस त्या देखुनी, झाळा तुष्ट मनांत फार शकुनज्ञानी तई तो मुनी, “याचा जाइल हो, मनोरथ खरा सिढीस,'' ऐसे स्वता जाणोनी शकुनावरोनि गुरु त्या होई पुन्हा बोलता ट£ [शा.] “रोजा, आतां आपुली कार्यसिद्धी झाली, ऐसे मानि बापा, त्रिशुं्ी; कांकी हीचे नांव घेतांचि आतां कल्याणी हे पातळी, भूमिनाथा, ८७ [शा.वि.]रानीं कंदमुळे फळें हि मिळती तीं मात्र खाऊाने रे, हीच्या सन्निध राहुनी सतत बा, सेवी हिला आदरें अभ्यासं सतत जसी मिळविती विद्येच्छु विद्या बरी, तसें सेवन सुप्रसन्न तुज ही होईल तो तूं करी ट्ट [व,ति.] ती चालतां तिजप्वें गमना करावें, ठाके उभी तारे तुवांहि उभे रहावें स्वेच्छावशें जरि बसे तरि तूं बसावे ती पी जळात मग तूँहि जलास प्यावे ९ (ए.]. . प्रभातसमर्यी पुजो तव वधू हिला भक्तिने, वनावधिच जाउनी हिजसंवे फिरावे तिनें पुन्हा परत येइ ही नियत सांजवेळी घरी, तई तिस सुदक्षिणा धरूनि जाउ बा सामुरी. ' ९०

| [व.ति.] हीचा प्रसाद जंव होइल तोंवरी ही

सेवा हिची करि अशी, न विचारि कांही

संत्पुत्रवन्नगगणा पितृतुल्य बा, तूं

होई सुशीम्र; तव कायमवितमस्तु !' ९१ १ यक्षाच्या अंती यजमानास एक खान विहित आहे. तें अतिशपित पवित्र आहे

२ ६ संबोधन, ३ खरोखर, ४ घराहून, ५ ज्यांना उत्तम पत्र आहेत अशा पुरुषांच्या समूहांत, ६ बापाप्रमाणे ( तू हो ! ), ७ तुझें काय निरविध्र घडो ।

सर्ग १. १५

[उ.जा.1 *ऐसी मुनीची पारिसानि काने आज्ञा तई प्रीतमनं नृपाने, “बरे,” असें बोळुनितो सभार्य स्वीकारि जोडोनि करांस आर्य.९२ [जा.वि.]तो सत्य प्रियभापणी मुनिगणीं श्रेष्ठ स्वये यापरी सांगोनी नृपनायकास विधिचा शूनू हि युक्ती खरी, झाली रात्र बरीच हें हि मग तो जाणानियां मानसे, “वत्सा, जाय निजावयास,'' हमणनी आज्ञा तया देतसे. ९१ राजाला उपचार योग्य असती ते त॑ करावे, अस होते त्या मुनिळा तपोबल, परी त्यांन न केळे तर्श; भूपाळा व्रत उक्त जै तदुचिता शास्त्रांत सांगीतली शय्या दर्भमयी ब्रतज्ञ मुनिने एथ्वीश्वरा योजिली. ९४ तेव्हां दावियली वसिष्ठमुनिने त्या पणशाळा भली, राणी आणिक तो यथीक्तनियमे तेथे गुखं नीजली; जेव्हां अध्ययनाथे शिष्य उठले तं तळूनी ऐकुनी, आतां रात्र न फार, तर्क असला केला तयांनीं मनी, ९६ या पकारे भ्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणेशशास््री ठेले त्यंबककरकृत माकूतपयात्मक भाषांतरांतीळ हा वसिष्ठाश्रमगभून नामक प्रथम सर्ग समाप्त झाळा असे. ज्याचा तात असे सदाशिव कृति, माता सती पार्वेती, गांव 5यंघक हँ, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, त्यानं णे रघुबंश नामक महाकाव्य प्रयत्ने महा केलें प्राकृत, त्यामधील पहिला हा सर्ग आहे पहा.

$$: अथवा ( याच अर्थांचा दुसरा छोक., ) [शा.वि.] आशीवादपुरःसरा गुरकृता आज्ञा तई ही अशी ऐकोनी ससुदक्षिण क्षितिपती संतोषला मानसी; नम्रखे कर जोडूनी वदतसे “ हाँ जी |! अता. यापरी हा शिष्या अपला करीळ विधिवत्‌ या धेनुची 'चाकरी,” ९ १ ब्रह्मदेवाचा, २ पुत्र ( वसिष्ठ, ) ३ मोठ्या प्राताकाळीं उदून विद्यार्थ्योरनी पढत बसावें असा संप्रदाय त्या काळीं होता असें या छोकाथावरून व्यक्त होतें,

१६ रघुवंश.

सर्ग दुसरा.

श्होक.

[स्र.] प्रातःकालीं सुगंधाकश्षत विमल फुळें वाहिली घेनुकेला,

भार्येने भूपतीच्या मुनिवरहवनासाठि तंह्दोह केला,

वत्साते आंखडोनी नरपति तिजला सोडि रानांत जाया,

सत्कीर्ती. हेचि ज्यांचं धन तृपति असा तीस लागे भजाया. १ [शि.] खुरांच्या विन्यास सरज पथ जो शुद्ध करिती,

तथे मार्गे राणी तैंदमुगमना होय करिती;

श्रुतीने केला जो परम शुचि अर्थ प्रकट रे,

तया अर्थालागी स्मृतिहि जशि ळोकीं अनुसरे. १

[उ.जा.] वाटेत कांटे, वार्ने गार वारा, तसा कसा सोशिळ ही उभारा, अशी दया फार मनांत वागे, हझणोनि धाडी नृप तीस मागे; समुद्र चार स्तन तेचि होती, गोरूपिणी हे धरणीच हो ती कल्पॉनि ऐसें जणुं भूमिपाळ, करी तिचे रक्षण तो ळुपाळ. ३

वि]. ब्रतार्थ गोसेवक जाहला स्वतां, तो सेवकांदेखिळ धाडि मागुता, रेक्षा परांपेक्ष तया कधी नसते; अशी प्रतापी मनुसंतती असे. ४

डि.जा.] आस्वाद ज्यांना बहुसाळ येई, असे तृणयरास मुखांत देई, अंगें तिची खाजवि तो नरेश, कॅरी निवारी अपकारि दर्श,

नट कटर ट्ट. दया, धाक काडला तचा आ” ७6 लया "१ शाशी फशी 0000 ८ -“*“ 4- * 20००-००

(. ०-५ ७५

१ त्या गाईचे दोहन. २ धुळीने भरलेला. ३ त्या गाईच्या मागून जाणें, ४ श्रति म्हणजे वेद. हा अत्यंत विस्तीर्ण व दुर्बोध असल्याने त्यांत सांगितलेल्या धर्माचे ज्ञान मंदमतीजनात होणं अशक्य असें जाणून मन्वादिक जे मोठे ज्ञानसंपन्न झाले, त्यांनीं भुतीचा अथ मनांत धरून तदनुसार धरमप्रतिपादक अशी व्यवस्थित व संक्षिप्त व सुलभ अशी स्मृतिरचना करून धमेशास्र प्रवृत्तीत आणिलें, ही गोष्ट लक्ष्यांत आणून कवीनें स्मुतीची उपमा राणीला ( सुदक्षिणेला ) दिली. ती अशी कीं श्रतीनें पूर्वी प्र्षिपादित जो अर्थ त्यालाच अनुसरून तिच्या मागून जशी स्मृति प्रवरत्त झाळी त्याच रीतीने घेरूनें अगोदर जो मार्ग धरिला त्याच मार्गीचें अनुसरण तिच्या मागून राणीने केलें याप्रमाणे साह्य आल्याने ही उपमा फार समर्पक झाली, ५ “रक्षाध त्याला नलगेचि दूसरा स्वये प्रतापी ममुवंश् हो खरा ” असे पाठांतर, ६ बहुत. ७ हातांनी, ८ डास,

मानही त ब्टब्कमदप्या शा 2 एकण

सर्ग २. १७

वाटे मनाळा तिकडेच भाय, परी करीना तिस अंतराय,

तीच्या घराधीश्वर तें स्वभावें, सेवत तो तत्पर होय भावे. ५ [वं राहे उभी ती मुनिधेनु जोवरी, ठाके उभा सादर भूप तोंवरी;

स्वेच्छावशे ती जंव होय चालती, तो चाळता होय तई धरापती; [उ.जा.] बसे तः॑ तोहि बसे महीप; ती पी जला तैं जल पी दिलीप;

छायेपरी घेनुस तो नृुपाळ ळसूनि वर्ते वर्नि सर्वकाळ. ष्‌ [शा.वि.] छत्रादि 'लितिपंत्वपूचक जरी चिन्हें न होतीं वर्नी,

त्याचें अहदुत तेज देखुनि गमे हा भूप ऐसें मनी;

ज्याच्या आंत मैदातिरेक असुनी, बाहेर गंडस्थळी

वाहेना मद, तो गरजेद्र, उपमा साजे तई त्या भली. ७ [ुम.] लछतातंतुनी केश गुंडाळलेले, असा राज्जचापास घेऊनि चाढे;

जणू घेनुरक्षामिपाने अमूप, वनीं शासि तो दुष्ट पत्वांस भूप. ८ [श.वि, राजासच्चिध चोपदारहि नप, तेव्हां तर्ैः बाजु

होते चित्रविचित्र ते मवकळे शॉखास्थपशिस्वर्न,

“भूपालाद्र योग्य संप्रति,' असें आणोनि जाणो मनी,

: स्वामिच हो विजयी !' हणोनि करिती सानंद छट्कारणी. ९

अम्नीच्या परि कांतिमान्‌ स्वनिकटी भूमीपती हिंडता,

“हा पूजाहे !' अस विचारुनि मनी वायुप्रयुक्ता छता

आनंदे विमळे फुळे उधळिती वेगें तयाच्या वरी;

जैशा नागरकन्यका उधळिती लाह्या प्रमोदें करी. १५

हातीं शस्त्र तरी दयाद्रे हृदयीं हा, हे वया सांगती

निःशके हृदये, झणोनि हरिणी विश्वापुनी वागती;

डोळे फार विशाळ जे सैफलता त्यांची तई जाहली,

१ छत्री चंबर्‍्या वगेरे, २ राजेपरणास दाखविणारी ( भिम्हें ), ३ गवाचा अ- तिशय, ४ अपक्रारक, ५ प्राण्यास, ६ झाडें (“ ळळूकारिणी करिती ? याचा कर्ता). ७ मदाच्या योगाने मंजुळ, ८ खांद्यांवर बराळेळे जे पक्षी त्यांच्या शब्दांच्या यो- गाने तरु (“लळुकारणी करिती” असा अन्वय). ९ राजा नगरांत प्रवेश कलं लागला म्हणजे त्यावर तेथील कुमारिकांनीं लाण्या उधळाव्या असा आचार होता. १० दृरिणीते ( त्यांचीं स्वहूदयें सांगतो.) ११ सार्थकता (विश्ाळप्रणाची),

डु

शट रघुवंश.

जेव्हां भूपतिची यथेच्छ रुचिरा त्यांनीं तनू पाहिली. १! व॑राच्छिद्रमुखीं समीर शिरुनी जे कां ध्वनी ऊठती, पांब्याने घडणार कार्ये बहुधा ते तंवि संपादिती; गाती त्यावरि देवता वनगता उऱ्चस्वरानं स्वता कुंञामाजि बपोनि कोर्ति अपुली, ती होय तो ऐकता. १२ [वति.] शैलस्थनि्शरजळें बहु गार झाला, ये पुष्पसंगमवशीचि सुगंध ज्याला, जो मंद, तो पवन आतपपीडिताते, अत्यंत शुद्ध हाणुनीच भजे नृपांत. १२ [शा.वि.]वृष्टीबांचुनि शांत होय वणवा; पुष्पांफलांची भठी | वदी वृक्षसमु्चयास बरवी होऊं बहू छागली । दुःखा देइ न दुबळास बळिया प्राणी स्थिती यापरी इं झाली, तो नृप सवरक्षक तह येता वनाभ्यंतरी (ह. (.उ.जा.]दिशांस शुद्ध स्वगतिक्रमांमी फिरे करोनी दिवेपावसारनी, ] जाया गृहा पॅछवबरक्तवर्ण रविभभा आणिक घेनुपूण. १५ | [श.वि.] होम श्राड तरैंचि दान असल्या कार्यार्थ जीची स्थिती, ती धेनू परते वनांतुनि, तिच्या मागे फिरे भूपती सन्मान्ये विधिनचि यक्त विलसे श्रा जक्षी का जनीं तेशी भूपतिनं युता विलळसती झाली तह नेदिनी, १६ आले शूकर पैल्वलामधुनियां बाहर तेव्हां भठे स्वस्थानी बसण्यास मोर आपुल्या झाडावरी पातले तसा शाडळभामिभाग हरिणेब्राते तई वेढिला, __ ऐएणे श्यामाचि जाहले वन, तया पाहात तो चालिळा. १७ १ वेळूच्या छिद्रांत, २ वारा. ३ जाळीत, ४ उन्हाने पिडळेल्या, ५ सायंकाळी ९ प्लवाप्रमाणे रक्तवणे (असी रविप्रभा व घेनू या दोघीही स्वगमनाने दिज्षांस पवित्र करून संध्याकाळीं स्वग्रहा जाया फिरत्या झाल्या.) एयें फि या क्रियापदाचा कर्ता रविप्रभा आणि धेनु होय. त्यांतून एकदां रविप्रभा याशीं अन्वय व दुसऱ्याने घेनु याशी अन्वय विवक्षित असल्यामुळें फिरे हें एकवचनांत क्रियापद घातळें आहे. ७ डकर ८ डोंबकणांतून, % तृणांकुरांनीं युक्त भमीचा भाग, १० हरिणांच्या समुदायाने ११ डुकरे, मोर आणि हरिणे यांच्या योगानें (काळी झालेलीं वने)

सर्ग २. १९

घेनूची बहु थोर कास हाणुनी आयास तीते पडे, भूपाचे हि वपू गुरू ह्मणुनियां त्याळा पडे सांकडे, दोघांची हि अशा प्रयोजनवशे मंदा गती जाहली, येतां मार्गुति ते तपोवनपथा शोभा तिणे पावली. रट घेनूमागानि ये वनांतुनि पती, तेव्हां तयाची प्रिया पाहे त्यासचि टक्क लावुनि संती युग्ग स्वनेत्रांचिया, तै डोळ्यांस उपास फार घडले होते अशा हेतुने प्राशोनी नरुपतीप त्यांनिच गमे केळे जणू पारणं. १९ इव.) मागे तिच्या भूपति येत होता, आली पुढें जे नरनाथकांता, दोघांमधे ती विठसे तई, जी, संध्या जशी का दिनरात्रिमाजी. १० (व.] नमूनियां धाळि तिला प्रदक्षिणा, गंधाक्षतांनीं मग ती सुदक्षिणा, विशाल भालस्थल पूजि घेनुर्चे, प्रत्यक्ष जे द्वारचि अर्थसिद्धिचे. ९९ [शा.वि.]वत्साच्या विपर्यी समुत्पुक जरी, ती होऊनी सुस्थिरा घे पूजा, अतएव हर्ष उभयां अत्यंत झाला खरा; भक्तांचे हितकारि धेनुपरि जे त्यांचा प्रसाद स्वर्ये होतां सत्वर अथसिद्धि घडते, हें नाणिजे निश्चये. ष्र इंव.] पादीं सपत्नीक गुरूस आधीं वंदोनि तो सांध्यविधीस साधी, ती दोर्हेनानंतर धेनु बैसे, सेवी तिळा सेवि वनांत गैस. २२९ [ए]. सेदार नृपती तिच्या जवाळि दिव्य ठेवी बली, तसीच उजळोनियां रुचिर मांडि दीपावली, बसे बसाळियावरी, निजळिया वरी तो निने, सकाळि उठतां उठे, तिस नरेश ऐसे भजे. २४ [ड.जा.] अशा प्रकारे नुपती समर्थ करी सदार ब्रत तो प्रजाथ, त्रासे न ज्याचे मन सत्कृतीस, क्रमी असे तो दिन एकवीप. ९५ (शा.वि.] राजाचे भजणें खंरंचि अथवा खोटें, यया तोळुनी पाहावें अशि वासना हछढ मनी येवोनियां नंदिनी

१ अर्थात्‌ चालण्याविपर्यीं, ९ त्यांच्या गतीने, ३ हें अव्यय आहे, ४ वूध काढल्या- नंतर, ५ ख्रीसहवतमान ( नृपती ),

"माम

२५

[व.ति,]

रघुवंश.

गंगोघाजवळी सुकामलतुणे होती जिथे चांगलीं त्या श॥ैलेशगृहोद्रीं भयकरी एके दिनीं पातली. २ पीडावया हिस न हिस्ले मने हि शक्त, शेसा मनीं धरुनि निश्चय घेनुभक्त शोभेकड नयन दे गिरिव्या परदेशी, ता सिंह दष्टि उुकवोनि धरी तयेशीं. २७

[शा.वि.] आक्रोशा करि वेनु, तो ध्वनि महागैळोदरी दाटला,

विं.]

एकाएरकिंच आतेवत्सळ नृपें तत्काल तो ऐकिला,

होती ढृष्टि निमम़ शेळपतिच्या आळोकनीं जो, तंव

तीत ओढुनि आणि दोरिपोरे तो तहीर्घहंबारव. र्ट घेनू रक्त तिचे वरी मृगपती होता बळें बैसला,

तो बाणासनधारके नुपवरें वारे तई देखिला,

गेरूचा बहुलाल जो गिरि तयाच्या पृष्ठभागी असे

ठोभ्राचा तरु फुळ, त्या पारे तया तैं केसरी तो दिसे. २९ बुके नृपार्चे अवधान तै जरी, दैयाब्यि सिंहावरि चाल तो करी; वधा्थ भात्यांतुनि ओढण्या शर मागें त्वरेने चूपती करी कर. १०

(शा.वि.]भूर्प दलिणहस्त तूर्णित शरस्राहार्थ जे घातला,

[पै.]

तेथे बेसुनियां बहू चिकटुनी तैसाचि तो राहिला;

मुष्टीमाजि पिसे सुरंग, विल्प्ते कांती नखांची वरी,

शोभे भूपतिची भुजा अचल ते भित्तिस्थचित्रापरी. २९ बाहुस्तंभवशं बहु तितिपति क्षोभोनि चावी रदीं,

ध्याया सूड करी प्रयत्न, परि तच्छक्ती न चाळे तदां;

होतां क्षोणबळ त्वरे आहे महा मंत्रोषधांनीं जसा

क्रोधाने जळतो, मनीं तडफडी भूपाळ तेव्हां तसा. १९ दैवे अपूर्व स्थिति जाहली असी, देखोनि तो विस्मित होय मानसा; बोले तह सिंह मनुष्यवाणिनें, नृपास आश्चर्थ दिले बहू तिने. ३३

१ हिमाळयाच्या दरीत. २ हिंसा करणारे (इिढव्याम्रादि २ फासा दरांत. २ हिंसा करणारे (सिहव्याप्रादि), ३ पीडिताविपयी दयाल. ४ त्या इृष्टीते. ५ जशी दोरी ओढून आणिते तसा तो हबारव दृष्टीला ओढून आणी भेता अन्वय, ६ दयेचा सागर, ७ दांतांस (चावी), ८ सर्प,

सर्ग २. २९

[उ.जा.] “ आतां, नपा, हे श्रम सोड साच, हें शस्त्र माझ्यावरि बा वृथाच; जरी हि वाय्‌ उपडी तरूशीं चाळे कस तह्ठळ पर्वताशी. १९४ [ा.वि.] कैळासापरि शुभ्रवर्णवृषभीं बैसावयास त्वरे, मत्एष्ठी पद ठेवितो शिव ह्मणोनी हें असे शुळ रे, भूपा, जाण निकुंभतुल्य मजला, मी शंभुचा [किंकर बा कुंभोद्रनाम, गोष्टित यया कांहीं नसे अंतर. १५ आतां देखाशि तू समोर अपुल्या हा देवदारू तरू, ज्याला शंकर मानितो निशिदिनीं कीं आपुलें लंकरूं, म्राशोनी गिरिजाघटस्तनगता माधुययुक्ता पँया, झाला तेद्रस जाणता, शैहाचे बा जाणं नृुपाळा जया, ९६ [उ.जा.] एकेदिनीं कंडु सुटे कपोला हणोनि वन्यड्टिप एक आला, घांशी बळें तो जंव या नगोते, गेली ययाची निघुनी त्वचा ते. देत्यांसर्वे युद्ध करी कुंभार, ते त्यावरी टाकिति अस्त्रभार, तेव्हां जसा खेद उमा करी ती, झाली तई खिन्न तयाच रीती. २७ [शानवि.]तेव्हांपासुनि रक्षणार्थ तरुच्या इंशे ' मला ठेविलें, व्हावा त्रास गजांप फार झणुतनी सिंहत्वही हे दिलें, प्राणी येइळ कोणि दैवगतिने एथे तया मारुनी खावे, ही मज 'छेति जाण, नपते, देवे दिली नेमुनी, १८ [डन] नूपा, जाहलीसे क्षथा फार दीप्त, हिच्या पारणेनेंचि होईल तृप्त, हिला अंतरीं मेरिळे इश्वराने झणोनीच झाले असे एथ येणें. जसा अंबरी आकळोनी विधूळा पितो राहु त्याच्या सुखाने सुधेला, तसा घेनुला मी धरोनी स्वये या पिता रक्त हीचे पुसे देख, राया. १९ अतां येथुनी जाय, भूपा, घराळा, न संकोच वाटो तुझ्या बा मनाला; तुवां दाविळी शिष्यभक्ती गुरूळा, न अन्याय वाटेल यामाजि त्याला, नंदीवर, ३ पार्वतोच्या घटतुल्य स्तनांतील, पक्षीं पारवेतोच्या घटरूप स्तनांतीळ, ४ दुग्पा पक्षी उदका, ५ पयाचा स्वाद, ६ षडाननच, (या होकांत तरपक्षां जलादि अर्थ व गुहपक्षीं दुग्धादि अथे छेषानें जाणावा ), ७ ज्या पयोरसा. < रानांतील हत्ती, ५ वृक्षातें. १० षडानन, ११ शिवानॅ, १२ उपजीविक्रा, १३ गुष्ला.

२९ रघुवंश.

[शां.वि.] जेव्हां रक्षण वस्तुचे, नृपवरा, शस्त्रप्रयोगं घडे, तेव्हां शस्त्रवर्शे अवश्य, नृपते, लोकीं करावे पडे; शस्त्रोपाय न जेथ, वस्तु मग ते नाशास पांवे, तरी नोहे दूषण शस्त्रधारकनरा; ही गोष्ट आहे खरी.” ४० [ख.] ऐसी वाणी प्रगल्भा परिसुनि हॅरिची, होय भुपास ठावे कीं ही माझ्या बलाची परंतिहति धडली सवे शंभुप्रभावे, तेव्हां ही जी अवज्ञा मम घडलि, न ती ग्राह्म होणार लोकीं, ऐशी शांती मनाची करुनि नरपती खेद टाकी विवेकी. ४१९ [अज.] बैधी इंद्र वजास टाकावयास, शिवे ढष्टिने स्तब्ध केलं तयास, तसा बाण मारावयाचा उपाय न चाले, तई बोलता होय राय. ४९ [वं] ''चेष्टा न कांहीं मम चालते अतां,बोळेन त्या ही हसशील तत्वतां, तूं जाणशी सर्व मनोगतास रे, मी सांगतों यास्तव सवथा खरें. ४ ३ [व.ति.] सृष्टिस्थितिप्रल्य जो करितो भगाचे, तर्च्छासन स्फुट मळा अविल्ध्य साचे; हे अम्रिहोत्रिधन सत्तिध नाश पावे, याचोहि रक्षण मळा उचित स्वभावें. ४४ [भुप्र) यया एक, सिंहा, असे रे उपाय,तुवां भक्षिने आज माझाच काय, जिचा वत्स तान्हा घरी वाट पांहे,तिळा सोडण्याची करावी रुपा हे, ! ४५ [३..] ऐकोनि हे भाषण सिंह हांसे; तेव्हां तयाचे मुख फार वासे, देष्टाप्रभेनें दरिच्या तमाळा नाशूनि तो उत्तर दे नपाढा. ४६ बिं.] “प्रभुत्व साऱ्या कितिचें तुला असे,तारुण्य लावण्यहि आंग हे वसे; बहूत अल्पास्तव टाकुं इच्छिती झेणोनि मूढ क्षितिपाल दीससी. ४ ७ [अुग्न.] दयेने जरी अर्पिसी हा स्वकाय, तरी एकली मात्र वांचेळ गाय, तुझ्या वांचण्याने प्रजापालनाचें महत्कार्य साधेल साऱ्या जगावे. ४८ [शा.बि] 'घेनूच्या मरणामुळें गुरु बहु क्षोभतेळ अम्नीपरी, त्याते शांत कसा करूः?' भय असं वाटे जरी अंतरी, १ सिंहाची. २९ _ १ तिह्ाची. २ पराभव. ३ पराभव. ४ शिवाच्या प्रभावाने झाळेळा जो पराजय

तो पराभव असें लोक समजणार नाहींत असा अर्थ. ५ पाही, ६ त्या शिवाची आज्ञा. ७ धेनुरूप. ८ देह. « ' म्हणोनि तूं फार गव्हार दीसती असें पाठांतर.

टप कणणणापयश 0झणापा पलधा णा ण काण णणणाएकिे णाणाशाणण णाणांपणाणाटाणाप्य - ८

सर्ग २. २३

एकीबद्दलळ कोटि घेनुहि तुला द्याया नसे सांकडे, देती बा प्रतिंवेळि दूध भरुनी ज्या मोठमोठे धडे, १९ यासाठी सुखभोगसाधन तनू देऊं नको ही धसी, एतत्तल्य बहूपयुक्त दुसरी नोहेच वस्तू असी; भूमीर्चे सुसम्रृदध राज्य बरवें जै होय, राया, तया इंद्राचे पद्‌ बोलती बुध, नसे संदेह गोष्टींत या.” ५० [व.त्रि. ऐसे वदोनि मृगराज उगाच ठेला, त्याचा प्रतिध्वाने गुहोर्दारे थोर झाला, सिंहीाक्ति जी नरपतीस, गिरी हि तीत उच्वस्वरं कथितसे जणुं भूपतीते. ५ [इम.] असें बोळतां सिह ग्रंभीरवाणी, भय धेनु पाहे रूपा दीनवाणी, दयेने द्रवे अंतरीं तो नृपाळ, पुन्हा बोलुं लागे तयाशी कुपाळ.५२ ५ झतापासुनी तारिती, याचि बीजे जनीं क्षत्र हा शब्द रूढींत सान, घडे तहिरुडधा कृती स्वीयहात, जळो जीव आणीक साम्राज्य हीत.५१ [व.ति.] धेनू बहूत दुभत्या दिधल्या गुरूस, होईल केवि परितोप तिही तयास, ही कामधेनुस उणी अणुमात्र नोहे, त्वां ताडिली शिवबळेचि, न अन्यथा हे. ५४ [व] आतां हिचे रक्षण तूजपासुनी असे मला न्याय्य तनूहि वेंतुनी, साधेल एणें तव पारणे, हरे, होणार नाही मुनिकम छुप्त २.५५ [शा,वि.]तूं ही जाणसि पारतेत्र्यजनित दुःखें कशी काय तीं, रक्षाया तरु हाहि पाहि तुजला आयास होती किती ! | झाळा वस्तुविनाशही, तारे करी जो आंगराखूपण ' त्याला शक्‍य नसे धन्यास अपुळें दावावया आनन. दष [ड,जा,] धरोनि कांहीं हृदयांत हेतू मार्त वधायास न इच्छिशी तूं,

तशात टाटा ककत णा "टी 0 शा.

१ ज्या धेनू प्रतिवेळीं मोठमोठे घडे भरून दूध देती असा अन्वय. ९ हें संषोधन. ३ सिंह. ४ सिंहाने राजाप्रत केलें जे भापण तेंच उंच स्वराने पर्वतही राजाप्रत तांगतो काय असी प्रतिध्वनीवर ही उलोक्षा होय, ५ हे सिंहा,

२४ रघुवंश.

तरी यशोरूप तनूहि माझी रक्षावयाची करिजे ळपा, जी, [शा.] पांचा भूवांपासुनी देह होतो, नाशा पावे निश्चयाने, अहो, तो; त्याच्या ठायीं आमुच्या सारिख्यांची नोहे आस्था,गोष्टि हे जाण साची.५७ [वं] *“ल्लेहास संभापण होय कारण,' हे बोलती सर्वाहे जाणते जन;

पडोनिथां गांठ वनांत आपुली संभापणे दैववरींहि जाहली; [शा.] तेणें झाला ल्लेहसंबंध आजी, आतां जी कां प्रार्थना तूज माझी

ती'चा तूर्त योग्य नोहे नकार आणी याचा अंतरीं बा विचार,?/५८ [उ.जा.] * तथास्तु ' ऐस वदतां मूगद्र, संतोपळा फार मनी नरंदे;

होता तयांचा चिकटोनि हात तो मोकळा होय तदा क्षणांत,

[ह.वि.] मग शैरासन ठेवि धरेवरी, गृप संमाहित होउाने अंतरीं, मृगपतिम्रति आमिर्पांपडसी स्वतनु अपुनि घे सुख मानसी. ५९ [शा.वि.] *आतां क्रूर मृगेद्र घालिळ उडी,' ऐसे मनी जाणुनी खालीं तोंड करोनि भूप बसला तो धीरँंचूडामणी; आकाशांतुनि पुष्परृष्टि बरवी त्याच्यावरी तत्झणी केली विस्मितमान्स करुनियां विद्याधरांच्या गणी. ६० : वत्सा, ऊठ !' अशी सुंधासुमधुरा वाणी उठे ते बरी, ती ऐकोनि नृूपाळ पाहि वरि तों त्याला दिसेना हरी, घेनू मात्र उंभो स्वमातृसडशी होती पुढे. एकली नींच्या स्रेहवशे स्तनांतुनि पयोधीरा त्वरे चालिडी. ६१ भूपा विस्मित देखुनी वदतसे घेन, “ ठपाळा, खरें माया दावुनियां परीक्षण तुझ केळं असे मीच रे; नोहे बा मन मारण्यास, नुपते, त्या अंतका ही बळ अन्याचा मग पाड काय! मुनिच्या ऐसें ळपेचे फळ. ६९

[अम.] गुरूच्या ठिकाणीं तुझी भक्ति फार,दया तेवि माझ्या ठिकाणीं अपार, यया पाहुनी तुष्ट झालें, नुपाळा, वरा मागुनी वेड तू शीप्र, बाळा.

हिना बड्या

१ सिंह, २ राजा. ३ धनुष्य, ४ समाधानयुक्त, ७ मांसाच्या गोळ्याप्रमाणे. ६ धीर "पुरुषांत श्रेष्ठ, ७ अमृतासारखी मधुर, < सिंह, « उभी होती असा अन्वय, १० भा- पल्या मातेसारिखी. ११ दुधाची धार, १२ यमाढाही, १३ भक्ति ब दया यांस.

सर्ग २. २५

जगीं अन्य धेनू दुधा मात्र देती,तशी बामला तूं न ठेखी स्वचित्ती; अभौष्टार्थ देणार मी जाण,भूपा,परसन्ना तुला जाहळें आजाबापा.'' ६१ [शा.वि.] ज्याने बाहुबळे जगीं मिळविला अत्युद्ठटे “वीर! हा राब्दू, स्वीय करां जुळोनि वदला तो भूप हर्ष महा. “माते, वंशसमुन्नती करिल्सा सत्कौर्तिमान्‌ शूर ही व्हावा पुत्र सुदझिणाजठारिं या, इच्छा मळा जाण ही. ९४

[व.ति.|. “वत्सा, तुळा तनय होइल शीध तैप्ता,

त्याला उपाय करि आजि कथीन ऐसा;

पी काढुनी दलेपुटांत पैया मेदीया,''

आज्ञा अशी करि तया मुनिधेनु राया. १५ [शा.वि.] ।'।वत्सी पाजुनि, होम होउनि, उरे जै दुग्ध, हे धुके,

ते प्यावे गुरुला विचारुनि, मना ह वाटतें गे निके;

जैसें पालन भूमिचे करुनियां पष्ठांश मी घेतसे,

चित्ती येत असे अजी तव पयःपानी करावं त्से.” ४६ (श.] भूप ऐसी धेनु विज्ञापिजेठी, ते ती पूर्वीहून संतुष्ट झाली;

ती दोघेही डोगरांतूनि मार्ग आली सीर्ये आश्रमाठागि वेर्ग.१७

[वत. घेनुभसाद गृपतीवरि जाहठेला

सानंददत्तिवरुनीच कळोनि आला;

जाणो पुनश्व वचनंहि कळावयास

विज्ञापुनी गुरुस तो कळवी प्ियेसे. र्ट

[शा.वि.] वत्सा पाजुनि, होम सारुनिहि, तै क्षीरांश जो राहिला, आज्ञेने गुरुच्या दिलीप नृपती तो प्राशिता जाहला; त॑ न क्षीर परंतु मूर्त यशचि, प्रत्यक्ष जे पांढरे, जाणा प्राशियळें बृपं सविनय अत्यंत तृष्णातुरे, ९

१ हें संबोधन , २ द्ोणांत, ३ दुग्यास. ४ माझ्या, ५ त्या राजाला मुनिधेनु असी आज्ञा करी असा अन्वय, ६ वांसराला, ७बायकोस, डं

२६ रधुवंश.

। | देवोनी इष्ट आशीरवचनसमुद्या म़रेमभावे अमोधा, | राजाला राणिलाही गुरु निजनगरा धाडिता होय दोघां. ७०

| | ा [व.ति.] अस्नी, वसिष्ठगुरु, आणि तैदीयपत्नी । घेन सवत्स, इतुकयांस नृपाळ यत्नी वंदोनि आणि करुनी कुशलाथं सव्य, गे निघे शकुन पाहुनि भूप भव्य ७९

|

1

|

| |

हि [इ.वि.] श्लैतिमनोहर वाजति घंटिका, बसलिया नळगे तिळही धका, | स्सलगहीन व सिद्ध, असा रथ नृपतिचा तंव जेवि मनोरथ. |

|

|

|

[व.] आरूढ झाला ठप त्या महारथी पत्नी सवे घेडाने ता महारथी, तेभे विराजे बहु तो रथांमधे, शोभे जसा सूर्य नभःपथांमर्धे. ७९

[शा.वि.] ज्याचे दशन कांहि काळ अगदीं लोकां नसे जाहलें,

तैसेचि ग्रतकष्ट भोगुनि वपू ही क्षीर्णता पावलें,

यासाठी प्रतिपेद्दिधूस बघतां सोत्कंठ चित्ते जनीं

डोळ्यांची नचि होय तृप्ति, ताशि या भपासही देखुनी, ७२ जेथे लावियल्या ध्वजा विलसती अत्युत्तता अंबरी,

ऐशा स्वीयपुरींत इंद्रसम तो राजा भंवेशा करी

तेव्हां पौरजन स्तुतीस करिती संतोपुनी अंतरी,

घेडे रीज्यधुरेस मागुति बली भूपाल खांद्यावरी ७४

| र अत्रीचें नयनोत्य तेन धरिती झाली पुरा! नशी | किंवा शंकरतेभ जन्हुतनेया कुक्षींत ठेवी जशी

४५0 0४ कीती 0 १टीषणण फण ीश ती कीट 0 200000-22/04000290-0---*““-“-

१ सफळ ( असा भाक्ीर्वोदाचा समुदाय), ९ वसिष्ठसरी (अरुंधती ). १ बांसरात- हित, ४ कल्याणकारक, ५ कानास गोड लागणारी, ६ पतन न पावणारा, ७ रथपक्षीं तयार, मनोरथपक्षीं सफल, ८ कांही. काळ अदर्शन व ब्रतमूळक शरीरक्षीणता या गोष्टी चंद्र व राजा या दोघांकडे ही लागू आहेत. ७ शुक्कपक्षारंभीं चंद्रास पाहून जशी लोकांची त्रप्ती होत नाहीं तशी या राजास पाहून ही त्यांच्या नेश्रांची तृप्ति होइना. १० आकाशांत, ११ राज्यधुरेस खांद्यावरी घे ह्म० राज्यकारभार पुनः पाहूं लागे | | १९ चंद्ररूप, १३ आकाश, १४ षडाननरूप. १५ गंगा.

