0-1 


ध्य र» यापर 
त -“६- ०“ “टे 


>” कक कक, 


ऱ्र 


क ०0000 की प्राकार 
क्सा डु रर क डम पर तक तत स 
- “८. - 


॥॥1॥ ॥१॥७॥[(॥१॥॥७॥॥ 


()]/' 


(४.६॥॥॥ ३-1 


गूग'910158160 1110 ॥॥॥७॥॥ ४०50 


व 


(॥॥॥॥४५ ६१४ 1111 ॥॥॥॥॥/॥ (31. 


यक तु. कललल्व--000णणण णात व 


२2४1६७ १४७ २(॥8॥.15-£0 


प 
(20: 285467 :0:१0:1000):4 


0] 


गृ! षा... ३. १, 


:-2300:04-.8.&.'४2. 


1883, 


जलवा 


4८०८ 2 88, 


7-१. 


कन्या 
4 


-_. “ गन्पसा तव्कस्पला 
ऱ्य 


य रचला 
१. ४८३८ दु १ 


वया 
२ यनी क ज्य 
र आर रं 


-पा 
न कत 


ऱश्री 
महाकविकाठिदासविरचित 
रघुवंश. (--)) 


ण यररी-ठननन्> 


ह्या प्रसिद्ध संस्कृत महाकाव्याचें महाराष्ट्रभाषेत 
पद्यात्मक भाषांतर 
गणेशशास्त्री ठेळे ऊयंबककर 
ह्यांनी केले. 
त्ते 
जावजी दादाजी ह्यांनी आपल्या “' निर्णयसागर '' छाप- ' 
खान्यांत छापून प्रसिदध केळे. 


मुंबई. 


शालिवाहन राके १८ ०७ 
१ 


 कायया-ाकर्ी 


(किंमत २ रुपये? "२ 


नब ल्ल. -- 
पी तो च पी 


जे 


की ल. न नी द 
>. ल २-- प >> “तः 
न्स अम वम ाान पताल 


डे ो 


ऱ्य जर्ळ 
४५७ ली 


2२००. 
2 जच 
८३१ नचर स्स 
सक य्य 


ज्य 


३५८८ 
कीय ळा 
नस्य 


- र न श्र य* 
201. अका क ड्यू 
क क क 

ह. -*९0 ७ ककी. 


"--_ - - _२, 

१ क्क पपेट की चट 

र अद डक कत भे. 
"४७ १२ ऱ्य >> _ 
ग्व् डी र्‍् 


सोळे ७5५ 


स्रस्कसा 
क न्य रे 


आवन व 
क क 


शस्तावना, 


नणय मीलन 


ह्या भरतभूमीस भूपणभूत अशा कविरत्नमाळेतील पदकस्थानापत्न 
जी कालिदासनामा जगडिख्यात कवि, त्याने अनेक उत्कृष्ट काव्ये 
रचिली, त्यांत मोठें विस्तीर्ण आणि शृंगार वीर इत्यादि नानारसांनी 
परिपूर्ण असें हें रघुबंशनामक काव्य छोकप्रसिदध आहे. संस्कतांत 
जीं पंच महाकाव्ये प्रसिद्ध आहेत, त्यांत हँ काव्य अग्रगण्य असून 
संस्कृत ठ्युत्पात्ते शिकणारे विद्यार्थी प्रथम ह्याच काव्याचा अ- 
भ्यास्‌ करितात असा बहुधा संप्रदाय आहे. ह्या काव्यास रघुवंश अते 
नांव देण्याचें कारण असें आहे कीं, सूर्यवंशांतीळ दिलीपराजास ने- 
दिनीनामक बशिष्ठथेरूच्या प्रसादाने रघु ह्या नांवाचा महापराक्रमी 
उदार, धर्मनिष्ठ, आणि नीतिमान्‌ अस्ता एक पुत्र झाला, त्याने मोठ्या 
शौयानें सकल भूमंडळ जिंकून सार्वभौम पदवी संपादिली अत्ते वर्णन 
आहे. ह्या रघूच्या वंशाचे हणजे तद्ंशीय राजांचें चारित्र ह्यांत बर्णिळे 
आहे हणून ह्यास रघुबंश असें नांब दिळें आहे. ह्या काव्याचे सर्ग 
ह्मणजे विभाग एकंदर एकुणवीस आहेत. ते सर्व मिळून दिलीप रा- 
जापासून तो शेवटीळ अभिवर्णराजापर्यंत सुमारें अडावीस राजांचे व- 
णेन ह्या काव्यांत आलें आहे. काव्याच्या प्रारंभी सामान्यतः सर्प 
रघुवंशीय राजांचे एकंदरीने गुणवर्णन करून पुढे अनुक्रमाने एकेक 
राजाचे 'चरित्रवर्णगास आरंभ केला आहे. त्याप्रमाणे दिलीपराजापासून 
उपक्रम करून प्रथम दिलीप, मग रघु, पुढें अज आणि त्यापुढे दशरथ. 
मिळून चार राजांचे 'चरित्न पहिल्या नऊ सर्गानी वार्णिळे आहे. ते धन 
पुढें प्रथु रामचंद्र ह्याचें साद्यंत अवतारचरित्र सहा सर्गीनी वाण 


'भाहे. त्यापुढे रामचंद्राचा पुत्र कुश आणि कुकाचा पुत्र अतिथि. 


ह्या दोघांचे 'चरित्र अनुक्रमें दोन सर्गात वर्गून पुढें अतिथिराजापासून 
तो अभिवर्ण राजापर्यंत एकंदर पुमारानें बीस एकवीस राजांचे चरित्र 


' एकेच ( अठरावे ) सर्गात संक्षेपाने वार्णठें आहे. ब शेवटीळ झणने . 


एकुणविसावे सुर्गात अभ्भिवर्ण राजाचा शृंगार वर्णून, त्याचा. अंतकाळ. . 


वे त्याच्या गंमिंणी राणीस राज्याभिपेक करून त्याच्या मंत्रिमंडळीनें 


"४५ -प्ऊप. 


च्य 


व्यपकापूळ्त २०२ 


(नयर अडा 


"1-० म 
द 


अरा, १९५ रप्यस्स्रपव च .. 