मया मकष्>

शर्कय

सर्ग १. २९७

तेशी कांतंकुलोन्नती करिलशा गर्भा घरी ती तैती, त्याते येडानि सवलोकपतिची तेजे तदा मीळती. ७५

था प्रकार श्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणेशशास्त्री ठेले ञ्यंवककरकृत प्राकृतपद्यात्मक भाषांतरांतील हा नंदिनीवरपदाननामक ह्रितीय सर्ग समाप्त झाला असे.

ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पार्वेती, गांव यंबक हे, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, त्याने जे रघुवंशनामक महाकाव्य प्रयत्ने महा

केलें प्राकृत, त्यामधील दुसरा हा सर्ग आहे पहा.

सर्ग तिसरा. मछोक.

[शा.वि.] जे. कां भूपतिचा मनोरथ गमे प्रत्यक्ष साचा जनां, उद्लासमद उत्सवप्रकट जे भासे सखीलोचनां, हेक्ष्वाक्वन्वयसूत्र अचुटित हो ज्याच्या वशें जाहलें, ऐसे दोहदचिन्ह राणिस तया होऊं तई लागलें, १ *झाठी फार कशा तनू ह्मणुनियां घाली उणी भूषणे, ठोभ्रांचे परि पांढरे मुख तिच झाले फिकें कांतिनं

१ भत्यांच्या कुलाची उन्नती करील अशा ( गर्भास ). २ पतित्रता ( सुदक्षिणा ), ३ इंद्रादिक जे लोकपाल त्यांचीं, ४ दोहदचिन्ह. ५ इक्ष्वाकुनामक राजाचा वंश तद्रूप जे सूच. ( तें ज्याच्या योगानें अत्नुटित म्ह० अखंडित झालें असा अन्वय ), * अथवा (वरील अर्थांचाच दुसरा छोक.)--- [स.] डोहोळ्यांच्या व्यथेनें तनुस कृशपणा येउनी क्षीण झाली, फिक्का झाला मुखेंदू घहु जड म्हणुनी भूषणें अल्प घाली; पाहांटेच्या सुमारें विरळ डडुगणें चंद्र निस्तेज तैसा, त्या राचीचा मला हो उचित दिसतसे तीस दृष्टांत खासा. ९

-- 2 "---2 पपप याण भोला ८ क च पी

२८ रधुवंश.

तैं, मंदेपरभचंद्रयुक्त रजनी होते पहांदे जशी, व

जै तारा विरळा नभी ठुपतिची कांता दिते तै तसी. २९ मद्रंधी मुख भूपती युवतिचे हुंगी रहस्यस्थली

वारंवार, तरी तया नृपतिची तृप्ती न त जाहली;

श्रीहैमांती घेनबिदुसतिक्त असल्या त्या पेश्‍्वला हुंगुनी

जैसा हत्ति न तृप्त होय रुचिरें गंधे महाकाननी. १ भावी पुत्र समस्त वैरि जिणुनी तो चक्रवर्ती महा,

स्वर्गाचा मधवा, तसा पृथिविचा होईळ भोक्ता पहा,

हें आणोनि जणूं मनांत इतरां टाकोने सार्‍्यां रसां,

राणी शूरस भोगण्यास्तव धरी सहक्षणी ठाळेसा. ीी

“ संकोचें न वदे मशी मन तिचें इच्छी जया वस्तुला, सांगा, आजि पदार्थ जो प्रिय तिळा, तो शीघ्र तुही मठा," ऐप उत्तर कोळेश्वर तई उत्केठिते मानत

राणीच्या सखयांप्रती धडिघडी तो खोदखोदूं पुसे. ६

[शा] ज्याचा ज्याचा डोहळा तीस होई, ते ते वस्तू भूप आणून देई, स्वर्भीही त्या कांहि नोहे दुराप, हाती घेतां तो स्वये सज्ज चाप.

[पृ.] निरस्त मग जाहळे सकळ दोहदळेश ते,

तसेच बहु पावळे अवयव क्रमे ट्िते;

गळून पडती जुनीं, मग नवीन येती दळ,

तया पुलतिकेपरी वपु तिचें तई शोभले, ७ [वर्नत.]. जातां अशी बहु दिने स्तन पुष्ट झाले,

ळष्णत्व फारचि तदीय मुखांप आले;

भंगे जसे रुचिर बेसति पक्षेकोशी,

दष्टांत तोहि कमि होय कुचडटयाशी. टं

क ििगिशाअ अ ॅ्िस्ाा्गाबंबज अडू मन्काकळवाड्यनळवन

रयुक्त प्मकोशाची ही उपमा न्यून म्हणजे त्याहूनही स्तन सुंदर दिसले.

[ए.]

[शा.वि.]

सर्ग ३. २९

निथान उदरी जिच्या, धरणि ती विराजे जशी;

जिच्या जठरिं अभि, ती विठपतते शमी कां जशी;

जठोघ उदरी जिच्या, अधि सरस्वती शोभती;

नृपाशि गमली तशी तंव निजा सगर्ा सती. ९ पत्नीप्रीति, उदारता, र्पिजयें संपादिछे वित्त गे, पुत्रोत्पत्तिसमुत्य सौर्याहि तया भूपास होणार गे;

गोष्टी चार अशा, तयां अनुगुण द्रग्यास वेंचूनियां,

केल्या पुंसवनादि भूमिपतिरगे संस्काररूप क्रिया, ९०

[ख्र.] देवाचे अंश आले, हणुनि जडपणा फार गभास आला,

[झा.वि.]

[पु.]

*--_*“॥*५४*-- शत

त्या योग क्लेश होती नरपततिदथितेलांग उत्थापनाठा जोडोनी हात कष्टे निजपातिस वदे, “ प्राणनाथा, बशावे,! जातां गेही प्रियेची स्थिति असि नघुनी शूप संतोप पावे. १९

ज्ञाते बाडेबिकित्सक प्रळतिळा नाणोनि गर्भाचिया

देती पौष्टिक औषधे, बहु जिही पुष्टत्व आठे तया, आपसचन्चेप्रसवा निजियतमा झाली स्वकाठी तिठा,

द्यो अभ्रास्वित, तेवि देखुनि नपा संतोप तें जाहळा. १९ उच्चस्थम्नहरपबक स्फुट जई होतं अनस्तंगत, अेश्वर्यगणास जे सुचविते लोकांत अग्याहत, मेथ्रादित्रयजन्य शक्ति करिते अर्था अनंता जशी,

त्या काळीं प्रसंवे सुतास विमला शूपाढपत्नी तशी. ११ प्रसन्न दिसती बिशा, पवन वाहती सौख्यद, प्रदक्षिणगतिक्रमा धरिति अधि शांतिप्रद,

सुगंगळ असे तदा सकळ होय भचक्र रे,

जगच्छुभद जन्मही भुर्वान कीं अशाच खंर. १४

१ निधान ( धनाचा ठेवा), ९ या नांवाची एक वनस्पती आहे. ५ फ्लीप्रीति, औदार्य संपत्ती, आणि भाविपृञ्विषयक आनंद या 'चार गोष्टींस अनुसरून, ४ टेकत डपःचार करणारे वैद्य, ५ बाळंत व्हायात टॅंकलली, ६ आकाश, ७ मेघांनी युक्त, < मंत्नशक्ति, प्रभावशक्ता, उत्साहशतति अशा तीन शातता राज्याच्या अंग्री असतात, ९ घनादिकाला, १० असंख्य ( हें अथाचे विशेष ),

१० रघुवंश.

[इ.ब.] खोलीत बाळंतिणिच्या शिशूचे ज॑ तेज फांके भवते तयाचे, शॉ णे ९

झाळे निशी्थीहिे सुदीप तेणे, निस्तेज चित्री लिहिल्याप्रमाणे. १९ [झम.] ैयगारांतुनी ढत्त पुत्रो्ववाचें तपाला कथी दासि येऊाने साचे, तयेच्या मुखांतीळ ऐकोनि वाणी, ठृपाला गमे गोड पीयूपवाणी, तह चामरें आणि शुभ्रातपत्न, अंदेय प्रभू मानि हीं तीन मात्र, दुजे त्यास सर्वस्व द्यावेच वाटे, असा हर्पसिधू हृदाकाशि दाटे. १६

[ए].. सिवार्तैकमलापरी स्तिमितेळोचने भूपती निजात्मजमुखांबुजा निरखितां सुकांताळाति, विधूदयवशें उचंबळतसे क जसा, अनावर नृपाचिया हृदा्यि हपे वाढे तसा. १७

[दु.वि.] गुरु वसिष्ठहि येडनि ठौकरी, शिशुस जातकसंस्कति जे करी, अधिकरम्य दिसेचि हिरा भला नव जसा निकपेवरि लाविला. १८

[शानवि.] होती मंगळवाद्यधोप बरवे, तै दुंदुभी वाजती, गाती तालसुरावरी छुमछुमा वारांगना नाचती, आनंदोत्सव हा महा तृपतिच्या सोधींच झाला नसे, स्वगीं देखिळ देवतागण करी संतोषिते मानसें. १९

[ज्.] साऱ्या राज्यांत कोणीहि मनुज न पडे बेंदिमाजी कदापी, ऐशी ठेवो व्यवस्था नरपाति धरणीरक्षणी तै प्रतापी; यासाठी पुत्रजन्मीं नचि नर गवसे बंधमोदा[प पात्र, कर्जातीनी पित्याच्या नृपतिच सुटला तो स्वतां एक मात्र! ९०

इंज) जाईल हा बाळक शास्त्रपारा, अंता रिपूच्याहि तसा. अपारा, गत्यर्थ धातू समजोनि त्याचें, ठेवी “रघू ' हें ठप नाम साचे.२१ [प... समृद्ध जनकाचिया बहुत यत्नयोगें भलें शरीर शिशुचे तड त्वरित टद्धिला पावले;

१ दोनप्रहर राजी. २ जनानखान्यांतून, २ अंतःपुरसंबंधास्तव एथे हे श्लीिंगी पाठ योजिळे. ४ निश्चल, ५ स्तब्ध, ६ बंदींतून सोडण्यास योग्य ( पुथजन्म झालें असतां आगंदानें बंदीवानास सोडावे असा जो संप्रदाय त्यास अनुलधून हैं वर्णन आहे ). ७ त्याप्रमाणेंच रिपूंच्या अंतरास पावला म्ह० शरू मारले,

च द, र.“ आ...

सर्ग ३, ३९

जसे किरण भानुचे प्रविशतां लघू इंदुळा सुपुष्टि नव येतसे, क्म तसा शिशू पावला. २९ [उ.जा,] जसे भवानीश्वर पण्मुखाने, ञस्ते जयंतेहि शनीद्र जाणें, तत्संमितें तत्सम तेहि दोघे, झाले पुत तुष्ट तये अमोबं. २९३ [उव] रथांगपक्ष्यापरि दुपतीचे परस्पर प्रेम विशेष साचे सुतामुळे वांडुनि ऊन व्हावे, परंतु झालें अधिक स्वभावे. २४ ुम्र.] वदे दाह ते बोळ तो बाळ बोळे, धरोनी तिचे बोट हाळूच चाले, तिच्या संगती चालतांना तयास, विलोकूनि संतोप वाटे जनास. ““प्रणामा करावें असत सांगतां ती, करी खाळती मस्तका प्रौढी, अशा बाललीलावशे बालत्याला, महाहर्प दे आपुल्या तो पित्याला.१५ उजा.] स्पर्शचि जाणों अग्रुतास वर्षे, त्या बाळका भूमिपति म्हधं डोळे मिटी घेउनिया निजांकीं, दिळीप तत्स्परीपुखास चाखी. ९६ [शि] ““गुणोत्कर्षे युक्त स्वतनुच दुजी घेउाने अतां, स्थिती मत्पृष्टीची करि अवतरोनी स्मरपिर्ता अते ब्रह्मा जेवीं, नरपतिहि तेवीं मुववशे “ मदीया वंशाची स्थिति तशिच झाली '” हाणतसे. २९७ [शा,वि.]केळें चोळ तई सुपे स्वशिशुचे जे तैं बहू शोभले, मंत्र्यांची ळतचूड होति बरवी त्याच्या वयाची मले क्रीडेते करिती समस्त, झुठुपें ज्यांच्या शिरीं चांगली, तीं सारी छिपि शीकण्यास्तव मुलें शाळेमधे घातली. [व.तरि,] मूलाक्षरे शिकुनि त्या शिशुच्या संभेत झाला प्रविष्ठ रघु पुस्तकवाचनांत, अल्पा नदीत शिरुनी मग त्याच ओं मासा जस्ता शिरतसे जलधींत वेगे, २८ [शानवे.] मोंजीबंधन शास्त्रयुक्तविधिने केळे, पुढें त्याजठा १ पप्पुक्ल व जयंत यांशी तुल्य जो गुत तेग. : ९ भवानीख्वर व शर्चीद्र यांच्याशी समान ( राजाराणी दोघें ), ३ वांटळें जाऊन (विभागळें जाऊन), ४ विष्णू, ५ त्रह- देव जवीं म्हणे तेवीं हा गपतिही म्हणतसे असा अन्वय, ( यांत गुणोत्कर्षे व मत्णीची स्थिती ही पदें महदेवाच्या व राजाच्या वार्क्यांतही लावायाची ),

द्र रघुवंश.

विद्यावेत गुरु म्रिया शिकविती संपूर्ण विद्या कला; गेळे नाहित यत्न राजगुरुचे थोडेहि तै व्यथ रे. शिक्षेचे सफलत्व लोकि घडते शिष्यानुसारे खरे! २९ [इ.व.] चतुःसमुद्रोपरि चार विद्या तो आक्रमी बुडिगुणेच सद्या, आदित्य भेसा निज अश्वयोगे सर्वी दिशां आक्रमितो सुवेगे.१० [शा.वि.]नेसोनी अतिशुद्ध शास्त्रविहिता ळष्णाजिनाते निके, भूपाळात्मज तो पित्याजवळि कीं अस्त्रां समंत्रां शिके, जो होता उपमानशून्य नृपती लोकी दिलीप स्वतां, घानुण्कांत हि त्यासमान दुसरा तैं नाढळे धुंडितां. २९ गोऱ्हा तो छृप थोर जेवि बनतो, छावा जसा वा करी, | टाकोनी शिशुता क्रेचि तरणा झाळा रघू त्यांपरी; गेली चंचलता लहानपणची, गांभीर्य ते पातले, त्यायोगें रघुचे शरीर पहिल्यापेक्षा दिसे चांगळं. ३१९ इं.) गोदानसंस्कार अटोपल्यावरी, त्याचा विवाह क्षितिपाळ तो करी; मनोहरा इंदुस दक्षकन्यका वरोनियां शोभति जैवि तारका. !व॑.] तदा महीपालपुताहि चांगल्या वरोनि त्या भूपसुताप शोभल्या, त्या उत्सवाचे निरखूने सोहळे, मनीं जनांच्या बहुसीख्य जाहलें. ३९ शि.बि.] मोठाठळे भुजदंड शोभति भले, छाती कंपाटापरी, । जाडी मान, व पृष्टताहि तनुळा आली असे साजरी; | ऐसा थोर पित्याहुनीहि रघु तो शोभे तरृच्या वशे, । नम्रत्वे तारे फार अल्पचि तदा लोकांमधे तो दिसे. १४ राज्याचा मुरु कार्यभार हलका व्हाया नुपे चितिले कीं, 'मत्पुत्र निसर्गनम्र, वरती शिक्षावशे ये भेळ या नम्रत्व विशेष, यास्तव शिरीं याच्याच द्यावा स्वता," ऐस योजुनि योवराज्यपदवी देई रघरूला पिता. १५ आद्यस्थान दिलीपरूप तजुनी अंश गुणेच्छू रमा, १ गीर्‍्द्याचा जसा मोठा बैल किंवा छाब्याचा जसा मोठा हत्ती होतो तसा. ' २ हत्तीचे पोर, ३ कपाटाप्रमाणें ( विस्तीण ). ४ स्वभावानेंच नग्न, ५ हे उत्तरान्वयी, विशेष नभ्रत्व भलें ये असा अन्वय. ६ लक्ष्मी,

0 |: ३२

झाला जो युवराजसंज्ञ रघु त्यामाजी करी आगेमा; जैसी तीचे पुरातना सरसिजा टाकोनियां नूतनीं सद्यःफुळसरोरुही प्रविशंते चित्तांत उछापुनी. ३६

[उजा] अग्नी जसा वायुसहायतेनं, भानू जसा वा शरदागमार्ने, मर्दे करी, तेवि सुर्त अपार असह्य जालें नूपतेज फार. २३७ [व.ति.] यज्ञाश्वरक्षणि सशस्त्र रघूस तेणे योजूनि भूपत़ि तयासह थोरसेने, निर्विध्सिद्धिस शेतकतुसा महीप नव्याण्णव क्रतुस ने विजयी दिलीप. ३८ आरेभि याग मग भूपति शंभरावा, चित्तीं हणे, “ मज शतक्रीतुभाव यावा; तो भूमिपाळ विधिपूर्वेक अश्व सोडी, रक्षार्थ वीरसमवेत रंघूस धाडी. रक्षी ह्यास जरि सावध वीरचक्र, हारी तयास तंव गुप्तपणेंचि शक्र; जो इच्छितो जाग शतक्रतु व्हावयास ऐेसेचि विध कारेतो मघवा तयास. १९ पाहोनि हें सकल सैनिक थक्क झाले, खेद विचारबल ते अगदी न चाढे; देवें वसिष्ठगुरुची इतुक्‍यांत गाय ये तेथ ती त्वारित नंदिनी पृण्यकाथ. ४० तो साधुमान्य रघु घेडाने घेनुमत्रा लावी सुशीप्र मानि भाव धरोनि नेत्ना;

१ आगमन, ९ लक्ष्मी, ३ थोरसेने योजून अशा अन्वय, ४ 'शंभर क्रतु म्हणजे यह ते केळे म्हणजे शतक्रतुत्व ग्टुणजे इंद्रपदवी प्राप्त होते, इंद्राने शतक्रतु केळे म्हणून तो स्वगींचा राजा झाला, कोणी शंभर क्रतु करे लागला असतां इंग्राला भय उत्पन्न होऊन तो त्याला विध्तें करितो, असे पुराणांत वर्णन आहे. इहानें शंभर करठु केळे म्हणून त्याचें नांव शतक्रातु पडलें, ५ नेता झाला, ६ इंगत्व, ७ पुण्यकारक आहे देह जीचा अशी.

षु

१४ रघुवंश.

तेणे समग्राहि अतोद्रिय वेस्तुजात योग्यांपरी दिसतसे रघुला क्षणांत

[झा.वि.] जेव्हां यज्ञतुरंगमास मघवा नेई रथा बांधुनी, तेव्हां तो उधळे बहू, तंव धरी त्या मातळी दाबुनी ऐसा पूवेदिशेकडे सुरपती जातां सुवेगे तदा, त्याते अश्वसमेत देखुनि रघू तो पावला संगेंदा त्याची तीं नयन सहर्ञ निमिपेहीने शरीरावरी घोडेही हिरवे विळोकुनि रध चिंती तदा अंतरी कीं, “ हा इंद्र खरा,” वदे मग महागंभीरनार्दे तया, त्यायोगें फिरवी गमे सुरपतीलागी पुढेजातर्‍या “हे इंद्रा, तुज मानिती बुध सैवीं मुख्यांशभागी असते, माझा तात अतां यथोक्तविधिने यक्ञास साधीतसे त्यामाजी अजि अंतराय करिसी, ही गोष्ट शोमे तुळा कैसी, बा सुरनाथ, यज्ञपतिला ! सांगे खरे हे मला !

[वर्गत.] त्रेळोक्यनाथ सकलज्ञहि तूं बला रे, यज्ञ जे नर तयां दममिजे तुवा रे; यज्ञास विश्व जारे तूंचि करीसि आतां, बा यज्ञनामहि नुरेळ जगांत, ताता. यज्ञांग मुख्य हय हा ह्णुनी ययात, बा, सोडणं उचित हेंचि सुरेश तूते; सन्मागे दाखविति थोर जगास जे की, ते दुष्टमा्गे न कधीं धरिती विवेकी, [छ.] ऐशी वाणी प्रगल्भा परिपुनि रघुची युक्तियुक्ता बेछारी

कटी-न-०-नयपपयणपणणट ण पया कटकट भाण ल

४९

४९

४्रे

४४

४५

४९६

१ इंद्रियांस अगोचर, ९ पदाथसमुदाय, ३ योगी पुरुषांप्रमाणे, ४ आनंदास, '५ गो- तमक्रपीची स्री अहल्या हिच्या बरोब इंद्राने व्यभिचारकरम केलें म्हणून “ तुझ्या अंगास सहक्ष भगें पडतील ” असा त्या क्रपीनें त्यास शाप दिल्यावरून त्याने त्याची प्राथेना बहुतप्रकारे केळी असतां, “तीं भगें नेत्रे होतील ” असा उच्छाप दिला, म्हणून इंद्र सहखनेत्र झाला, ६ पुढे जाणार्‍या सुरपतीप्रत असा अर्थ, ७ यक्षांत, ८ विश्न

९, हें संबोधन, १० हे इंद्रा, ११ इंद्र

मकनन

[ड

४

सर्ग २. १५

आश्रर्थाभोधिमाजी बुडुनि निधतसे तो तदा वजधारी; सांगोनी सारथ्याळा निजरथ फिरवी मागुता, सच्चेरित्रा दवेता झाला सुरेश प्रकटितमहिमा उत्तरा राजेपुत्रा. 2७

[उ.जा.] “जे बोळशी, राजकुमारका, हे, तें सर्वथा जाण यथार्थ आहे; परंतु ज्यांचे यश हेंचि एक असे धन, क्षोणिपंपुत्र, देख,

[.व.] त्यांनीं तयाशीच सवा जपार्वे; हा धम तू जाण, रघो, स्वभावे; पाळावया यासचि आज ळोकी आरंभिले कृत्य असे विलोकी. माझें यशीरूप धन प्रसिड, ज्या जाणती सर्व जगीं प्रबुड, त्याते हराया तव तात पौहे; सोसेल, बा, गोष्ट कशी मला हे! ४८

5.वि.] हरिचे एक जसा पुरुषोत्तम, शिवचि एक महेश्वर तत्सम, नवि जगांत असे नर, बा, दुजा, वदति है मुनि धन्य, नृपात्मजा.

इंव.] शतक्रतू तेविच लोकमान्य, मी मात्र आहे जगतीं न अन्य, हा शब्द कोणी नर अन्य लाहे, सोसेळ, बा, गोट कशी मळा हे!४९ [भा] कापिळेमुनिपरी म्या हारिला यज्ञवाजी, सकलाहि तव यत्न व्यर्थ होतील आजी, करिशिळ जरि कांहीं यत्न या्ळांग ताव, | गति सगरसुतांची पावशील सभावे.'' ५० [व.ति.] हांसोनि निर्भयपणं रघु जिष्णुंळा, जी, बोळे, '“असाचि जरि निश्चय होय आजी,

"३ इंब्र, २ हे ' राजपुत्रा याचे विशेषण, ३ रघूळा. ४ हॅ संभोधन. ७ पहातो.

६ विष्णु, ७ कपिल म्हणून एक भोठा मापी झाला, त्यानें सांख्यशास् केळे अशें

म्हणतात, यास कपिळ महार्मांन असेंही म्हणतात, सगर नागक राजा अशगेध कर

लागला तेव्हां त्यानं आपले साठराहख पुत्न वराधर देऊन यक्षसंपंघी अशर शोधला असतां इंग्रांन गुप्तरूप त्याचें हरण करून कपिलाश्रयांत नेऊन ठेविला. तो आश्रग शा- ताळीं होता. पुढें सगरपु्तांनीं परथ्वीस मोठें बिळ पाडून पाताळी कपिळाश्रमांत गेले, तेथें कपिळमुनि समाधि लावून बसला आहे व जवळच आपला अश्व आहे अर पाहून त्यानेच हा अश्व चोरून आणिला असावा असें मानून त्याला ताडन कह लागले.

व्हां त्यानें क्रोथकरून डोळे उघडून त्या सगरपुत्तांकड पहातांच ते सर्वे जळून भरग झाळे, अशी कथा पुराणप्रतिद्ध आहे, कपिठानेंच सगर राजाचा अश्व हरिला असेंही पुराणांतरीं असल्याचें ऐकण्यांत आहे. ८ लेप्रानें, % वाला,

पप

| ॥

| शा 1! |

र

२ रघुवंश,

घे शस्त्र! हुं | रघुस या जिणल्या विना, बा, सांधेळ कवि तव पाहु महेंद्र, कावा !'' ५९ [उ.जा.] बोठोनि ऐसे सुरनायकास, लावी धनुष्यावरि सायकास, जे ठाण मांडोनि वरी बिळोकी रणीं जना त गमला पिनांकी.५९ [व.ति.] स्तंभासमान हणि बाण रघू हरीला, तो अद्विभेर्दकरही क्षतदेहे झाला ! क्षोभोनि तोहि मग दिव्य शरासनास लावी अमोघ शर त्यास वधावयास. दर * तो बाणही अपृरशोणितपानदक्ष भेदी संवेगांचे दिलीपतमूजवक्ष, ठावे नसते कॉथ जयास मनुष्यरक्त, तत्स्वादनीं जणुं हणूनिच होय सक्त ५४ [ल्.] ज्यांच्या बोटांस ऐरावतगजतनूच्या घरपण दाळ्य आठ पत्नी पत्रावळीचें बहु रुचिर असे चिन्ह ज्या प्राप्त झालें ऐशा त्या बाहुदंडी तंव सुरपतिच्या रँंबामितुल्य प्रभाव, हाणी बाणा संतीक्ष्णा नरपतिसुत ज्या चिन्हिळें स्वीयनांवे. ५५ [शा.वि.] ज्याला मोरपिस अशा खरतरा बाणा हणोनी बळे, छेदोनी नृपनेद्ने तंव महावज्ञ ध्वजे पाडिले, ्स्व:श्रीवेणि धरोनियां करिं तिळा कोणी बळें छेदितां १ कार्य. २ पिनाकनामक धतृष्य धारण करणारा ( शकर ), ३ इंद्राला, ४ पर्वत फोडणारा, ५ घायाळ *$ अथवा ( त्याच अर्थाचा दुसरा शोक )-- [उ.जा.] महेंद्रपुक्त प्रखराम्र वेगें येवोनि तो बाण रघूस लागे, भेदोनि वक्षस्थल आंत गेला, जनें असा त्यावर तर्क केला कीं, देत्यरक्तास सदैव प्यावे, न मानवी रक्त अम्हांस ठाव, आणोनि जाणों शर हें मर्नात, त्वरे शिरे तो रघुचे उरांत. घालोनि तेथें अणिदार पाते सोत्कंठ तो पी रघुशोणितातें ऐस कधीं हा नचि रक्त लाहे म्हणोनि तो आंत निमम़ राहे. ५४

ट्क

पयाय “णाप४0 - “णशा”

६ दैत्यरक्त पिण्याविषयीं दक्ष, ७ स्वामी असें पडाननाचें नांव आहे. हा शिवाचा

पुत्र देवांचा सेनापति आहे. त्यांशीं तुल्य म्हणजे समान, (हें ' नरपतिसुत ' याचें वि- शेषण), < स्वगेश्रीची वेणी

सर्ग र्‌ ३७

यावा क्रोध, तसाचि या निरखुनी आला तया तत्वतां. ५६ [मंकां] झालें चाळू समर मग ते इंद्रधपात्मजांचें, दवी सेना गर्गानच उभी, मानवी खािं तीचे, सपीकार प्रखर शर तें युक्त जे कां पिसांनीं येती भीतिमद बहु तई खालतोनी वरोनी. ५७ श्रा.वि.]अस्त्रांची रघुचे वरी करी महादष्टी सुरांचा धनी, ज्याचें दुःसह तेज तो रघु तई हारे न आयोधेनी, स्वोत्पन्ञज्वळना जळे शमविण्या शक्ती न मेघा जशी, इंद्राची गति जाहली सर्मार या भूर्पत्मजासी तशी. «टं [ड.जा.] सुगंधशाली हैरिचंदनाचे गुंफोनि केळे गजरे फुलांचे, ते शोभती इंद्रकरांत ताजे, कोदेडाहे त्याच करी विराजे. झिंब्र.] झुळ्धाब्धिसा नाद गभीर साचा, चाळे तयांच्या सुढडा गुणाचा, सोडोनि चंद्राधेसमान बाणा तोडी गुणा त्या रघुवीरराणा, ५९ द्व.वि.] गुण अस्ता रघुनें जंव तोडिला, तव सुरेश्वर फारचि कोपला, त्यजुनियां धनुला मघवा तदा, रघुस देखुनि चावितसे रदा; व.ति.] जे दर्क्ष शैलगॅणपक्ष चरावयास, ते वज्ज योजि 'हरि वैरि वधावयास, देखोनियां द्युति विशेप असह्य त्याची नेत्रं समस्त दिपती तंव पाहत्याची. ० शि.वि.] वजाधीतसमानकाळ रघु तो बेशुद्ध खालीं पडे, दुःखें भूवरि पैनिकाश्नु पडती त्याच्यासर्व रोकडे; -____ रीहीनी क्षण, सावधान उठला तो वीरचक्राय्रणी,

१ इंद्र व रघु यांचे. २ देवांची सेना. ३ मनुष्याची, ४ आयोधन गहू युद्ध, ५ गे. घापासून वियुद्रूप अभि उत्पन्न होतो त्याला मेघ विक्षवू शकत नादीया गोष्टीकडे येथें लक्ष आहे. तसेच रघू हा लोकपालांचा अंश होय. तेव्हां अर्थात्‌ ोकपालामध्ये इंग आहेच तेव्हां स्वकीयअंशभूत जो रघु त्याला इंद्र नाशू शकला. नाही. असा भा- वार्थ होय, ६ भूपातमज स्वांश म्हणून इंद्राची शक्ती चाळेना असा अर्थ, ७ कल्पदक्षाथे, < समर्थ, « पर्वेतसमुदायाचे पंख (चूर्ण करायास), १० इंग्र, ११ वज्नाघात होताच.

१२९ र॒घूच्या सवे, रघु पडला त्याबरोषर सैनिकाथ्रु पडले असा एथे सहोफ्यलंकार जा- वा, १९ क्षणमात्र मूछित पडून,

१०० > > २ ७. ०० अही 1...

व डु म >. भाट >” ८ रप न. टम पय मिंगगु्या कच्या

"> ५-_7_._.“५॥८-८-:८--

य क

नट दाट का जा स - यज व्ह र. ऱय्ज् टावर र अ ० स्ट - प कामाक मिन "पा ््ाास््का्साास्या “सः ऱ्या ऱ द ल घया क

4८ हिन व्या

> ळी -८- “-

प्या चि शी : ही 1 ४ र हा | ॥५. प ३ "शि,::/) षा र वी ऱ 2 ११:24) ४ क री | १ 1 श् र । र) 1

ल > चि ७ ०१-८७. -.-. ३ काऊ रभ य ->£. -ऱाम- ० यारी 2 कने पप ये

२ट

रघुवंश.

ह

हर्षी पावुनि सैनिकानानि उठे ' शाबास ' ऐसा ध्वनी. ६!

ह)

[अपर] रघूच्या उरी बेसळें वजन मोठें, तरी तो महावीर युरी न हाटे,

[व,ति.]

[धू]

पुन्हा निष्ठुरत्वेंचि घ्यायास सूड, करी वरभावें समीकास हूड

पाहोनि अद्वुत पराक्रम हा रधूचा,

पावे मनांत अतितोप पती सुरांचा;

वैऱ्यांतही गुण वसे तारे त्यास मान

देती समस्त, नचि गोष्टाहि अप्रमाण,' ६९ “ शैलीहि कुंठित न म॑ मम वज थोर,

त्या साहि कोण तुजवांचुनि अन्य वीर:

संतुष्ट मी अजि, हयाविण पाहिजे तं

काढी स्वतूणितुने तो शर हेमपुंख,

रंगे तदंगृठि विराजति त्या सुरेख,

तो ऐकतांचि मधुरा सुरनांथवाणी,

अर्धाच ठेवि शर वीरनर्यांभिमानी. ६४ बोळे प्रियर्वद रघू पुरनायकाते,

““ झालास तुष्ट जरि तूं प्रियबालकाते,

अश्वा न देशि, तरि त्याविरहे हि मेथे

केला समाप्त गुरुने विधिनं अबाध,

तेणे हि यज्षफललाभ मदीयताता

व्हावा, असें करिं, अहो त्रिदशाधिनाथा,

आणीक एक मज दृष्ट असे, सुरेशा,

ऐकूनि घेडाने करी अजि, निजञरेशा. १५ सुदैंथर शिवांश मज्जर्मक त्या सदोमंदिरी,

१ युद्धास, ९ इंद्रवाक्य, ३ वीरांस विहित जी नीति तिचा अभिमान बाळगणाश म्हणजे इंद्राने युद्ध सोडून बोळणें आरंभिले ते पाहून यानेंही बाण मारणें सोडिले. ४ मधुरभाषी (रघु ), ५ यज्ञ, ६ हे इंद्रा, ७ पराक्रमी. < शिवाच्या ज्या अष्टमूति सांगीतल्या आहेत त्यांत यजमानही एक मूत आहे म्हणून रधूच्या वापाला शिवांश असे म्हटलें. एथिव्यादि पंचमहाभूते सूय चंद्र आणि यजमान (यज्ञ करणारा ) या शिवाच्या अष्टसूर्ती होत.

देतो.” ह्मणे सुरपती नृपनंदनात. ६९.

आ. ५-५ --ाच्ण्सटप 00 1

आ

सर्ग ३. ३९

कळे सकळ टत्त हे तवाचि सेवकाच्या करी असं कारि, सुरेश्वरा, तुरग घेतल्यावांचुनी मला स्ववदर्ने अपा कळविण्यास वाटे मर्नी.!" द्द वि] “बरे, असें बोळुनि तो दिवेस्पती,आळा त्ता जाय निजाल्याप्रती, सदोपहालागि रघूहि पातला, विशेप हर्पाद्रम ज्या न जाहला.६७ [पृ.] पित्यास रघु भेटला तंव अधा हरीचे चरे, | तया सकळ डत्त ते कळविलें असे सत्वर, तनूस जखमा महाशनिरुता तया तो हती सहर्ष कुरवाळुनी वदतसे सुता भूपती. टं वित्ति] “बा भोगिले बहु तुवां तुरगाथ कष्ट, केळे रणी सुरपतीर्साह फार तृष्ट, नेळास सिद्धिस समस्त मदीय हेतू, संकोच कांहिंच मनांत धरूं नको तूं!” १९ [उ,ना.] सद्यज्ञ नव्याण्णव या रितीर्ने, केळे दिळीपाख्य महीपतीने, अंती चढाया जणुं देवळोका, शिडीच ही निमियठी विळाका.७० [ल.] राजा वैराग्यमार्गा निरत, मग युव्या राज्यि नीतिज्ञ पुत्रा, स्थापी शास्त्रोक्तरीत्या, विधुसम धवला देउनी अतिपत्रा, पत्नीला घेउनी तो गहनमुनिवर्नी योगसिध्यर्थ जाई, इृक्ष्वाकूच्या कुला'चा नियत गतवयी हाच आचार पाही. ७१

ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पार्वती, गांव च्यंबक हॅ, गणेव अभिधा, ठेळे उपाख्याहि ती, त्यानें जे रघुवंशनामक महाकाच्य मयत्ने महा केळं प्राकृत, त्यामधील तिसरा हा सर्ग आहे पहा.॥ १ ॥ या पकार श्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणे- शशासखत्री लेले व्यवककरकृत माकूतपद्यात्मक भापांतरांतील हा रघुराज्याभिपेक नामक तृतीय सगे समाप्त क्षाला असे.

१ लज्जा, ९ इंद्र, ३ यक्षांत एक स्थळ असते (सभा), ४ इंग्राचे, ५ त्वगयुत्त. ६ महावज़्रानें झालेल्या (जखमा), ७ इंद्रासही, ८ छत्रा,

४० रघुवंश,

सर्ग चवथा, क़,

[श्ा.वि.] बापाने दिधळें स्वराज्य रघु तो पावोनि पूर्वीहुनी

शोभ फार तडे दिठीपतनय क्षोणीवरी सद्ुणी;

सायेकाळि हुताशन प्रतिदिनी तैजास सूयीचिया

पावोनी विल्से; सुयोग्य दिसतो दृष्टांत त्याचा तया. १

वीर्रे्ठ दिळीपनंदून रघू मार्गे पित्याच्या स्वतां

राज्यीं हा बसला, असे परिसतां राजे तई तत्वतां,

संतापागि दिळीपकालि धुरपे, ती वाहुनी संप्रती

झालासे भडका हृदीं नचि तई तो सोसवे त्यांभंती. २९ [व.ति.. इंड्रेध्वजोन्नाते विळोकुनि फार तोखी,

भूमीवरीळ जन पावति जेवि देखा,

तैसा नवोदय विलोकुनियां रघूचा

सर्वांस हर्ष तव होय अपार साचा. १ [उ.जा.] स्वाधीन दोन्ही गर्जगामि तो कीं, एकेच काळी करि, बा, विलोकी,

स्वपिठ्र्य सिंहासन त्यांत एक, दुजा प्रभावे रिपविर्गदेख. ९

[शा.वि.] तेजोमेडळू थोर देखुने तई वाटे जनां अंतरीं .