र 


ये 
ते 


द्र 


कया जे ननक कक आय अय ी | 
य त ७ ७ 000000 या द्र रि 3 
माय क.) - पिल्या 2 ढे टी 
ग *_ १] “ये 


न 
तिल ल भा ह ८:११. 1४ लि र च १ पक र्त! 
२१.) क रः थर 1 2१. र की) ४ नि 
जश ॥॥॥॥%, रै प १॥॥॥५ 177 १५॥॥॥॥ 
ह. डे र ) 
क शी क्क 1171) ती 
8 "कुक. १". हे ह! 
क मी 00 1 हो 
आ 1] री | की ७ क ढु? हू. डक. भम 
त्री पे की र आर ह [ण कोडं त व सि 
* ह ही चण भ्र ही कत १ ९६७ क त "नश त्त | शिन शी, शं ह १ किक. १ 
प ई . फीट.» मून री. न.व |] क (ग प्त ॥ क! 
र ही डू व्वा ॥ श्र हॉ“ ५१४ व पो गक त," १ हड प्र जी, ।, ज्ञ 
प पि" न क्क "८ ] 0 क १. ४ तक ही. क 


र 


राज्य 'चालविळे हे सांगून कवीने ह्या काव्याची समाप्ति केली आहे. 
ह्या काव्यांत रघुवंशीय राजांच्या प्रतापाच्या व त्यांस संसारांत पापत 
झालेल्या सुखदुःखानुभवाच्या संबंधाने; हणजे अर्थात्‌ क्रष्याश्रम, ग- 
भिणी स्थिति, पुत्रजन्म, तारुण्यादि वयोवस्था, स्वयंवर, विवाह, दि- 
ग्विजय, युड, मृगया, वसंतादि क्रतु, जलक्रीडा, इष्टजनांचे. संयोग 
विथोग, राज्याभिषेक इत्यादि गोष्टींच्या संबंधाने परोपरीचे प्रसंग आ- 
ल्यामुळे कालिदास कवीला आपलें अद्गुत कविताचातुर्य परोपरीने 
प्रकट करण्यास चांगली संधि सांपडून त्यांने त्या त्या प्रसंगी ते फारच 
उत्कृष्ट रीतीने प्रकट करून दाखविलें आहे. स्हंगार वीर करुण 
इत्यादि सर्वे रस प्रसंगा प्रसंगाने कवीने ह्यांत आणिछे आहेत. 
सहाव्या सर्गातील इंदुमतीचें स्वयंवर, नवव्या सर्गातील वसंतोत्सव, 
एकुणविस्तावे सगीतील अशभिवर्ण राजाची क्रीडा इत्यादिक र्रंगार- 
रसाची मुख्यस्थांने आहेत. हितीय सरगीतील 'दिलीपार्ने सिंहास 
केलेलें स्वदेहापेण, चवथ्या सर्गातील रघूचा दिग्थिञय, बाराव्या 
सर्गातीळ रावणाचा वध, इत्यादि बीररसाची मुख्यस्थांन आहेत. 
तसेंच आठव्या सर्गांतील इंदुमतीरचें मरण, नवव्या सर्गीतीळ मरुगयेच्या 
अंती दशरथाच्या हातून घडलेला तापसपुत्राचा वध, चौदाव्या 
सर्गातील 'रामचंद्राने केळेळा सीतेचा परित्याग, इत्यादि करुणरसाची 
मुख्यस्थांन आहेत. याखेरीज युद्धादि प्रसंगाने अद्भत, रौद्र, भयानक, 
बीभत्स इत्यादि रस त्या त्या स्थळीं उत्कृष्ट रीतीने व्यक्त केळे आ- 
हेत. प्रत्येक प्रसंगाचे वर्णन अशा घाटाने व अ्या डौलाने करावें कीं, 
ते वाचतानां तो तो प्रसंग. दृष्टीसमोर दिसावा,. असते जे कालिदास 
कवीचे अमप्रातिम कविता कौशल, ते ह्या काव्यांत सर्थत्र दिसून येते. 
ह्या रघुवंश काव्याबद्दल ' संस्कृत कवि ' या ग्रंथांत ' कालिदास! 
या प्रकरणांत जो अभिप्राय लिहिला आहे, तो सारांशरूपाने वाच- 
'काची खातरी होण्याकरितां खालीं लिहितोः-- 

. *रघुवंश हे काव्य कालिदासाच्या सर्व काव्यांत श्रेष्ठ होय.' 
' प्रौढ व मधुर वर्णरचना, वर्णन करण्याची शैली, निरनिराळ्या रसांचा 
आविर्भाव, वगैरे त्याच्या गुणांचा यांत कळस झाला आहे.' अंथाच्या 
आरंभी शालीनतापूर्वक कवीनें आपले असाम्थ्ये मकट केलें आहे 


न्स नं र्ट ज्य ह. विडी 
स्य 210101 या फक णे 
दी 


- 3 शाह पाम पणाफुप्न 


स्प परिने” 


र 


त्यावरून * हातीं घेतलेला विषय सामान्य नव्हे, अशी पूण खात्री 
होऊन कवीने त्यावर आपलळे बुद्धिसवस्व खचिळे असावे अर्से दिसतें,' 
: आणि वस्तुतः तसंच आढळतें. ' था काव्याचा प्रत्येक सर्ग तर काय 
पण प्रत्येक छोक ही कवीचे अपूर्व गुण प्रकट करितो. तथापि रसा 
नुभवांत जेथें अंतःकरण केवळ तळछीन होऊन जातें अशीं जीं अत्यु- 
त्कष्ट स्थळं या काव्यांत आहेत तीं सांगतो!/-सिह व दिलीप, इंद्र 
व रघु, मियंवद व अज यांचा प्रसंग; इंदुमतीचा स्वयंवर ( अथवा 
सहावा सर्ग ) वैदर्भराजाच्या राजधानीत अजराजपुत्राचा , वरंप्रवेश 
व विवाह; इतर राजांशीं झालेला युद्धतसंग, व तदनेतर भय पाव- 
लेल्या इंदुमतीशीं बीररसयुक्त डौलाचें भाषण; पारिजातमाठेचा ढ- 
त्तांत व इंदुमत्यर्थ अजाचा शोक; वसंतोत्सवाचें व दशरथाच्या स्र॒ग- 
थेच वर्णन; रामाचा व भागेवाचा मसंग; पुष्पक विमानांत बसल्या" 


, बर रामाने सीतेस उद्देशून केळेळें समुद्राचे व पूर्वत्तस्मारक अनेक 


स्थलांचें वर्णन; सीतेचे वनांवेसर्जन व वाल्मीकमुनीने केलेलें तिचें सां- 
लन; स्त्रोरूपाने आलेल्या अथोध्येचें व कुशारचें भाषण; ग्रीष्माचे व 
जलविहाराचे वर्णन; आणि शेवटच्या सर्गातील अश्निवर्णऱंगारवणन; 
यांतून एखाद्याचाही रसास्वाद घेतांच सहृदय वाचकांस कालिदासा- 
च्या कवितेचे मनोहरत्व सहज कळून येईल व तिचा त्यांस ध्यास ला- 
गल थांत अगदीं संशय नाहीं.' 

ह्याप्रमाणे अत्यंत मशेसास्पद जै रघुबंश काव्य त्याचें हे मराठीपच्या- 
त्मक भाषांतर केळं आहे. ह्याचेही सर्ग मुळांतल्याप्रमाणे एकुणवीस'च 


* काल्पिके आहेत. त्यांतून दोन साकीबडध व दोन आर्याबद्ध केंले असून 


बाकीचे पंधराही “डोकबड्ध केळे.आहेत. झोकांची उत्ते इंद्रवजा उपॅ- 
द्रवज्जा शादूलविक्रीडित लग्धरा शिखरिणी इत्यादि प्रसिद्धच यथासं- 
भव योनिळी आहेत. अनृष्टुभ्‌ मुळींच योनिळे नाही. भापांतर मरायः 
पद्यास पद्य असें केळे आहे. जेथें एक छोकार्थांस एक पद्य पुरठें नाहीं 
तेथे एंके पद्याचे ठिकाणी. दोन किंवा अधिकही पद्धे केलीं आहेत. छो- 
काचा एकंदर भावार्थ मनांत धरून तो मराठी भाषेच्या पतीने जसा 
बांधतां आला.तसा बांधिला आहे; पदरा: भाषांतर केलें नाही. कित 


. ..' मुळांतीछ अर्थास' छंदाच्या वगैरे अनुरोधामुळें कमी जांस्तरी करावे ा- 


अर 


2.0 4“... ८0. क्राय --णळ 
र जं ल्न 


उ." 
डन 


अ न जक > 
"८. 2 7 ताा20ध्य्कदलककलय्यालालालईयककवययदाा प यता “ण्णड 
क न (ह तट हिर कट (यध य विडा अकळ, अवि यस द 


ज्य 
अ्ैव्योटण यकर कन्या “ण टरटट* 


-_ *----. -- र 


र, 


नष तवर: स -- द 
न्यात क च पे त] रा 
दळवी अ 


हि अ जम पतनी हनजाम आळाळ क पीला 


*] 


गळे; त्यांत जे कमी झाले, तेणेंकरून तात्पर्यारथापत वैगुण्य न यावे, व 
जास्ती झाले, ते तात्पयार्थीस शोभेळ असें असावे, आणि भापांतर 
फार कठीण किंवा दुर्बोध न होतां आ्राम्यही होऊंनथे ह्याविषयी ठेववेळ' 
तितके धोरण ठेविलें आहे. मूळकवितेत अनुप्रास झणजे वर्णसाम्य पुष्कळ 
आढळते; भाषांतरांतही ते साधेळ तेथे साधावे याविषयीं लक्ष्य पुरविळ 
आहे. क्वचित्‌ पाठांतर कल्पिलीं आहेत तीं त्या त्या स्थळी (४) अशी 


फुली घालून एष्ठांचे खालीं टीर्पव लिहिलीं. आहेत. कोठेकोठे योग्य . 
. शब्द्‌ न पुचल्यामुळे कठिण शब्द घालावे लागळे तेथें त्यांचा बोध 


होण्याकारितां व कोठे कोठें क्रियाकारके व विशेपणविशेप्ये इत्यादिक 
हीं परस्परांपासून फार व्यवहित हाणजे दूर पडली आहेतं १थें त्यांचा 
अन्वय समजण्याकरितां प्रायः टीपा दिल्या आहेत. भापांतर करतानां 
मज्लीनाथाच्या टीकेची मदत घेतली आहे. 

संस्कुतासारखी अत्यंत सरस व प्रोढ भापा, निला तिच्या उत्तम 
गुणावरून गीर्बाणभाषा हणजे देवभापा असे हणतात, त्या भापे- 
मध्ये आणि कवितादेवतेचा विलास झटलळेला, असा कविकुळ्गुरू जो 
कालिदास कवि, त्यानें मन छाऊन व झटून रावेलेळें जे रघुर्यशापा- 
रखे महाकाव्य, त्याचें प्राळता सारख्या नीरस व अप्रनीढ भापंत व 
मजसारख्या मेदुमति व अडाणी मनुष्याने पद्यात्मक शापांतर करू: 
पहाणे, ही गोष्ट उपहासास्पद होय ह्यांत संशय नाहीं, तथापि तै 


करण्यास मी म़वृत्त झाली. ह्या माझ्या ळत्यातत मेहेरबान दुलिणा प्रे 


कमीटीने प्रोत्साहन देण्याची ळपा केली हेही येथें सांगणें मला उ- 
चित वाटते. त्या कमीटीने सुचविल्याप्रमाणे प्राचीन देश, तीर्थे, क्षेत्रे, 
नगरे, राजे, क्रापे, इत्यादिकांची नांवें जीं या काव्यांत प्रसंगवदोंक- 
रून निर्दिष्ट झालीं, त्यांची माहिती वाचकांस होण्याकरितां त्या त्या 
ठिकाणीं बऱ्याच विस्तीर्ण टीपा देऊन व दुसऱ्याही अल्पस्वल्प न्यूनता 
होत्या त्या पूर्ण करून याची सुधारणा केली आहे. ह्याप्रमाणें ही भा- 
पांतराची स्थिति आहे, असो. 


-_५॥४0 प्य्पाऊे उ शयालचा -7 


नेवा ण जल 2१५८ ४ 


शीन पाट 
ण च्य 


ह कडणसाज ट्या धय 
प २ - 


प नज 


ण... पाळ टे यवा, 


न 


आतां हे भाषांतर मी यथामति केळे, व तै 'चांगळे व्हावं हाणून 
माझ्याने करवला तितका मी प्रयत्न ही केळा; तो कितपत तडीस 


गेळा याचा निणय करणें हे काम मार्मिक व विद्ठान्‌ पंडितांचे होय ! 


आतां यांत ज्या चुक्‍्या व दोष असतील त्यांजकडे लक्ष्य न देतां केवळ 
श्रमावर दृष्टी देऊन दयाळूपणें यांचा अंगीकार करावा अशी शेवटीं 
विठ्ठज्जनाची विनयपूर्वेक मायना करून ही प्रस्तावना संपूर्ण करितो, 


मुकाम नासिफ । गणेशशासत्री लेळे ज्यवककर. 


शालिवाहन शके १८०३ ग 
इसवी सन (८८१ ( भाप[तरकार ) 


यपा आका 


ल डं 
कान्ट पहर 
ऱ््ध य सम्या, ... पऱ्या राप 
स्वा स्वन जे 


ह क कन 
3 न्य ५ ना 
वि 


- ४-८ - ८720070:  -४--" “८ > 


व्र न. <<. 
(अ 


च ५०००-८८ ८० -7-- “---३_ -- -- ऱ्ो, .च्े 


क्म. ल्क 9: 


जन्ल 


७ टटवायापफीप्थरीच 


री क की 
ज़ 
८70८८- "अपाक ती -( 


ह्या रघुवंशाच्या प्रत्येक सर्गाचें नांव आणि त्यांतील 
मुख्य मुख्य विषय. 


>----्या>्धलिट्स्न्--- 


सग १, याचें नांव ' वशिष्ाश्रमगमन.' यांत मंगलाचरण, तूर्यवंशाचें 
महत्त्व, याचे चरित्रवणनाविषयीं स्वता कवीची अयोग्यता, तथापि 
याविषयी प्रबरत्तीचें कारण, रघुवेशीय राजांचे एकंदरीनें गुणबणन, 
मग एकेक राजाचे चरित्रवणेनास उपक्रम, दिलीपराजाचेंवणैन, पुत्र- 
प्राप्तीचा उपाय विचारण्याकरितां पुदक्षिणाराणीसहवतमान दिलीपरा- 
जाचें वशिष्ठाश्रमाप्रत जाणें, इय्यादि विषय आहेत. 