छीलापब्मचि की सदेव विले जे 'इंदिरिचे करी,

त्याचें छत्र करोने, तीच जणुं या संतोपित मानसे,

सेवी ते रघुलळा अढश्य परि या चिन्हावरोनी दिसे. ५ [(उ.जा.] बंदी जनांच्या वदनांत पाही, बैसोनियां जाण सरसवती ही

देवांश जाणूनिच कीं रघूसी, स्तुती यथार्थी करुनी उपौसी. १६

मन्वादिकांनींहि पुरातनांनीं ही भोगिली मान्य नराधिपांनी, तरी पती हा पहिलाच आहे, असी धरा त्या समजोनि राहे.७

कका कनान “०८ टक्‍्-->-““- >>.

१ सूर्य हा प्रतिदिवर्ता अस्तमानीं आपलें तेज अभीस देतो असें पुराणमत आहे. २ रघूळा, ३.राजांप्रद, ४ ' इंद्रघ्वज सवुंद्रधनुष्य. प्राचीन काळीं इंद्रधनुष्य इ- टीस पडलें म्हणजे लोक आनंदोत्सव करीत. कारण, तद्दन हें पर्जन्यवष्टिद्वारा भावी सुभिक्षतेचं दर्शक होय, ५ तोपाप्रत. ६ गजासारिखें गमन ज्याचें व गजाच्या योगें ग- मन करणारा असा (रघ), ७ आपल्या बापाचे (सिंहासन), ८ शचुसमुदाय, ७ ल- केमीचे, १० सेविती झाली.

2५% 6

न. सद-टन द शिका

सर्ग ४. ४९

[युज.] यथान्याय दंडी रघु स्वमजांते, झणूनी बहू आवडे तो तयांत; औतीतीषणही सोम्यही जो न देखा, पुसा दक्षिणेचाचि दे वायु लोकां.€ [शा.वि]. झाला सहुणयुक्त तो निजपित्यापेक्षां, प्रजा यास्तव त्याला त्याहुनि मानुनी करिति त्या सोत्साह त्याचा स्तव; पुष्पाहूनि फली रसालतरुच्या सोत्कंठ होती नर, यासाठीं न दिसे तयास बघतां दृष्टांत भूमीवर. ९ [उ.जा.] मळे बुरें हे जनि दोन पक्ष, नीतिज्ञ त्या दाखविती समक्ष, ' _ त्यांतोनि आद्या रघु भूप घेई, त्यजी दुजा जाणुनि तो अपायी. १० [व.त्रि.] भुंतस्थित प्रकट पांच गुणस्वभावे, त्यांचेहि ठंद तव रळधिस शीघ्र पावे; झाला नंबा नूप जणू हाणुनीच आतां आहे. नवीनपण सवाहि वस्तुजाता, १९ [श.वि) आल्हादा करितो ह्मणोनि झणती ' चंद्र ' प्रैजा इंदुला, तापा दे ह्णुनीच नांब “तपन ' प्रख्यात उष्णांशुळा; तैसें भूस्थितलोकरंजन करी हा भूपती, यास्तव ह 8 र डि २ राजा ही पदवी तयास दिधली, अन्वर्थ जी वास्तव. १९ [उ.ना.] विशाळ त्याचे बहु नेत्र होते, नसेचि तें भूपण त्या रधूर्त; नीत्यादि शास्त्रात्मकळोचनाने, सढाष्टिता मेळविळी तयानं. १९ [अ-भर.] पुरें स्वास्थ्य राज्यांत केलें रघूने, शरत्काळ ते पातळा स्वक्रमाने, जणू ती शरत्‌ राज्यलक्ष्मीच दूजी, तया पातली पंकजजी भूपिता जी. ९४ [उ,जा,] निरभ्र झाळें नभ ते दिशांस, तीन्नप्रतापहय झांकि त्यांत, त्यांतोनि तो एक असे रधूचा, दुजा प्रताप स्फुट त्या रवीचा. १५ वै]. महेंद्र त वॉर्षिक चाप आवरी, रघू तई गेत्रं धनुष्य घे करी, दोघे असे हे जनसोख्यकारक, क्रम रीती स्वकरांत कासुक, १६ [शि.] सितांभोजेच्छत्र स्फुट विकच जी काशसुमने, , १ फार कडक नव्हे व फार सौम्यही नव्हे असा वायू. (हा दृश्रंत होय). २

पंचमहाभूतांचे, ३ प्रज्ञा ईदला चंत्र गणती ( अस्ता अन्वय ), ४ सूर्याला, ५ कमला- च्या योगानें जी भूषित ( शरतू व लक्ष्मी), ६ त्यांस ( दिशांत ), ७ इतर, ८ वपा-

काळांतील, ७ जिंकणारे, १० पांढऱ्या कमळाला छत्र गणी, षद

र डी

४९ रघुवंश.

गणी त्यांनीं देखा, विमल चवऱ्या तो कतु मने; अशा थाटात तो जरि करि रघूच्या परि तरी अपू्वी तच्छोभा अणुहि क्रतुळा येह न खरी. १७ [भुस.] रघूच्या प्रसन्नाननाला सुरेखा, शरत्काळिच्या चंद्रनिबाहि देखा, विलोकावया प्रीति दोघांहि साची, तइ जाहली तुल्य हो डोळसांची. (८ [शा.] हुसश्रेणी आणि शुभारविंदे, तोयें तेशी तारकांची हि दंदे, यांना मोठी स्वच्छता प्राप्त क्वाली, वाटे त्याच्या ती यशानेच आढी. १९ [शि.] उसांच्या छायेला बपुनि, अठवोनी निरल्ता, कुमारावस्थेपासानि कृति रघूच्या बहुरसा; तई शॉलिक्षेत्रावननिरत नारी निनमुसे, रघूची सत्कीती गुणजैनित गाती अतिसुसें. ९० [उ.जा.] तेजास्व नक्षत्र अंगस्त्य नांवे, नभस्थली तं उदयास पावे, तेणे प्रसन्नत्व जलांस आठे, परी रधूचें उलटेंच झाले. इव] होतां रधूचा उदय स्वभावे, क्षोझास तहैरिसमाज पावे, आह्मा पराभूत करील हा कीं, असें तयांचे मन फार शोंकी. २१ [ख.] खांदे जाडे जयांना मद बहु चहुनी थोर औददत्य आलें, मोठीं तीर॑ नद्यांची थडक हणुने भे पाडण्या योग्य झाले, ऐसे जे माजलेले हष तंव रघुच्या देखुनी विक्रमार्ते, जाणों ठीळा तयाची धरुनि मानि शरत्काळि त्या दाविती त.१२ [ड.प.] तई सप्तपणीस्यदक्षोद्ववा ही, मदासारिखा गंध पुष्पास येई; न सोसाने हत्तीस जाणो रँधूच, मदरथाव सप्तरसथली होय त्यांचे.१३ नद्या आटल्या मार्ग वाळोनि गेले, असे त शरत्कालि होवोनि आले, जणूं या स्थितीनंचि तो काळ राया, करी भेरणा युडयात्रा कराया.९४

-रपाा-----::----------“_'_'__र्‍_''*"** ह. विकतित जीं काशपुष्पें त्यांना चवऱ्या गणी. २ हसांच्या पक्ती. 3 भाताची शेतें राखणाऱ्या ( नारी ). ४ गुणापासून झालेली. ५ अगस्ति नांवाचें नक्षत्र आहे, त्याचा उदय पर्जेन्यकाळाच्या अखेरीस होतो. तो झाला म्हणजे उदे स्वच्छ होतात अशी समजूत आहे. ६ एक जातीचा वृक्ष ( सातवण), ७ रघूचे हत्तीस असा अन्वय, ८ नाकपुड्या दोन, गेड दोन, गुह्य एक, नेत्र दोन, मिळून सात स्थळांपासून (हत्तीचा) मदल्लाव होतो असें सांगितलें आहे.

72 ८ ०५-

सर्ग ४. ४२

[व.ति]. नीरीजनाविधि करी रघु तै हयांचा,

होगे सुतोप बहु होय हुताशनाचा;

ज्वाळात्मके निजकरें जणुं तो तयास,

देई जयास तंव पावक राज्यास. २५ [शा.वि.] राज्यांतीळ समस्त दुर्ग, नगरे, प्रांतादि, हीं निर्भय ,

राहातील, अशी करोनि रघु ते राज्यव्यवस्था स्वयं;

सददैयान्वित पडविधास सह तो घेवोनि रीन्यास रे,

तेव्हां दिग्विजयार्थ वीर निघता झाला, प्रतापी त्वरं. २९६

द्धा नागरिका स्त्रिया उडविती लाह्या रघूच्या वरी,

शुभ्रा मंगलकारका बहुपुखा पावोनियां अंतरी;

दुग्धांभोधित मेईराद्रि फिरतां लाटा बहू 'चाठती,

त्यांचे पांडुर बिंदु जेवि हरिच्या अंग्रावरी ऊडती. ९७ [व.ति.] प्राचीगैधहिपम तो रघुवीर राणा,

आधीं करी, गमन पूर्वदिशेस जाणा;

वार्ते ध्वजा फडफडा उडती सुवेगे,

जाणो रिपूंस शिटकारि तर्येचि योग. र्ट

[मा] रज रथगतिवेर्गे व्योमि गेळें तयाने, धैरणिपरि नभाला भासवीळे नुपार्ने, घनसमगजयोगे तेवि भूमीास, ग॒गरनसढश भूर्ष भागवीळे जनास. २९

[वं] प्रताप आधीं मग शब्द चाळा, पराग त्या मागुनि चाळुं लागला; रथादि त्या मागुनि चाळळें अपे, सेना चतुठयूह जणू तई दिसे.१०

बाणी नी

१ नीराजना म्हणून एक शांतिकर्म आहे त्याचा विधि, २ तो पावक (अभि), ३ राजाप्रत जयास देरे असा अन्वय. ४ सुदैवाचा. ५ साहा प्रकारच्या ( सैन्यास ), ६ राजा जात असतां त्यावर नागरिक शियांनीं लाया उधळांब्या असा भा'चार होता. ७ क्षीरसमुद्रांत, ८ मंद्र पर्वत, विष्णूच्या. १० प्राचीनबहिनागक राजाप्रमाणे, प्रा- चीनबहींनें सर्व एथ्वी जिकिळी होती. ११ धुळीने गगन धरणीप्रमा्णें भातविलें, १२ भूमीला गरजांच्या योगानें गगन भासविळें, १३ चतुव्यूह म्हणजे चार व्यूहूच जींचे जणू झाळे अशी सेना,

४४ रघुवंश.

[शा.वि.] केळे निर्जलदेश सोदक तर्ये, नौताये ऐशा महा

होत्या ज्या सरिता, तयांस सुतरा केल्या रधूने पहा;

मैदाने रचिली बहू गहन जी होती अरण्ये तशी,

कृत्ये शक्तिवरां अचाट विशुने केलीं तयाने अशीं. १९

गंगा शंभुशिरीं स्थिता तिस बळें पूवीडिधळा घेउनी

गेला भूप भगीरथ, श्रुत असे ही गोष्ट साऱ्या जनी;

तैसा संम्रति हा रधू निजरणीं इंद्रोहे वाखाणिला,

शोे घेउनियां सवें बहुचमू पूर्वेस ने चालिला. २१९

केला तें फललाभ दुलेभ, कितीएकांप उत्पाटिलें,

केळे भम्न कितीक शत्चतपती, ते नाहिते जाहले;

जातांना पर्थि यापरी तुपतिनें केली रिपूंची स्थिती,

रक्षांची करितो मदोत्कट करी मागीमधे ज्या रिती. ३३ [व.ति.] पूर्वेकडील विपैयांस अशा रितीने ग

जिकोनि तो रघु पुढें विजयी त्वरेने,

तीरा महोदधिचिया मग पावला की,

तोलीवरश बहुत कष्णचि जे विठोकी. ३४ ॥श्ा.वि.] जे कां ताठ तयां बळें उपटिलें तैं सिंधुवेगापरी,

पाहोनी कितिएक भूपति यया घेती भया अंतरी;

* अथवा ( याच अथोचा दुसरा कोक )-- ”शि,वि.] नौकातार्य महानदयया सुखतरा केल्या, तशी निभ मैदाने रचिळी वर्ने भयकरें तोडूनि तेणें स्वयें, केळे निजेळ देश ते जलभरे पूर्ण प्रभूने महा, ऐसी थोर विचित्न शक्ति रधुची होती, प्रभूता अहा! ३ १ नौकेनें तरण्याजोगें, २ सगर राजाचे साठ हजार पुत्र कपिळकोपार्ने दग्ध झाले, त्यांचा उद्घार मह्ापवित्र जी गंगा तिच्या उद्‌कस्पशीवांचून व्हावयाचा नाहीं, ही गोष्ट त्यांचा वंशज भगीरथ यास कळून त्यानें मोठा प्रयल करून शिव प्रसन्न कून त्याचे मस्तक गंगा होती तिळा भूलोकी आणून हिमालयप्रदेशापासून पूर्वेकडे येऊन सगरपुत्रांनी खणिलेल्या खांचेच्या वाटेने पाताळी कपिळाश्रमास गंगेला नेऊन पूर्व- जांचा उद्धार केळा अत्ते पुराणांत वाणलें आहे, ३ देशांस. ४ तालग्रक्षांच्या योगाने, ५ नदीच्या वेगाप्रमाणे. ६ ह्या ( रघूला ).

नचर

7. ८ “णा पणी णा “कलल -

सर्ग ४. ४५

नम्रसे अवलंबुनी नृपतिनीं टत्ती तिही वैतैसी,

केळं रक्षण आपुळे, रघुहि तै संतोपळा मानसीं. १६ [व.ते.]. ज्यांचे असे समरसाधन आरमार,

तो निकि वंगपैति देउाने खूप मार;

भागीरथीतिळे तई रणरंगधीर

बेटांमर्धे पुरि रू रणखांब वीर. 1

[शा.वि.] आधीं ज्यां उपडोनि शेतकरि तो स्थापी पुन्हा सुस्थिर,

धान्ये येउनि शालि त्या ठवति तत्पादावरी सादर,

वँंगक्षोणिपतीस वीरमणि त्या शालीपरी दे स्थिती,

आणोनी घनभार ते सुविनयें त्याच्या पर्दी अपिती. १७ [ए.] मदोत्कटकरी परी करुनि सेतु यत्ने महा,

तरोनि कपिशानदी तरृपति पार गेला पहा;

जया सुचवि उत्कलेश्वर त्ये पर्थ सत्वरी,

चढाव चतुरंगेणीसह करी कळिंगीवरी, र्ट [वत] गंभीरवेदि करिंच्या शिरिं अंकुशात,

हाणी जसा सबल माहुत तो स्वहाते;

पैसा महेद्रॉगिरिच्या वरी तो प्रताप,

दावी, रघू निजकरी 'चढवोनि चाप. १९ [मा] तेव बहु गजसेना मेळवोनी कलिंग,

रघुवरि करि दृष्टी आयुधांची निजांगे;

१ वैताप्रमाणे (पाण्याचा लोट आला म्हणज लवणे अशी ब्रत्ती). २ लढाऊ गलपर्ते.

३ वँग म्ह० बैगाळ देश त्याचा पति म्ह राजा, ४ यांचा संबंध बेटाम्धे याशीं. ५ पुरिता झाला. ६ या नांवाची नदी, ७ उत्कल हा« ओरिसाप्रांत, तेथील राजे यानी रधूळा अनुकूळ होऊन कलिंगदेशचे राजावर स्वारी करितांना ते त्याबरोबर गेले, हृक्लींचा नादैगैसरकार हाणून ओ प्रांत तोच पूर्वींचा कारिंगदेश होय अर्श म्हणतात. (यासच कोणी ओढ्या म्हणतात), ८ कळिंमदेशाचा राजा, ७ ग्रंभीखेदी म्हणून एक गजविशेष असतो. १० महेग्र मुणून एक पर्यंत आहे. प्रस्तुतचा ओरिसाप्रांत भाणि नार्दनसरकार नांवाचा प्रांत, यांपापून ता. गोडवण प्रातापर्यंत जी डॉंगरांची सांखळी आहे, तीच हा पर्वत होय असें ग्हणतात, ११ करिता झाला (या क्रियेस तो या क- त्यांचा अध्याहार करावा),

क

४६

[वति.]

रघुवंश.

सुरपंति निजपक्ष छेदण्या ये तयाते, व गिरि हणि दगडांनी, हाच दृष्टांत त्याते. ४०

सोसोनि रष्टि निजवैरि कता शरांची, व्हां महेंद्र शिखरीं घनदाट साची, होवोनि मंगळजञळें अभिषिक्त हाते; जाणां वरी त्वरित तो विजयश्मिथेते. ४९

विख्यात श्र सरदार मधूपभोगा-

साठींच सिड करुनी रमणीय जागा,

तांबूलर्वेछिदाळि घेउनि मद्य पीती | ते शत्ठेकीतिसह, ज्यांस नसेच भीती ४९

[उ.जा.] कलिंगनाथास करोनि बंदी स्थापी पुन्हा त्या स्वपदी सुबुद्धी

[व ति,]

धमेज्ञ तो भूप हरी श्रियेला, पेरी न त्याच्या हरि मेदिनीठा. ४२९

तेथोनि भमिपति अब्धि तटातटाने

तो दक्षिणेस रघु जाय तई सुखाने

मार्गात ज्या निबिड पोर्षीळि दक्ष होते,

झाले सुनम्र फळकार वश अहो ते. ४४

सेनेमधे सृपतिच्या मद्‌मत्त हस्ती

जे चालतां करिति मांजुनी फार मस्ती,

त्यांच्या रिरीं सुरभिदानजलौघ चाले

तेणेकरोनि नपसेन्य सुगंधि झाले

कांवेरिमीजि शिरळें जंव तत्र सारे

त्याचा सुगंध तिजलागिंहि लागला रे,

“स्वस्त्रीस अन्य तनुगंध कुठोनि आला !”

शंका अशी उपजवी रघु सांगराळा ४५

४८. ह ताप

१ इंद्र, २ “विख्यात सेनिक सहर्ष मधूपभोगासाठींच सिद्ध करुनी तव भूमिभागा? | असं पाठांतर, ४ मद्यपानासाठॉ, ४ विड्याच्या पानांत. ५ शत्रुकीतिसह मद्य पीती ' असा एथे सहोक्ति अलंकार आहे. ६ हरिता झाला, ७ “दयाळु त्याच्या न हरी धेरेला” । असें पाठांतर, < सुपाऱ्यांचीं झाडें, ७ कावेरी नांवाच्या नदीत, १० समुद्रास. |

क न ब

रप ल मास्क ८.

सग 9. ४७

[मा]. मग मयगिरीच्या सक्चिधानी जिगीपु, रघु नृपति बळीधा वेउनी ये खेरेप, गहनवन मिऱ्यांचं जेथ हारीत पक्षी निरखुनि नृपसेनं ऊडती अंतरिक्षी. 8 दुडद॒ड बलशाली धांवती शीघ्र घोडे, चरडुनि पदि झाले पीठ तै वेलदोडे तिथाने रज तयांचे वायुच्या थोर योगें, डनि करिवरांच्या मस्तकांलागि लागे; सहज गजमदा ये एलच्यांचा सुवास, अणिक रज तयांचे साह्य झाळठे तयास मग बहुतचि देखा त्या स्थळी आसपास, सतत अनिल्योगे चालिला तोचि वास! ४७ [शा.वि.] क्कोचे अहिवेष्टनंचि पडले जे चंद्नां, त्यांस रे, बांधीछे गज तेथ आवळुनियां कंठांतळे कांसरे, तोडीती पदबंधनास असले होते बली ते करी, कर्कोचांतिळ दोर तें न सरती, ते ताणिती त्यां जरी ! ४८ [उ.जा.] जातो जरी दलषिणदिग्विभागी, ये मंदता 'चंडगमैस्तिळागी जातां रघू तेथहि तत्मताप, असह्य दे पांड्ये तुपास ताप. ४९ [अम्न.] मिळे तार्मरपैर्णा समुद्रास जेथें, अती उत्तमें मौक्तिके होति तेथे; तयांतोनि उत्कृष्ट जीं पाणिदार, तया अपिती नम्न होवोनि फार, न होतींच तीं मौक्तिकें शुभ्रसाची, स्वकीर्तीच ती पांड्यभूपालकाची, अशा घेउनी तो कराला महीप पुढें चालता होय तेथूनि भूप.५० [हु.वि.] विमऴ चंदन ज्यावरि साजिरे, मैळ्य दुर नामक शेरे,

$ मलय ह्मणून भरतखंडांत कर्नाटकाच्या दक्षिणभागी एक पवेत आहे तेथें उत्तम चंदना चीं झाडें आहेत. २ जिंकण्यास इच्छिणारा. ३ तीक्ष्ण आहेत वाण ज्याचे असा (रघु). ४ सूर्य. ५ पांड्य म्हणून एक देश आहे. तो हृ्ठीचे दिंडिगळ आणि तिनवली हे प्रांत (जिल्हे) मिळून असावा असें म्हणतात, हें दोन्ही प्रांत जावणकोरच्या राज्याच्या पूर्वैस आहेत. ६ ताम्रपर्णा या नांवाची नदी भरतखंडाचे दक्षिणस आहे. ती फार लहान आहे तरी मोत्यांच्या उत्पत्तीमुळें ही विशेष प्रथ्यात आहे. ७या नांवाचे पर्वेत.

ह जं ल

शट रघुवंश.

युवति दिक्‌ विळसे जणुं दक्षिणा, कुच तिचेचि जयां प्रति हो गणां [उ.जा.] कामी निजस्त्रीकुचकुडूमलाचा जसा करी तो उपशोग साचा यथेच्छ तैसा उपभोग त्यांचा, करोनियां तो अधिप प्रजांचा [उ.ना.] सह्यार्य जो पर्वत थोर आहे, नितंब जाणा भितिचाच पाहे, समुद्ररूपी बहु भव्य वस्त्र, राहे दुरी सोडुनि ज्या विचित्र; स्त्रीच्या नितंबाप्राति वस्त्रहीना पती जप्ता आक्रमितो सुजाणा, तसा तया आक्रमुनी विशाळ, सेनेसंबे जाय तई नृपाळे.५ १॥६९

(्.] त्याची विस्तीण सेना बहुत पसरली पश्चिमेल्ागे जेव्हां, आशंका थोर जाली सकलहि जगतीवासि लोकांसि तेव्हां कौ पूर्वी जामदर्श्ये जळधि हटविला काकणांतील दूर, तो आतां संह्यशेलावाथे वरि जणुं ये, थेवुनी त्यास पूर. ५१ [शा.वि.] ऐसा दिग्विनयी बलाढ्य नृपती सेनेस घेऊन ये, तेव्हां केरेलंदेशवासति युवती भूषा त्यजीती भर्ये सेना घांवाति व बहू उडतसे धूळी तयांच्या शिरीं, जाणां भूपति हा गुलालचि तई भांगी तयांच्या भरी. ५१ वारा जो मुरळानदीवरुनियां वाहे, तर्ई॑ सत्वरी, रम्या केतकि'च्या फुलांतिळ रजा तो ऊडवी अंबरी वीरांच्या कवच्यावरी रघुचिया येवोनि तं खालती,

प “ २२ पाण १. “लापशी शण पाटा“ वाण. 7५ “५« नट ८२. ->:>-““

१ दक्षिण दिशारूप जी श्ली तीचे (हवे मळय दुर पर्वत कुचच होत), २ करोनिया जाय असा अन्वग्र, ३ हे दोन कोक मिळून मृग्म आहे. त्यांतून प्रथम 'छोकांत मल

ट्‌ भ्ड्न

यालया 0 “व्य कलटन

यददुरपर्वेतरूप स्तन जीचे अश्शी दक्षिण दिशारूप श्री व दुसऱ्या श्लोकांत सह्याद्रिरूष .

नितंब जीचा व त्या नितंबावरून समुद्ररूप वसन दूर राहिळें अशी एथ्वीरूप री अशा

रूपकांनीं संभोगळछूंगार ध्वनित झाला आहे. ४ परशुरामाने क्षत्रिय राजांत माहून '

सकल प्रथ्वी जिंकून ती ब्राह्मणाळा दान दिली. आणि आपणास राह्वायास जागा पा- ।

हिजे म्हणून समुद्रापासून ती घेतली, तेव्हां पूर्वी सण्याद्रिपयेत जें समुद्राचे पाणी होतें ते मागे जाऊन ज्ञी जमीन उघडी पडली, तोच कोंकण देश होय; अर्से पुराणांच्या आधारावरून म्हणतात, ती उघडी पडलेली जमीन प्रस्तुत रघूच्या सैन्याने महुन गेली

म्हणून तें सेन्य दुसरा समुद्रच दिसळें असा कोकतात्पयीर्थ होय. ५ केरल हा देश :

हृद्ठीचे कानडा कोचिन आणि घावणकोर हे प्रांत मिळून होता असें म्हणतात, (कोणी मळवार म्ह ० गोवे, कालिकोट इत्यादि यांस म्हणतात )

भ्र आवटे कनान 2. न्न

मर... लन्ययेलवयेतण आवक क आळ्या कनळळे

सर्ग ४. ४९

बैसे दाट, तया 'बुकाच जणुं हा ऐसे जनी मानिती. ५५ जेव्हां धांवति कान उंच करुनी धोडे रघूचे तवर, गात्राघात त्र बसोनि कवचा होती ध्वनी साजिरे; तेथे गुंदर राजतालि असती, वारे तयांना भे लागोनी ध्वांने होय, त्यास कवचध्वानीं तिहीं निकिलें. ५६ [श.] खर्जूरीला बांधले हत्ति पाही, कुंभा ज्यांच्या दांनसोगंध्य येई, पुन्षागाळा सोडुनी पदर्पदाठी त्यांच्या कुंभी गंधळोभच आठी.५७ [व.ति.] *जो जामदरयमुनिच्या बहु याचनेने दे त्याजळा स्थळ,' असें वदती पुराणे, तो पाश्चिमेकडिळ राजमिपें नपास दे आणुनी कर समुद्र नमूने त्यास. ५्ट [उ,जा.] मृत्तेभदंतय्रण तेचि ज्याचे सुव्यक्त वणे स्फुट विक्रेमाचे, त्रिकूट ऐसा रघुराज याने केला जयस्तंभ तिथे तयाने, ५९ [श.] जिकायाला पर्शियानाम देश, जाता झाला पायमार्गे नरेश; जिंकू इच्छी इंद्रियसरांम पेरी, तः्वज्ञाने जेवि योगी बिचारी.६० % तेथीच्या यवनी जनास नखरा अत्यंत त्या दाविती,

न 4५०. "८ 4५०५०५५

[श्रा.वि.]

ना“

$ दृक्षविशेप. २ गदपुगंध, ३ पुनाग महणून एक सुगधि फुटाचे झाढ आहे. ४ भ्रमरपक्ति, ५ जामद्म्य मुनि म्ह० परशुराम, था'च्या यांचनेवद्षन संमुभ्राने ताळा स्थळ दिलें. रधूला तर पाश्चात्य राजमिपाने फार नमून करभार आणून दिला म्हणून परशुरामापेक्षां रधूचा उत्कर्प ध्वानित झाळा. ६ माजलेल्या हत्तीच्या दातांचे वण, ७ पराक्रमाचे, ८ हा लंकेजवळील प्रसिद्ध त्रिकूट पर्वेत नव्हे, तर दुराराच तीन छं- गांचा पर्वत होय. यावर सैन्यांतीळ हत्तींनी दैतप्रहमाम केल्यामुळें खांचा पडल्या गुणून तो रधूच्या जयाचा सूचक अशा जयस्तंभाप्रमा?्णेच झाला, जयस्तेभावर जगसनक शब्द खोदलेळे असतात, ९ अयस्तंभावर पराक्रमळेखाचे पट असतात, ते येथ गजदतकत चरण होत. १० पारसिक देशास जावयास पाण्यांतून जवळा मार्ग अस्ता, रघु स्थळमार्गीनंच गेला, याचे तात्पर्य जळ्यान निषिद्ध हे होय, असें माढिनाथाचे रीकेत, सुचविठे आहे. तिधुनदीच्या अतिनिकट जो पाणयाचा भाग त्याला प्राचीनफाळी 'पारसिक' असें म्हणत होते असे गुणतात. तह्वासी लोकांसी पारत्तीक् असें गटे आहे. ११ इंद्रियसमुदायरूप शजू, * * ठोलेते यवनत्रिया मदभर भ्रलणंत त्या दाविती? असें पाठांतर,

---“५--“४1* “८0५५५0४५४५ ५४॥0५५* ५ 00० पका न्न

छि

८ घण प म ० - >.) डॉ 2240 कळ. म्य भह्ण नर 02 र“ करे प

य र -"नाप-नर्‍स्न्त्ा

डा नन जा 1 आस्ता, -ऊ वि र च ब न पा नदर 27... व. द व न के ७ भु दटधिप का तीच याक वल्ळड् ळ ७ ल

तट न्कापूरक- यच

॥॥ ७१ 1]

मम ल टि - ळा -.,८-.८7..-< २ 7 मीही

५८

[व.ति.]

[शा.वि.]

रधुवंश'.

मद्योन्मत्तपर्णेचि रक्तवदनें त्यांचीं सदा दीसती; पद्मोछासकर प्रकाश रविचा सोसे न तो तोथदा,

तेवी तन्मुखराक्तिमा रघुनूपा तो सोसवेना तदा. ६! पाश्रात्यक्षितिपाल तैं यवन ते सेना ह्यांची त्वरे

घेवोनी समरांगणांत मिडळे मोठ्या बलाच्या भरे;

झाळें फारचि धोर यु; धुरळा तेथें असा दाटला

कीं तो सन्मुख शस्त्रशब्द्‌ सुचवी, जे 'हा रिपू आपला.'६९ श्मश्रू भेपुर ज्या शिरांस असती, त्यांना शरांच्या गणी वेगें छेदुनि तढशें सकल त आच्छादिली मेदिनी; मोठाल्या मधुमक्षिका अविरला ज्यांच्यावरी बैसती,

तीं पोळी पसरोनि जेवि दिसते, तेवी दिसे ती क्षिती. ६३ जे बाकी उरले, तिहीं अपुलिया टोप्यांस काढोनियां, ठेवील चरणीं शिरांस रघुच्या, घेवोनि चित्ती भया;

जे कां थोर उदारचित्त पुरुष क्षोणीवरी राहती, तत्कोपोपशमार्थ एकचि पुरे लीना मनानें नती. ६४ द्रासींचे सुविशाळ मेडप उभे होते बहू चांगले,

तेथें उत्तमचर्मानेमित अशा तै आस्तरां घातलें;

मोठाले रणशूर योध रघुचे बैसोनियां त्यांवरी,

त्यांनीं युद्धसमुद्ठव श्रम मधु प्राशोनि केळे दुरी. ६५ आदित्य आत्मकिरणीं ऐथिवीरसाला

हारावयास गमना करि उत्तरेला

तेवीं स्वबाणनिकरीं नृप उत्तरास्थ

जिकावया रघु धरी तिकडील पंथ. हश मार्गी चाळुनि फारकाळ रघुचे घोडे बहू भागले,

एथे सिधुनदीतटाजवळच्या वाळूवरी लोळले;

झाळे तें विगतश्रम, प्रकट ते ज्यां हाविळे केशर,

त्यायोगें बहु रंगदार दिपतती त्यांचे तदा केपर. ७

१ मेघास, २ पश्चिमिकडील राजे. ३ भयंकर, ४ मुखांस. (एथ मुखशब्द छेदनास शोभत नाहीं म्हणून शिरशब्द योजिला), ५ भूमीच्या रसाळा, ६ मानेवरील केंस,

-"च्ल्क््न्श्न्म्-

सर्ग ४. ५९

इ.व.] हूणस्त्रियांच्या पतिशीं तयाने, जो आचरीला क्रम राजयानें, त्याच स्त्रियांच्या बहु ये कपोला फिक्कषेपणा, तोचि वदे तयोला. ६८

[श.वि.] राजे काबुळचे न सोसुं शकती वीर्यास त्याच्या रणीं,

आले ते शरण क्षितीशरधुळा, भीती धरोनी मनी;

अक्षोटाख्य तरस बद्ध गज जे त्यांनीं तझंला तयां

केळे नभ्न, तसच नम्रपण ये काबूलच्या राजयां. ६९

त्यांची श्री बहुधा हयात्मक असे, तेव्हां असंख्यात ती

घेवोनी विनय स्वतांच नुपती त्यालागि ते ऑपिती;

ऐसे तें करभार थोर रघुछा काबूलचे पातले,

तत्रापि शषितिपीलका न अणुही औदत्य आठे भळे. ७०

अश्वांचे बळ घेउनी प्रबळ तो काबूलजेता पुढे,

गौरीचा गुरु जो हिमाल्यगिरी त्याची चढे टेकड;

तेव्हां धातुरने नभी उधळली, त्यांचीच जाणो नवी

घाळीनी भरती हिमाद्रिशिखरे तो आणखी वाढवी. ७१ [ए.] तई पसरठे हिमालयगुहोदरी केसरी

'चमूध्वनिस ऐकती, तरि न ते भिती अंतर;

सैमानबळ 'ही असी हॅरिमनोगता भोर्वना,

पुसे वळुनि पाहणे, सुःचावि त तयांचे सना. ७२९ [शा.वि.] जींहीं ममरशब्द भूजतरुंब्या पानांत होती बरे,

भा शकी शण णा. 000 700

१ हृिंदुस्थानाच्या उत्तरेस पंजाबराजवळ ख्रिस्तीशकाच्या पूर्वी ' सिथिअन * नांवाचे गौरवर्ण लोक राहत असत, त्यांस * हूण! असी सांज्ञा आहे. २ त्यांच्या कपोळाला फिक्वेपणा येण्याचे कारण अथात्‌ त्यांच्या पतीचा नाश होय, ५ अक्षोट नामक वृक्ष, प्राकृतांत त्यास 'अक्रोड' म्हणतात, ४ रघूला औद्धत्य म्हणजे गर्व आला नाहीं, गवे ' होण्याचे कारण असतांही त्यास गर्व झाला नाहीं असा भाव. ५ शिवाची स्त्री तिचा गुर ग्हु० घाप, दक्षप्रजापतीनं पक्ष केला तेव्हां त्याची कन्या सती हिचा अपमान शाल्यावरून तिनें यक्षकुंडांत उडी घाळून पुढें हिमालयाचे पोटीं आली अशी पुराणांत कथा आहे. ६ सिह. ७ आपल्या बरोबरीचे जिचे बळ अशी, ८ चगू. ५ सिंहाच्या मनांतील, * १० अभिप्राय, ११ समवलाला समबलापासून भय वाटत नाहीं असा मह्िनाथानें यांचा भावार्थ काढिला आहे.

को क र

५९ रघुवंश,

तैसे कीचक रम्य शळ्द करिती ज्यांच्या वर्श साजिरे; गंगोतुंगतरंगसंग घडुनी 'जे शीतता पावले,

ते आतां अनिळ क्षितीशरघुळा सेवावया ठागळे. ७१

[प]. नेमेरुतरु वाढले, निबिड त्यांचि हो सावली, सुगंधित शिलातळे हरिणनाभिनीं जाहली; : तथे स्थळ बसोनियां रघुसूपाचिया सैनिकी, विराम घडि घेउनी, त्वरित ते जहाले सुखी. ७४

[वं.] स्वतां सदा रात्रिस ज्या प्रकाशती, अशा वनीं त्या अपततीं वनस्पती, '

तेजे तयांची गजकंठशुंखली, बिबोनियां फार विचित्र शोभी; तेळाविणें दीपक तेचि सुंदर, त शोभती ते रघुच्या तळावर,

पाहोनियां अड्ुत गोष्ट ही जना, उठेमनामाजि अशीच कल्पना.७५ .