सगे ९, याचें नांव 'नोदिनीवरप्रदान,! यांत विष्ठाचे आक्षवरून दिलीप- 
राजानें याच्या नंदिनी नामक धेतूची २९१ दिवस सेवा केळी, तिनें 
याच्या भक्तीची परिक्षा पहाण्याकरितां तिहाचें रूप घेऊन याचे सत्व 
पाहिळें तेव्हां तो सत्वास टळला नाहीं असें पाहून ती प्रसन झाली 
व तिनें खास पुत्र होण्याचें वरप्रदान दिळें, इस्नादि' विषय आहे. 

सर्ग ३, यांचे नांव ' रघुराज्याभिषेक.! यांत पुदक्षिणाराणीचे दोहद हझ- 
णजे डोहळे वगैरे गर्भिणी स्थिति, रघूचा जम्मोत्तव, याःचे जातक- 
मादितंस्कार, याची बाल्यस्थिति, उपनयन, विद्याभ्यास, तारुण्यावस्था, 
विवाह, दिलीपाच्या अश्वमेधसंबंधाने याचा इंग्राशी संग्राम व साचा 
राज्याभिषेक, इत्नादि विषय आहेत. 

सर्ग ४, यांचे नांव ' रघुद्ग्विज्य.! यांत रघूनें चारही दिशांकडील देश 
अनुक्रमें जिंकून सकळ प्रथ्वीचें चक्रवर्तित्व संपादून शेवटीं ज्यांत 
सवैस्व दक्षिणा द्यावी लागते असा विश्वजित या नांवाचा यज्ञ केला, 
हा विषय आहे. 

सर्ग ५, यांचे नांव ' अज्ञस्वयवराभिगमन.! यांत वरतंतुत़्पीचा शिष्य 
जो कोत्स तो युरुदक्षिणाथे रघूकडे द्रव्य मागायास आला, यज्ञांत 
सर्वस्व दान केल्यानें रघूजवळ स्त्रल्पही दरब्य नव्हतें हणून यानें तें 
कुबेरास निंकून 'आणावयाविषर्यी प्रस्थान केळे, तेव्हां छुन्नेराने याच्या 
भांडारगृहावर द्रब्याची वृष्टी केली, रघूंने तें इब्य कौत्तात दिलें, 
साने गुरुदक्षिणेपुरतेंच घेऊन नातानां राजास आत्मतुल्य पुन होईल 
अत्ता आशौवाद दिला. त्याप्रमाणें सास आपल्यातारिख्ताच महाप- 


प्या चेन्यनद 


वक्‌ म. यलो 
पपप ल क 


वन्य 


क्य 
फतस््स् 


धय 


९४५> ५ 
के ण्स्स्य 
य का २ _ १... 


य पन्ल 


जिच्या मण्यात 
०34. जी > ७४ 


हान 


0 आ का नय 


क क त शक कक होत ण हकक ७ पहर तक 0 कर | मोहे शोक 
"का. _-0५_. सो. (६ ऱ् 


सच 
क मे तली 


9 


राक्रमी पुत्र झाला, यांचे नांव अज, तो प्रौढ झाल्यावर इंदुमतीच्या 
सरयंवरात गेला, मार्गी जाताना यानें माजळेला अत्ता एक वनगज 
मारिला, तो मुळचा प्रियंवद नांवाचा गंधवे अपतून क्रषिशापानें ग- 
जत्थ पावला होता, तो या योनींतून सुक्त झाल्यानें अजाचा उपकारी 
झाला, यानें कृतज्षपणें अजाला संमोहन नामक 'अस्त्राचा मंत्रोपदेश 
केला या प्रपंगानें उभयतांचे भाषण झाळें, नंतर अज भोजनाचे राजधा- 
नींत गेला. भोजानें मंत्र्यांस सामोरे पाठवून यास सिद्धता करून ठेव- 
लेल्य! राजवाड्यांत मोठ्या सत्कारानें उतरविळें, इत्यादि विषय आहेत. 


सर्ग ६, याचे नांव ' इंदुमतीस्वयंवर.? यांत स्वयंवराथे आलेल्या राजांचे 
वणेन व अजाचेच गळ्यांत तिचें माळ घालणें, हा विषय आहे 

सर्ग ७, याचे नांव ' अलपाणिम्रहण,' यांत अजाचा व इंदुमतीचा वि- 
वाह, इतर राजांवरोबर याचा युद्प्रसंग, साचा जय, १ इंदुमतीस 
घेऊन याचे सकीय नगरास जाणें, इत्यादि विषय आहे, 

सर्गी ८, याचे नांव ' अजञव्लिप,' यांत अजास राज्यपर्दी स्थाएन रघूचे 
संन्यासाश्रमगृहण, बागामध्यें अज व इंदुमती पुखांत निमम़न असतां 
अकस्मात्‌ पुष्पमाळा आकादह्यांतून तिचे अंगावर पडून तिचे मरण पा- 
वणें, व त्यामुळें शोकम्रस्त झालेल्या अजाचें विलाप करणें, इत्यादि 
विषय आहेत. 

सर्ग ९, याचे नांव ' दृशरथमगया.' यांत वपंतोत्सवाचें व दशरथाच्या 
मृगयेचें वणेन, व शेवटी दशरथाच्या हातून तापसपुत्राचा वध, इत्यादि 
विषय आहेत. 

सर्गी १०, याचें नांव ' श्रीरामावतार,' यांत दगरथा'ची पुत्नरकामेष्टि, 
रावणापासून त्रस्त झाळेल्या देवांचे क्षीरतमुद्रास नाऊन श्रीविष्णूची 
स्वृतिप्रवैक प्रार्थना करणें, श्नीविष्णूचें रावणवधार्थ रामरूपानें दशर- 
थांचे पोटीं अवतार घेणें इत्यादि विषय आहेत. 

संगी ११, याचे नांव ' सीताविवाह,' यांत विश्वामिन्नाचें रामलक्ष्मणास 
यज्ञसंरक्षणार्थ दशरथापातून मागून नेणें, रामानें केळेला ताटिकेचा व 
सुबाहूचा वध, अहब्योद्वार, जनकाचे सभेत शिवधतुण्याचा भंग, 
सीतेचें श्रीरामवंठांत माळ घालणें, सीतारामाचा विवाह, अयोध्येस 


१. 


टं 


परत जाताना दाशरथिराम व परशुराम यांचा भाषणप्रसंग, इत्यादि 
विषय आहेत. 

समे १२९, याचे नांव 'रावणवध'.' यांत श्रीरामाच्या वनवासास आरंभ क- 
रून याचें दंडकारण्यांत जाणें, पंचवठींत राहाणे, रावणळरुत सीता. 
हरण, जठायुचा मृत्यु, सुम्रीवसर्य, वालीचा वध, सीतेचा शोध, 
सेतुबंध, ळंकेळा वेढा घाळून' रावण कुंमकर्णादि राक्षसांचा वध 
इय्लादि विषय आहे. 

सर्ग ११, याचें नांव * दुंडकाप्रत्यागमन.' यांत श्रीरामचंद्र ह्यांचे तीते- 
सहित पुष्पक विमानांत बसून परत दुंडकारण्यांतून अयोध्येत आकाश- 
मांगे परत जाणें, व मार्गानें जातानां खालीं ससुद्र व पूर्वी येतानां पा- 
हिळेलीं स्थळें श्रीरामाने सीतेत दाखविली तो प्रकार, द्दा व्रिपय आहे. 

सग १४, याचे नांव ' सीतापरित्याग.' यांत सीतेचे गर्भधारण, तिचे 
वनांत जाण्याचे डोहळे, लोकापवादास्तव श्रीरामचंद्राने वेळेला तिचा 
परियाग, व कण्वक्रषीनें तिचे केळेळें सांत्वन व खकीय आश्रमांत 
नेऊन ठेवणें, इत्यादि विषय आहेत. 

सर्ग १५, याचे नांग “श्रीरामस्वर्गारोहण,' यांत कुव्ा व ल्य यांचे जन्म, 
श्रीरामाची व सीतेची भेठ, सूर्तिमती एथ्वी येऊन तिनें सोतेप पाताळी 
घेऊन जाणे, व श्रीरामाचे निजधामात गमन, इय्यादि बिपय आहेत. 

सर्ग १६, याचे नांव ' कुमुद्रतीपारिणय.' यांत स्त्रील्पानें आठेल्या अयोध्या- 
नगरीचे व कुशाचें संभाषण, म्रीण्मक्रतूरचे वणन, कुशाची जलक्रीडा, 
व याचा कुसुद्वती नामक नागकन्येशी विवाह, हयादि विषय आहेत. 

सगे १७, याचें नांव ' अतिथिवणन.' यांत कुशाचा पुत्र जो अतिथि 
सांचे वर्णन आहे. 

सरी (८, याचें नांव * वैशयानुक्र म,” यांत अतिथीचा पुत्र जो निषध 
त्याजपासून तों शेवटील राजा जो अमिवणे त्याच्या पर्येत क्रमानें 
रघुवंशीय राजांचे तंक्षिप्त वणन आहे. 

सर्ग ९, याचे नांव * अथिवर्णेशुंगार,. यांत अम्रिवणे राज्ञाचा शृंगार 
याचा अंतकाळ व त्याच्या गर्मिणी राणीचा राज्याभिषेक, इत्यादि 
विषय आहेत. 


“ 7 १ 77___४-- --“-*"-* - 7 


॥ श्री: ॥ 
रघुवश. 
श्रीशं नत्वा गणेशाख्यः कालिदासकृतं महत्‌ 
रघुवंशाभिधं काव्यं भाकृुतं तमुतेञ्युना ॥ 


०-*-<०६६७४७४९%-०--८ 
ध्द प 


सर्ग पहिला. 


र 
डी 


क 


र *होक. 
७: [शा.वि.] वाणी आणिक अथे जावे नियमें ळोकांम्धे राहती 
र अन्योन्यां अवलंबुनी, सतत जीं तेशा रिती वर्तती 
विश्वाची अवध्या पुराणपितरं, त्या पावेतीशंकरां, 
संच्छन्दार्थ मळा कळोत हझणुनी हा जोडिता मी करां १ 
[भु.प्र.] रवीचा महा कीतिमान्‌ वंश कोठें! तशी ही मदीया जडा बुद्धि कोठे! 
तराया महादुस्तरा सागरात छवे इच्छितो, केवढा मोह माते ! २ 
”' [झा.वि.]जे काव्यें रचिती मनोज्ञ सुकवी, पावावया तद्यशा 
1 आहें मंदमती तथापि कारेती आतां प्रयत्ना अशा. 
ह" जीं कां उंच नरास लभ्य सुफळें, तीं तोडण्या ठेंगणा 
त बाहू ऊर्ध्व करी, तयास हसती; तैसेचि हेंही हणा ! ३ 
किंवा हे जनहो, पुराणकविनी सहटंश हा वणिठा, 


त्यामार्य गात साझ हाइल [तर्थ, शात. असेह मठा 


१ शब्द, (एथ पावतीच्या दृष्टांताकरितां “ वाणी ” या ख्रीलेंगी शब्दाचा प्रयोग 
$ केळा आहे. वाणी आणि अथे यांचें मिथुन जते परस्परें नित्यसंबद्ध असते, तसें ज्या 
* पार्बतीशंकरांचें जोडपें परस्परें सर्वदा संबद्ध आहे, असा अर्थ.) ९ यथायोग्य जे शब्द 


। आणि अर्थ त्यांचें ज्ञान मला होवो, म्हणून मी त्यांस करां जौडितो म्हणजे वंदितो 
* ५ “जोडीतसें” असे पाठांतर, ४ होडीच्या योगें 


पर्याय 
न. ८ 


काल 
न. 


प भ्या 


४५ 
४०-> 


७8200 म्यदक. कनक ४ सोन्न. ५-० य्ट 


रै रघुवंश. 


रासत्रे तीक्ष्णंमुखे मणीस करिती जं छिद्र, तेणे जसं 
कष्टावांचुनि सूत्र त्या मणिचिया गर्भी सुखाने धुसे. ४ 
णेन्मापासुनि जे पावित्र, अणखी आरंभिल्या उद्यमा 
सोडीती न कर्धीहि जे, फळ मिळे तो चाळवीती क्रमा, 
जे राजे असती समम्र महिचे, सीमा जिला अंबुधी, 
ज्यांचे स्यंदन धांवती घडडां देवेंद्रलोकावधी, » ६ 
जे शास्त्रोक्तविधानयुक्त करिती सेवा सदा अमिची, 
केली अर्पुनि वांछितार्थ शुवचे तृप्ती जिहीं ऑथची, 
ज्याचा जो अपराध तत्सदृश त्या तत्काळ जे दंडिती, 
जे छोकावनसक्त होउनि यथाकाळी सदा जागती, ६ 
[व.ति.] दाना्थ मात्र बहु जे धन सांचवीती, 
सत्यार्थ भापण मित स्फुट जे करीती, 
कौत्यर्थ इच्छिति रिपूस जिणावयाते, 
. जे कां भ्रजा्थ वरिती कुळेजांगनांते, ७ 
[शा.वि.] जे कां बालद्शैत सर्व शिकती विद्या, प्रशा सत्कला, 
तारुण्यीं विषयोपभोग करिती न्यायानुसारी भला, 
वानप्रस्थद्रोस रडपणिही पावोने, अंती स्वये 
योगें संयमना करोनि तनुळा जे टाकिती निश्रये, टं 
[युम्.] रघूंचा अशा वंश मी वर्णितों, जी! जरी मंदता थोर मह्ठाणिमाजी, 
तयांच्या गुणीं का्नि येवोनि कीं या मळा ळाविळे सेभ्रमानेचि गाया.९ 
(शा.वि.] ही माझी कविता बरीच अथवा वाईट, हा निर्णभ 
स्पष्टत्वे करण्यास योग्य असती साधूच, ही निश्चय; 
सोने हे सरले तसेंच निरसें, याची परोक्षा जशी 
होते अभिवशेंचि वास्तव जनीं, अन्ये न होई तशी. 