[शानवे.] सेनेचा तळ जं उठे, तव तिथे भ मिछ आठे तिही

त॑ वन्यस्थळ मंडळीसह सुखे तै धुडिळें सवही;

गेळीसे गॅलबंधने निघानियां जी देवदारुत्वचा,

ती त्यांना अजमास नक्कि कळवी तें हच्षिच्या उंचिचा.७१६

तेथें जे गण पार्वतीये वसती, त्यांच्या सर्वे संगर

झाळा बीरँशिरोळलामरघुचा अत्यंत घोरंदर;

जेव्हां बाण व गोफणींतिळ शिळा, संघपे यांचा घडे,

तेव्हां त्यांतुनि तत्क्षर्णी बहु रणीं तेजाळ अस्नी पडे, ७७ ति.) उत्पवसंकेताभिध खूप, वीर्यवशें झिकी गण भूप,

कौतिस गाया किन्नर त्यानं, लावियळे तेव्हां नृपतीने. ७८ (व.] भेटी गणी आणविल्या अमूप, तैं एकमेका कळे स्वरूप,

हिमाद्रिचे सार कळे रघूला, तैसे रघूर्चेहि कळे गिरीला. ७९ ,

[वि.त्रि] कोणा ढळे न असला नग कीतिरूप स्थापी हिमाल्यगिरीवरि तो महीप,

बल कस्टा,

१ एके जातोच पोकळ वेळू ज्यांत वारा शिरून शब्द होतो. ९ एक दृक्षविश्शेप, ३ कस्तूरॉंनी, ४ गलबंधनाच्या योगानें, ५ पर्वतवाती, (गण ग्ह० समुदाय किरात :

वगैरेचे), ६ वीराच्या मरतवांस भूपणभूत जो रघु. ७ उत्सवसंकेत या नांवाचे ठोकांचे गण,

[शा.वि.]

[व.ति.]

सर्ग ४.

. एग जणू बहुत लाजवि तो मनास

केळासनामगिरिच्या, गमले जनास;

कां कीं तैयास दरैकंधर उंच फेंकी,

बंडूपरी सहज, जाणतसे त्रिळोकी;

सेत्रत्य यारिति भिणोनि डिपद्रैणाळा,

तो तै हिमाद्रिवरुनी नृप खालि आला.

तो ठोहिताख्यतटिनी उतशानि आला, प्रपेज्योतिपाधिपति त मानि फार भ्याळा,

कांपे जसे अगुरुचे तरु कांपती रे,

ज्यां बांधिळे निजगजां रघुने नृवीरे.

जेव्हां सत्वर धांवती रथ, तई जीं का उडाठा रज, झांके सर्थहि, दादिन स्फुट दिसे मेथांविना धोर जे; तही ज्यास न सोसवे क्षणभरी प्राग्ज्योतिपाधीश्वरा,

तो सोशीळ कसा शुविग चमुचा हा अर्थ आहे खरा.

ज्यांच्या बळे इतर शघुस जिंकि युडी, त्या भैत्तदंतिनिवहापह नम्रबुडी

तो कामररूपपति इंद्रैविशेपवीयो तत्काळ त्या शरण ये रघुभूपवर्या.

१:

(१

कः

ट्रे

[वं] सुवर्णपीठी अधिंदेवता वसे, तसी रघूची पदकांति जी दिसे,

सद्रशनपुष्पव्रज घेउनी भळा तो कामरूपाधिप पूजि त॑ तिळा. ४

५ झेळास पवताच्या मनास लाज़वी असा अन्वय, केळात पवताळा रावणानें उ- चठून झुगारिळें आणि कौपिरूप पवत अचळ पाहून त्याला (केळाताला) लाज शाली. फळास शुभ्र तसी कीतिह्ी शुभ्र होती. कीति भुभ्रवणे होय असा कविरांगेत आहे. २ कैलासास. ३ रावण, ४ तेथील (हिमाल्यांतीळ), ५ शचुगणाला, ६ हीचे भुतान आणि आसाम यांच्या पूर्वैमागास 'प्राग्ज्योतिप? ही संज्ञा होती व याच नांवाचे तेथे एक नगरही होतें. पांडवांच्या वेळेस या नगराचा राजा भगदत्त म्हणून होता. त्यानें की- रवपक्षास मिळून भारतीय युद्धांत मोठा पराक्रम दाखविला आहे. ७ आसामाच्या पश्चिमभागाचें नांव कामरूप आहे. एथील हत्ती फार उत्तम जातीचे असतात असें म्हणतात. ८ कामरूप देशचा राजा, % ऐंद्राहून विशेप वीय ज्याचें अश्या ( रघु रा- जाला), १० उत्तम रले द्ॉच फुलें लांच्या समुदायांनीं (पुजी),

जट

शि)

| ह रै डर शि

शी | ॥॥,४.९ १.1. र्व “1 १ 11001: । 1) |!) गार्ह श्र ४४१ 1 ली रा 3५ 1 ६३१. 1.01) | ११ र) ॥ 1 1 (1180801 08 री] * रणी: 1 रा

टे धरण्हा 2-2

नउ. 1001...

म्य

३६2 ९०-०३:

ककी. वक.” कक विक

स्स

रट. क ह पक्या: प 2८००-७० 25 डी ळत ही.> व्ह र्य मका 2 न्य 2: ०-0 स णा

2 & शभ

णा वयीऱ्य

ब्ष्ट रधुवश. दिशा अशा सव जिणोने तो स्वतां फिरे, रघू यद्वथधूलि तत्वतां बसे उडोनी नुपमीलिशेषरी, कां कीं नसे छत्र तई तयांवरी. <५ [वर्नत.] सर्वरवदक्षिण असा मग दानशूर तो विश्वनित्‌ ह्मणानि यज्ञ करी नृवीर दानार्थ संग्रह असे जगि सज्जनाचा, दृष्टांत यास बहु शोभतसे धनाचा. ट्‌ [प्र] सुधी जे नृप रघुने पराभवीळे, ते सारे तेव सैवदशनास आले; यज्ञांती रघधुऱूपती सखा निजांचा सत्कारप्रकट महा करी तयांचा; त्यायोगें अधि अपुल्या पराभवाने झालेला त्यजिति बिपाद ते मनाने, आज्ञा दे मग नगराम्रती तयांत जाया तो विरहिवधूस भेटण्याते.<७ [ख.] शंखच्छत्रथ्वजाद्यारुतियुत असती चिन्हभूता सुरेखा पादददंही रधूच्या, सुचविति जाम ज्या सावेभोमत्व, रेखा, त्या पादीं आदराने नुपर्तिनि अपुल्या ठेविलें मस्तकात, "बं कां लोकां प्रसतादाविण कधिहि न बा मानवा प्राप्त होते; माला फुलका फुलांच्या शिरि विळसति ज्या भूमिपाळवरजांच्या, पुष्पांपासोने धारा प्डति रसयुता पादयुग्मीं रजांच्या, त्यायोगें अंगुळीळा बहुताचि रघुच्या गौरवणेत्व आलें, आज्ञा घेवोनि तेव्हां नरपति अवघे स्वस्वगेहापत गेले. ८८

ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पार्वेती, गांव यंबक हे, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, त्यानें ज॑ रघुवंशनामक महाकाव्य प्रयत्ने मह! केले प्राकृत, त्यामधील चबथा हा सर्ग आहे पहा. ॥ !॥ या प्रकारे श्रीकालिदासकृत रघुवबंशनामक महाकाव्याच्या गणे- शशासखत्री लेले ञ्यंबककरकृत माकुतप्यात्मक भापांतरांतील हा रघुदिग्थिजयनामक चतुर्थ सर्ग समाप्त झाला असे.

त ॅकश्‌ंबशऑ्शशिशशिबलाबाशाखयाआआआााबयाययआयााबबाबाबाजजजज्.््लबहळााळाकावामावडावामाकाडतडडम डावया

१ राजांच्या मुकुटाप्रांवर, २ मुकुटांवर, ५ सवैस्व आहे दक्षिणा ज्यांत असा (यह). ४ या नांवाचा यज्ञ आहे, त्यांत सवैस्वाचें दान करावें लागतें, ५ यज्ञदर्शनास, ६ वि- रह्यक्त ज्या स्रिया त्यांस, ७ पादहद,

सग ५. ५५

सर्ग पांचवा. श्होक,

[शा.वि.] मोठा विश्वॅजिदाख्य याग रघुंग केला महाशक्तिने,

सपैस्व क्रतुसांगताथे दिधले त ब्राह्मणाकारणे; कौत्साख्य हिजमुख्य, योग्य हृदर्यी ज्याच्या वप्ते वासना, तो आला, वरंतंतुशिण्य गुरुची मागावया दक्षिणा. १

[ल्.] भांडे सोन्यारुप्यांचे जवळ नचि असे एकही भूपतीच्या,

यासाठी घाळुनीयां विमल जळ फुलें भाजनीं मरत्तिकेच्या, ऐशा अर्ध्या करोनी अतिथिस पुजणे, हेंचि ज्या थोर वाटे, सामोरे आदरें तो नपति झटकरी येउनी त्यास भेटे, ९

[३व.] देवूनियां आसन भूपतीने, त्या पुजिळं सत्वर सन्मतीने,

[ल]

जोडोनि त्यानंतर तो स्वपाणी, बोळे तयालािं मनोज्ञ बाणी. १ “मंत्र्रष्टः्यां मुनींच्या गणि बुध गणिती ज्यास मुख्य प्रभावे, तूझा तो श्रेष्ठ, कौला, गुरु कुशळ असे कीं, मला तै वदावे; सूर्यीपासोनि लोकांप्रति जगति नप प्राप्त चैतन्य होतें,

तैसें ज्यापासुनीयां तुज विशद अते ज्ञान झाळें, अहो, ते. ४

कायावाचामनांनीं श्रमनिरत सदा होउनी त्वदुरूनं,

हारी अ इंद्रधेयी, त्रिविर्धे तप असते सांचवीळे सुधीर्ने,

नाना विधोपसर्ग प्रकट जगति जे होति, तीही तयांचा

नाहीं ना नाश होत ! स्फुट मजजवळी सांग बत्तांत त्यांचा, ५

आळीं बांधोनि यल, निजसुतसम जो वाढबीला श्रगाने, ज्याची छाया प्रभरता बहुतसुख करी, दूरि लोकश्रमान, ऐसा तो आश्रमींचा तरुगण तुमच्या वातवन्ह्यादिकांनी, नाही ना नष्ट झाला! तरैकुशळ मला ऐकुंदे आजि कानी. ९

र्‍पयापायााप शरीर ण? पणा

ट्ट टक त 0202

१ विश्वजित या नांवाचा यज्ञ आहे; त्यांत यजमानाला सर्वस्थारचे वान करावे ठा- गते. २ वरतंतु नांवाचा एक त्रापि होता त्याचा श्रिष्य हणजे विद्याथी अता (पौत्स), ३ हें संबोधन. ४ तीन प्रकारचें ( तप ), ५ तपाचा, ६ लोकांच्या श्रमात ( दुर नेतो ) असा अन्वय, ७ दृक्षांचे कुशल,

क -

न 1 200 म्य सा ना ऱ् कहेअ मक सह ककल 0 शह लर व्र डू -] ट्

“णा स्स

टक क्य र प्या क व्क 053

ना न््य्ता-स- टळत

_- -टयायपप प" "यील णच स्वप न्याय त ना

ठी >: 'ोष्न' 3 > ट्ट

५६ [शा.वि]

[षा]

[शा.वि.]

रघुवंश.

कर्माठा उपयुक्त फार असती, ते दर्भ जीं भक्षिती, तत्रापि हिज ज्यांस रे न कधिही प्रेमामुळे हांकिती, ज्यांची लोळति नाभि मुनिचिया नाळेंहि अंकांवरी, ऐशी बा चिमणी पिलीं हरिणिचीं आहेत, कीं तीं बरी £ ७ ज्यांच्या यागं प्रत्यही ह्लान होते, साधे नेणे तर्पणादी, अहो, तें, ज्यांच्या कांठी धान्य पष्ठांश राहे, तो कीं तीथंत्रात निबाध आहे! नीवारादिक धान्य भक्ष्य तुमर्चे राहे सदा आश्रमी ज्याचा भाग मिळोनि तृप्त बरवे होताति मार्गेश्रमी, गांवांतील गुरें न, कोत्स, पडती येवोनि कीं त्यावरी, कोंडा खाउनि धान्य भक्षणरुची होते जयां अंतरी ! ९ सर्वाही उपकारकारक असा जो कां हितीयाश्रम, तुझी संप्रति योग्यता दिसतसे, त्याचा धराया क्रम, ज्याने प्रोतमने तुला शिकविल्या, विद्या समस्ता यया, त्यांने सांग मला तुला दिधलि कीं आज्ञा ग्रेहीं जावया? १०

बापा केवळ आगमौचि तुझिया तृप्ती न माझ्या मना,

सांगावें मज काहि कार्य, असि हे आहे मला वासना;

आज्ञा लहुरुची ह्मॅणोनि, अथवा, तूंचि स्वतां होउनी आलासी! वद्‌ रे खरे, मम समाचारास रानांतुनी.' १९

[शा.वि.]ऐसे फार उदार भाषण, तरी 'निट्रव्य हा' हे अस्ते

त्यांचे स्रन्मयपात्र देखुनि तया आठ कळा मानसे : आतां कोठुनि कार्यसिश्टि अपुली £' चितूनियां हे मर्नी, देई उत्तर राजयाप्रति असें, तो कोत्सनामा मुनी १९

“आहे सवाहि आमुच कुशळबा ! संभाळ तूं भूमिचा

न्यायाने करितां उपद्रव जना होईल रे कोठचा£

सूर्याचा पडतां प्रकाश एथिवीष्ष्ठावरी, भूपते,

दृष्टीला अडबी, तमिस्त असळे बांधील कोठून ते. १२

१ साधते, ९ हें संबोधन, २ गरहस्थाश्रम, ४ ' गरही व्हावया ' असे पाठांतर, यापक्षीं गृहस्थाश्रमी व्हावया अशा अथे, ५ अंधकार.

पकी श- 0णा मी 10

क दक अ णणणीापप्ु-्यस््ाचा समन "णा. “शा "य

दट. -- उ. र

सर्ग ५. ६७

पूज्यांचा बहुमान हो तव कुलाचार, शितीशा, असे, भक्ती ही तव पूर्वजांहुनि तुझी मातें विशेपा दिसे, आलों मी तुजपार्शि जाण भठत्याकाळीं करूं याचना, या हेतुस्तव मात्र खेद, सृपते, होतो मदीया मना ! १४ [व.ति.] सत्पार्ज्रि अपुंन धना तनुमात्र शेप, तू शोभसी नृपवरा, अजि बा विशेप; काढून घेति कुणबी जंव धान्य सॉरे, तें ठोबमात्र उरते. दिससी तसा रे! १६ [शा.वि.] भूपा, तूं अजि सावभौम असतां, निद्रेव्यता पातली झाली ती मखहेतुनेचि, ह्मणुनी शोझे बहू चांगली ! छृब्ीहून विशेप योग्य झणती, बा इंदुची क्षीणता, पयार्य अस्रुता पिवोनि हेरिखा नै पावती देवता. १६ भूपा स्वस्ति असतो अतां तुज बरे! जावोनि अन्यस्थठी, पाहातो भरि बा मिळेल, गुरुला जी दक्षिणा कालपिली, ज्याच्या पोटि नसे जलांश अणुही, ऐशा शरत्कालिका मेवा चातक याचिना, जरि बहू तृष्णात आहे निका!'' १७ [व.ति.] बोठूनियां मुनि अंस, जंव जाउं लागे, तो त्या निपेध कारे भूपति भक्तियोग, ५ सांगे, तुझ्या गुरुप कांय कितीक देणे ? ऐसे क्रपीस पुसळें तेव भूपतीर्ने. र्ट [उ.जा.] मोळ्या व्यथें उत्कट याग केळा, तरी न ज्या अल्पहि गर्व झाला, वणीश्रमा वागवि जो यथाथ, त्याहा वदे कोत्सहि प्रस्तुताथ, १९ “ समाप्त झाल्यावर सवे विद्या, म्या प्रार्थिळा तै गुरु नम्रथुध्या, कीं “दक्षिणा कांहितरी गुरूजी, द्यावी असे वाटतसे, मला जी;' गुरू मळा यावर काय बोळे, 'बाबा, तुवां सेवन फार केले,

टल. नन>>->-<

१ पाला वगेरे तोडून बाकी जॅ रहाते त्यास ठोंब हाणतात, ९ चंद्राला सोळा कला आहेत, त्यांत कृष्णपक्षीं पहिळी कला अमि, दुसरी सूर, तिसरी विश्वेदेव, अशा क्रमानें वेगळेवेगळे देव पान करितात, तेव्हा त्याचा क्षय होतो, अर्से पुराणांत वाणिलें आहे, ३ काय पदार्थ पाहिजे व तो किती पाहिजे ते सांग,

९

५ रघुवंश.

भक्ती तुझी ळेत्रिमशून्य वत्सा, ती दक्षिणेहून विशेप कोत्सा.'२० तथापि म्या आग्रह फार केला, तेणें गुरूला बहु कोप आला, दारिद्य माझें न गणी मनांत, कोपाचिया बोलतसे भरांत, ' चौदाचि विद्या गणिती भनांत, तूर्त मियां त्या दिधल्या समस्त; रे दक्षिणेचीच घमंड मोठी आहे, तरी दे तितुक्‍्याच कोटी !'९९ [शा.वि.] आलो एथ नृपा, परंतु तव ह्या हातांतल्या भाजने नांवाचाचि वसुंधरेश अससी, हें जाणिले म्या मने; माते जे धन पाहिजे तृपवरा ते तो. नसे थोडके, तेणें भीडहि घालणें तुज, मळा वाटे न आतां निके.” ९२ [स्वा.)] पापबुद्धि अगदीं नचि ज्याला, कांतिनं अणु उणा न विधूळा, तो असे वचन विप्रवरोक्त ऐकुनी वदतसे दविजभक्त. ९३ [शानवे.] *“' सु्च्छाळ, श्रृतिपारग, द्विज असा गुवर्थ मागावया, आला जो रघुमंदिरीं न कवडी तेथे मिळाली तया, तेव्हां अन्य वदान्य धुडित असे, तो संप्रती !' यापरी, माझी नूतन ही न कोत्स पसरो, दुप्कीर्ति एथ्वीभरी. २९४ आतां हित्रिदिनावधी तव धनासाठी द्िभेंद्रा, स्वता जातों यत्न करावया निरलस क्षोणीवरी तत्वतां, यासाठी मम निर्मलीं तुखकरीं त्रेतागृहाभ्यंतरी चौथ्या अमिपरी निवास करि बा, थेईन मी जोवरी.” २५ [शि.] प्रतिज्ञा हे सल्या परिसुनि रधूची हिजवरें, वदे हर्ष भूपाप्रति नूपवरा तो 'बहु बरे नसे एथ्वीमाजी अणुहि घन हे जाणुनि मनी, हराया ते इच्छी, रघुतृूप कुबेरांजवळुनी. २४

१ निष्कपट. २९ गुरूला देय जो अर्थ तो, ३ दाता. ४ दक्षिणाभ्न, गाहपत्याम्ि, आणि आहेबनीयाभि मिळून तीन अभि अभिहोच्याच्या घरांत असतात. त्या तीन अभि . मिळून न्नेता अशी संक्षा आहे. त्यांच्या स्थानाला भेतागार असें मणतात. चौथ्या अमीप्रमाणे तूं थोडा काळ माझ्या घरी रहा म्हणून राजानें कौत्सास हटले, एणेकरून ' अभीप्रमाणें तो तेजस्वी पूज्य आणि कल्याणकारक होता असें सूचित झालें. ५ कुवर . हा धनाचा त्वामी आहे म्हणून त्याजपासून धन आणण्याचा राजाचा बेत होता.

दन जा नाज.

पर्गे ५. ९९

[शा.वि.]. मेत्रप्नोक्षणयोग सन्मुनिवसिष्ठाचा जहाळा अया, तेणें वायुवशै जसी जलघरा ये, तोवि शक्ती तया, या हेतुस्तव जो जठी, स्थाळू, नभी सर्वेत्र अव्याहत चाळ, यापारे भव्य सुंदर असता होता, रघूचा रथ. २७ [उ.जा.] स्थापोनि संपूर्ण निजास्त्रभार, केला रवूंने रथ सिद्ध थोर, प्रदीपकाठी नृपती विशुद्ध आरूढला त्यांत रघू भबुझ, [उ.व.] वसे रघूच्यामधि धैय खूप, गणी कुबेरापस्राहि अश्प भूप; ““जिकोनि त्या आणिन अर्थ थोर,'' रथी निजे चितुनि हे नूवीर.९८ [शा.] प्रातःकाठी भूप जाया निघाला, ऐका तेव्हां जो चमत्कार झाला, कोशागारी आसती जे नियुक्त, येवोनी त्या सांगती चित्रयुक्त; “कोशागारी जाहली स्वणेडृष्टी, गेल्या रात्रीं पाहिली जी स्वद्ष्टी,” सांगोनी हे दाविली ते तूपाठा, पाहोनीयां तोहि साश्रय झाळा. २९ [उर्‍जा.] ज्याचेवरी चाळुनि जावयाचा होता विचार क्षितिपाठकाचा, तया कुबेरंचि सुवणेराशी विळे, असे हे रघुराजयाशीं; वज जसे खंडित मेरुखंड, तसेचि हे शोभति ते प्रचंड, कोत्सास तें सर्वहि दान केळे, न थोडकेंही निजगेहि नेलं, १०

[शा.वि.] जं का देय गुरूस त्यास तिळही जास्ती न घे याचक, मागे त्याहुनि फार देई असला दाता धरानायक; साऱ्या भूमितळीं विलक्षण असी त्यांची कती देखुनी, केळी त स्तुति फार विस्मितपण, साकेतवातीननीं, १९ [खस]. पेटारे मोठमोठे भराने, नरपतती आंत घालोनि तोडे, केळे तेव्हां रवाना झटकरि विभुनं शेकडो उंट धोडे, कोत्साच्या पादपक्मीं मग बहु लवुनी, ठेविळें मस्तकात, त्याते हाते क्रपीही उठवुनि, करिता होय या भापणार्ते. १२९

शव] *'सद्दर्मे भनपालनास करितो, भूमीपती जो तया देते वांडित अथ भू, नचि असे आश्चर्थ गोष्टींत या, स्वगोतोहि दुहोनि अर्थ हरणे, जो धारिळा मानसे

प्पट कर्मात |

३ नेमलेले (कामगार), ४ अयोथ्यावासी.

कान्ट 0० “तण

$ रथाला, ९ जामदारण्यान्यांत

१० रपुवंरा.

ऐशी शक्ति अंचितनीय, नुपते, तूझ्याच ठायी वसे. ११ भूपाळा, अनुकूळ सर्वे तुजळा आहे, हणोनी स्वतां व्हावे प्राप्त तुला, असं नचि दिसे माते, नपा, पाहतां; होवो पुत्र गुणी तुझ्यासम तुला सन्मान्य ठोकांमधीं, जैसा तूं तुझिया पित्यास, नृपते, झाळासि बापा सुधी.” १४ [इ.व.] % देवोनि आशीर्वचनास यापरी, तो कोत्स गेळा वरतंतुच्या धरी, प्रकाश जीवा रविळब्ध कीं जसा,तळब्य राजा सुत होयत तसा. १५ [शा.वि.] सत्पुत्र प्रसवे नृपोळभहिपी बाही मुहूती तदा, तेजःपुंज कुमारतुल्य तंव त्या पाहोनि, पावे सुंदा, बह्म्याचें अमिधान आणुनि मनीं, भमीपती निश्चये, पुत्राचे अपुल्याहि तैचि ' अज ' ह ते नाम ठेवी स्वये. २६ [इ.व.] तै रूप, ती आळति, तेंचि तेज, सौंदर्य त, वीर्य तर्सेचि ओज, जे भे पित्यांचे असती मरस्त, शिशूंत आळे गुण ते समस्त; [व.] दीपावरी दीपक अन्य लावितां, समान दोन्ही दिसती स्वभावतां, तैसेचि या बापसुतांत अंतर, असेचिना पंडित हो अणूमर. १७

[शा.बि.] विद्या तो शिकला समस्त, वरि ये कांती नवी यौवन, यासाठी धरि काम त्या रधुसुती ते राज्यलक्ष्मी मन कन्या फार मिडस्थ पित्ननुमती वांडी वराया जशी, लक्ष्मीही वरणाथ त्यास रघुची आज्ञा अपेक्षी तशी. १८

[उ.जा.] विर्दभराजास सुरूपखाणी, स्वता असे इंदुमती हणोनी, स्वयंवराचा करि थाट मोठा, तो भोज ज्याच्या न धनास तोटा;

* अथवा ( वरील अर्थाचाच दुसरा कोोक.)--

[शात] आशीवाद असा सतुश्‍हृदयें, देवोनियां भूपुर

गेला तेथुनि्यां स्वकीय गुरुच्या तो आश्रमा सत्वर;

सूयोपासुनियां प्रकाश मिळतो या जीवळलोकां जसा,

कौत्सापासुनि पुतरलाभ रघुला तैं शीघ्र झाला तसा. १५

१ राणी, २९ ब्रह्मदेव हा ज्या मुहूर्ताची देवता तो ब्राह्म म्हणजे अभिजित. ३ पडान-

मनासारखा, ४ हपी, ५ अज हे ब्रह्मदेवाचे नांव आहे. ६ इच्छा. राज्यल्षेमी इच्छा घरी. ७ पित्याची अनुमती. ८ विदर्भ म्ह० हीचे वराड होय, त्याचा राजा, ७ बहीण,

1 प ॥

[ह]

[शा.वि,|

य ॅऑऑऑशशशवशशशशशााि््् म अशा

सर्ग ५. ६९

पाहोनियां आप्त पुरूष एक, जो बुद्धिमान कार्यपटरहे देख, आणावयासराठि अजास त्यानं रघूकडे पाठविला नूपानॅ. १९ संबंध झाश्य आहे, निजसुतहि तसा योग्य लमनास झाला, या दोहींचा विचार शितिपति रघुर्न, आणुनीयां मनाला, हत्ती घोडे पदाती रथ अशि सह त्या थोर देऊाने सेना, भोजाचे राजधानीप्रति निजतनुजा शीघ्र केळे रवाना. 8० राहोत्या भव्य डेरे रंभुनृपतनयासाठि ने सिड केळे, तेथें सामंतभूमीपाति परिपरिच्या भेटि घेऊनि आले, त्यांनीं नानोपचारां रचुनि, तिथतिथें पिद्धता सव केळी, तीही रानींहि बागापरि पटसदर्ने राजभोंगाईह झाली. ४१ मागी चाळुनि फार सूनु रघुचा थे नर्मदेच्या तरटी, जथे शीतळ नक्तमाठतरुंची छाया अपे गोमटी; वाराही बरवा असे बहुत ते विश्रांविजाग स्थळ, झाळं आंत झणोनि तेथ अज दे, त॑ लष्कराचा तळ, ४९ पाण्याच्या वरती मििंद उडती पाहूनि त्यां अंतरी, बाटे की, मदमत्त हत्ति शिरळा आहे जलाभ्यंतरी; त वन्य हिरव ये खराच हुसळी माराने बाहेर की, ज्याच्या मस्तकिची धुपून असकी गेळी मदाची जिकी. ४९ घातूंचा तंव वर्ण सर्व धुपुनी गेळा जळे तो जरी, दांताना दिप्ती उभ्या बहुनिळ्या सेथाहि नानापरी; झाळे बोथट धांसुनी ढढ शिळा ते हो अशा हेतुने, खेळे टक्कर क्रक्षवद्विरिच हा हे तर्किळें १ जने ४४ फंकी दूर पळांत आंखुड करी शुंडा, तियेने हणी लाटांते, ध्वनिही भयंकर करी तीराकडे पाहुनी; जाणी बंधन तोडण्यास्तवचि ह्या मोव्या प्रयत्ना करी, ऐसा संभरमयुक्त शोभत असे पाण्यामर्धे तो वैरी. ४१५६ शेवाळे ढकली, उरेंचि, गज तो 'पोहे, करोनी बळा,

> 2: 40८८- “--_"---

१ रघुराजपु्नासाठी, २ दमलें (लष्कर). ३ अमर, ४ हत्ती (पाहेर ये), ५ क बानू नांवाचा पवत, ६ हत्ती, ७ पोहायास लागे ( बळा करोनी ),

र

रधुवंश,

पाणी फार खळाळुनी अधिच तो लोंढा तटा लागला; त्यामागोनि महागिरीद्र उपमा साजे जयाला खरी, तो मोठा मदमत्त कुंजर जवे आला तटाच्या वरी. ४६

[उ.जा.]गेळा लयाला मढ एकल्याचा, जठावगाहें क्षणमात्र सांचा,

[शा.वि.]

[ख.]

पाहे जई तो गज पाळलेले, पुन्हा शिरीं थोर मदीध चाळे. ४७

येतो मादक वास पुंदर जसा, सैप्तच्छदाच्या चिका,

तैसा वन्यकरींद्रमस्तकगत! त्या येइ दानोदैका;

तो हुंगोनि असह्य शूपातिकरी मार्गे पळूं लागले,

केले यत्न सुतीक्ष्ण हस्तिपगणे, कांहीं न ते चाळे, ४८ घोडे तोड़नि पायबंद पळती सेंत्रास दाही दिशा,

चार्के आंखाहे भम होउाने रथां आली बहू दुदशा, सेनानायक सर्व धांवति जवे रक्षावया स्त्रीजना,

केली यापरि धामधूमं करिने, जो काह ऐकेचि ना. ४९ आलो धांवानि मोहरा करुनि, तै ' रानांतल्या हततिळा

भपे मारु नये,' अस्ता नृपसुते शास्त्राथ हो ऐकिला

मागे मात्र सरो, परंतु न मरो, हे चित्ति आणोनियां,

दोरी फार न ओढितां हळु हणी बाणा शिरीं त्याविया.५०

बाणाचा स्पर्श होतां वनकरि अपुल्या हस्तिदेहास टाकी, त्याकाळी सरवसेना स्तिमित निरखुनी होय रेवातटाकीं;

तेजाचे मंडळाने जणं चहेकडुनी वेढिलासे क्षणांत,

[शा.वि.]

भव्या दिग्या वपूळा रुचिरतर अशा पावला तो नभांत, ५१

तेव्हां तो निजशक्तिने सुकसुर्मे कल्पद्रूमाची बरी

आणोनीं निमिषामधे करितसे बरष्टी अजाचे शिरी,

बोळे ते हृदयावरी सुरुचिरा तद्दंतकांती पडे,

मोत्यांचे रमणीय हारचि नवे ते भासती रोकडे. ५२९ “ ओढत्यावरुनी मतंगँमुनिने मार्त पुरा शापिलें,

१ सप्तऊद नांवाचे झाडाच्या चिकाला, ९ मद्षोदकाळा. ३ राजाचे हत्ती ४ भययुक्त,. ५ “ ये आंगाबर चालनी संजव तें ? अते पाठांतर, ६ मतंग या नां- पाचा मुनि होता

राग ५. इर

तेणें मत्तमतंगजत्व मजला तत्काळ बा पातले

माझें नांव अजा, ' प्रियंवद ' असे, गंधर्षराजा पिता, विख्यात प्रियदर्शनार्य सकला ज्या मानिती देवता. ५३ तेव्हां पाय धरोनियां सविनर्य म्या प्राथिला तो गनी, क्रोधा टाकुनि पावला नुपसुता, सेहाद्रेतेला मनी

पाण्याला जारिं ताप येई, तरि तो अभ्यातपानेंचि 'थे आहे शीतळ वस्तुतां प्रकुतिने ते जाणती ज्ञानिये, ५४

[प.] 'हृक्ष्वाकुश्षितिपतिच्या कुळांत देख, होई प्रकट अजाख्य भप एक, तो कुंभस्थळ करिल प्रभिन्न जेव्हां, बाणाने, निजवपु पावशील तेव्हां, ऐसा तो करुणमन निधी तपाचा, उच्छाप| मुनि मज दे अमोघ वाचा, ऐसा मी मुनिवचनें गजत्व लाहे, आणी या, मनुजपंते, वनांत राहे.५५

[शा.वि.] तेव्हांपापानि वाट पाहत अपरे, राजा, तुझी सर्वदा,

[व,ति.]

[शा.वि,]

विहेहबब

शापोन्मुक्त करोनियां मज तुवां बा पाववील मुदी,

आतां प्रत्युपकार मी न वहिला केला तरी सांग रे,

झाळी जे रवपदोपळळिध मजला ती व्यर्थ नोहे बरे! ५६ संमोहंनाख्य मम अस्त्र विचित्र आहे,

गंधर्वदेवतकमंत्रसमेत घे हँ,

हत्या घडे न रिपुची, विजयाप्ति होते

बा प्रेरित्यास, अशि शक्ति सख्या धरी तै. ५७ संकोचा न घरी मनांत, सखया, जे ताडिळें ती दया

त्वां केळी, अणमात्रही नचि असे संदेह गोष्टींत या;

आतां मी कर जोडुनी करित त्वत्माथना आदरे,

मांत निष्ठुर होउनी झणुंनको, ' नाहीं ' अस्ते आज रे. ५८ : घेता बरे, ' हणुनि यापरि राजपुत्र,

रेवोदुर्के करुनि आचमना पवित्रे,

गेधर्वराजतनयाजवळूनि चित्र,

१0२७, २१ 00 "१८

१ अभी व उष्ण यांच्या योगातॅ. ९ येतो, १ हूर्पीप्रत ४ स्वकीय पदाची प्राप्ती

५ संमोहन या नांवाचें असन, तें ज्यावर टाकावे त्याचा प्राण न घेतां तें त्याला मो- हित करून मूछित पाढितें, ६ हें उदकार्चे विशेषण,

(कट. ननक

>>

नपव्येळ्येळ--४-५-* -उ.---- “> - --““>-..

**४४॥॥॥॥४॥क शी णकत णी लवलील धट पा "प -॥-८.०८८८--५८“--->-...., वी. दर. -डभेध कर: झा नट या कनक नटी, व्हा ज्य -ऱ - मन ऱ न्य २ णन

क मय च्या ल. 2 .या-न्न- रम्य

६४ रघुवंश.

घे तो उदग्बेदन बैसुनि अस्त्रमंत्र. ५९ शिा.वि, दोघांची घडली पथांत वहिली ऐशा रिति मित्रता, तीतें कारण देवयोग, न दुजा हेतू दिसे पाहतां, गेला चेत्रेरथास तेथुनि तई गंधर्वराजीात्मज, भोजाच्या नगरीस जाय रघुचा पुत्र प्रतापी अज. ६० आला तें नगरासंमीप अज हा दत्तांत ऐकोनियां, हपीपूरितचित्त भोज नुपती त्या जाय भटावया; लोकानंदकर प्रकाश असल्या चंद्रोदयी येतसे, रद्दी अब्धिस्त, या अजागमवरशे भोजास झाळे तसे. ६९ आणोनी निजराजधानिस अजा ते भोजराज स्वयं, शुश्रूपा करि थोर सेवकपणे त्याची बहूत व्यय, ऐशी कीं यजमान तोचि गमला, तेथें मिळाल्या जनां, होता यास्तव भूप भोज, परि तो भाषे जसा पाहुणा. ६९ जाणी टॅकण हं नभास असला प्रासाद शोभे नवा, यद्वातार्याने बैसल्या श्रमहरा लागे सुखाची हवा, ज्याच्या दारिं पुवर्णकुंभ भरुनी ओव्यावरी ठेविले, तेसे अन्याहे मंगलप्रद पदाथ श्रेष्ठ संस्थापिळे [ख.] क्षोजाचे मुख्यमंत्री नमुनि बहु ' महाराज ऐसें चलावे, ! दावोनी यारितीभ पथ रघुतनया, नेति तेथें स्वभावे, बाल्यावस्था त्यजोनी मदन विळसतो योवनारूढ नेसा, प्रासादारूढ भासे नृपसुत अज तो रम्य लोकांस तैसा. ६२ [प्र.] तेर्थे तो शयन करी प्रतापशाली, चित्तीं ये अति कैमनीय राजबाळी, जी एक क्षितितलि रम्यरूपखाणी, तत्माप्ती घडु मज हें मनांत आणी, [शा.वि.] तेव्हां इंदुमतीस्वरूप निरुतत त्याला दिसे अंतरी त्या अध्यासवशेचि रात्रिस अजा निद्रा न ये हौकरी, न्यांसक्तमना विलोकुनि पती त्याची प्रिया हो जप्ती १ तो अज (घे ह्म० घेई), ९ उदड्मुख. ३ कुबेराचे उद्यान, ४ प्रियंवद. ५ हर्षाने पूर्ण झाळें चित्त ज्याचे असा. ६ अजाचे येण्याने, ७ राजवाडा, ८ ज्याच्या खिड- कोते, ९ अति सुंदर, १० अन्य स्रीविषयीं ज्याचें मन आसक्त झालें.