- ८ लनल 


3 


१ ज्याचें अग्न तोद्षण ते. (हें शत्राचें विशेषण.) २ एधून चार झोकांनी रघुवंशी 


राजांचे सामान्यत; वर्णन करून नवव्या कहोकांत ' र॒घेंचा अशा वेश प्री वर्षितो ' अ 


म्हणून पुढे क्रमाने वंशवर्णनाचा उपक्रम केला आहे. ३ ज्या परथ्वीला समुद्र हीष 


सीमा म्ह समुद्रवल्यांकित प्रथ्वीचेज रागे, ४ मधुरभापणपूर्वेक, ५ याचक्रांची, | 


६ कुलीन श्रियांते, ७ असा निश्चय आहे. 


सर्ग १. ३ 


[ब.ति.] वैवस्वताख्य मन आत्मज नो रवीचा, 
सन्मान्य लोकिकाहे थोर असे जयाचा, 
1 आद्यभूप सकलक्षितिपाठेडंदी, 
छोकीं जसा प्रणव तो श्रृतिलागि आदी १९ 


[शा.वि.] त्याचा जो अतिशुद्ध वंश जगतीमर्ध्ये, वयामाजि ये 
जन्माला बहुसहुणास्वित दिलीपाख्य क्षितीश स्वये; 
पूर्वी क्लीरसैमुद्रमंथन पुरी केळे, तयांतूनि हा 
लोकानंदकर क्षितीवरि निघे इंदू जसा तापहा १२९ 


[इं.व.] खांदे रषाचे परि जाड हो! ते, विस्तीर्ण वक्षस्थळ फार होते, 
जो सालरक्षार्पारे उंच थोर, ज्यांचे भुनांचें य छांष फार, 
[भ.म.] 'महा क्षात्रकमोस जो योग्य जाणा, असा देह पाबे तदा भूपराणा; 
जणु विक्रम स्पष्ट हा मूर्तिमंत,अे कल्पिती लोक त बुद्धिमंत, १९ 
[शा.वि.] सर्वोहूनि विशेष संबयुत 'जो, सर्वाहि तेजांमती 
जो निस्तेज करी, तसीच अधिका ज्याची असे उत्चती, 
ऐसा बेह पुमेरुचा विठसतो, तेसाचि ज्याचा असे, 
तेणे भूमिस आक्रमोनि नरपती जो मेरंएसा दिसे १४ 


[्र.] जसा आकार त्याचा तदनुगुण असे बुद्धि त्याची विशाला, 
बुद्धीच्या वैभवाळा अनुगुण असली होय विद्या तयाठा, 


4-०. या ९००० 


१ पुत्र. १९ सकळराजतमुदार्यांत ( आद्य राजा ), ३ अन्माळा ये असा अस्वग, 
४ अमृत प्राप्त व्हावें म्हणून देव व देत्य यांनीं मिळून क्षीरसमुत्रा ये मंथन मेळे; तेवा 
त्यांतून लक्ष्मी, कारतुभ, पारिजात, कामधेनु, धन्वेतरि, चंद्र इत्यादि चीदा रले नि 
घाली, अशी पुराणांत कथा आहे. ५ ताप दूर करणारा. ६ साव ० दाकर्व किंवा 
बल; तेणेकरून युत म्ह०'युक्त असा. ७मेरपर्वेताचा देह, «ज्या राजाचा (बेह), ७ मे 
रुसारखा, (एथे मेरूची जीं विशेप्रणें ती राजाकडेही शेपानें लागू पढतात,) मेळ्या 
नांवेंकरून एक अत्यंत मोठा पर्वेत भमेढळाच्या मध्यभागी आहे. त्यांची उची एकवा 
एक लक्ष योजने आहे. त्यांतून सोळा हजार योजने भमीत आणि 'चीन्यापशी हजार 
योजनें भूमीच्या तळापासून वर आहे. हा पर्यंत सुवणीचा अगून याची शिखरे रलाची 
आहेत, आणि यावर देव रहातात. म्हणन यास हेमातरि ( रुवर्णांचा पर्वत ), रत्नसान 
(रत्नाच्या शिखरांचा), सुरालय (देवांचे स्थान) ही. आणि अशा अर्थाची नांवे आहेत, 


याच्याच भोवती सूर्यीदिक प्रह आणि नक्षत्र प्ररक्षिणा करितात भर्से पुराणांत सां” 
गितळे आहे 


ण शर "णाफपपप्णाश0 घण भाणीाशी “शण साशा ५८०५ - ा-- ८-2--1:22--.-“-1---2- “-......“... 
ची 


7-८ ** - "---- -- ------८/---८---- “८... पड हक 


शै रघुवंश. 


विद्येला थोग्य ऐसें करि नरपति तो कर्म छोकांत मान्य, 
कर्माला योग्य पावे फळ, न कधि असा जाहला भूप अन्य. १९६ 
[शा.वि.] मोठे उग्र तसेचि सौम्य गुण जे त्याच्यामर्धे राहती, 
तींहीं दुर्धर आश्तितां सुगेमही झाला असे भूपती; 
पोटीं भ्यासुर जंतु तेवि रुचिरे रत्नेंहि ज्याच्या अशी, 
तीही दुर्धरता तशी सुगमता ये अणवॉला जशी. १६ 
[झुम.] न जाती जशी उत्तमा सारथ्याची 
सुमार्गास सोडोनि चाके रथाची, 
मनूपासुनि चालिल्या सत्पथा त्या 
अणुंही त्यजीती न त्याच्या प्रजा त्या. १७ 
प्रजांचेंचि कल्याण व्हावें स्वह्सत हणोनी तयांपासुनी घे करावे; 
हजारा पटीने पुन्हा द्यावयाला रवी हारितो अंबुरूपी रसाळा, १८ 
[इव] साधावया इच्छित ते तयास, ह्या दोन गोष्टी अप्तती तपास; 
शास्त्रांत अव्याहत बुद्धि एक, दूजी सदा सज्य धनुष्य देख. 
[उ.जा.] या दोन गोष्टी करुनी, स्वकार्य साधीतसे सर्वहि भूपवर्थ; 
ह्मणोनि शोभाथीचि होय साची सेना, न युदाथे अपे तयाची. १९ 
[शा.वि.]त्या'्या त्हद्वत योजना, मसळती, नानाविध इंगित, 
होतीं गुप्त, झणोनि त्यां न शकती जाणावया जाणते; 
जेव्हां ढा पडे समक्ष फळ, तैं यत्नापत ते तार्किती, 
भोगा देखुनि ऐहिका जन जसे प्राक्षम ते काल्पिती. २० 
[ए.] नभी स्वहृदर्यी, तरी तृपति देहरक्षा करी, 
न रुग्ण, तरि भक्तिनें सतत धम तो आचरी, 
घनाजन करी, परी अणुहि लोभ ज्याला नसे, 
करी विपयसेवना, परि विरक्त चित्ती असे, २९ 
[शा.वि.] होते ज्ञान तथापि मोन धरि तो, शक्ती अस्तोनी श्लर्मी, 
श्छाधेते न करी, जरी धरितसे तो नित्य दानक्रमा, 
न्वय. ४ त्या स्यासुर जंतूंनीं व चिर र्लांनी दुधरता व सुगमता क्रमाने येते. ५ समु- 
द्राला, ६ “घरी” हृ पद अध्याहुत आहे, 


शै 


न -_ प बाण साक. 