सग. ९

नाहीं येत तयासमीप कल्पा होऊनियां मानसी .ल.] लोळे निद्ठाझरं जों अज सुखरायनीं, चौकडा स्कंधदेशीं

4

तेव्हां घांसे, तनूची उटिहि घुसडुनी माखठी चादरीशी; प्रातःकाळी उठावे झणुनि समवयी ते अजाचेचि भाट तत्काळा योग्य ऐसा श्रृतिमधुररवे गावि तत्स्तोत्रपाठ- [शा.वि.] «गेली रात्र पहा विचारचतुरा, ऊठ प्रभो, ठोकरी क्षोणीरक्षणभार हा सकळही घ्यायास खांद्यावरी; दोघे पूरुप योजिले कॅमलजे, दोहीं कडोनी तिही खांदे देउनियां वरी उचठिञे, ऐसी असे गोष्ट ही. [वति.] त्यांतोनि एक तव तात असे, कुमारा, एकेकडोनि धारेतो उचलोनि भारा, बाजू दुजी उचलण्या तुजलाचि तेणे बा, थोजिठं, हणुनि ऊठ अतां त्वरेने [शा.वि.] निद्राधीनमनं तुवां क्षणभरी लक्ष्मी तिरस्कारिठी, तेव्हां खंडितनायिकेपरि मनस्तापास बा पावली; चंद्र त्वन्मुखकांतियुक्त हणुनी त्याच्याकडे जाय ती विश्रांत्यथे, परंतु तोहि बघ रे झाला फिका संप्रती. [व.ति.] आतां मनोज्ञनयनांस व पंकजांस, . बा एकदाचि अजि येउ नवा विकास, नेत्रांत गगेर तुझ्या फिरताति तारा, पद्मांत भुंगतातिका करि येरझारा; ऐसी विकासि कमळे अणि नेत्र यांच, अन्योन्यस्ताम्य घडुं दे नरवीर, साचे, कां कीं सहखदलवंधु नभःप्रदेशी, येवोनि सूर्य कमलांप्रत्रि हा विकाशी [शि.] प्रभाती फुछांभोरुहसमुदयालांग भजतो, तसा रक्षांच्याही शिथिल कुसुमांठागि हरितो,

६५ ष्ट

६५

ष्र

ष्ट

१ कर्णप्रिय शब्दानें. २ ब्रह्मदेवाने, ३ त्या दोन पुरुषांनी, ४ विकसित झालेल्या

कमलसमुदायास, ७५ या क्रियापदाचा कता पवत, ९

- - नन”

५६ रघुवंश.

तुझ्या श्वासामध्यें परिमल निसर्गैचि वसतो, जणूं तेत्माप््यर्थ स्फुट पेवन हा यत्न करितो. ६९ शा.वि.] द्रक्षाचीं नव कोमलारुण अशीं स्ेहांशशाली दले, त्यांमाजी दंव शुभ मोक्तिकसरावाणी दिसे चांगळें, हास्याची रुचि देतकांतिसहिता आतां बहू पांढरी जेवीं शोभतसे, तुझ्या नृपसुता, रक्ताधरोष्ठावरी. ७० [ए.] प्रतापनिधि सूर्य हा जरि नये वरी अंबरी, तरी अरुण सत्वरी अधिच त्या तमा संहरी, रणीं अतुलविक्रमी असुनि वीर तूं तत्वतां, न कारण रिपूवरी रघुस जावयाला स्वतां. ७१ दे.] कुशीवरी दोहि निजूनि जे क्रमे, रात्रीस निद्रासुख वेति अभ्रे, जागेवरोनी उठताति कुंजर, त शृंखळांचे रव होति दुधर. न त्यांचिया दुतयुगास लागला, तै रक्तिमा पर्वेतधातुचा भला, तथापि बालरकिरुची तयांवरी, ते गैरिकी!चा भ्रम पार्हत्यां करी. ७२ [क्ष]. इराणी घोडे जे पटघरटिततविस्तीर्णसदनीं निबद्ध स्वच्छंदे उठति बघ निद्वेस तजुनी; त्याते चाटाया पुढाति धरिती सैंधव नवे, मुखोष्म्याने होतें मलिन जरि तें स्वच्छ बरवे. ७३ [खर.] पुष्पे गेली सुकोनी ह्मणुनि विरलता फार हारांस आली, निस्तेजस्क प्रदीपावलि नुपतनया देख ही सवे झाठी; जीं जीं बा त्वां उठावे झणुने वद्तसो रम्यवाक्यें सुखाने, तीं तीं हा पंजरस्थ प्रकट वद्‌तसे, देख रांवा मुखाने. ७४ [शा.वि.] ऐसी बंदिसुतोक्त वाणि मधुरा ऐकोनियां, जागृत होवोनी शयना त्यजी झटकरी तो भूपतीचा सुत; जागा होउांने रॉनहसविरुते गंगेचिया सेकेता 3 त्वत्ठ्ासपरिमलप्राध्यथे. २ वायू. ३ सूयीचा सारथी. ४ अक्ल (सुखाने), ७ शब्द, ६ तरुण सूर्याची कांती. ७ गेरूचा (भ्रम), ८ पाहाणारांस, ९ सेंधवाचे तुकडे (घोड्यांस घालण्याची रीत वाणली आहे), १० राजहंस पक्ष्याच्या शब्दाने, ११ वाळवटाठा,

---३ 7४४- “7

सर्ग ६. ६७

जेवी सोडुनि सुप्रतीक उठतो, तसा दिसे हा स्वता. ७९ म्रातःकाळि उठोनि यापरि, मग श्रडाळु भूपात्मज, श्वृत्युक्त विधिने करी क्रमवर्शे तो जानसंध्या अज: केला त्यास यैथार्ह वेष चैतुरी तेव्हां नुपाळाचिये, वर्गी जाह, तदा स्वयंवरविधीसाठी मेळे 'ञो स्वयें. ७६

ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पावेती, गांव *्यंबक हॅ, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, त्यानें जं रघुवंशनामक महाकाव्य मयत्ने महा केळें माकृत, पांचवा बुधवरा हा सर्ग त्याचा पहा.॥ १ ॥ या पकारे श्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणे- दाशासख्त्री लेले ज्यंवककरकृत भाकृतपद्यात्मक भाषांतरांतील हा अजस्वयंवराभिगमननामक पंचम सगे समाप्त झ्ञाला असे.

सर्ग सहावा. *होक.

[व.ति. राजोपचारयुतमंचक थोर देस,

सिंहासने तदुपरी असती सुरेख,

आरूढ त्यांवरि नृपाळसमाज झाला,

तो तेथ तै रघुसुते अवलोकिजेला.

नाना अलंकृति तसाचि सुवेष साजे,

तेणेकरोनिहि विराजति फार राजे;

तेव्हां विगौनचर हे जमले सुपव,

ऐसे अजास गमले टप तेथ सवे. १ [श.म.] रीतिमाथनेने सुसंतुष्टचित्तं, दिला देह त्या शंकरें मन्मथाते, ५ सुप्रतीक नांवाचा एक दिग्गज आहे. २ अज, ३ यथायोग्य (वेष). ४ प्रतीक नांवाचा एक दिग्गज आहे. २ अज. ३ यथायोग्य (वेष). ४ चतुर पुरूषांनी. ७५ जो नुपाळांचा वर्ग. ६ विमानांत बसणारे, ७ देव. ८ शिवानें मदन जाळिला तेव्हां त्याची खरी जी रति तिनें शिवाची प्रार्थना केळी ती ऐकून अजाचे

रूपानें मदनच तिला देण्याकरितां केला काय अशी उललेक्षा, मदनासारिखा तों सुस्व- सहप होता असें तात्पयै. _

ष्ट रघुवंश.

जण तोचि हा पुत्र आहे रघूचा, असा भाव झाला तई त्या नपांचा उ.जा.] देखोनि त्याचें अतिदिव्य रूप, निराश झाले माने सर्व भप, ते बोलती टाकुनियां न याते, वरीळ ही इंदुमती अह्माते. २ (ख.] भोजाने दाविठेल्या रघुसुत चढला मंचकीं शोभमानीं, सोप्या सोपानमार्ग मणिगणधटिते बीर्यपौदैयेखाणी सिहाचा बाल मोठ्या घुटितिंगिरिशिळामार्गयोगीचि नेसा उंचुंगीं परवताश्री सहज चढतसे, हा दिसे तेथ तैसा रै (शानवे.] नानावणे विचित्न रत्नघटितीं सिंहासनी तेधवां, शोभाशाळि तुपाळबाळ अज तो. आरूढ काला यवा; मोराच्या बहुरंगपृप्ट बसुनी पैडूवक्र कीं शोभला, भासे आसान त्या तनूज रघुचा रूपं गुणें आगळा (ज.] पंक्तीने बेसठेळे विलसति सुरुची ते हजारोहि राने, राजश्री एक ती तो बहुविध बनुनी वेगळाली विराजे त्यांची ती दीप्ति दिव्य प्रकट निरखुनी, दीपती ठोकनेत्र, मेघोघामाजि वीज स्फुट 'चमकुनियां दीपवी नेवि चिश्र द शि.वि.] राजब्रात सुवेषधारक महासिहासनीं बैसला, त्या सर्वाताहि तेथ पुत्र रघुचा तो फार तें शोभला; ठोकोभीष्टपदार्थदानपटट जे विख्यात देवहूम, त्या सर्वोमधि पारिजात दिसतो, भैसा बह उत्तम, र पुष्पांचे तरु सवेही त्यजुनियां, भंगी जशा कां वनी हत्तीच्या मदयुक्तमस्ताके जवे त्या बैसती जाउनी तेशा दाष्टि समस्तही पुरगता ळोकांचिया सत्वरी, टाकोनी सकळां नृपांस, पडत्या झाल्या अजाच्या वरी. ७ वैशाचे चरितास जाणति बरं, ऐका तिथें बेदिनी, चंद्रोदित्यसमुद्ठवां बृपकुलां तै वर्णिले सस्वनी,

२-:- -२-५---ा*“-ा<.

१ जिन्याने. ९ हें सोपानमार्गाचें विशेषण, ३ हे रघुसुताचें विशेषण. ४ फुट- लेल्या पर्वेतशिलांच्या मा्गीनें, ५ उंच, ६ मयूर हें पडाननाचें वाहन आहे. ७ ष- डानन, < आश्चर्यकारक रीतीनें, ५ राजसमूह. १० लोकांस इष्ट अश्या पदार्थाचे दान करण्यांत कुशळ, ११ कल्पद्रक्ष, १९ कल्पवृक्षांपैकी एक, १३ चंद्रसूर्यवंश्ीय राजकुळांस.

ल्ट

सभे ६. द्र तैसा सुंदर धरही अगुरुचा सौगंध्यशाठी भला, मार्गे टाकुनियां ध्वजांस गगनी जो कां त्वरे चाठिला, ८ मोठी मंगठळपूचक बहुविध शंंखादिके संदरें, वाद्य वाजुनियां गभीर रब ते गेछे दिगंतीं त्वरे, त्यात ऐवुनियां पुराभंवातिज्या गोरे हि बागांतली, पिच्छां उंच करोनि, दृष्टहदर्थे नृत्या करुं लागळी. ९ त॑ वेवाहिक बेप घेउाने तई ती राजकन्या भली, दिग्या सुंदर पाळीत बसली, जी सेवकीं शोभली, दोहींबाझमुस राजमंच असती, मार्गात त्या सुंदरी ठेपे येडाने, इंडुची सुविमला नवी कला अंबरी १० ती अत्यदुतत रग्स साष्ठि वि्रिची कन्यास्वरूपी नवा, जी कां योग्य समस्तळीकनथयना पाहावया तेधवां राजांची हृदये उड़नि पडली सारीदि तीच्या वरी, ते सिंहासन देहमात्र उरले! झाली स्थिती यापरी! १९ [युगर.]''मिळी आपणा शुंद्री राजबाळा,''असी लालसा होय साऱयांनूपाळां मनांतीळ शृंगार तेव्हां तयांभा, दिसे हावभावांवरोनीच साचा; डिंव.] शुंगारचेष्टा तेव भूपतींच्या दूती जणूं चित्तगता रतीच्या टक्षांचिया नूतन पछवांची, शोभा दिसे तोवे तश तयांची. १२९ [शा.वि.] कोणी एक नरृपाळ घेउाने करीं नाळा बहू कोमळा, तो छीलठाकमळा बळं फिरवुनी, दावी जनां सोहळा, ज्याची रम्यदळे संवेग फिरती, तीं भांबऱ्या ताडिती, तेव्हां आंतिळ ही पराग हळुनी झाला सुटतताळती, १२३

टापा

१ शब्द, ९ हे बागांतलीं याचे विशेषण, ३ इंदमतीला पाहून त्या तरुण राजांस तिजविपर्यी उत्कट अभिलाप उत्पन्न झाला. तेव्हां त्यांच्या हद्वत इच्छेच्या सूचक म्हणून दूतीसारिख्याच ज्या छंगारचेषा म्हणज्ञे शुंगारव्यंजक हावभाव प्रकट झाले. ४ एक राजा लीलाकमल हातांत धरून गरगर फिरवू लागळा, एणेंकरून ' हस्तगत ळीळाकमलाप्रमाणे त्वां मळा किरवावें' असा राजाचा अभिप्राय व्यंजित झाला. परंतु, हा हात फिरविणारा (हातवारे करणारा) हाणून कुलक्षण होय, असा त्याविषयी इंदु- मतीचा ग्रह झाला.

ल्न

जू " -८--- “_.--5..-. -

7४-८८. ल प०५०न..-श--र.

(क गयो जॉ 0८८४१0 ॥॥---7--५४- <-'>--<“<

- ०.

'] 1

७० रघुवंश.

(छ.] शेला एके छुपाचा तवरित सरकुनी स्कंध देशावरोनी, खाली येवोनि बेसे भुजगत विमला अंगेदा आटकोनी, लछीछेने रम्यवक्रांबुज फिरवुनियां बाजुला त्या तुपाने, स्वस्थानी स्थापिजेला, पुनरपि धरुनि, आपुल्या तो कराने. १४

शि.वि.] कोणी एक विलासशालि नृपती पादांगुळींच्या नखे, ठोळामंथरमानसें खरवडी तो पादेपीठां सुखे, र वहां संकुचिता विराजाति बहू त्या अंगुली कांतिने, इपेहक्रविळोकनं रुचिकरं झाली तई लोचने. १६ [वै.] टेंकोनि डावा भुज आसनीं बळें, मित्रासर्वे एक नुपाळ चावळे, झाळे तई तिकस कीं तदानन, खांदाहि तो उंच दिसे सुशोभन, [उ.जा.] बळोनि झालें त्रिक वक्र फार, लोळे तदा त्यावरि रत्नहार, सभेम्धे तो नरनाथ ऐसा, दावीतसे त्यासमयीं विलासा. १६

विळासिनी त प्रिय फार साचे, सुश्वेत ऐसे दळ केतैकीचें, कोणी धराधीश नखामय्रभागे, चिरीतसे त्यास विठासयोगें,

बणीशण णांणणणीण ण ण??? )”२2ी”?0?0 शी 0ीी0२0?0200?0ी 000२000 पी 0े00?0ी१णी एप?0ी”0ेशी0ीी णणणीश0णण९0?प्प?णी0ी?प?प?0ी२0”ी१?ी एणिपपणणप?प??"प२?णीपी?णी?णीकी0ी प/पॅप्णिणिणाणीणी पणी ण यण)??? वल...

१ एका राजानें आंगावर शेळा आवरून घेतला. एणेंकरून “ असें मी तुला ( इंदु- मतीला) आलिंगन करीन असा त्या राजाचा मनोभाव प्रकट झाला. परतु याचें कांहीं तरी अंग (अवयव) झांकण्याजोगे म्हणजे वाईट असल्यामुळें हा अंगावर पांघरूण घेतो, असा इंदुमतीचा ग्रह झाला. २ सिंहासनावर बसलें असतां खालीं पाय लोंबकळतात म्हणून त्यांना टेंकण्याकरितां पीठें मांडिली असतात, तशीं एथे सुवर्णाची पादपीठें मांडिली होतीं. एके राजानें त्या सुवर्णाच्या पादपीठास पायांच्या अंगुलीनी खरव- डिलें, तेव्हां त्या पादांगुली आकुंचित झाल्या, एणेकरून “तूं मजजवळ ये ' असें त्या राजाने इंदुमतीला सुचविले. परंतु हा तर भुईेखरवल्या म्हणून कुलक्षण असा इंदु- मतीचा ग्रह झाला, ३ किंचितू वक्र, ४ कोणी एक राजा डावेबाजूस वळून मित्राशी गोष्टी करूं लागला, एणेकरून “अशा रीतीनें मी तुला डावीकडे वसवून तुझ्याशी गोष्टी करीन ? असं त्या राजानें इंदुमतीला सुचविठें. परंतु दुसऱ्यास पाहून हा तोंड फिर- विणारा होय, कार्यकता नव्हे, असा त्याविषयी इंदुमतीचा ग्रह झाला. ५ पाठीच्या कण्याचा खाळचा भाग. ६ कोणी एक राजा केवडीच्या पानाला नखांनी टोंचून फाडू लागला, एणेंकरून “ याप्रमाणें मी तुझ्या नितंबस्थलावर नखत्रणादिक करीन असें त्यानें इंदुमतीला सुचविळें, परंतु वणच्छेदक (गवतकाप्या) जसा कुलक्षण, तसाच पत्नच्छेदक ( पानफाड्या ) ही कुलक्षणच होय असा त्याविषयी इंदुमतीचा अह झाला.

मकलन भनुहलरजक

सर्ग ६. ७१

पिया नितंबावरि हो स्वभावें, जयां नखायरांम्रति वापरावे, तिहींच तो केतकपत्र देखा, फाडूने पावे नरपाळ तोखो. १७ [शा.वि.]. होते भे तळवे सुरक्त उपमा ज्या योग्य रातोप्पठे, रेखांचें ध्वजरूप चिन्ह विठ्से ज्यांचे वरी 'चांगळे; त्याहाती क्षितिपाळ कोणि धरुनी फासे बहू निशये, चित्ते उळसिते करीत बसला क्रीडेस तेव्हां स्वये. १८ होता नीट किरीर्टे मस्तक जरी स्थानावरी सुस्थित, बाजूला सरला असे मिप मर्नी कल्पूनियां निश्चित, सद्वत्नास्वित मुद्रिका चमकती बोटामधे त्या कर, छौळेनें मूुकुटा जपून धरिळे एके धराधीशखर. १९ [गुग.] तः एकदासी प्रसिद्धा पुनंदा, जिचा द्वार पाळावयाचाच धंदा, बहू धीट जी पूरुपावाणि होती, उशी कन्यकासश्चिधानी अहो ती. [श.] होते जीळा ठाउवे' सर्व भूप, तैसे त्यांचे बँशवरत्त, प्रताप, तीने आधी मागधापाशि कन्या,आणोनी तीबोलती होय धन्या. ९० |ठ.वि.] :: मगधंदेशपती बंध हा सये, शरण कोणि जरी नर यास थे, ह हं १) परमकारुणिक ल्षितिपाळ हा, तैदवना करि हारुनि शी महा.

[वत]. आहे करीत जनरंजन थोरभावें, गंभीर फारचि असे नृप हा रवभाव,

१ हृपी. ९ रक्तकमलें. ३ कोणी एक राजा फांशांनीं खेळूं लागळा, एणॅकरून ' मी तुजवरोबर अशीच क्रीडा करीन ( खेळेन ) असें त्याने इंदमतीला एुचविले. परंतु, फांशांनी खेळण्यांत चतुर असला तरी तो सोंगटीकुल्याच, याशिवाय, फांशांनीं खेळणे हे श्रुतिनिपिद्ध ही आहे; यास्तव हा कुलक्षणच होय असा त्याविषयी गरेंदूमतीचा मर झाला. ४ एका राजाने आपल्या हातानें गस्तकाबरोळ मुकुट सरसावून नीट पस- विण्याचा भाव केळा, एगॅकरून, "या मुकटाप्रमाणें तूं मस्तकावर पसठीस तरी मला भार वाटणार नाहीं, असें त्यानें इदुमतीला रुचविळे, परंतु हा डोक्याला हात लोव- णारा हाणून कुळक्षण होय असा त्याविपरयीं इंदुमतीचा अभिप्राय झाला, '५ मगधदेश' हा प्रस्तुतचा बाहार प्रांत होय. त्याची राजधानी पुष्पपुर ज्यास पाटलिपुच अस ही नांव आहे तें होय. त्यासच सांप्रत पाटना असें म्हणतात, ६ त्याच्या रक्षणा, ७ भीती (हारुनि). ८ हें भीर्चे विशेपण,

>--५-न-:

न्य यो - ज्या - ह ८ पा------>्---- -५० 7 याच स-या च > --" २८

र न: "याया... - "-४"--४००-८--८

७्रे रघुवंश.

निकोनियां रिपुगणास रणांत अथ संपादि, यासर्व परंतप हा यथाथ. २९ [वं.] असोत लक्षावधि अन्य भूपती, राजन्वती याचि नरेश्वर लिती, तेजस्वि तारे दिसपी जसे हिरे,ज्योतिष्मती होय निशा निशाकर, २२

[पु.] करी संतत वरी संबनकमे हा सादर! वप्ते क्षणाने याचिया घार सदव देवेश्वर, शची विरहपांडरा तेव करी न वेणाफणी, कल्पतरुची फळे शिरि भरी संखेदा मनी ९२

[शा.बि.] हा आहे वरण्यारा योग्य ह्षणुनी आतां जरी तूं सये, स्वेच्छेने वरिशी, तरी वरि सुख या भूपतीळा स्वये, जासी पुष्पपुरास यासह तदा वातांथरनी संस्थिता, पाहातीळ तुला महोत्सवभरे त्या नागरी योपिता २४ इं.व.] ऐशा विच्या ऐकुनि भाषणास, कन्या कटाक्षे निरखी तयास, तीच्या करांतीळ मधूकमाळ, ती थोडकी तर्त्साण होय ढील. [उ.जा.] न बोलतां एकहि अक्षराळा, प्रणाम तींने तृपतीस केळा, ळतीवरोनीच अशा निपेध केला, अस्ता होय जनास बोध. २५ इिंब.] चित्ती सुनंदा समजोने साचा, भूपात्मगेच्या कढ मानसाचा, तेथोनि अन्या नूपतीकडे ती, झाळी तई इंदुमतीस नेती [उ.जा.] स्रोवरीं मानससंजि जेसी, बसे सरोजावरि राजहंसी, वावे जळी लाट उठोनि तीते, दुज्या सरोजामति जेवि नेते. ९६ . वदे तिळा, “'अंगपती असे हा, विळोकि याच्या पुमनोज्ञ देहा, तारुण्य हावण्य बघूनि याचें, भुले पुरा चित्त धुरस्त्रियांचे

न-०- टप “7 यण

१ वास्तविक (परंतप म्ह० शजूस जिंकणारा), २ सुराजयुक्त, ३ यक्कमे, ४ इह ५ प्रोपितभटुका म्ह० ज्यांचे पती प्रवासास गेळे त्या ख्रियांनीं वेणीफणी वगेरे करू नये अशी रीति आहे, इंद्र घरीं नसल्यामुळें शची वेणीफणी करीत नव्हती. व कल्प- ब्रक्षाची फुळें मस्तकावर धारण करीत नव्हती, ६ पुष्पपुरनामदा नगरास, ७खिडक्यांत. ८ इंद्राचे साह्यार्थ हा त्वगोस जात असतां सुरस्रिया म्ह? अप्सरा यांनीं याचें उत्तम , स्वरूप पाहून त्या याजविपयीं कामुक झाल्या अशी प्रसिद्धि आहे.

(१

सर्गे ६. ७३

(शा.वि.] याचे दिग्गजतुल्य मत्तगज जे त्यांना कराया वश केळे शास्त्र मर्हापनीं, श्रुत असे ज्याचे जगी सद्यश, ऐसा थोर पराक्रमी नरपती या बाधिना आपदा, भोंगी भूमितठींहि वास करुनी हा भूप एंद्रा पदा; २७

₹--_ *र

येणें जिकुनि वैरि, हार हरिळे त्यांच्या स्रियांचे खरे,

(३

ते त्यांचे काच अश्लाबिदू पडले शोकाचिया निभरे, दोरा काढूनि मोक्तिकेंचि जणुं तीं त्याने पुन्हा अपिलीं तत्कंठीं सुभग, मनास बहु उत्भेक्षा गमे ही भठी. १८ वाणी आणि र॑मा कधीं न वसती एकेचि ठायीं जरी,

त्या दोधीहि यया नृपांत वसती, ही गोष्ट आहे खरी; त्वत्कांती रुचिरा व वाणि मधुरा युक्ता गुणांनी असी,

त्या दोघीसाहि योग्य जाण तिसरी तूं मात्र गे दीससी.!'२९ ढष्टी काहुनियां नृपावर्फूने ह्या तेव्हां समथीद ती

“ आतां चाल पुढे '' हणोनि नृपजा बीले सुनंदेपती

होता सुंदर तो परीक्षकहि 'हो तत्रापि तो नावडे,

प्रत्येकी सचि भिन्न, यास्तव नसे हा दोप कोणाकडे. १० शवूला अतिदु'सह शितिपती तेथें दुजा बैसला,

जो कां फारचि दशेनीय, उदिता चंद्रापरी शोभला; त्याच्या सन्निध आणुनी नृपसुते तेव्हां सुनंदा सुचे

बोट भूमिपतीकडे करुनि ती ऐशा रितीने वदे १९ “देखे सुंदरि हा अवंतिपति गे विस्तीणे वक्षस्थळ

यांच, बाहु सुदीध, मध्य ळशही याचा असे वतुल;

लशी 7

च

१ अंगंदेश हा सांप्रतच्या भागलपुराजवळचा प्रांत होय, असं म्हणतात. त्या दे- शाचच्या राजाचें हें (या छोकांतळें) वणन आहे. कोणाएकाच्या शापामुळें दिग्गज हे पृथ्वीवर उत्पन्न झाले असतां त्यांस आवरण्याकरितां कोणे क्रषीच्या हाते गज वश करण्याचे शाक्त करवून तें याच राजानें चालू केळे अशी लोकांत कथा आहे. या शात्राला गजशाद्र असें म्हणतात. ९ पालकादिक महाषि यांनीं. ३ इंद्राचे ऐश्वरयास भूमीवर राहून ही भोगी असा अन्वय. ४ मौक्तिकांची उत्प्रेक्षा, ५ सरस्वती. ६ लक्ष्मी, ७ तो (राजा), < इंदुभती.

श्‌ चे

न्न

.०८००५॥:-५-.०-८--->- 2-- न माता 1. जक ह: .. तचच जल - >-<“> -< प य र

-*४५८-४६- 7 फक...“ पया

लक २ टन. काक

२-1. नळ

७४ रघुवंश,

त्वष्ट्योने चरकीं धरोनि नेव कीं चंडांथु जो संभ्रम केला स्त्रीस सुसह्य, तोच नृप हा, ऐसें मनाला गमे. १२ हा शक्तित्रययुक्त भूप निघतो य॒डार्थ मोठा बळी, वाजी धांबाते जे पुढ तव उडे त्यांच्या खुरी जी धळोी सामंतक्षितिपाठमीलिमणिची कांती हरी ती स्वयं, तेव्हां ते बहु गुदसरोनि पळती, घेऊनि चित्तीं भये. २१३ [वनति.] आचंद्रमौळि झगवान्‌ शिव तत्समीप, हा उज्जनींत वसतो सुरुती महीप, कांतांसमेत सुख घे नृप चांदण्याचे, हा ळृष्णपलषिहि अवंतिपतीच सांचे. ३४ .ल.] येतो क्षिम्रानदीला झगटुनि ह्णुनी वायु जो शीत बाहे, तेणें उद्यानडक्षावठि तटगत ती सर्वदा हालताहे; तेथें या भूमिनाथासह सुरतसुखास्वाद घ्यायास तूत, इच्छा आहे मर्नी कीं क्षितिपतितनथे | सांग आतां मला ते. ३५ [वा.] मित्ररूप कमलांस विकाशी, शत्ुरूप बहु पंकहि शोपी, तो रुचे न नृप इंदुमतीळा, जेवि चंडरुचि ““केरविणीला. १६ .उ.जा,] नाही तृुपालास यया वरीत, विचार आणोनि असा मनांत,

१ हृ्ठींच्या उज्जनी प्रांताला अवंतिदेश अर्से म्हटलें आहे, त्याच देशाचा हा राजा देवांचा शिल्पकार ( सुतार ) जो त्वष्टा, त्याची कन्या संज्ञादेवी ही पूर्यीला दिली होती. त्याचें तैज तिला सोसेना म्हणून त्यानें सू्यीला चाकावर लावून गुसध्य केलें, तोच हा राजा होय कीं काय, अश्शी ही उल्लेक्षा केली, सारांश हा राजा फार ते जस्वी होता असा या काकाचा भावाथ होय, २ नूतन. ३ सूर्य, ४ प्रभाव उत्साह व मंत्र यांपासून उत्पन्न तीन शक्ती राजांत रहातात. ५ मांडलिक राज्यांच्या मकट- रत्नांची, ६ आघाडीचे लोकच शत्नपराभव करितात असा भाव, ७ उज्जनीस म- हाकाल म्हणून शिवाचें स्थान आहे, त्या शिवमस्तकावर 'चंद्र असल्याने उज्जनींत राधीचें सवदा चांदणे अपतते, कधीं अंधार असत नाहीं, या गोष्टीकडे एथे लक्ष्य आहे. < उज्जनीजवळ या नांवाची नदी आहे. तिला शिप्राही म्हणतात. ९ सूर १० चंद्रविकांसी कमलास ( रुचत नाहीं ), कमळविकास व चिखळाचा शोप हे धर्म सूर्याचे तसे या राजाचे होत पण (इंदुमतीला तो न रुचे)

च

सर्गे ६, ७५

4:

अनूपंदेशाधिपतीपुढे ती, झाली सुनंदा मग तीस नेती; पद्मांतरंगापरि कांति जीची, लालित्यसृष्टीच नवी विधीची, गुणाधिका जिकि रंदेचि कुंदा, बोळे तदा तीस पुन्हा सुनंदा.२७ [स्वा.] ''कॉर्तवीये ह्मणुनी श्रुतटत्त, योगशास्त्रनियमीं रतचित्त, ___ राज हे पद विशेष जयाला योग्य, एक नृप यापरि झाला. वि.] सहस बाहू रण ज्यास शोभठे, अष्टादशद्टीपिहि यूप रोविठे, एकाकि जोवैरिगणासऑक्रमी,न जाहला अन्य असापराक्रमी.१८ [शा.वि.] दुष्कर्मी रत होय चित्त जरि तें सोडूनि कर्मा शुभा, हाती चाप असा समक्षचि पुढे तत्काळ ठाके उभा; जी अंतःकरणी कुवुद्धि निपजे तीत हि दंडीतसे, ऐसा शिक्षक भूपती क्षितिवरी कोठें नसे राजसे. १९ जो इंद्राहि रणांत आणि जितुनी, त्याच्या भुजा माविने बांधी जो अवळोनि, बेद पडलें त्यांचें तई हालणे; घांपा टाकितसें दशशीहि वदनी तो बंदिशाळेमधी, भोगी कष्ट बलिष्ठ रावणहि गे ज्याच्या प्रसादावाधि. ४० [शा.] त्यांचे वंशी जन्मला हा महीप, आहे यांचे नांव लोकी प्रतीप, सद्दचाने ज्ञानयेगिहि टड, त्यांत भावे सेवितो हा प्रबुड; [शा.वि.] लक्ष्मी चंचळ फार, वास न करी एकेचि ठायीं असें, लोकीं दुर्यश हे प्रसिद्धि तिचे तूतहि ठावे असे; 'एंणें ते हरिठें सव सकळही ! यांचे घरीं ती स्थिरा! __ १ माळव्यांतीळ महेश्वर प्रांतास प्राचीनकाळी अनूपदेश म्हणत होते. याची राज- घानी माहिष्मती नगरी तीच सांप्रतर्चे महेश्वर शहर होय. तें नमेदेच्या कांठीं आहे, २ सौंदर्य, ३ माहिष्मती नगरीचा का्तवीयैनामे राजा झाला. त्याला सहद्य बाहू होते. म्हणून त्याला सहलाजुंन असें ही म्हणतात. तो श्री दत्तात्रेयोपासक असुन मोठा परा- क्रमी होता. यानें रावणाला धरून बंदीस ठेविलें होतें. यानेच जमदमि कषीची धेनु बलात्काराने नेली. त्यावरून जमदभीवा पुत्र जो परशुराम त्यानें यास ठार मारिले. ४ प्रख्यातवृत्त, ५जिकी. ६ रावण, ७त्या रावणाच्या. ८ रावणाचें. प्रसाद होईपर्यत. $० या राजानें (दुर्यश हरिले), ११ अचल (आहे हे पद अध्याहत आहे). १९ यावरून,

७६ रघुवंश.

छोकी केवळ काळरात्रि गणिठी जी क्षत्रियांच्या कुळा,

ऐस्ता थोर कठोर रामपंरशू पृथ्वीवरी गाजला;

त्यालाही अतितुच्छ पद्षदळते ज्याणें रणीं लेखिले,

आय्नीचें बहु साह याच नृपतीळागीं मिळालें मठे. ४२९

जी माहिप्मतिनाम दिव्यनगरी जींची जणू मेखला,

ती रेवा, उदकोध सुंदर जिचा वेणीपरी चालला;

प्रासॉंदाय्रगती गथाक्षि बसुनी तो देखण्याची जरी

इच्छा होय, तरी यया रृपतिच्या अंकी बसते मंदरीं.' ४१

होता सुंदर तो तथापि रुचळा नाहीं तिळा भूपती,

मेघांचा प्रतिबंध जाने शरत्कालीन शीतर्दुति

आला सर्वकलासंमेत उद्या तो पूर्णिमचे दिनी

ठोकां आवडतो, तरी न रुचतो तो पॅक्मिनीला मनी, ४४ [व.ति.] जो शैरैसेनपतति, नाम सुपेण ज्यार्चे,

छोकांतरीहि यश गीत असे जयाचे,

| जो कां असते अमितविक्रम जाण साचा,

तेसाचि फार नृप जी क्रजुमानसाचा;

आचारशुद्ध असल्या स्वकुलबयाशी,

जो दीपसा विमलकीपिवशे प्रकाशी,

आणोनि तत्चिकट ती प्रतिहीररश्ी,

तीत वदे, “ निरसिं याजकडे मृगाल्षि ! ४५

[शा.वि.] नीपाच्या कुलिं जन्मुनी, सैविधि गे यज्ञास केठे यथे,

१ कालराच्र ह्मणून एक गहाभयंकर व संहारकारक अशी पार्वतीची मूर्ती होय, तिंजवरून कोणी महाभयंकर व प्राणिसंदवारकारक असेळ त्याठा काठराभधि म्हणतात. २ परशुरामाचा परशू, ३ या नगरास जिंकण्याकरितां शब्ु आळे तर त्यांस मीच स्वतः जाळून भस्म करीन असा अभीने या राजास वर दिला होता ह्मणून तेथे आलेले शु जळून भस्म होतात अशी भारतांत कथा आहे. या गोीस अनुलक्षून हें वर्णन आहे. ४ सांप्रतचें महेश्वर शहर, ५ प्रासादावरील. ६ खिडक्यांत. ७ रेवेचा जळी. ८ चंद्र, ७ सूर्यविकासी कमळिंनीला, १० हह्ठींच्या मधुरा प्रांतास पूर्वी शूरसेन हें नांव होतें, असें म्हणतात. त्याची राजधानी मधुरा होय, ११ द्वारपालिका, १९ नीप म्हणून या सुपेणाचा एक पूर्वज होता. १३ यथाशात्र.

[व.ति.]

सर्ग ६. ७७

यांचे ठाथि विरुळही गुण सये, वासा करीती स्वयं; गोव्याध्रादे निसर्गवैरिहे जसे प्राणी प्रशांती महा सिडांच्या वसती तपोर्वान सदा, तैसा चमत्कार हा! ४६ इंडूचे परि रम्य शीतळ असी कांती ययाची धरीं,

याचे तेज सुतीक्ष्ण उेष्णकिरणा ऐसं रिपूंच्या पुरी!