या -१ “कान्ट न - मर 


सर्ग १. द 


ज्यांचा व्यक्तपणे विरोध दिसतो लोकांत शत्रूपरी, 
ते ऐसे गुण या नृपांत वसती प्रत्यक्ष बंधूपरी. २२ 
[व.ति.] वेराग्य थौर विपयांविषयीं नुपाला, 
विद्या समस्तहि मुखोद्वत येति ज्याला, 
धर्मि्ठही म्हणुनि बोलति ज्यास ठोक, 
आलें जरेविणहि वाधक ज्यास देख. २३ 
[शा.वि.]अन्नाच्छादन देउनी जगविणें, भीतीस ही वारणें, 
विद्या सांगुनि सहुणा शिकविणे, कष्टांतुर्नी तारणे, 
हे तो भूप करी, झणूने ह्मणती त्याला प्रजांचा पिता, 
तेव्हां केवळ जन्मदत्व उरळें बापांकडे तत्वतां. २४ 
देशा स्वास्थ्य असो, हणोनि करि तो दुंडास देड्या जनां, 
संतत्य्थचि जो मनांतुनि विवाहाची करी योजना, 
ऐसे अर्थ व काम दोन पुरुपार्थ स्पष्ट धर्मीत्मक 
यांचे होत! असे प्रसिद्ध वदती ते धेममीमांसक. २५ 
यझासाठिंच भक्तिने कारित्तसे भूपाळ भदोहने, 
स्वर्ग दोहि महेंद्र, धान्य बरवें व्हांवे अशा हेतुने; 
स्वर्गा यज्ञवशे महीप, मधवा तोय महीला, भले 
ते दोघे पारिपोपिती विनिमय सेपत्तिच्या आपले. २६ 
सर्वांचे करि रक्षणा अनलस क्षोणीपत्ती हा स्वये, 
त्याची कीति विशुडध अन्य नुपतींठागीं हरीतां नये, 
तेव्हां चौर्य झणोनि रूढ दिसतो जो शब्द लोकांत था, 
कोठें वाच्य न आढळे, नृपातिच्या साऱ्याहि राज्या पीया, २७ 


चय मट... 
"४४. ४00000 600 20८0५५८ 


१ वब्वत्, “काहा जरेविणहि फारचि बुद्ध देख” असें पाठांतर, या हाका 
तात्पर्य असें की, तो अल्पबयी असताही विद्येने गरद्ध म्हणगे विद्वान शाळा, २ अशा 
प्रकारें अ्थै व काम हे दोनही पुरुषार्थ धरलक्षण जो पुढुपाधे तजूप झाल असता भावार्थ, 
३ धर्मशात्रवेसे, 

४ अथवा (वरील अर्थांचाच दुसरा कोक,)-- 

[१.ति.] यक्ष करोनि करि तृप्त पुरा नोश, श्री करोनि कारि तृप्त नरा सुरेश; 
फेडोनि यारिति परस्पर कर्ज देख, दोघेहि ते सतत पोपिति दोन्हि ठोक.२६ 

५ आळशी नव्हे असा (राजा), ६ तया (चोर या शब्दास,) 


कामना क्य 


-<---- - ---::६ पपप 


क्क लरे हक तोने क्म 


-:८--.1--2 ----2 -८-000 0 पीत ७0 0८0 


ध्‌ रघुवंश. 


[उ.जा.] शत्रू जरी सहुणशीळ पाही, त्या आवडे फार नुपास तो ही; 

लागे कडू ओखद जै मुखाला, गुणेंचि वाटे प्रिय आतुराला. 
[भुभ.] जरी मित्र ही आचरे दुर्नयाते, तरी घालवी दूर तत्काळ त्याते; 

विपारी डसे साप जै अंगव्यास,जनीं कापुनी टाकिती गवि त्यास. ९८ 
[शा.वि.] सवी एकवटोने पंचाहे महाभूतां विधाता स्वये 

निर्मी आत्मकरें यया नृपतिला, हें तो खरे निश्चये; 

कांकी तेहरूण शब्दगंधमुख ते अन्यार्थ होती बेरे, 

तैसे या अवघे पराथचि दिलीपार्यप्रभूंचे खरे. र्ट 
[उ.जा.] सभोवती शोभाति आश्विवेळा प्राकार ते जीस, 'चहूं दिशेला 

समुद्ररूपी परिखाहि जीस, शास्ता नसे अन्य नूपाळजीस, 

अशा महीचे नरनाथ एका प्रीपरी तो करि राज्य देखा; 

होऊनि साऱ्या क्षितिचा पती कों,तो सावभीम स्फुट होयलोकी. १० 
[हु.वि.] मॅंगधराजसुता बहु दक्षिणा, हणुनि ठेविति नाम सुदक्षिणा, 

वरितसे क्रतुळा जरि दक्षिणा,तशि तया वरि तीच पुदक्षिणा. १९ 
[शा.वि.] मोठ्या रूपवती, तशाच युवती त्याच्या वुजा बायका, 

त्यांते केवळ भोगिनीच गाणिता झाला, तई तो निका; 

लक्ष्मी आणि सुदलिणा बहु तया सन्मान्य होत्या जनीं, 

तीही मात्र सपत्निकत्व अपणा मानी महीचा धनी. २९ 
[उ.व.] सुदलिणेळा सुतरत्न व्हावे, हणोनि आशा कारि तो स्वभावें; 

असा तई काळ बहूत गेळा, तरी तिचे पोटि न पुत्र झाला. ३२ 
[खुम.] सुतप्राप्तिसाठीं अनुष्ठान कांही करावें, अशी वासना त्यास होई; 

अमात्यांचिया मस्तकीं कार्यभार तई सोपिता जाहला तो नुवीर,१४ 
शहर त्याच्या भोवती प्राकार म्ह० तट व परिखा म्ह० खंदक असतात, तसें अब्धि- 
वेला म्ह समुद्रतटें हेच प्राकार, आणि समुद्र हेच जीला परिखा अशा परथ्वीरचे राज्य 
तो दिळीप एके पुरीप्रमाणें करिता झाला. दुसरा राजा नसल्यानें हाच सावैभीम झाला 
असा छोका्थ होय. ४ मगधदेशच्या राजाची कन्या, ५ हुझ्यार, ६ आपणाप्रत, (लक्ष्मी 


आणि सुदक्षिणा या दोघांच्याच योगानें पत्नीयुत्तत्व आहें, असें तो आपणास मानी; 
इतर बायकांनी नव्हे.) 