वाडे तेथिळचे उजाड पडुनी गः्चांवरोनी तृण,

झाली फारचि दाट वाढुनि बहू जाणें मरगांकानने, ४७ क्रोंडेला मर्थुरेसमीप यमुनातोयीं ययाच्या स्त्रिया

आनंदें करिती, तई स्तनतटीं जो चंदनाचा तया

शोभे लेप, धुपून जाइ तंव तो, तोयौघ गे तेथला गंर्गासंगवशे प्रयागिंच तसा, एथे दिसे चांगला. शट काळिदीगत काठियाख्य महिने ताक्ष्या भिवोनी मनी, ज्याची अद्गुतकांति वाझ पसरे, ऐसा दिला या मणी;

तो याचे हृदयावरी विलसतो शोभाळ मोठा पहा, विष्णूळा सेहकोस्तुभाहि हिणवी ' तेणें गमे भूप हा. ४९ रम्या चेत्ररथा उणें न अणुही उद्यान छंदींवन,

जेथे कोमलपुष्पदुंद्रचितता शय्या असे शोभन;

आरोढूनि तिचेवरी शैंशिमुखी या भूपतीच्या संब,

नाना भोगनियां विलास वय हें त्वां घालवावे नेवे. ५० *गोवधनाख्य गिरिच्या दरिमाजि नित्य

पर्जन्यकालि करिताति मयूर ठृत्य,

१ स्वभावानेंच शत्रु (हें गोव्या घ्रांचें विशेषण). २ हे तपोवनाचें विशेषण. ३ सूर्य ४ गंगेच्या योगें प्रयागी दिसतो तसा एथें चंदनाचा लेप मिश्चित झाल्यानें चांगला दिसे. ७ कालिंदी म्ह० यमुना, या नदीच्या डोहांत कालिया नामें सर्प रहात होता. त्याचें रक्षण या राजानें केलें म्हणून त्यानें यास एक मणी दिला अश्ली कथा आहे. ६ सर्पानें (मणी दिला). ७ गरुडाला, ८ या राजाला. ९. हे विष्णूचें विशेषण, १० त्या मणीनें. ११ चैत्ररथनामक (कुबेराचे) उद्यानास, १२ हें बरुदावन नांवें वन म्थुरेजवळ आहे १३ हें संबोधन. १४ नर्वे वय म्हणजे तारुण्य. १५ हा गोवर्धन पर्वत मथुराप्रांतीं गोकुळ. नामक गांवाजवळ आहे, हाच श्रीकृष्णाने करांगुलोवर उचलिला अशी कथा आहे.

ष्ट | रघुवंश.

पाषाण डैयां दगडफूलसुवास ये गे, ज्यांची तलोहि भिजती जर्लाबदुयोगे; त्यांचे वरी बसुनि कामिनि हपेहेतु तें बाहगृुत्य अवळोकि सुलोचने, तूं, मायूर नृत्य जरि इच्छिसि पाहण्याला, हे सुंदरी, लवकरी वरि या उपाला.' ५१ [शा.] सोडोनी त्या भूपतीळारगि कन्या, जाई भषपा ती वरायास अन्या, मार्गी आल्या टाळुनी पर्वताळा, जाते जैसी आपँगा सागराला.५२ [व॑.] शोभे जयाच्या भुजदंडि अंगद, हेमांगदाख्य क्षितिनाथ दौनद, पराक्रमी आणि अजिंक्य शव्रुते, झणोनि ज्याचे यश फार गाजते; नेगे स्वीय रिपुपक्ष जिकिळा, असा कलिंगाधिप तेथ बैसला,

त्याचे पुढं आणुनि राजबाळिसीं, तई सुनंदा करि भाषणा तिशीं.५३

[पू.] “महेंद्र व सरित्पती नुपति हा, यांचा धनी,

महेंद्रसमसत्व हा जिणि रिपूंस ऑयोधनीं;

यदीय मदमत्त गे गज विशाल त्यांचे मिसें,

भहेंद्र गमना करी रण, 'गैमे जनाला असे. ५४ [शा.वि.] मौर्वीचे वण यदुजांस पडले, दोहींसही साजरे,

ते पाहून अशी जनीं विबुध उल्मेक्षा करीती खरे;

कीं ज्या बंदिस घातल्या नृपातिने एर्णे रिपूंच्या श्रिया,

पंक्ती सांजन अश्रुच्याचि असती ह्या निश्चये त्यांचियो. ५९ [शा.] सोधे याचीं अब्धिचे रम्यकांठी, गव्चा, माड्या, दालने ज्यांस मोठी,

तेथें बाई बैसठेल्या नराला, तोयाच्या गे दीसती झर्मेमाला.

[इं.व.] गभीर चाले ध्वनि सागराचा, तेणेचि हा जागृत होय साचा, तै यांमेंघोषादिक वाद्यजाते, झालीं यया त्याज्य महीमुजातें. ५६

माना ल यन्य

$ ज्या पाधाणास दगडफुळांचा सुवास येतो. '२ मयूरंचें नाचणे, ३ नदी, ४ दाता. ५ महेंद्र पवत हाच ज्यांचा गिरिदुर्ग म्हणजे किल्लाकोट; आणि सरित्पति ( समुद्र ) हाच ज्याचा जलदुर्ग म्ह० खंदक होय असा भावार्थ, ६ महेंद्र पवत आणि सरित्पति (समुद्र ) यांचा धनी. ७ रणांत, ८ गरजांचे ( मिथ ), ९ महेद्रनामा पर्वत, १० पवे- ततुल्य त्याचे गज होते असा भाव. ११ ठदेम्या, १२ त्या लक्ष्म्यांच्या ( सांजन अश्रूच्या पंक्ति असा अन्वय ), १३ लाटा. १४ घड्याळें वौरे.

सर्ग ६. ७९

[क्ा.वि.] मुंग्धे, तोयधिचे तटी सुगहनें आहेत तालीवने, त्यांचा ऐकुनि मर्मरध्वानि सुखी होताति नारीमर्ने; तेथें क्ीड ययासवे, तंव गैरुतू हारील घर्मा स्वये, जो काँ घेउनियां लवंगसुमने टदीपांतराहूने ये.” ९७ [व.ति.] ऐसा प्रलोभ जरि भूपतिच्े सुतेला, त्या दासिने सुवचने बहु दाविजेला, * तत्रापि सोडुनि तया नृपतीस अंती, गेली पुढें झडकरी नेपबाठिका ती; [श.] कोणा येतां संपदा नीतियोगे, दुंदवें त्या देखुनी जाय मार्ग; तैसी झाली भूपतीची गती या, दुर्देव्याचीं वांछिते जाति वांयां.५८ [मा.]. मग चरगपुराचा नाथ दिव्यस्वरूप, निरखुनी बसलेला एक तेथें महीप, तिस निकट तयाच्या नेउनीयां प्रशस्ता, कारि अति चतुरा ती भाषणा वेत्रेहस्ता. ५९ [शा.वि.] “गे पांड्यक्षितिपाळ शाळभून हा असी ययाच्या महा लोंबे हार, तनूस लेप विल्से गोरोचनाचा पहा; ज्याची रव्युदर्यी सुरक्तशिखर॑ आणी वैरी वाहती मोठे निर्झर, त्या नगापरि यथा शोभा सुपा दीसती. ४० १ हें संबोधन, २ ताढाचीं झाडें. ३ वायू, ४ येतो. * तत्नापि ती त्यजुनि भूमिपतीप्रती या, गेली पुढें त्वरित आकृतिळीभनीया असें पाठांतर, ५ रुचिर आहे अंगकांती जिची अशी तो इंदुमती, ( पाठांतरांत भआकृतिळोभनीया असें पद आहे त्याचा अर्थ आकृतीनें म्ह० वास्तविक खूपानेंच वश होणारी, केवळ ए्नुति- मारत्येंकडन वश होणारी नव्हे असा जाणावा), ६ उरगपूर ही पांडबदेशाची राजधानी होय, दक्षिणहिंदुस्थानाच्या दक्षिणभागास जो हीं भावणकोर प्रात आहे लाच्या पूर्वेस समु्रकिनार्‍्यापर्यंतचा जो भाग तोंच पांड्यदेश होय असे म्हणतात. त्याच भागांत हक्लींचे डिंडिगळ आणि तिनिवढी हे प्रांत आहेत, (सगे ४ झोक ४७ यांत ही पांड्याविषयींचा उठ्लेख आला आहे) “ अधोरगाख्यस्य पुरस्य नाथ ” इृत्पादिक हा या छोकाचा मूळ संल्कृत छोक आहे. त्यावर *' उरगाख्यस्य पुरस्य पांड्यदेशे कान्यकुब्जतीरव्तिनागपुरस्य नाथम्‌ ” अशी मह्निनाथानें टीका केठी आहे. ७ दाती, ८ शालळवृक्षापरी दीधबाहू. ७ ज्याच्या आंगावर,

2.०७,

ध्य व्य न ब जल्ला ऱ व च्य र. या नग्न नच्ट २ प्र र प ०-य्ञ्नाऱसना जत. 020 प्यणन्यार

1: ३ घा ऱ > ऱ्य "८०८ डी १--आवेळ २५

ण्य य्य "५०५२ ८८--

"सेनन

्ा या न "०७ -

यन्य माच्या.

वाळ डे... लयडाळलोळ

1

सट केतन ली. र नध >-- ०. रड 22 नड . य काण. ह चट कच र. >> > टे रुजनायनन्न्ध्ककय पण्य 27 ला य

०००६- २०: ल्स््ा्याचध्यकान

लद

क पयपेफिा-

स्ट

बट. __ आळ रव्य ८ ्यट क्ट नयमन

न ना ---- ---*->>- त) ऱ् लणल 2.

--7__ -_ न -पऱ प. नक ्ि 1 टू --र्‍ “| पाला भा पयन ह टा 7 ८ -3-7. 3-५ > --न्र जर. गजनंचययाचर कहिभ कर रोकड रणक लज री न

पवग

- « दा --“-----4-य

१४४० 0000000 ण फण्या टा 1. ८ री न

नट बय --६८- 7८.

"८०८४... >>

-. ४५ ए_न च... २८८००५० ०्यय...५

प भी च

कळधाट

0४५५५७१ 0००८ 000000000002200 आक...

२.४ म

ट० रघुवंश. |

विध्याद्रीप्राते थांबवी, निजबळें प्राशोनियां सागरा,

टाकी त्यास पुन्हा ह्मणूनि विदित क्षोणीवरी जो खरा;

* यज्ञांती अवगाहनास करितां सुर्तात झालास, बा !'

रसे यास ह्मणे अगस्त मुनि तो, हे ऐकिलेंना तुवां. ६१ रुद्रापासुनि दुलंभास्त्र नृपती हा पावलासे महा,

“याचे पासुनियां असे भय जनस्थानास माझ्या पहा,'

ऐसे रावण शंकुनी ऊजपणीं साधी अधी मित्रता | याशीं, नंतर होय तो निजबळे इंद्रादिकां निकिता. ६२ जी रनाकरमेखला सुविदिता आहे दिशा दक्षिणा,

तींचा हाच पती मदीयवचना आणूनियां तूं मना,

या भूमीपतिने करग्रह तुझा केला जरी साजणी,

गुर्वी एथ्विपरी सपत्नि सुमुखी होशील तीची जनीं. ६१ विस्तीर्ण मल्याद्रिच्या निकट जी आहेत रग्ये स्थळें, तांबूलीततिनें निथें पुरुचिरें पूग्जा वेढिले;

एलावल्लिंगणें सुगंधसुमनें आिंगिठें चंदना,

श.,. ७ "कर >)

पाने आंथरछीं तमाळतरुची तेथें करी क्रीडॅना. ६४ हा इंदीवरतुल्यकांति एपती श्याम स्वये शोभला,

हा गोरोचनतुल्य गौरहि तुझा वर्ण प्रकाशे भळा, आकाशांत तडिछता गलद्‌ ही, संयोग यांचा जसा, अन्योन्याप्राते शोभवी बघ तुझा याचाहि होवो तसा.” ६५

१ सागराला ( पुन्हा ओकून टाकी ), २ विंध्याद्री उंच वाढून आकाशांत गेला, तेव्हां अगस्ती कपि त्याजपाशो आला, त्याला नमन करण्याकरिता विंध्याद्री ओ- | णवला, तेव्हां अगस्तीनें त्यास तसेंच रहायास सांगितलें यावरून तो अद्यापि तसाच आहे. अशी कथा आहे. याच कषीनें एकेच चुळानें समुद्राचे प्राशन केलें असा जो महापराक्रमी व तेजस्वी अगस्त्य कपि तो या राजाचा खानकाली सौक्षातिक म्हणजे सुल्तात असें म्हणणारा होता. असा हा राजा थोर होय असा भावार्थ, ३ या राजाशी. ४ समुद्रमेखला, ५ नागवेलीच्या पंक्तीने. ६ सुपारीच्या बक्षसमूहास, ७ तांबूलीनें पगडक्षास, एलावड्वीनें चंदनद्रक्षास वेहिळे, या वाकयानें ख्रीने पर्षास आठिंगिल्याचा | भाव, तांबूळी व एला एतद्रत खत्रीठिंगाने पूग व चंदन एतत पु्लिंगानें बोधित होतो. व याप्रमाणें तूही या राजाला आलिंगून शोभशीळ असा सुनंदावाक्याचा ग्रासित अर्थ

८

दिसतो. < मेघ, ९ विद्यु्ता व मेघ थांचा.

| ८ ४८७. कयी णा जा

।

सर्ग ६. टर

ऐसें भापण ओलिचें परिशिळं भोजस्वसेने, तरी आहात्वें नचि ते प्रवेश कारित झाळे तिचे अंतरीं सूर्यादरशीनहेतुने मुकुलितीं पक्मोदरीं कीं जसे इंदूचे किरण प्रवेशति न, हा दृष्टांत एथं असे द्द [ल.] ज्याज्या राजास गेळी कषितिपतितनया डावलोनी पढारी, तो तो झाला विवरण, श्रम हृदयपूर्टी होउनी त्यास भारी रात्रीं भपालमागेस्थित रुचिरगहा लंघुनीयां मशाठ जातां त्याला जसा कां अतितिमिरवर्शे काठिमा थे विशाळ. १७ [शा.वि, येतां राजसुता समीप तंव त्या चित्ती अजा वाटले, कीं “माते हि वरील, वा न !” ह्मणुनी व्यसम्नत्व त्या पातले तेव्हां दक्षिणबोहु जो फुरफुरी वेगे पहा सतरी, गे सवीहे संशयास मनिच्या तत्काळ केळे दुरी. ष्ट अंगे शोभन सर्वही विलसती ज्याची अशा त्या अजा- पाशी येउनि राहि तेथचि उभी, पाहे न राजा दुजा, ज्या मोहोर भला असे सरुचिर प्रेष्ठा रसाला तया, टाकोनि भ्रमरी न इच्छि दुसऱ्या रक्षाकडे जावया. ह््९€ [इ.ब.] “पुत्री रघूच्या अनुरक्त भावे, झाली असे इंदुमती स्वभावे, % ऐसे सुनंदा उमजे मनांत, तढंश वर्णी मग ती नितांत. ७० [उ.जा.] ''हक्ष्वाकुवंशांत उदार एक, झाळा असे भूपळळाम देख, ककुत्स्थ ऐसं अभिधान त्याळा, राशी गुणांचा ह्मणती जयाला;

७१०. &०००0 206: 2-009 क 4609 कळ खचा ढाचा “00०० %80१-चीकी$ “6 ७७ ८ ० ७

१ सुनंदेचें, २ सूर्याच्या अदशनामुळें, ३ मिटलेल्या. «८. न प्रवेशती असा अन्वय ७ त्या सुंदर ग्रहाला. ६ दक्षिणबाहु स्फुरण झाल्यास पुरुषाची इष्ट कार्य्सिद्धि होते असे ग्रंथांत उक्त आहे. त्याला लून हें वणेन आहे. ७ फार आवडता, ८ आम्रप- क्षास (टाकुनी). * 'ऐसें सुनंदा समजोनियां ते, आरमि तह्िस्तवर्णनाते' असें पाठांतर, ९ ( झोक, ७१,७२, ७३, ) इंदवाकुवेशांत ककुत्स्थ नागक राजा झाला, तो महाप- राक्कमी होता, इंद्राचे शज मारण्यास यानें इंद्राला साहाय्य केलें, तेव्हां इंद्राने प्रप- भाचें रूप घेतळें आणि हा राजा त्यावर आहूढ होऊन त्यानें इंद्राचे शत्रू मारिठे. तेणेकरून इंद्राने संतु दोऊन त्यानें यास आपल्या अधासनावर बसविलें अशी कथा भाहे तिजकडे या तीन कोकांत मिळून लक्ष्य भाहे.

१९

"८ “0. __ - की चि ग्य नक; ज्या क्या नका का ज्यात ह... षड ज़ बो ्

पप्या जक, र

कनीशसनददट० ल्ला पन 4-- - _ व प क क क रि क. क _ शि य. क की २-7 - ब वक णी ळव सतवर क कका यक व क्ल तुया चीर आयी वन ती न व्ञ व्य री

%0..020000,0च ऱ्न कक क, त्ते क हा क, (हनक > क ् >> क्ट २५-न->--->५ - ४५. :-2५--/५------*-- ८_--- “८: -. 7... १

औक. भे > नता न्य स्मनन्सलालव नव--ज्या्यण्य-ट

(९ रघुवंश.

ईइं.व.] त्याचेच नांवावरुनी पुढे की, तहशजांचें अभिधान लोकीं, काकुत्स्थ ऐस पडले सुजाणे, ज्याच्या यशात जन सर्व जाणे.७१ [उ.जा.] महोकषरूपास धरी सुरेश, बैसे तयाचे वरि हा नरेश, | आरोडुनी नंदिवरी पिनाकी, आला जणूं कीं जन सव तर्की; - इिं.व.] देत्यस्त्रियाते विधवात्वदान तेणें दिलें, माराने तीक्ष्ण बाण, ऐशापरी दावुनि थोर शीर्या, साधी रणीं हा नृप देवका्यी. ७९ [उ.जा.] महेंद्र तेव्हां निजरूप घेई, तोपून अर्धासन यास देई, बैसे तयाचे वरि हा नरेश, शेजार ज्याच्या विलसे. सुरेश; शेरावता ताडितसे कराने, झालें असे अंर्गेद ढील तेणें, त्या अंगदा अंगद या नृपार्चे, तई बहू घार्षित होय साचें. ७३ [ख.] त्याच्या वंशांत मुक्ताफलविमलरुची होय राजा दिलीप, ज्याची कीर्ती दिगंतीं गमन करितसे भूप जे त्या प्रतीप; इंद्रा इष्या न वाटो, हाणुनिच करि जो शंभरां एकऊन । यज्ञा, प्रज्ञावतांतें बहुमत उपमा देह त्यालारगि कोण? ७४ ।' (शा.वि.] वेश्या माशुनि मद्य रात्र निघती क्रीडागृहीं जावया, अर्ध्यामार्गिच त्या विशंक निजती जै येइ निद्रा तयां; त्यांचें वस्त्र न वायुलाहि हळवे ! चोरी घडे कोठुनी ज्याची या रितिची (मस्त महती भीती धरीती मनी. ७५ त्याचे स्थान रघू ह्मणोने करितो राज्यास, त्याचा पुत ठोका विश्वजिदार्य याग करुनी झाला असे विश्रुत; शोय दिग्बिजया करोनि रचिले जे कां धनाचे गिरी, , सारे दान.दिळे, हणोनि उरलीं मृद्राजनें ज्या घरी. ७६ ! गेलें अह्विवरी, तसंचि तरले जे सागरालागुनी, | नागांचे सदनी शिरोनि तिथले निस्तेज केले मणी; स्वर्गी जाय असे दिसे पसरे बरह्मांडगोलावरी, | ऐसें यद्यश मोनितांहि नकळे ज्याची इयत्ता खरी. ७७

्ापधाशणाणा *-५-

१ वृषभाच्या रूपास, २ इंद्र, ३ शिव, ४ बाहुभूषण, ५ कीतीप्रमाणे, ६ विरुद्ध

भूप तेही दिगंतीं गेळे ). ७ बुद्धिमेतांस ( बहुमत ). ८ सर्व लोक, ९ ज्याच्या घरीं, १० पाताळी.

| र

-ासा* “-

सर्ग ६. ट्र

इंद्रालागि जयंत तेवि रघुला हा जाहलासे अज,

राज्याची गुरु धू धरी उचळुनी बापासवें हा अज;

एके बाजुस थोर बेल दुसऱ्या बाजूस गोऱ्हा नवा, आत्म्या तुल्य धरी धुरे उचळुनी, दष्टांत हा योग्य बा. ७८

[उ.ना.] कुळें स्वरूपे नवयीवनानें, गुणेहि त्या त्या विनयप्रधाने, 'हा योग्य तूर्त, वर यास तूं गे, संयुक्त हो कांचन रत्नयोगें!'* ७९

[शा.वि.]

ऐसे भाषण संपल्यावरि सुनंदा राहिठीसे उगी,

संकोचास कमी करोनि वरणस्नक्‌ सांवरोनी बघी; फुेंदीवरसुमसज्ननेयने, पावोनि हपौस ती,

प्रेम इंदुमतीपुतास रघुच्या तै जाहली पाहती. ट० झाला तैं अभिलाप थोर रघुच्या पुत्रार्थ तीचे मनीं,

होती फार भिडस्त यास्तव तिळा तो बोलवेना जनीं; कांटा दाट उभा तनूवरि तिचे झाला, तयाच्या मिसें

अंगा भेदुनि तोच बाहिर निघे, वाटे मनाला असे. ८१

[्.] झालीसे सानुरागा, समजुनि मान हे, शाहणी तीस दाती

[शा.वि.]

[व.ति.]

अद्धेने बोळली कीं “ चळ मम सखये, पाहुं अन्या तुपाशी, या तीच्या भापणाला परिसुनि नृपजा तापली थोर रोग, आवेश भोंवयांते चढउनि कुटिठें तीस पाहे अपांगें. ८९

माळा कुंकुमसेयुता करगता होती, बहू रक्त ते,

घाली ती अजकंठि राजतनया तेव्हां तुनंदाहते;

होता जो अनुराग हृद्वत तिच्या, तो मूर्तिमान्‌ तत्वतां जाणो आअपियला अजास वहिला भूपात्मजेनं स्वता. ८२ माळा सुमंगल शुमवरजयुक्त होती,

लोंबे विशाळ हुदथावरि पाहुनी ती,

हा होय इंदुमतिचा मूहु बाहुपाश,

_ १ आज. २ विकसित कमलासारिख्या प्रसन्न नेत्राच्या योगें ती रघुसुतास पहाती झाळी असा अन्वय, ३ रोमांच. ४ तोच अमिळाप रोमांचाच्या मिपानें शरीर भेदून बाहेर आळा, ५ क्रोधाने. ६ सुनंदेच्या हताने, ७ पुण्पसमुदाययुक्त,

उण पाचट व मि शकी

र “---> 77 7

टॅ रघुवंश.

मानी असें निजमनीं अज परिताश. ४ [छ.] मेघांनी मुक्त ऐशा शशिस सुविमला पावते चंद्रिका ते,

१ ( होक, ७१--८४ ) अजाचे महाकुलीनत्वादिक गुण घुनंदासुखाने ऐकून व लावण्यतारुण्यादिक गुण समक्ष पाहून इंदुमतीच्या अंतःकरणांत त्याविषयी अत्यंत अ- मिलाप उत्पन्न झाला, आणि “हा योग्य तूते, वर यास तूं गे, संयुक्त हो कांचन- रतलयोगें ” या सुनंदावचनावरून हा आपल्यास अत्यंत अनुरूप पति आहे. याविषयीं तिची ही संमति दिसून आल्यावरून इंदुमतीनें मोठ्या आनंदभरित मनाने अजाचे कंठांत माळ घाढून त्याला वरिळें. अजाच्या पूर्वी ज्या ज्या राजाच्या सन्निध इंदुमती- ल्या नेऊन सुनंदेनें त्याचें दृत्तवणेन केलें त्यांतून एकही राजा तिळा आवडला नाही. तेव्हां ते राजे तिळा न आवडण्याची कारणें त्या त्या वर्णेनांचा विचार करितां अनु- मित होतात तौं पुढे लिहितो. अजञाच्या पूर्वी सात राजांचें वणेन सुनंदामुखानें ऐकून इंदुमतीनें त्यांचा नकार केला. त्यांत मगध देशाचा राजा परंतपनामा हा पहिला होय. याचें वर्णेन होक २०-२४ पर्यत आहे. त्या सर्वांचें मनन करितां, परंतपत्वामुळें क्रत्व, लोकरक्षणव्यभ्रत्व, संतत यज्ञानुष्ठानतत्परत्व हीं त्या वणेनांत व्यंजित झाल्या- वरून तो राजा इंदुमतीळा आवडला नाहीं असें दिसून येते, अंगदेशाचा राजा हा दुसरा होय्र. याचें वर्णन छोक ९६---२९ पर्यंत आहे. तें पाहतां, यांत अतिवी- ररस बाणिला आहे, आणि *“ तुल्यो नेकञ्ञ दक्षिण: ” या शाख्रान्वये हा दक्षिणनायक असल्यामुळें सवे स्रियाबरोषर सारखे वागणारा, तेव्हां अथोत्‌ इतर ल्लियांप्रमा्णेच मी ही एक होईन ! व सुरांगनांनीं उपभुक्तयीवनही हा आहे, असें वाटून इंदुमतीनें त्याचा नकार केळा असें अनुमान होतें. तिसरा अवंतिपति. याचें वणन 'छोक १९--१३६ पर्यंत आहे. त्यावरून पाहातां, हा केवळ शूर होय, आणि “ आहे इच्छा मनीं कीं” अशा सुनंदावचनावरून तिची ही असंमतीच होय असें वाटून इंदुमतीनें हा वरळा नाहीं असें दिसून येतें, 'चोथा प्रतीप, हा अनूपदेशाचा राजा, याचें वर्णन झोक ४१-४३

पर्येत आहे. तें पाहतां, याचें नांवच मुळीं प्रतीप ( प्रतिकूळ, विरुद्ध ) म्हणून अरु- चिकारक तसेंच याळा अमीचें ( संतापकारकाचें ) साहाय्य, आणि त्याच्याच बळावर हा परशुरामाच्या कुठारास मोजीत नाहीं असें वाटून व “ इच्छा होय तरीं यया रप- तिच्या अंकी बसें सुंदरी ” या सुनंदावचनावरून तिची ही अरुचीच दिसल्यावरून इंदुमतीनें त्यास वरिलें नाहीं असं दिसतें, पांचवा सुषेण, हा शूरसेनदेशाचा राजा. याचें वणन छोक ४६--५१ पर्यंत आहे. तें पाहतां, हा शभूंस तोप देणारा म्हणून कूर असें वाढून, व यास स्रियाही बहुत आहेत असें समजून इंदुमतीला तो रुचला नाहीं असें वाटते. साहूवा हेमांमदू. हा कलिंग देशाचा राजा, याचें वर्णन शोक. ५३--५७ पर्येत आहे. तें पाहतां, याचें केवळ शूरत्व मात्र व्यक्त झाल्यावरून

सर्ग ६. ८५

किंवा रँत्नाकराळा निजगुणसडशी जान्हंबी प्राप्त होते; नैसी ही या. मिळाली; अनुगुण घडलें हे असें संघ भागे, प्रीतीने तै मजांचा, परि अतिकटु तो क्षोणिपां शब्द ठांगे.<५ [व.ति.] त्या राजमंडळित जो वरपक्ष तो की, सानंद होय दुसरा विमैना विठोकी, पष प्रफुछित तळ्यांत जशी प्रभाती, होती, तिथेच कुमुदीहि पुकोनि जाती. टप

४३४ पप0प?णीपी0 ण?” ी?0ीकीशकशरप पण ल टीशी? 00] ती टली

ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता संती पावेती, गांव ञ्यंवक हे, गणेश अभिधा, लेळे उपाख्याहि ती, त्यानें ज॑ रघुबंशनामक महाकाऱ्य प्रयत्ने महा केलें प्राकृत, साहा बुधवरा हा सर्ग आहे पहा. ॥१॥ या प्रकारे श्रीकालिदासकृत रघुवंशनामक महाकाव्याच्या गणे- शास्त्री ठेले ञ्यंबककरकुत पाकुतपद्यात्मक भापांतरांतील हा इंदुमतीस्वयंवरवर्णननामक पष्ठ' सर्ग समाप्त झाला असे.

इंदुमतीला तो आवडला नाहीं असें अनुमान होतें, सातवा डरगपुरपति पांड्य, (पांड्य देशाचा राजा, ) याचें वणन छोक ६०-६५ पर्यंत आहे. ते पाहतां, प्रथम पर्वे- ताची उपमा आहे तिजवरून सोंदर्थाच्यापेक्षां शरीराच्या स्यूलत्वाची ग्हणजञे अवा- ढव्यपणा'चीच शोध उपस्थिति होते; तसेंच “तूं दक्षिण दिशेची सपत्नी हो” या एगंदा- वाक्यावरून तो दक्षिणदिशेचा पति होता हें उघड झालें, तेव्हां दफ्षिणदिकपतिलयापुळें यमाची प्रतोति होते; आणि त्याचें इयामवर्णत्ववणनद्दी याच प्रतीतीस अगुकूळ पडतें, याशिवाय, तडिह्ताघनसंयोगाप्रमा्णे तुमचा संग्रोग असो अशा अर्थाच्या शुनंदांवा” यावरून समागमाचेंही क्षणभंगुरत्व प्रतीत होतें; या प्रकारें हे सारेच अनिष्ठ वाटून इंदुमतीनें याचा अंग्रीकार केला नाहीं असा त्व वाटतो,

, १ समुद्राला, २ गंगा. ३ अजाला. ४ मोठ्याने बोळे (प्रजांचा संघ ), ५ राजां- प्रत (तो शब्द कडू लागे ). ६ विरुद्ध राजांचा पक्ष, ७ खिन्न, ८ एकेच तळ्यांत प्रभातकाळीं पद्षें विकसित होतात व कुमुदें सुकतात त्से एकेच राजसभेत एक पक्ष संतुष्ट व दुसरा खिन्न झाला. ,

-३ - लगा 7४ असा.

टी ५:

। “| 3५

र्म म

>“-*-य. 7” __- 2९... ळे टू र प वय व हणयल टर र ममी यो द *- *न2"-/ «. म > -ना न वल पासळी क्ल च. 7 डा 3 |. 1

कु ल लन 2-0 यन न्न मि._-. ट्ट क कच्यून

-८ण. णक --2-- >... _-_ ->..

ट्‌ रघुवंश.

सर्ग सातवा. शलोक.

[मा.] जसि बहुत विराजे पेण्मुखं देवसेना,

तसि सेंढश वराने ती दिसे शोभभाना,

रघुंसुतयुतकन्ये घेउनी भोजभूप,

मग निजनगराच्या पातला तो समीप. १ .व.ति.] राजे दुने दिनमुखी सरह तैवि झाले

निस्तेज, तेहि अपुल्या शिबिरास गेले,

पावोनि भूपतनयेविषयी निराशा,

धिक्कारिती बहुमर्नी निरूपवेशा. र [शि.] शैची होती तेथें निकट ह्णुनी कार्य तिथें,

अनर्थावांचोनी सहज सगळें पार पडलें;

अजद्वेपी राजे असाते, तरि त्यांनीं गडबड

नसे कांहीं केली, मनिच करिती ते बडबड, २ [श॥.वि.] "जेथें सुंदर रंगवळ्ि लिहिल्या, पुष्पे हटू टाकिली,

इंद्राच्या धनुसारिखी रांचि असी सत्तोरणे बांधिली;

उत्तुंगध्वज तेथ जे उभविले, तीही न बाघे उंन,

ऐशा शोभन राजमार्ग नवरा तैं ठेपला येउन. ]

सोन्याच्या खिडक्या जयास असती, त्या उन्नती मंदिरी

होत्या कार्यपरायणा स्थित तई पौरांगना सुंदरी;

आला जै नवरा समीप तंब त्या पाहावया धांवती,

कांहीं काम भुचे न, अन्य परिहो झाली स्थिती यारित्ती. ५

कोणी एक वधू वरास उठली पाहावयाला त्वरे,

वेणींतीळ फुळें गळोनि पडलीं, नै तूटला दोर रे,

१ षडाननानें. ९ देवांचे सैन्य. ६ आपल्या जाग्या. ४ इंदुमती. ५ अजानें युक्त अशा कन्येस. ६ आपल्या रूपाला व वेषाळा ( धिक्कारिती )> ७ विवाहाच्या आ- रभी वाग्दानसमयां पुढे होणारे मंगलकार्य निविध पार पडावे हणून कन्येचा पिता इत्यादिक शचीनामक देवतेची स्थापना करून पूजा करीत असतो या गोष्टीकडे एथे

क

लक्ष्य आहे. ८ ज्या मार्गोत, ९ कांती. १० सूर्याचे उन.

सगे ७, <9

हस्तामाजि तसेच केस धरुनी वातायनीं पातली,

बांधाया बुचडा तिला न सुचले, ऐसी गती जाहळी. ६ ळाखेचा रस पावळा धरुनियां छावीत होती सखी,

तों ओढूनि पदास कोणि युवती होवोनि हपॉन्मुखी;

गेली धांवत ती वरास बघण्यासाठी अति व्यग्नधी,

तो ओला अलहिता पर्थी उमटला तेथें गेवाक्षावधी. ७ होती एक वधू घरांत बपतली, घालावया अंजना,

घाली दक्षिणलोचनीं, मग दुज्या धाळूं करी योजना;

तो दारी वर पातला, ध्वनि तई त्याचा तिने ऐकुनी,

एके हाति शॉलाकिका, तसिच ये धांबोनि वातायनी. ८ पाहायास वरास कोणि खिडकीपाशी त्वर॑ अंगना

गेली, तै फिटले स्ववस्त्र असडा बैसोनि तद्वंधना;

हस्ती घेउनिथां निऱ्यां वर धरी तो नाभिपक्षावरी,

कांती तत्केरकंकणस्थ मणिची शोभे बहू साजरी. न अर्धीमु्धिच गुंफिळी, न पुढढे, रत्ने अशी कांचि ती. एकीची, उठुनी त्वरे प्रतिपदीं ती चालतां सांडती;

अंती. केबळ अंगव्यास पर्दिचे गुंतून राहे सुत,

ऐसी दर्शनसंभर्मे युवतिची चेष्टा घडे अहदुत. १० कांतांचीं वद्‌ने प्रसन्न, नयन 'चापल्ययुक्ते वरी

भंगीचेपरि तीं, सुवास मधुचा येई मुखाभ्यंतरी;

ज्ञ वातार्यान कोतुर्के शिरविती त्यांनां वधू संभ्रम,

हीं पद्षोंचि अरंधै एथ रचिली ऐसे जनाला 'गॅमॅ. ११ दृष्ट्या प्राशिति, त्या यथेष्ट हि अना नारी पुरींच्या तया, तेव्हां सोडूनि त्यास, अन्यविषया जाती न भोगावया;

१ खिडकॉत. "* खिडकीपर्यंत, १ काजळा. ४ सळ. ५ त्यांच्या करांतील फाँक- णाचे मण्यांची, ६ बळकड बसविली नव्हतीं, ७ ल्ली, द पाहण्याच्या गर्दीने, * मुर्खा- नां. १० दाट, ११ ( खिडक्यांतून ह्ियांच्या प्रसन्न मुखांची दाटी झाली तेव्हां ती कमळेंच एकावर एक दाट रचली आहेत असें वाटळें कारण त्यांस मधूचा खुवास येत होता व भ्रमरीप्रमाणें चंचळ नेत्रें त्यांवर शोभत होती ),

] -६ ५५८५८८५८४५ ४५... ५५८८, पप्या... “3. आ. 2.८ 2 कळली .322542::- आद... मर्‍्यवात. ण वडडाच आलाआलललयालल

>

पना च -न--->:7-----२->->-ा -. --. ४-0 7: -“- - र १ क्र हील ळय तळा पच वाली मुत न्य न भा ५८ “५ ५- हः --. >>

नक (1 अ ८. ही.” मिमी अ

न ता 0५५ 0-््->-<---------« “>

4000 “मड 5. 1 _

अडक य

ट्र्टं रघुवंश.

यासाठीं इतरंद्रियव्रज तई एंकेचि तळोचनीं, झाला लीन खरा असेंचि गमले तेव्हां जनाच्या मनी. १९ “राजांनी बहुतीं दुरून तिजला होते जरी याचिळे, त तीने पाहुनि हा समक्ष वरिला, केलें बहू चांगले ! लद्ष्मीनेंहि असा स्वतांचि वरिला विष्णू बघूनी पुरा, रऐेसी ती करिती ने, केवि मिळता व्हावा तस्ता नोवरा? ३ [इं.व.] रूप गुणें ही हय हे समान, होता न याचा जरि थोग जाण, निमून यांत अ्रम धातयाचे, जाते तई सर्व था तयाचे. १४ क. [श्रा.वि.] हे जन्मास अले रतिरॅमर खरे! कांकी, हिने शोधुनी, | या आत्मानुयुणा अजास वारिळें लाखो नपाळांतुनी; ' १ जो अन्योन्यसमागमक्रम नरा जनमांतरींही घडे, 1 त्याचें ज्ञान समस्त इंद्रियगणीं होतें मनां रोकडे.” १६ या मक्ता] ऐशा कर्णीप्रेय पुरवेधूम्रोक्त संभापणाला, जांवाई तै परिसतचि ये सासऱ्याच्या घराला; शोभाशाली रचुन अवघे मंगळाचे पदार्थ, | जेथें ठेवी परमकुतुकी भोजराजा समथ. १४६ ', [शा.वि.] खाली हत्तिणिचे वरोनि उतरे तो कामरूमेश्वरी | ॥।

मनो यो यतन जार...

देवोनी कर, तों विदर्भ तपती आला पुढे सत्वरी,

त्यानें दाखविल्या पर्थे हळुहळू चौकांत ये आंतल्या,

1. नारीच्याहि मनांत तोवि तंव ज्या तेथें स्वयें पातल्या. १७ | इव] सिंहासनी स्वर्णमयीं तयाला, नेवोनियां भैसविठें अजाला,

2 रत्नासवे गंधफुळें जयांत, गृर्पे असें अर्ध्य दिठें करांत;

1 1उ.जा.] त्यानंतर तो मधुपके दिव्य, त्से दुकूलट्वय देइ भव्य,

ं स्वीकारिळें सर्वहि ते अजारने, कांताकटाक्षासमवेत त्यानें. १८

टं १ समुद्रातून लक्ष्मी निघाळी तिनें जसा विष्णू निवडून वरला तसा हिनेंही हा वर | स्वतां पाहून वरला असा भाव. २ असे न करिती तर व्हावा तसा नवरा कसा मि- र ळता असा अन्वय, ३ बह्मदेवांचे, ४ रति व काम. ५ पुरांतल्या स्रियांनी उक्त. ग ६ राजे ठोक जांवयास ठप़ाकरितां हत्तिणीवर बसवून मिरवत आणीत असत. ७ अज, < कामरूप राजावर हात ठेवून हत्तिणीवरून खालीं उतरे तों विदर्भ राजा पुढें आठा असा अन्वय. * ही सहोक्ति अलंकार होय.

सर्ग ७. ट९

[शा.वि.] नेसोनी शुचिवास, राजसुत तो कामापरी शोभला, तैं अंतःपुररक्षकीं सविनेयीं कन्येकडे आणिला चंद्राचे किरणी सफेननलधी म्यादवेळीकडे जैसा नेहैजतो, तशाच रिति ही गोष्टी अजाची घडे. १९ तेथे भोजपुरोहित श्रुतमती तेजस्वि अम्नीपरी, त्याचें पूजन या सुते रघुचिया केळे सुखाचे भरी; तेव्हां त्याहि पुरोहित यजियळे वन्हीस आज्यादिके केलें लम तदभिसाशिक तयां दोघांनणांचे निक २९० हस्ते हस्त तिचा धरोनि अज तै पूर्वीहुनी शोभला, त्याठा योग्य असा रसाठतरुचा दष्टांत वाटे मला ज्याच्या रात्निकटी अशोकलतिका संबळही त्या असे, तीचे पछव तहा झगटतां शोभा बिशेपा दिपे. ९१ कांटा दाट अजाचिया मणगटा तेव्हां उभा राहिला, स्निग्ध स्वेदहि येइ इंडुमतिच्या दिव्यांगुळीला भला; ऐसा सात्विकभाव रम्यमदर्ने वांटून दोघांमधी यावेळीं दिधला, अशा करिति ते तकोस गंभीरधी. ९९

अन्योन्यास पहावयास उभयां वाटे मनी लाळसा,

त 'चोरून हळूच यत्न करिती, पाहावयाला जपा; दृष्टादष्टि घडे, तेह विरमुनी खाली बघू लागती

संकोचें रमणीय फारचि दिसे तज्लोचनांची स्थिती. १९९

कुंडीं अभि सुदीप्त होउनि वरी ज्वाळा महा चालली जेव्हां ती. उभय प्रदक्षिणविधी त्याला करू लागली मेरुःच्या निकटी क्रमे दिननिशा संगे जशी चालती, तैसी दिव्य वधूवर सुरुचिरें काळी तया शोफती २४

१ शुद्ध वन्न, २ विनययुत्ती. ३ हा कर्मणि प्रयोग, यांत कती चंद्रकिरणीं हा ४ त्या अभीच्या साक्षीने. ५ आम्रद्रक्षाचा, ६ गंभीरबुद्धीचे लोक, ७ मेस पर्वताला सूर्य प्रदक्षिणा घालितो. तेव्हां सूर्य असतो. त्या भागाला दिवस व त्याचे मागचे भा- गाला रात्री असते तशीं ही वधूवरे एकामागे एक शोभू लागली, एथे मेरूप्रमाणे अभि व राबीदिवसांप्रमाणें वधूवर होत

१२

क वि टाकळ. “कड अप्स वसल य्य णा री

अण तेच १०ायणतीणली न्याय्य ऱ २--.ा.-----"*

- > ऊफ

त्व ७

न

आक ण

पका त मच न कलन ना

7 टप चरमा फॉस्फेट पया तन्काडासाव द टल्कव य तस. 'जिटरती मयी “यच कस्यचाली रजम कटक सकर आटण रेणा णणण च क णास णा य्य यारा अन्य छळ ् क रजी ज्र रे ल्या कनी व्यय

डर ---क - - कण ट्ट

९० रघुवंश,

[ज.जा.] नितंबगुर्वी सुचकोरनेत्री, छज्जावती आणि मनोज्ञगात्री, अज्ञिवरोनी गुरुच्या सुकांती, अम्रींत लाजांजलिला त्यजी ती.२९ [ज्ञा.वि.]' धूमाचा बहुपुण्य अशिमधुनी लोंढा वरी चालिला, ज्याला शोभन गंध दुंग्धहविचा मोठा असे ठागला; गालाच्या भंवतीहि इंदुमतिच्या ती जै असे लागुनी, कर्णी कैरव ठेविलें क्षणभरी, भासे जनाला मनी. ९६ आले नेत्र भरोनि फार उदक काळे बहू काजळे, कानी खोवियळे यवांकुरहि जे ते म्लानता पावले; आदरशीपरि गाळ निर्मळ तरी ते जाहले धूसर, चर्या यापरि होय इंदुमतिची लागोनि तीत धुर. १७ [वं.] वधूवर बैसले कार्चेनासनीं, त्यां क्लोतक क्षोणिवती सुरवॉसिनी, आर्द्रोक्षतारोपण ते अनुक्रमे, करीति त्या दंपतिला सुसंभ्रमें. ९८ [व.ति. ऐसा विवाहविधि साधुनि भोजराज, आले स्वयंवरानिमित्त नुपाळ जे जे, त्यांचेंहि पूजन एथक्‌ निजसेवकांते आज्ञापुनी करि, करोनि महाग्ययाते, २९ [शा.बि.| पोटीं नक्र तरी, मसतन्न वरती, ऐशा ऱ्हदाचेपरी, क्रोधा दा्बुनि, आंत मित्रपण ते दावोनि त्यांनीं वरी; सत्कारप्रहणा करोनि, उपदाव्याजे तया मागुती देवोनी पुलुनी तयास निघती ते जावया भूपती. ३० [स.] ।* सारोनी लयन सारें, परतुनि रघुचा पुत्र येईल जेव्हां, कांता घेऊं हरोनी, सकळहि मिळुनी, ठोकुनी त्यास तेव्हां; ऐसा संकेत आधीं ठरउाने, मग ते सर्वभूपालयोध सिद्धा सेना करोनी, करिति सकल ते तेधवां मार्गरोध. ३९ [शा.वि.] सांगोपांग विवाहळुत्य इकडे झाल्यावरी रीतिन, भोजांने निजशक्ति लक्षुनि दिलीं लक्षावधी आंदर्ण; जामात्यास वधूसह लषितिपती तो धाडिता जाहला,

णणाणाणापणीणाप भाण

१ ठोट. २ जळालेल्या (हविचा). ३ धूर. ४ सुवर्णासनीं, ५ ग्रहस्थविशेष, ६ भो- जराजा, ७ पतिपुत्रवती ल्रिया,

कक ळी पक व्य जक उ प र्‍या“ च्च पाला 0102100... अअकययपययोशााया

याभ ल्रम्म््न्च

सर्ग ७. ९९

स्वस्थानाप्रति, त स्वतांहि नृपती त्या बोळवूं चालला. ३९ [ल.] त्रेठोकयख्यातकीर्ती रघुसुत, रिपुला जाळि ज्याचा प्रताप, तत्संगें तीन रात्री वसुनि मग फिरे कुंडिनाचा महीप; दर्शाचें पर्व गेल्यावारे हळुहळु तो 'चंडभानूस लोकीं सोडोनी दूर जातो, तुहिरनकर तशी गोष्ट हेही विळोकी. १३ [शा.वि.] पूर्वी दिग्विजयी हरोनि रघुंने नेली स्वये संपदा भूपांची अवष्याहि सर्वे, हणुनी त्यां कोप आला तदा; त्याचा पुत्र अज स्वतांहि' हरुनी स्त्रीरत्न कीं नेतसे, हें साहे न, हणूनि भूप अवघे एकत्र झाळे असे. २१४ [व.ति.] पूर्वी त्रिविक्रेमपरदी बहु संभ्रमाने, श्री अपिली हि बलीरने अपुले कराने, प्रल्हाद त्यास अडवी, नृप हे तसे रे, नेतां वधूस अज, रोधिति त्यास सारे. २१५ [ख्र.] मंत्री मोठा पित्याचा चतुर बहु तयापाशि ठेवून सेना, कांतेच्या रक्षणाडळा अज झटकरि ये, भेटण्या वैरियांना; क्षुब्धा भागीरथीचा अतिजवन अस्ता ओघ चाले महा तो, त्याळा शोणाभिधान प्रथित नद जसा आडवा शौत्र येतो. ३६

स्वाराशीं स्वार तसे, करिवर करिशीं, भांडती थोर वेगे,

पँत्तीशीं पाद्गामी मिसळुनि, वहिळे हाणिती शस्त्रयोगे;

अन्योन्याचे समोर प्रबलतर रथी धांबुनी भीडती ते,

तुल्याशी तुल्य ऐसे, निरखुनि करिते जाहळे संयुंगाते. २१७ [शा.वि,] ग्ंभीरध्वनि वाजती रणतुर, तक्वोरघोपामुळे,

न ० कण 0११ णणापणाणाकी?0ीशी?ी?णीकीी0 पेण णे ७णणण ण१0ेशकीशीशशीशीण णणा टापणटण्लीण?णीशी ण णी तीची

१ नैलोक्यांत प्रसिद्ध ज्याची कीति असा ( रघुसुत ), २ भोजराजा, २ सूर्यास, ४ चंद्र, ५ बलि नामक देत्याने इद्रपदप्नात्यधे शंभरावा यक्ष आरंमिळला असतां विर ष्णूनं वामन अवतार घेऊन त्याजपाशी त्रिपाद भूमी मांगीतल्यावरून त्यानें हातावर उदक घातलें तेव्हां विष्णू्न मोठा देह केळा त्यास त्रिविक्रम म्हणतात त्याच्या तिसऱ्या पायास जागा मिळेना म्हणून तो त्यानें बळीच्या मस्तकीं ठेवून त्यास पाताळी घातलें त्यावेळेस प्रल्हादानें त्या त्रिविक्कमपादास आढविळें या गोष्टीकडे एथे लक्ष्य आहे, ६ पाथदळाशीं पायदळ, ७ युद्धार्ते.

॥

।

4-१ > ॥ 1] गज

९९ रघुवंश.

ऐकायास न शब्द येइ, ह्णुनी कोणी न तें चावळे,

हा कोण शषितिपाळ हे तरि दोरी टंकांकनीच्या वशे,

होतें मुद्रित ते तृपांस, सहजे पाहूनि बोणा दिसे... १८

घोड्यांचे खुर आपटोनि सहसा धूळी रणी ऊठली,

वेगें स्यंदून धांवती हाणुनियां मध्यंतरी दाटली;

हत्तीचे श्रृतिताळ लागुनि, नभी अत्यंत विस्तारली,

ती अंतःपटसी बनून, रविळा आच्छादिती जाहली. १९

वायू लागुनिथां, विदीर्ण सहसा होती मुखें जं निज,

तीहीं ओढुनि घेति थोर धुरळा मत्स्याळतीचे ध्वज,

ग्री ष्मांती पडती जळें गढुळ तीं, त्यां प्राशिताती जरे

मोठाळे परमॉर्थमत्स्य, तसळी शोभा ययांची दिसे. ४० [शि.] रथांर्गांच्या नादावरुनि मान ये कीं रथ भला,

महा घंटाघोषावरानि समजे हत्ति उगला,

स्वभत्यांच्या नांवा परिपुनि कळे योधाहि तसा,

दिसेना तें कांहीं, बहुत धुरळा दाटुूनि असा. ४१ [शा.] नेत्रा बाधी धुलिरूपांधकार, तेव्हां घोडे हत्ति धानुष्क वीर,

यांची र्ते वाहती शस्त्रधाते, तीं बोलाकेस्थानि झाली तयाते. ४२

[शा.वि.] रक्तांनं भिजुनी, दबून बसली सारीं र्जे खालची,

तेव्हां जी उरलीं वरी तदुपरी ही कल्पना बुद्धिची,

भै भूमीवरि लाळशोणित गमे निधूम अंगार तो,

घूळी जी वर तोच पूर पहिला व्योमाप जो व्यापि तो. 9९ (ख.] मू्छेने व्याप्त होतां, फिरवुनि रथ ज्यां सारथी दूर नेती,

मूळा जातांचि सूतामरति बहुविध ते शूर त दोप देती;

"२४४0000 00 ण णी शी ण णपीीत ट ााट ८ “-- “2 --न--.--. “-

१ बोळे, २९ हा राजा कोण हें, ३ बाणावर. ४ टांकीनें खोदल्यावरून, ५ बाणांस पाहून तें ( हा हपाळ कोण हे दिसे असा अन्वय). ६ कपताल, ७ खरे मासे. ८ चा- कांच्या. * बाल सूर्याचा उदय झाला म्हणजे अंधकार दूर होतो तसें एथे रक्ताने धूळ भिजून नाहींसी झाली म्हणून धूळीरूप अंधकाराला रक्त हें बालावीस्थानीं झाळें असा भाव. १० धूलीरूप अंधकाराळा, रक्त हेंच लालनिखारे व वर जो धुरळा तो त्याचा धूर असा भाव.

ण तण पी फण्या

कव्या पट,

सर्ग ७. ९२

पूर्वी जींहीं हणीळे, वळखुनि मग त्यां केतुचिन्हावरोनी, क्रोधावेशे तयांच्या वरि हणिति बळें धांबुनी आयुधांनी. ४४ ओढोनी कणमूळावधि, शरगण जे टाकिले योधवर्गी, ते येतांना, स्वबाणीं सबळ रिपुगणीं तोडिळे अर्धमार्गी; तत्रापी अग्रखंडं अणकुचिसहितं पूववेगानुसार, जावोनी योजिळेळें स्थळ बिनचुक ती वेधिती आरपार. १५ [ल.] हत्तीचे युद्ध चाळे जंव अतिनिशिती चक्रधाराभ्रजांनी, वेगे आधोरेणांची बहु शिरकमळं कापिठी थुध्यमानी, श्येनाच्या तैं नखी तत्कच अटकुनियां राहती गुंतुनी तीं, यासाठी मस्तके हो लवकरि नचि तीं तेथुनी खालि थेती. ४६ स्वाराला स्वार मारी, तंव जरि बसळा थोर आघात त्याते, मूछी येवोनि घोड्यावरिच पडतसे टेंकुनी मस्तकात, मूर्छावस्था असे जों तेवर नचि हणी मागुती स्वीय शास्त्र त्याळा आद्यमरहती स्मराने मर्नि मैनुम्नोक्त सन्नीतिशास्त्र. ४७ [शा.वि.] देही निस्टह वीर वर्मधर ने तत्खडरवेगे पहा, कोशांतूनि निधूनि आपटति तैं दंती गनांच्या महा, तेणे अभि पडे, विळीकुनि जया घेवोनि हती भया, शुंडेनं जलमिदुते उडवुनी ते वीकझवीती तया. टं बाणीं तोडियळी शिरेंचि दिसती जेथे फळे चांगली, डोक्यांच्या पगड्या तुटून पडल्या तीं पानपाच्न भरली, *वाहे शोणित तोचि मद्य गमळें, या हेतुने केवळ शोभे तै रण म्रृत्युचें तव जणूं विस्तीर्ण पानस्थेळ. ४९ बाहूचा तुकडा तुटोनि पडळा त्याच्या तईं बाजुला, चोची मारिति पश्षि त्यां हुसकुनी कोल्ही धरी त्याजला,

१ अम्रखंडे, २ चक्कधारासमुदायांनीं, ३ माहूतांचीं, ४ युद्ध करणारांनी, ५ साम- नेवाळा बेसावध आहें तर त्यावर वार करू नये असें अँ गमूक्त चांगले नीतिदात्र ते मर्नी स्मरून न हणी असा अर्थ, ६ बाणांच्या योगानें ( तोढियली अशीं शिरे). ७ मस्तके, * “ वाहे शोणित तेंचि मद्य गमले या हेतुने ओखटें, भासे तें रण सत्यचे सकलिका दारू पिण्याचे पिठे” असे पाठांतर, « रणभूमी, ९ मद्यपान कारण्याची जागा,

९४. रघुवंश.

लागे खां, तदुगदायर सुपलें तीच्या मृदू ताळुला, त्रास्तोनी पिशितेम्रिया तरिहि ती फेकी दुरी त्याजळा. ६० खड्डाने शिर कापिले स्वरिपुने, ते तो विमानीं बसे, वामांकावरि ज्याचिया सुरुविरा देवांगनाही अस्ते; रसता तो अतिहर्षैनिर्भरमना पाहे रणाच्या कडे, तों त्याचाच कॅबंध नृत्य करितां त्याच्याच दृष्टी पडे, ५! [व.त्रि.] दोघे रथी राथ बसोनि रणार्थ आले, तै सारथी पडुनि सारथि तेच झाले, घोडे मरून पडले, तंव ते गदांस घेबोनियां करिति शीघ्र मेहाहवास; [भुपन.] गदा मोडतां बाहु युद्धा करीति, बहू दाविती युद्ध कौशल्यशीते, असे एकमेकास मारून अंती, स्वये स्वगेतीलागि दोघेहि जाती.५२

[उ.जा.]परस्परां मारुनि शस्त्रयोगे, स्वगोस गेळे जरि वीर दोघे, एके स्त्रियेचा तिथठेहि नाद लागोनि तेथें कारेती विवाद. ५३ [शा.वि.] सेना दोनहि धोर युद्ध कारेती, तै जाहली हे स्थिती, केव्हां एक हटे, दुजीहि दुसऱ्यावेळीं सरे मागुती; पर्याय पुढिळे व मागिल असते वारे जई ढागती, दोघी हाटविती मैहोमिच जशा त्या एकमेकीप्रती. ८६१ [इं.व.] *सेना जरी शत्रुबळें पराजिता, अज स्वर्ये त्यासचि होय मारिता, धूमा तुणांतोनि समीर छोटितो, जेथें तृण तेथचि वान्हि धांवतो.५५ .उम.] रथारूढ होतां निपंगीहि शूर, तनुत्राण आंगीं करी चाप थोर, असा वीर साऱ्या तरपांलागि मागे, स्वये एकटा हाटवी वीर्ययोर्गे,

१ त्याच्या बाहुभूषपणाची अणी. २ मांस जिला आवडते अश्ली तरी. ३ मस्तक तुटून गेळेळें धड, ४ मोठें युद्ध, ५ मोठाल्या लाटा, * अथवा ( वरील अथौचाच दुसरा क्ोक,)--- [शा.वि.] राजूचे बळ हाटवी अजबळा अत्यंतवेगें जरी, मोठा शूर पराक्रमी अज तई त्यालाच तो संहरी; पूमाळा जरि दूर सारित असे वायू ठूणांतोनि हा, राहे जेथ ढण प्रभूत शिरतो तेथेंच अभी महा. पुण

सर्ग ७. ९५

जसा यज्ञवाराहरूपी रमेश, महाकल्पकालीन' अंभोनिधीत निवारीतसे एकला शक्तियोगे, तसा शूर हा शत्रुळा सारि मार्गे. ५१ [शा.बि.]. शोभे दक्षिण हस्त तूणिषदनीं तो घालतां काढतां, केव्हां बाण शरासनी चढवितो, हे नावदिसे पाहतां, जे लागूनि संवेग ठार मरती ते शत्रु भूमीपती, ते सारे शार तों गमे जनमनां मीर्वीतुनी नीधती. ५७

दांतीं 'चावुनि ओंठ लाळ दिसती क्रोधाचिथा निभरी,

भाळार्लागि अढ्या पड़ने चढल्या तै भोंवयाही वरी;

गर्भा हुंळाति शब्द चालत असे, ऐशी शिरे तोडुनी,

केठीं बाण हणोनि सर्व भरली तीही तई मेदिनी. ५८ [श.] साऱ्या सैन्या सर्वही शस्त्रभारा, घेवोनीयां भूपसंघात सारा,

सर्वे यत्ने एकदाची अजाला, टक्षीनी तो हाणिता होय त्याला.५९

[शा.वि.] शास्त्रांनी रिपुच्या समय्र रथ तो झाकून गेळा असे,

त्यांचें अप्र दिसे, हणोनिच तई जाणावया येतसे;

प्रातःकाल जपता बहू हिमवर्शे आच्छादुनी राहतो,

तेव्हां अल्परविप्रकाश बघुनी, तेणेचि तो भासतो. ६० [वत] संमोहनाख्य रिपुमोहकर प्रसिदध,

जे दे म़ियंवॅद्‌ समंत्रक अस्त्र शुद,

आलस्यशून्य अज यासमयीं संवेग,

त्यांचा करी रिपुवरी समरीं प्रयोग, ६९ [शा.] तेणें ऐसें भ्रेरिलें अस्त्र जेव्हा, निद्रा आली सर्व सैन्यास तेव्हां, ती'च्या योगे मूछना त्यांस आली, शस्त्रे असरे हातची त गळाठी;

१ विष्णूच्या दहा अवतारांपैकी हा ( वाराह अवतार ) तिसरा होप, यासच ' य- ज्ञवराह? * आदिवराह ? अर्से ही म्हणतात. थाचें मुख डुकराचे व देहू मसुष्याचा वाणला आहे. हिरण्याक्षनामक दैत्य अत्यंत उन्मत्त होऊन त्याने लोकांस बहुत पीडा दिली व एथ्वीसद्दी भार होऊन ती समुद्रांत बुदूं लागळी; तेव्हां विष्णूने ह्वा वाराह्‌ अवतार घेऊन त्या दैत्यास मारून आपल्या दंताम्रानें एरथ्वीचा उद्गार करून तिला उचळून धरिळें अशी पुराणकथा भाहे. तिज्कडे या स्थळीं लक्ष्य भाहे. २ कल्पांती- च्या, ३ समुद्रास, ४ भात्यांत, ७ त्या शिरांनीं, ६ राजसमूह, ७ या नांवाचा गंधर्व,

क न ०“... €- य

न सज. हह २ पध 2-----.५._“5**-7 र

नि -३०-9->-- > ०४ ता ण र जा _ क वळती त्य हि -् व्या य -८”*<' ना न

279 ५० यया

/ 1, शि १ | 11 टू

य ऱ उतु समसमान र रा णाय क प सच

८-2 ५ ८” 5.

आ - य्य... नटे... ०५१--

म

"पाान्याम्य्ञड- :-४-:--१.००... 5-2“:

ळे 0 22. ल

€्ष

रघुवंश.

स्तंभा योधे टॅकती तैं ध्वजाच्या, झाल्या माना वांकड्या फार ज्यांच्या, पागोटीं त्या बाजुच्या र्कांध आलीं खालीं, ऐशी दुदेशा थोर झाली. ६ ९

[शि.]

[शा.वि.]

प्रिया ज्याची घेई रुचिर रुचि त्या ओष्ठि अज हा, धरोनी शंखातें निजकरि तई वाजवि पहा;

स्वहस्ते जे संपादित यश जणूं मूर्त बघतां,

जना वाटे पीतो सर्मार रधुचा पुत्र निरुता ६३ पळाले जे पूर्वी वळखुनि तयांनी ध्वनि तदा

धन्याचे शेखाचा, परतति मनी पार्वुनि मुदा,

परिम्लानीं अंभोरुहगाण जसें बिंब विलळ्पे

विधूचे, निद्विस्ता रिपुगाणि तसा तें अज दिसे ६४ “ हारीळे यशमात्र सवे तुमच पुत्रे रघूच्या स्वतां,

नाहीं जीवित नाशिळं, सदयता केली असती तस्वतां,' रक्ताने भिजवोनि बाणवदने तीही अजाने करें,

शत्रूच्या लिहिलीं ध्वजावरि अशी तें पुंदरें अक्षरे, ६५

की [ल.] भाळी धैरमोबुबिदू अभिनव जमळे फार योगे श्रमाचे

क. पागोटे काढिल्यानें कच हि विखरळे भोवती मस्तकाचे

ी बाहूला 'चाप शोभे छटकुनि, असला वीर तो तेथ आला,

1. जेथे भार्या भयाती बसलि, अज तिशीं तो करी भापणाला.६६

1000 ““टाकोनीयां भयाते सुंतनु, निरखि या वैसियांते खुशाल,

त. घेतील शिप्र यांचे शिशुहि हिसकुनी हॉस्तरचे शस्त्रजाठ

| ऐस केळे जयाने, अससि करगता तूं तयाच्या, तुला गे

1 हृद्ट हार पहाती तप ! नवल असें देखिले काय सांगे.” ६७ र. [झ्ा.वि.] शत्नूपासुनियां विषाद तिजळा झाला असे जो स्वतां,

| जावोनी मुख रम्य फार दिसळें, चित्तांत ये स्वस्थता

। निश्वास मलिनत्व येउनि पुन्हा नेमल्य जो पावला,

तो आदर्श तिच्या सुखाप्रति मला दृष्टांत वाटे भला. ६८

ि.पर.] तंई हर्ष पावे मनी थोर राणी, तरी ती मिडेने न बोळेचि वाणी,

सख्याच्या मुखान प्रशंसा तयाची, करी ती तर्‌ होय ती राजयाची

क,

| ' | > "या "ण 0 णप,णणणीणिणण 02णा टण न्यास - हि क्िििंाा या १ 1

१ घामाच्या जळाचे बिंदू, २ नूतन, ३ स््रिय, (हें संबोधन )

सगे. टं ९5

स्थली चांगली भीजली दृष्टियोगं, तरी भेघडंदास केकाच सांगे

' तसा हर्षतीच्या मना जाहलेला, सखीभापणांनीच तो व्यक्तकेला.१९ [शा.वि.) ऐसें वामपदास ठेवुनि अभे भूमीपतींच्या शिरीं,

केली इंदुमती पराक्रमवर तें आपली अंत्री

झाले रूक्ष रजे निचे कच अशी ती ही नयश्रीच की,

मूर्ती इंदुमती स्वयं जनमना तै भासलीसे निकी ७० [५.) घरास अज येई तो. अधिच उत्त बापा कळे,

संत नृपति निंकुनी परिणिली सुकांता बळे

“: अजा बहुत धन्य बा, तनय योग्य होशी खरा,"

असे वदुनि त्याचिया फिरवि भूप पृष्ठी करा;

कुटुंब निरवोनियां मग सुतास तो सत्वरी

त्यजोनि र सपति मोक्षमागी धरी

सुदक्ष सुत होय तै काथ न सूयवंशी नूप,

ग्ृुहस्थपाणिच्या पुखाविर्षपाय होति हो ठळोळुप ] ७१

ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पावती, ' गांब च्यंबक हँ, गणेश अभिधा, ठेले उपाख्याहि ती, त्याने जे रघुवंशनामक महाकाव्य प्रयत्ने महा केळं पाकूृत, सातवा बुधवरा हा सर्ग त्याचा पहा. ॥ १ ॥ या मकारे श्रीकालिदासक्ृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणे !__ शाशासख्री लेळे त्यंबककरकृत पाकृतपद्यात्मक भापांतरांतील हा अनलपाणिग्रहणनामक सप्तम सगे समाप्त झाला असे

५७४०९५ - ८५५०-५५-८४ 7 ४-0५/॥४४॥

सगे आठवा. *ह्षोक. [व्र.ति.] होतें विवाहशुभकंकण जो हतांत, तां त्याचिया अणिकही रघु दे करात, , स्त्रीचे परी वसुमती सकठाहि ती था

" ३ मबूरखाणी, ९ बायको, ३ पुत्रास कुटुंब निरवूत असा अन्वय. ४ पृथ्वी, १३

ऱु डल जोरी कत लकाकी नला

ण. एस पषकच्य कसधळळय क अरा क्धल 10 0. आक >... -..

९ट॑ रघुवंश.

शोभे मनोज्ञ, जण इंदुमती डितीया, १. [शा.वि.]. जीसाठी अति घातपात करिती लोकांत भूपात्मज, | ती पृथ्वी स्वयमेव ये, हणुनि घे तीत महात्मा अंज, र भोगाची बहुवासना हाणुनिच स्वीकारिता जाहला | नोहे हॅ, परि आम्नहे स्वननकें आज्ञापिळें त्याजला, २ केला तीर्थजलीं अजाप गुरुने राज्याभिषेक स्वता, तत्सेंगे पुथिवी तया अनुभवी, पावे बहू तुष्टता; तेणें संच्छूसिते बहूत तिजला आलीं तयांच्या वरे, | झालें आज ळुता्थ हेच पुचवी, ऐसे जनाला दिसे. ३ त्याला तैं गुरुने अथवेविधिने संस्कार केला नवा, त्यायोगे रिपुळा दुरासद बहू तो जाहलासे युवा; जैसा अभिस वायुयोग घडतो, क्षीत्ना महोत्री अतां तेजा येउनियां तसे मिसळले हे ब्राह्म तेज स्वता. 9 [शि] प्रजा या राजाला ह्मणति '' तूप हा नाहिच नवा, परी पूर्वीचा हा ठृपति रघु ये होउनि युंबा !”' न तो बापाची ती अपरिमित लक्ष्मीच अज घे, । | परी शौर्यीदार्यादिक गुणाहि तो घे अवघे. दु [ख.] &दोधीांचा योग' दोघां शुभकर घडुनी, फार शोभा अलीसे, त्यामाजी एक जाणा, निजपद रघुचे नंदर्ने रम्य भासे; तैसें तारुण्य मोठें नव बहु विलसे नै अजाच्या तनूला, ] ३ उदबृहणें. २ अधरवेवेदांत इषकार्य्रेसिद्धी विषयीं मंत्रतंत्र विधि सांगितले आहेत त्या अन्वये वसिष्ठानें या राजपुत्रासही त्या वेदाचा उपदेश केळा, २ दुर्ध्ष, ४ क्षागरि- यसंबंधी ( तेजा ). ५ मोठ्या उग्न ( तेजा ), ६ ब्राहमणसंबंधी ( तेजा ), ७ तरणा, , *$ अथवा ( वरील अर्थाचाच दुसरा छोक,)--- १ [झा.वि,] दोघांचा शुभकारि योग घडूनी दोन्हीं बहू शोभली, | तीं हीं मी कथितों तुम्ही समजुनी घ्यावी मर्नी चांगलीं; बापाचे सुससरद्ध राज्यपद तें शोभे सुताच्या वरे, तैसें यौबन जे सुतांगि, विनये शोभा तयाला दिसे, द < रघूच्या पदावर अज बसला ही एक गोष्ट; ब अजाच्या तरुण देहास विनयांचा योंग झालाही दुसरो गोष्ट; अशीं दोहींनीं दोन शोभली,

खाटा "र त्व नव्य वल्य्याव्लाट० क वत्स टण सन

सर्ग <. ९९

त्याहा मत्यक्ष आतां अतिशय विनयाचा भला थोग झाला. ६ [शा.वि.] उद्ठेग लितिला न होउ सहसा तेव्हां अशा हेतुने, तीचा तो उपभोग भूप करिता झाला दयाह्े मनं, | आणीली परिणोनि नूतन वधू भीती न तीच्या मनी, वाटो, यास्तव भोगितो मुंध जसा अत्यंत संगाळुनी, ७ प्रत्येकास गमे जनीं सकळ मी राजा बहू आवडे, ऐसे प्ीतिपुरःसर लितिपती दे लक्ष्य सर्वांकडे; येती भंबुधिला शतावधि नद्या सर्वाहि तो आदरी, कोणाचीहि तिरस्कती नचि करी, याचीहि तैसी परी. ८ [उ.जा.] न सौम्य भारी, नचि तीक्ष्ण भारी, मृध्यस्थितीलागिंच ऑआंगिकारी, वायू बहू नम्र करी तरूंना, समूळ नाशीत ने तयांना; तैसाचि हा भूमिपती चपांते, तो पाववी केवळ नम्रतेते, समूळ त्यांचा न करी विनाश, तयांची अशी येइ दया तयापत.९

[भुग्र) नसे उदधतत्वादि चित्ता विकार, स्वभावें धिमा फार होता कुमार, क्रजुत्वे बहू चाळवी कार्यभार, प्रधानादिकां आवडे तोथि फार. असे एकळा योग्य हा कार्यभारा, नको साह्य माहे अना मत्कुमारा, असें जाणुनीयां रघू तो विलोकी, धरी थोर वैराग्य चित्तीं विवेकी. जसे मृत्युलोकी तसे स्वगेलोकीं, नसते एकही वस्तु नाशाविणं की,

हणोनी रघू सोडि त्याग देखा, धरोनी मनीं मुक्तिमागास एका. १० जरा पातली देखुनीयां शरीरा, सुती सहुणीं स्थापुनी राज्यभारा, स्वये नेसुनी वल्कलाते स्वहस्ते त्यजोनी गृहा शीर जावें वनात. दिळीपाचिया सवेही वशजांचा, अपे हाच आचार विख्यात साचा, तिथें संयमाते करोनी रहावें, तनुत्याग होतांच मोक्षाप्त नावें. १९

[पु.] वनाभिगमनोन्मुसा निरखुनी पित्या सत्वरी,

स्वमस्तकाहि मीठिच्या साहित ठेवि पायांवरी, हणे, '*मज अजी अपे सदाने एकल्या टाकुनी, नकाचि गमना करूं अद्य होउनीयां मनी," १९

१ चतुर पुरुष, * “ प्रत्येकास गमे, पास अवष्यापेक्षांहि मी आवडे.” असें पा-

ठांतर, ९ या अजाची.

धू हह! ४-५ 247" >> व द.“ यु ल ऱ्व् रजा मह 2 2 णन 02 वि वीट मदन व

व्यय ह. द - र टा क पय. बा न -कमली-रे बणलन्यन नगव

१

ी ना. 1) । ही.

टप प यन याट म क १ क

त्य ->* दम लन्े यस्य

रर

> सः साय शन ऱ्लं

चं प्या

टं रणा

“>

य 0

ऱ् 0

टे

> व न. स-न ण्य १ न कवन सय रजत वाली -

७.०, ००-००४-०--०७००५००० लो जले गा

रोक. 2220 पपणाकेरेशा शी शशी कटकार पका धाक “राप नक स-न स्या

शनन

१०८ रधुवंश.

[गुभ.] विलोकोनि अश्रू तया ठोचनाचे, तसं बोलणे दीनवाणे तयाचे, दया येउनी अंतरी नंदनाची, त्यजी तेथुनी भूप वार्ती वनाची, जसा टाकुनी एकदा कंच्रुकाते, न घेई तया सर्प लोकीं तयाते,

तसा राहिला आत्मजाचे समीप, नघे त्यागिल्या संपदेला महीप. १

[वर्नत.] संन्यास घेउनि रघू नगरासमीप,

बाहेर बांधनि मठास वसे महीप, पृत्रोपभोग्य सुननाइ रमेपरी ही, सेवी जितेंद्रिथगणा निज सासऱ्या ही. १४ [शि.] शाशी जातां अस्ताप्रति, उद्य पावे जंव रवी, ' अवस्था येते तै विपुळ गगनालागुनि नवी; जुना राजा जातां नव तूपति सिंहार्सान बघते * कुली ह्या, तेणें हे कुलहि गगनाच्या परि दिसे. १६

' स्वा.]. $एक शिरक्ष अणि एक नृपाळ, शोभती उभयतां बहुसाल, नित्य मुक्ति फळदायक एक, भुक्तिदायक दुजा पथ देख; दोन तेचि पथ भूवरि आले! या रिती विब्रा्धि तर्कित केळे, १

[मा.] . अजितेरिपु जिणाया मंत्रियांचे समेत,

बसुनि करि विचारा पुत्न तो धुद्धिमंत, जनक परपदाचा लाभ व्हावा हणोनी, विझान बपुनि राहे वेधिळा योगियांनीं. १७ [भु.म.] जनीं येति मागावया न्याय जेजे, तयांसाठि सिंहासनी पुत्र राजे, पिता धारणेसाठि तेव्हां मनाच्या, बसे आसनी नित्य शुंडी कुंशांच्या. (८

१ सापाची कांत तिला, ९ रघूची सून ( अजाची बायको ). ५ ज्याने इुंब्रियाण जिंकला अशा ( सासऱ्या ), *$ अथवा ( वरील अथोचाच दुसरा झोक.)--- [प.]. यती जनक शोभला, तनय जाहला भूपती, विलोकुनि तयांप्रती जन भनी असे कल्पिती; “९ प्रवतेक निवर्तक प्रकट मार्ग जञ दोन रे, जगांत अजि येउनी विलसताति ते हे खरे !” १६ ४ संन्यासी, (याप रघु व पुन अज यांच्या गुणांची व आचरणांची तुळना कांहीं पद्यांनीं केली आहें), ५ न जिंकिळेळे वेरी, ६ बाप, ७ दर्भोच्या.

क क. सु. पतन ४६०७६ केरकचरा ९ ब्ला त्र्य

फा च्य

व

सर्ग ८. १6१

[व.ति.] दावोनियां भुजपराक्रम ते विशेप, पुत्र रणांत जिणिळे रिपु ते अशेष, अभ्यासुनी संतत योगविधीस तात, केलें स्ववश्य तेव पांचहि मारुतांते. (९ [झिम.] रिपूंच्या कृतीच्या फळाचीच होळी करोनी बळे एक तो त्यास जाळी, दुजा ज्ञानरूपी प्रदीप्ती हुताशीं करी भस्म जाळूनियां क्मराशी. ९० [व.ति.] तो संबिविर्भेहमुखां अज पडूगुणांते, पाहोनि तल्फळ रिपूवरि योजि त्यातें, जो म्रृत्सुवण समलेखि असा रघू तो, सत्वादि पोळत गुणां सबलां जिणी तो. ९९ [वं] घडोनि येई फलसिहि जोवरी, न सोडि यत्नाप्रति एक तोवरी, साक्षात्‌ घडे जोवरि आत्मदर्शन, दुजा न सोडी तेव योगसाधन. १९ [शा.वि.] शत्रूंचा न घडो प्रसार झणुनी पुत्र प्रयत्ना करी, तैसी इंद्रियटद्धि दुर्धर बहू तीत पिता आवरी; ऐशी भुक्ति व मुक्ति यांजाविषयी आसक्त दोघेहि ते, स्वस्वाझीष्ट फलामती उभयतां तै जाहले पावते. २९३ [भम.] कितीएक वर्षे सुताच्या दयेने, अशी काढुनी योगमाग रपूर्ने, अविद्याळता टाकुनी तो तमाळा, स्वरूपा मिळोनी समाधिस्थ झाला.११ [व.ति]. देहावसान कळले रुचे अजाला, शोकाश्रुंचा नर्यान फारचि पूर आला, तै मेळवूनि यति पाहुनि भिक्षुर्धम, केलें तदैव सैननादिक सर्व करम. २६ [शा.वि.] होती भक्ति विरीप त्यास जनकी या येवढ्या हेतुने, केलें सवाहि औरध्वेदेहिक तर्थे त्याचे मिय नंद,

१ शत्रूची कृत्यें निष्फळ करी असें तात्पर्य, ९ पुत्र, ३ पिता, ४ संधिविम्रहू इृत्यादि सहा गुण राजनीतींत सांगितले आहेत, ५ प्रकृतीतंग्रंधी, ६ अशी भुक्ती म्ह० भोग च मुक्ति म्ह० मोक्ष यांविषयी अनुक्रमें दोघे आसक्त झाले, म्हणजे भोगाविपर्यी पुत्र आसक्त व मुक्तीविपयीं पिता आसक्त झाला, ७ पावते जाहले असा अन्वय, ८ यति« धर्मे, ९ पुरणें वगैरे, |

१०९ ' रघुवंश.

गाभ्यासप्थे तनु त्यजञानि जे ब्रह्मी मिळाले असे, पत्रापादित पिडदानविधिची त्यांना अपेक्षा नसे २६ [शा.] “'झाला बापा,त्वत्पिता मक्त आतां,तोशोकाला पात्न नोहेचि ताता,' एस तेथ जाणते ने मिळाले, त्यांनीं त्याचे तै समाधान केलें [इ.व.] तै दु:खशोका त्यजुनी रघृचा, पुन्न स्वतां घेइ धनुष्य साचा, कोणी प्रतिस्पा्ध न आपणाते, केलें असें त्यासमर्या जगात.१९७ [व.ति.] ञ्रक्षोणी तसी सुभग इंदुमती ययांनीं, संपादिला अज पती बलशालि त्यांनी, ऐका तई प्रसवली बहु रत्नमाला, तेसा दैजीस सुत वीरललाम झाला २्ट सूर्यापरी प्रेखरकांति वपू जयाचें, व्यापीहि जो दृशक कौोंतिवशे दिशांचे, ज्याचे असे दशरथ स्फुट नाम हं कीं, जो रावणारिजनक श्रुत होय ठोकी. १९ [पृ.] क्रषी, अणिक देवता, पितरही, कणा यांचिया, श्रुत, सु्यजने, सुत, सकल फेडि भूपाल यां; असा अनृण होउनी अभ विराजठा फार तो खळ्यांतानि सुटोनियां रवि जसा बहू शोभतो १० [झा.वि.] आताचे भय वारणार्थ विल्से ज्याचं वपूर्चे बळ, विहत्सत्ळतिसाठि अध्ययनही ज्याचे असे केवळ; यासाठीं धनमात्र लावित असे अन्यार्थ ऐसें नसे, त्याचे ते गुणही परा्थे अवघे होते बलादी असे २११ [मंका.] कोणे एके समार्यि रघुचा पुत्र राज्यव्यवस्था पुत्राधीना करुनि, मानि घे कामिनीक्रीडनास्था, भायासंगे निज उपवनीं, नंदनीं नेवि इंद्र १ पुत्राने केलेलें. * “ क्षोणी अणीक धरणीपतिपुत्रि यांनी.” असें पाठांतर. यांत णांचा अनुप्रास साधतो. ९ प्रथ्वी, ३ इंदुमतीस, ४ वीरस्रेष्ठ असा. ५ तीक्ष्णकांति, ६ रामरचत्राचा बाप, ७ शाज्ञाध्ययनारने ( घाषीचे भःण ), < यज्ञाने ( देवकण) ७ पु्नोत्पादनानें (पित्रक्रण), १० या तिन्ही क्रणा फेडी असा अन्वय, ११ सूयी भोवती जो परिवेष कधी कधीं दिसतो त्याला सूर्याचे खळे असें म्हणतात

सर्ग ८. | १०१

. इृंद्राणीशीं, करे अज तसा क्रीडनाते नरेद्र, ३२ [शा.वि.] तेव्हां दक्षिणसागरानिकट जे गोकर्ण नामे महा हेत्र श्रेष्ठ तिथें अहनिश वसे गौरीसंवे कामहा; त्याचें दर्शन घ्यावयास्तव दिनी एके परप स्वये, वीणावादनसक्तहस्त वरती आकाशपंर्थच ये. कः [वत] माला सुदिव्यसुमनीं रचिता सुरेखा, वीणेवरी मुनिचिया नव होति देखा, “मार्त तदीय अधिवास धडो'' ह्मणीनी जाणा पैमीर उडवी तिनठा धरोनी. ३१४ पुष्पानुसारि मैधुपावाठि वर्कीला, वेढी विलोकुनि जिला गमळे जनाला, पाहोनि वायुरुतधिक्कातिचे प्रकारा, ती ढाळिते सतत सांभन बाष्पषीरा. १५ [शा.वि,]भाला ती विमला सुगंधिबहुला शोभा ढतांची महा, हारी तैं क्रतुसंभवा अपुलिया सौगंध्ययोगे पहा, उद्यानीं नृपकामिनी बसलिसे तीचे स्तनाय्नावरी, आकाशांतुनि येउनी संभव ती खाली पडे सत्वरी, १९ [वै.] क्षणमात्र कुचावरी तिला, बघुनी सुंदरि होथ विव्हला, * मरणाप्रति पावली त्वरे, तंव आश्चर्थ जनां गमे खेर ] गिळितां विधु राहुन जसी, दिसते निष्मभ चंद्रिका तसी, दिसठी छृपतिप्रिया मृता, न कळे कारण काहि शोधिता. २७

, वि) *अचेतना होउनि राजपुंदरी, पतीस घेवोनि पडे धरेवरी,

१ शचीशीं सह नंदनवनी इंत्र झोडा करितो तसे, २ गोकणेक्षेत्र हें दक्षिणहिंदु- 'त्थानाच्या दक्षिणभागांत महाप्रसिद्ध शिवक्षेत्र आहे. एव माघमाशी महाशिवराभीस मोठी यात्रा मरत भसते, तेथें शिवाचे आत्मलिंग ह्थापिलेळे आहे. १ नारद, ४ वीणा 'वाजविषण्यांत सक्त आहे हस्त ज्याचा असा (सुराष ), ५ हिचा योग घडोन रुगंधप्नापति व्हावी म्हणून, ६ वायु, ७ भ्रमरपॉस्ता, ८ वीणेला, अंजनयुक्ता, १० अश्रू, ११ संवेग,

नै: अथवा ( वरील अर्थाचाच दुसरा छोक,)--

_ [ब.ति.] निश्ेष्ट शोध्र पडतां पतिलाहि पाही, दोघांचि ही तनु भशा रितिने भराडी,

तेलासरवेचि पडते जसि फा दिव्याची ज्योती संवेग प्रथिवीताल एकर्दांची, १८

य नना च "पा

व्य कास रट

प न्य सन्स "० -, चलनाच्या पटी

वा

र्ता न्या

-०---.-४---- र पप्या निया

७६-_. ०

र > खा ऱ्या पपप दच्टन परटण कल ऊु“*८% 7 र पश्न क व्र फना कर त्मा लनी,

प क ८" 2: ण काय यावा चा पख 2 -

न स पम स्स्क्कत्ाा न्य प्यास आ: प

वर ति <<. यमा -4५८-- - 7«- 4. - - -- --“«“ ०.

व द-_म्या.

न टु टक ऱ 7-० 6: ----5““--“ः---2ाा“---ा-4>- 4४-०५ आा-न्फ्स्ना-ज्््--“-

क्ट क्ट चाड --- ८च---.-----००/-

|. -. 1 “-- --*--द--------८५५८-८--५-४५४४ ५

कना र

7-८. ८““->_------- *- "-€---->--->-ा

0 क व क क्वाजि- प. क सस

८१ -नप-न्ानन-च[-[----५--न---ऱ--ा-----*ा-कप्टााटा2५/८४८५०- ८“ ्त्टलाटीण ण टटकी सस्तचचयणचे णणणप्णलीधयणणण ण. ये न्य

_*--- वट ट्‌ डक ७ ल्ला स्का ती ज्टाम

के" ४. 01. जेवा 1.9 “2.--277/00”

१०४

रघुवंश.

तेळासवे भ्योत जसी दिव्याचि ती, सवेग येते वरतोने खालती. २८

[व,ति.]

[शा.वि.]

आक्रोश थोर करि सेवकवर्ग त्यांचा,

ऐकोनि दीधकरुणस्वर तैं तयांचा

हुंसादिपक्षिगण ओरडती भये ते,

जाणी ययांपरि तयांसहि दुःख होते. २१९ झाली तैं व्येजनादि साधनवशे मूळी अजाची दुरी,

राणी इंदुमती तस्तीच पडठी निश्चेष्ट भूमीवरी;

मत्याचें अवशिष्ट काहे असते आयुष्य हो जोवरी, आशेने उपचार लोक कारिती ते चालती तोवरी. ४०

[श.] दोराहीना वैछकी होय नैसी, राणी भाषे चेतनाशून्य तैसी,

अंकी तीत घे करांनी रुंवीर, ज्याच्या चित्तीं प्रेम राहे अपार. ४| मृत्यूने ती जाहळेली विरूप, अंकी घेतां भासला तेबरि भूप,

फिक्की प्रातकाळिवातायुठेखा अंकी ज्याच्या तो शशी जेवि देखा.४२

[श.वि.]

हि

होता धीर तरी, अधीर बहु तो होवोनियां अंतरी,

दाटे केठ, तसाच भूमिपति तै शोके विळापा करी; ठोहाला कठिणाहि मार्दवचि दे जो ताप तो प्राणियां, लोकामाजि.मुदू करील, न असे आश्चर्य गोष्टींत या. ४३ ५ स्पर्ीला सुकुमार फार अप्तती लोकांत जीं कां फुलें, होतीं तीहि समर्थ नीवित हरायाठा स्वकीय ब्ले; मारायास नरास निष्ठुर विधी चित्ती धरी वासना,

सांगा हो, मग काय त्यास जगतीमाजी उणें साधना £ ४४ किंवा जे मृदु होय त्यास मदुने मारीतसे अंतक,

शेसा सर्व जगांत विश्नृत असे त्याचा बहू लौकिक; भारी कोमळ आणि शौतळ असे लोकां जे दुंव,

तब्यो्गे नलिनी मरोनि पडते, हें जाणती मानव. ४५ माळा मारक होय, हेहि हणणे मिथ्याच वाटे मना,

. हषषणाणण पणणाण पाणाणीणिणा णणाणाण पी? पणी 0?१णी िणष१ी१ी”१२१ ण ”१0ा?१े0 णणषणणणा?णेपप्णाणण 0 00 हणण शण शीर.

१ विजण वारे वगैरेचे योगानें. २ तारारहित, ३ वीणा, ४ अज, ५ सगलेखा, ६ एथून कांहीं पद्यांनी अज्ञाचा विलाप वाणिळा आहे,

शू शप पधणाच सके शपफरश0शप९७ काक पफ णव ह १५ शाच्कण्याचालाक शत णात गराडा शश १ कत्या कापर “शश * ९९४५८२४५८५ "राय -ए

२८ क कक शण 0 .म-

| सर्ग ८. १०५

| काँ कीं ठेवितसे उरी, तरिहि ती वैसी मला मारिना !

| कोणाला विष तारित, अमृतही कोणास मारीतसे, तस्मात मृत्युस हेतु एक मजला ती ईश्वरेच्छा दिसे ! ४९ किंवा दैवगती विरुद्ध ममही, सध्या नसे ती सुधी, या हेतुस्तव वीज ही जणं अतां निर्मा स्वबुध्या ' विधी; ठक्षाचा करितां न नाश अणुही स्वीय बळें संम्रती, ' त्तीनें पाडियळी तदाश्रित ठता, मारोनियां खाती. ४७

केळे मी अपराध फार, तंवही केली न तू हेळना ! आतां तो. अपराध अल्पाहि नसे हे ठाउक त्वन्मना; ऐसेही असतां, न पात्र मम हा संभाषणाही असे ! ऐसे मानुनियां सखे मज, अभी मीना धरीले कसे! १८ मी आहे शठ धूते वंचक, असे तूं ओळखूनी अतां, झालीसी परलोकवासि, पुसश्यावांचून माते स्वता | दुष्टाचें न मुखावलोकन पुन्हा होवो, अस चितुनी, तेथोनी परतोनि येउंच नये, हँ धारिळें काँमर्नी! ४९ कांतेच्या सह जाड जीव मम हा, ही गोष्ट झाळी बरी, तीत सोडुनियां निघे परत तो, ही तो. अथोग्या खरी) धिग जीवा ! करणे तुर्झे न बरवें वाटे मनी शोधिता, याचें दुःसह कष्टरूप फल हे बा भोगि तूं तत्वतां | ५० (वै.] पुरतश्रमजन्य घर्म हा, वदनी सुंदरिच्या दिसे पहा ! परि ती तरि या क्षणी असी, त्यजुनी सर्वहि झालि नार्हिसी ! (उ.जा,] पळामधें हा घडा प्रकार, हे पाहतां देह दिसे असार! ' असे बहू भगुर तत्स्थिती ते, देवा असो धिक्काति जाण तीत | ५ ( [शि.] ' मनेही म्यां केळे कधिहि न तुझे अप्रिय सये, मला टाकायाची माति तंव मनीं केवि अनि ये £ पति क्षोणीचा मी परि वरिवरी प्रीति तिकडे, ऱ्या प्रेमाचा तो. भर सकल वाहे तुनकडे | ५

१ ग्रह्मा, २ विजेनें. ३ बृक्षाश्रित, ४ खालती पाढिली असा अन्वय, ५ क्षोणीकडे, १४

टा

च वर > वि क्या 3 क ह क: >

टी. ना

"८-८ ८---८-7-- न्क् ् -ा -_रट-- जेर नजी मक जळ) न

डाका

4-"-मत्काळ्यश न्याया

पपर, -न्& लन य्य _्ड द का कि बन्या प्न... न्न वि 7- कलवा ७ करायल 22- “चा वट ऱ्र त 2 5.5

[शा.बि.] ज्या माजी भरली फुलें सुरुचिरे, जे नीळ भुंगापरी, ज्यांचे पेड वळोने सुंदर असी वेणी दिसे साजरी; त्या केशांस समीर लागुनि सये ते हाहती जे अतां, होतो भास मनास कीं जिव तुझा येतो जणू मागुता ! ५२ कोणी एकळता हिमाळयगता तेजास जी वागवी, रात्रीं होउनियां प्रकाशित, तमा ती तेथ त्या घालवी, तेसी सावध होउनी मम सखे, ऊठ स्वये सुंदरी, माझी ही विरहव्यथा सकलिका आतां करी गे दुरी, ५४

रात्रीचे मिटते सरोज उदरीं ज्याच्या अळी कोंडती,

ते शब्दा करिती न, तै दिसतसे त्याची जसी का स्थिती; तैसें भाळ विशाळ युक्त अलकीं ऐसें तुझं ग॑ मुख,

ते निःशब्द विळोकुनी मज गंडे, वाटेल कैसे सुख! ५६

'चंद्राळा रॅजनी पुन्हा मिळतसे, कोकीास कोकांगना,

री | त्यांचा तावधि तो वियोग हाणुनी सोपे त्याच्या मना;

् आतां भेट तुझी अशक्‍य ह्मणुनी संताप जो हा असा,

ी होतो त्वद्दिरहे, सखे, मज न तो जाळील कीं अम्निसा १५६

शय्या सुंदर पुष्पराजि रचिता ती ही सुपे हो जिला,

ऐसी शुरदपूर्णचंद्रवदने जीची तनू कोमला !

| ती काष्ठी घटिता भयंकर चिता दीप्तामरिनं संयुता,

"| गे सोशीळ कशी सरोजनयने, सांगे अतां तत्वर्ता. ५७

वित्र] एकांतिची सहचरी तव मेखला ही, श्‍ तीही अतां मधुर शब्द करीत नाहीं!

क्त

ी ' १ कमल, २ भ्रमर, ३ कुटिल केशांनीं युक्त. ४ राजी, ५ कोक असें चक्रवाक- पक्ष्याला म्हणतात. त्यांत पुरुष (नर ) आणि स्री (मांदी ) यांचा रात्री वियोग अ- संता, त्यांची परस्परे प्रीति अत्यंत असते म्हणून त्यांस वियोगदुःख फार होतें. सूर्यो- दय झाला म्हणजे त्यांची परस्पर भेट होते अश्नी कविप्रसिद्धि आहे तिजकडे या स्थलीं *“ कोकास कोकांगना पुन्हा मिळतसे * या. वाक्यांत लक्ष्य आहे. ६ ज्याला समासि भहे असा ( वियोग ). ७ शरतूकरालच्या पूर्णचंद्राप्रमाणें मुख जीचें ( हें संबोधन ), < कमलनयने ( हें संबोधन ),

| | | _ भे | १०६ रघुवंश. 1 |

-रऱ्यो स.अ. 2००७-४०-०० ८

नस्य. २५० -य>-न्ाासिन

मध्या

ऱ्य न मव मिट र 2.22.22./2” 7 “2८72-22-०3. --* >“. &- “-- ---42----८“--:८८“॥पयो "९.॥४णा/),

7 7 -:--

रि विकन ण न 2 ४२५----८५_ “५ "न्य ८०० ॥०...--:->>----“--:>--४५५॥7 ग. -क्न- -*-> ---“--- म 2 22_पसॉटसक सणा का- ब्ला ्ल्ना्डा5 2 ७

-_-"---.-------५५-॥ा "०.----------->-->“- -ट-“0

- र ४२. डॉक म आडम आहे. 0

2 पण टा__-_ --__ _2_ न्य प्या प्यााम्नर यास ----- >. 72--7स:->----

1 ग क 1) पि ळक कटं । १, ॥

सर्ग ८. १०७

याचेवरोनि मज हे करभोरु, भासे कीं ती तुझ्याचि विरह प्रत जाहलीसे. तूं मेजुळ स्वर दिला सखये, पिकास, हुेसीस मंदगति, दृष्टि चला मभास, वांत वनांत डुलती लतिका सरेख, त्यां हावभाव दिधले रमणीय देख.

मार्त घडो सुख हझ्णोनिच पाठिमार्गे, ह्याह्या स्थळी स्वगुण ठेवियळे तुवां गे, त्यांनीं मळा सुखविजे, परि तेचि पाही, आतां मदीय तनुची करिताति लाही !

[शा.वि.] देखेही सहकार आणि फेलिनी बागामधे संप्रती, या दोघांस परस्परे सुंचतुरे, त्वां कल्पिलीं दंपती; त्यांचे मंगलकार्य हे न करितां गेलीस ळोकांतरी ! आहे हे करणें तुझे उचित कीं! सांगे मठा सुंदरी. केला दोहद तूं अशोर्के तरुला, त्याला शु छै पातळी, होतीं सुंदर योग्य वेणिस तुझ्या जी भूषणे चांगली; झाळीसी परलोकवासि सखये, या कारणाने असा, तीं वाहूं तव पिडदानसमर्यी पिडावरी गे कता! ज्यांचे नूपुर वाजती छुमछुमा ऐशा पदांचा मळा झाला अहुत लाभ, हे मानि सये, हा आठवोबी भला; पावे चंद्रमुखी अशोकविटपी शोकास तो अंतरी, पुष्पांचे मिप दाउनी करितसे ही बाष्पदृष्टी सरी.

' [क्षि तुझ्या खासा ऐसी बकुळकुसुमे सोरभयुते, कराया तत्कांची अपण बसलो एथ निस्ते, बदू काई कांते | त्यजञानि तिस अर्धीच सुभगे, अशी निद्रा धेशी, उचित तुन हे सांगमजगे! तुझ्या दुखे दुःखी, तव सुखभराने बहु सुखी, १ भांबा, ९ लताविशेष, ३ (ह संयोधन), ४ अशोकवृक्ष,

१“

५९

६०

९१

४२

ष्र

१४

प प वल मयणापयापनलम-लचाा यदात क यकध्ययाण. ००... ८ फ्शॅणकि१िणिणण0000ी?0१00)ी?0ण १0१00१) णी?0?णण02?ण१ण शी0ी0ण १??? 0"? "0९ पट“) ---_*““_आाा्ाच्---“--““- “ मक चज जा.णान जन्युकी झर ना क

2.0० ४५४०० च्न टू ल्य व्य हातात कीची एकीत ीणीसीशपर्तीकटीश त शीतशीधा शिक घ्या शा भक्यकधवक्‍्यका ६५४०१८ यार ७, “तया. 40-८ एकक ०००७०८५५८८ 4-4. -----.-. ८7. वाट क 0. णा पतप्पनबक्ष प प्लान आ “याण सेसलस्ड-प्व्न्क च >>. जे आना 12-20 ७.1 त च ४00 तकी ०

नेळल्य पययनयाचट नयन “पली भेन्कसदपकनसध्यास

_. ८ टू जॅ व ५“ :--- -मय्2---.-२२>-५८---८-/ -“-५- “------_-““्क-

द. ओता. मका हा मपल्य

-- > “> ए

९६९

न“.

ऱ ति.) -. ट ४८. सडनट ८. - पुहा 00. ल सकळ. क स

7

१५८३ २-0 -0-32-:'

"अ थ्य््य

ह, ते

अयाश वटल टीलर्श रजा लश

ऐन्टॅॉ रघुवंश,

अशा तूझ्या संगें असाति सखया जाण सुमुखी, जसा शुक्कीं पक्षी विधु सुभग वाढे प्रतिदिनी, तसा आहे तूझा तनय गुणशालीहि सदनी, तुला जै का वाटे प्रिय मजाहे वाटे प्रियचि ते, मनी दोघांच्याही रुचि अणुहि भिन्ना न वसते; अशी सर्वांशाने स्थिति सकल सोख्यास्पद मना, असोनि हा कैसा हुर्दाय धरिला निष्ठुरपणा ! (झा.वि.]झाली शेवस्त रती, धेतीहि सकळा अस्ताचला पावली, ' संपे गायन, उत्सवी हि क्रतुच्या नाहीं रुचि राहिली; तैसें कारण अल्पही न उरलें या भूषणांचें स्वतां, शय्या शून्यचि जाहली मम अजी जी जाळिते पाहतां ! तूं माझ्या अससी घनीन घरची, मंत्री विचारांती, एकांतांतील मित्र, शिल्परुतिची गे पट्ट शिष्या भली, रेसी तूं! तुजला दयाराहित या देवें बळें हारितां, गेळें सवहि ! काय शेष उरलें ते तूं वदे तत्वतां !

काढीनी दयिते, मधु स्वमुखिचं तूर्त मियां आपलें, पी ते प्राशोनिच संमती मन तुझें संतुष्ट कीं जाहलें; टो त्या पानावर हें तिलोदक कसे स्वर्गी रुचेल प्रिये! झाळे दूषित जे मृगांकवद्ने, उष्णाश्रुनीं माझिये. *मोठाले विषयोपभोग घडले माते तुझ्या संगती, ह; उद्यानांत वसंतकालि दयिते झाली यथेष्टा रती; १ आहे वैभव तें, परंतु न असे वस्तू अजा मोहक, झाले त्वद्िरहे असें गणितसे दुःखामधें हँ मुख !?”

ककती नक 0. 0०५ ल 0 अ

हट तक्टल्ट क सा हली

कः - ७-५ --व्टसना ६.४५ > बय वाती न्ती व

१ नष्ट, २ प्रीति. ३ पेय. शिश

* अथवा ( वरील अर्थाचाच दुस छोक,)--- १, [शा.वि.] त्वत्संगें विषयोपभोग घडले नानापरीचे मला, अद्यापी सखये, उणे न किमपी द्व्यादिसंपत्तिला; तत्नापी विरह तुझ्या मम मना झालें महारोचक, तेगें काहि न आवडे, गणि सखे दुःखामधें हे पुल!

कमी जळ कन)

र

ण. स का. जी स खती. टा १ इकत पत घ्याला ५ क क 1

२-४” न च च

सर्ग टं १०९

ऐसे तो करुणस्वरं परिपरी बोलोने कांतेप्रती, उचद्यानस्थ तरूंसही रडाविता झाला तई भूपती; वाहे जो मकरंद फु कुसुमापासोनि त्यांखालती, तद्रूपेंच तई गमे, जनमना अश्रूच 'ते ढाळिती. ७० [ल.] त्याचे मांडीवरोनी मग जसितसि ते ओढूनी बांधवांनी, मोठ्या दुःखें तथांनीं अगरुतरुभवा इंधना मेळवोनी, माळा ती नारदाची अमेरसुमळता अंत्यभूपाच झाली, जीते, ती राजपत्ती झटकरि अनलामाजि तै दग्ध केली. ७९ [क्ा,बि.] “कैसा हो नृप जाणता हझणवितो, हा बाइल्याची खरा | जाते स्त्री नवऱ्यासर्वे, न कधिही स्त्रीच्यासंवे नोवरा !" ऐसे सर्वहि निदितीळ हाणुनी, राणीसवे भप या गेळा नाहि चितेवरी, नचि तई शेण स्वमृत्यूचिया. ७२९ ती'च्या त दशवासराहुनि पुढे कतेव्य सार्‍या क्रिया, उद्यारनींच सपिडनांत विधिवतू केल्या पाने तया; शास्त्रार्थज्ञ झणोनियां करि महादानाहि भूम्यादिका, मोठा खर्च करोनि होय नुप तो संपॉँदिता लौकिर्का. ७३ कांतेवांचानि एकलाचि नगरीमाजी प्रवेशा करी, तें ठोकां दिसला, दिसते विधु जसा गेल्यावरी शेवरी; बाष्पे पौरवधूमुखीं निरखुनी भपास वाटे असे, कीं जो शोक अपार होय मजला त्याचे उस्तासे जपते ! ७४ होता यक्ष करीत आश्रमि गुरू त्याला समाधीत रे, झाळे ज्ञान तईच की ठृपतिची बागांत भार्या मरे; तच्छोकातिशयें भ्रगिष्ठ नृपती झाला अस जाणुनी, त्याला बोध करावयास 'चतुरा शिष्यास धाडी मुनी. [उ.जा.] तपोवनांतूनि पुरांत येउनी, भूमीपतीची तंत्र भेट घेउनी, वसिष्ठशिष्य श्रुतवान्‌ करीतसे, आती नुपाशी तव भापणा असें.७५ ६ दाहा दिवसांहून ( पुढें), ७ संपादिता होय असा अन्वय, < (हें संपादिता होय याचें कर्भ ). ७ राजी, १० वसिष्ठ, ११ विद्ठानू, १९ जझोकाकुल झालेल्या,

अर जन्मे

कल क्स यमा

आ क >: अल ये ग्रे

|: अ च्मा 2 क पच म्याच

ळा कक “क: कुळी

पायच्या म्य ण जिनिपकाना पिर च

सदा कह"... ”...7!

क आय 3., प 2022”. ममाताहामुकन क्री ७००” “ला > र

पश५ 2 सा

स य क याणी य, उ. स

च्य ४४८०० २5.

>: री

स >>“ “:22/>न- "रय्न

न्या रचर

०

-प्ण्न्या- "रा

८-२ क बही. प

3002400103 ओट मी क्वीन णप्नेण स्किन म्या रधान

टक. १410222252. अम्ल. नय

"४णकचीश ४४" णी ण 0 क की 0 ७0 णशा चम्कण फे. ० शप क्य नद -न- ्

-- ->..- ३७७७०७००0७ नेक “कध

1 महमावकममममकन्यम्य्यवामादन व्यक अयर, 2२८ “्य्स्य्र न नडे

शशश शशी कित्ती 0) णी वीण ण शोणणीण णतची ए वणी ध्यात कणळाळकळ्क्ज_. ००० य्न्-्--ा--ाा-“ मामाचा“ _“>-.->-.

य्ध्न्न्-

०५८ ५

८८ »२** य गु नट य -०”_ >. प न षक उर्क ९४६१ 2 बऱेट क कॉ. हदी आय्य क. 2 पाकने ळ्या नव.

७ ० 3

-(

र्‍या ल

न

ह ल. र नम ककतळटा १५373८

७. 4!

अतत मकनन म

ट-*---न्न्

११० रघुवंरा'.

[शा.वि.] ''ज का मानसतापकारण तुला झाळ असे निश्चित, सारें योगबळे मदीयगुरुते बा जाहलें विश्रुत; बोधाया तुजला समक्षच तिहीं येगै असे चांगले, ते आहेत परंतु संप्रति नपा, यज्ञामधे गुंतले, ७ तूं सडदृत्त रपा, तुशी विदित बा आहे जनीं धीरता, यासाठीं लघुसा निरोप गुरुनीं सांगीतला तत्वतां; २ (8 तो आतां तुजला प्रविष्ठ करितो ऐकोनि घेई स्वर्ये, भं तो चित्तांत धरोनियां नरपते, तूं 'चाल त्या अन्वये. ७७ र “पाताळ क्षिति आणि जाण तिसरा जो स्वगे, लोकी यया, ्ि झाळें, होत असे, अणीक पुढती होणार ज॑ कीं तैया; जाणायास समर्थ जाण असती जे ज्ञानदृष्ट्या स्वये, यासाठीच जनांत जास झणती त्रैकालिकज्ञानिये, ७८ होता जो तृणबिंदुनामक मुनी विख्यात पएथ्वीवरी, तो रात्रंदिन कष्ट भोगुनि तपश्चयी सुधोरा करी; सारांके हृदये सुरेंद्र हरिणी नामें तई अप्सरा, भंगायास तपास त्या मुनिचिया, धाडी महा सुंदरा. ७९ जेव्हां ती मुनिच्या पुढे सुरवधू शृंगारचेष्टा करी, हें तो. विघ्च तपास जाणुनि, कषी क्रोधावुनी अंतरी; तूं होशीळ मनुष्य मृत्युभुवनीं उन्मत्त देवांगने, शांती सोडुनियां तिला वद्तसे शापास या रीतिने. ८० | स्वामी मी परतंत्र, त्यांताहि असें स्त्रीजाति जन्मौधमा, झाला जो अपराध थोर मम हा, त्याची करा जी क्षमा ! र ह दीने वचन द्रवाने, मुनि तो उच्छाप हा बोलिला, | कीं, जै दिव्य फुलें विलोकिशिलतै जाशील तूं स्वस्थला ८१ [इज.] नन्मोनि ती भोजकुळांत बापा, राणी सुरूपा तव होय भूपा; पाहीनि आतां सुरपुष्पमाळा, ती अप्सरा ग्रेलि निजस्थळाळा !<९ .शा.वि.] गेली भाणसखी कसी मम, विभो चित्तांत नाणी असे, १ यातीनही लोकी, २ भूतभविष्य वर्तमाना, ३ गुरूजी, 2 ज्या गुल्जास (रे. वि कालिकज्ञानी असं म्हणती ), ५ ञन्मानेंच नीच. |

दली मक तकिळ लक महाप कहाम 1 शकू

|) टर. ण टा २. र: - १८-९० ६०% ५ ह शा ण पील -. 6८ २-7 ७५८८--- "०. “4०३. ब ०-२. 222 5०24-02 0७00 >“-% -- --- ण्य नतिक ८ सकट

का ळात अजान ता य हि

योड ग पटनी

- 2-2 ---- ८ २०००- -५-/ 52 7-

पक सता टीच --

२ सवट टल -क सरपण टण चा णाल कला प - स्ल "- प््प्ाा हाल - * क्ट अव टल ---१--८८८५ ८7 टश 0 *र४८ण%" 07 "

सर्ग ८. १११

जन्मा जो नर येई मृत्यु नियर्म त्याच्या कपाळीं असे आतां तूं प्रतिपाळि योग्य रितिने भूपा यया भूमितं भमीनेचि कलत्रवंत झणती भपांप्रती जाणते ट३ संपत्तीतहि' उडधतत्व अगदी होतें तुवां टाकिले

आत्मज्ञानहि शास्त्र पाहुनि तसें लोकांमधे दाविले;

आतां प्राप्त असे विपात्ति तुजला या वेळि ही ज्ञान तें, आहे जागृत, हे प्रकाशित करी दावोनि बा धीरे |! ८४ मेल्यानेंहि न ती मिळेल मग बा कोठून या रोदने,

जे भेळे नचि ते पुनश्व मिळती कोण्याहि रे साधने

कर्मे भवरि भिन्नभिन्न घडती यासाठि जीवांभ्रती, मेल्यानंतरही पृथक्‌ धडतसे कर्मानुसारी गती ! <'५ शोका सोडुनियां स्माहित टृपा, होवोनियां अंतरी, उददेशूनि कुटुंबिनीस विहिता श्नाद्धादि कर्मा करी

कोणी संतत रोदनास करितां जे अश्रु ते ढाळिती

ते प्रेताप्रति जाळिताति रुपते, ऐसे स्मृती बोलती. ८९ जी छळोकांत अचेतन स्थिति असे ती नित्य जाणे नृपा, चैतन्य स्फुट तीस जे मिळतसे ते तो क्चित जाण पा; यासाठीं शणमात्रही जरि घडे बा प्राणसंयोग हा,

मानी लाभचि, दीर्ध काळ घडतां नोहे कसा तो महा! ७. इृष्टाचा घडता विनाश जगतीमाजी अडाणी नर,

हे तो शल्यचि रोविळे सवहदयी हे मानिजे ते खरे

ज्ञाते ते तरि या प्रसंगि हणती ज॑ शल्य हो मूळचें,