शी 
| 


ब ळ्न्ळ 


णेल्केरा णच पस 


ज्य 


सर्ग १. ७ 


मनामानि ठेवोनियां शुद्धभावा, सपत्नीक तो पूजुनी मेह्मदेवा, 
वैसिष्ठास तेव्हां पुसाया उपाया,निवे त्याचिया आश्रमाठागि जाय. ३५ 


जयांचा निवे क्लिग्ध गंभीर नांद, रथी बैसती दुपती त्या अबाध; 
जणू बैसळे वौरिवाहीं स्वभावें जपे वियुदिरावत प्रेमभार्वे. ३६ 
न हो आश्रमालागि संपक काहीं, हणोनी सर्वे थोडके चीर वेर, 
तरी थोर सेना सर्वे चालताहे,अर्से आंगि त्याच्या महातेज राहे. २७ 
[शा,वि.] "जे का स्पर्शीपुखास देति विपुला, सच्छादटक्षांचिया 
निथीसास शिवोनि येति हणुनी सौगंध्य आठे जयां, 
कचित्‌ हाळाति पुप्पदक्ष हझणुनी पुण्पांतुनी खालती 
ज्या योगे गळती रजे, म़िय असे वायू तयां सेविती टं 
[भु.प्र.] रथाचा संगंभीर ऐकोनि राव, मनी थेउनी वारिदाचाचि भाव, 
करोनी तई उंच मानांस थोर स्वरा काढिती पडजरूपा मयूर, 
बहू तोप पावोनियां तीं मनांत, सुखाच्या भरे नाचती 0 वनांत 
तयांच्या मनोहारि ऐकोनि केका,तर्यांजाहुळा फार संतोष देसा. २१९ 
[शि.] भोंडे तेव्हां रथानिकट त्याच्या विचरती, 
न भौती तीं चित्ती, परि पाथ रथाळा निरसिती; 
तैयांची जीं नेत्रे निजनयनतुल्येत्रि असती, 
हणोनी तीं दोघें धराने मनि हर्पास बघती. ४० 
[श.वि.] कोटे सारसपक्षि मंजूळ अशा शब्या करीती बेर, 
तत्पंक्ती बहुदीधे उंच गगनामाजी उडे जी त्वरे, 
तेव्हां स्तेभविहीन तोरण जन, तैसी दिसे ती पढे, 


१ ब्रह्मदेव हा सष्टिकती होय, म्हणून अपत्यप्राह्यर्थ याचे पुजन परावे अर्श पुराणांत 
सांगितल आहे. २ वसिष्ठ म्हणून प्रतिद्ठ सप्तकर्पीपैफी एक फरॉपरि होय, हा गष्टा 
आहे, इक्ष्वाकुवंशीय राजांचा हाच कुलोप्ाध्याय होय, हा अथर्वणवेदो तागत्रतंभविधा- 
नांत मोठा प्रवीण होता, विश्वागिच क्षि हा याची फार स्पर्धा फरीत अप्षे, याची 
ज्ली अरुंधती, ती गोठी प्रश्‍्यात पतिव्रता होती, १ गेघावर, ४ वित आणि रावत 
५ डप्रसग, ६ चाकर लोक, ७ वायु, ८ 'चांगल्या सालनामक द्रक्षाच्या, ७ डिकास 
१० शब्द, ११ मेघाचा, १९ “पहजरूगास मोर? असे पाठांतर, १४ शोराचे शब्व, 
१४ हरिणांचीं जोडपी, १५ हरणांची. 


ट्‌ रघुवंश. 


आश्चर्य वदने करोनि वरती तीं पाहती तीकडे. ४९ 
[व,ति.]. ती. चालतां उभयतां अनुकूल वारे, 
भे इष्ट सिडिस जनीं कथिती नरा रे, 
त्या हेतुने जारे उडे रज अश्वयोगे, 
बैसे न केशि परि जाय पुढेच वेगे. ४९ 
[उ.जा.]सरोवरी जीं कमळे विराजती, तीं वाचि ठागोनि हि फार गारती; 
सुगंध त्यांचा तेव थंड त्यांजला स्वश्थासतुल्य स्फुट येउं लागला. ४२ 
[शा.वि.] गांवें दान दिलीं स्वये नूप्ततिनें ज्यां अभिहोल्यांम्रती, 
ते अध्यादिक अर्पुनी मरशुवरा दाल्यास सत्कारिती; 
आशीवोद अमोघ तहदानिचे घेवोनियां मागुती, 
सानंद हृदये तयां नमुनियां जाती पर्थे देपती. ४४ 
स्वादू, ळोणकढें, सुनिर्गेळ, कण्या ज्याळा, शुची चांगळें, 
ऐसे घेउनि तूप, छद गवळी भूंपाकडे पातठे; 
मार्गी वन्य तरू. अनेक असती दोहींकडे साजरे, 
त्यांची उत्सुक मानसे पुसति त्यां नांवें तई आदरें. ४५ 
[शा.] मार्गी जातां शुद्ध वेष तयांचे शाझा आळी, वर्णवे ती न वाचे; 
चेत्री चित्राचंद्र यांची जशी कां भाते शोभा योग होतांच छोकां. ४६ 
ती ती वस्तू पत्निळागी महीप दावी प्रेमे चाळतांना दिलीप, 
त्या नादाने मार्ग हा कवि गेळा,तो भूपाच्या नाहि लक्षांत आळा! ४७ 
सायंकाळीं भूप तररुण्याश्रमालळा आनंदान तो सपत्नीक आला, 
चाळीनीर्या अस्तमानावधी, जी! झाले त्याचे श्रांत ते फार वाजी, ४८ 
[शा.वि.] आणाया यजनार्थ दर्भसमिधापु्ष्प फळेही स्वतां 
गेळे जे दिवसां मुनीश्वर दुज्या रानामधें तत्वतां, 
ते सारे परतोनि अग्निजवळी झाळे जमा भाक्तिते, 
तैं दाटी बहु आश्रमांत मुनिच्या झाली अशा रीतीने. ४९ 
[शा.] नीवौरांचे अंशभागी खरेची, दारे ज्यांनीं रोधिठीं झोंपड्यांचीं, 
बाळेंनेवी तापसांच्या स्त्रियांची,दाटी झाली आश्रमींत्या मृगांची. ५० 


हिज डेला 


१ धूळ, २ लाटा, ३ सफळ, ४ त्या झाडांची (नांवे), ५ तृणधान्याचे, 


क्क क 
2 टना ८८07 


सर्ग १. ९ 


[शा.वि.] भीती सोडुनि मानसांतिळ सुखं प्यावे मुखं निर्मळ 
आळ्यांतील यया यथेष्ट बसुनी या पांखरांनी जळ, 
ऐसें आणुनियां मनी, मुनिचिया कन्या जिथे सत्वरी 
रोपां घालुनियां जळा स्वकळर्शी, तत्काळ झाल्या दुरी, ५९ 
पर्जन्य न शिजोत यास्तव निथें नीवारधान्य जुनी 
प्रौष्मांती उडवी करोनि रचिली त पणेशालांगणी, 
तेथे रम्य कुरंगसंघ बसले होते बहू, ते पुर 
रोमेथा कारेती अणोनि वरती ते भाझषिलेळे मुखे ५२ 
[ल.] झाळे आग्रि मदीप्त, प्रकट सुचविती हे. जनालागि देसा, 
ऐेशा लागोनि वायू गर्गान सुरुचिरा 'चाळल्या धूमलेखा, 
ज्यात येई सृगंध स्पुट हुत अनलामाजि ज आज्य त्याचा, 
त्या देती शुद्धता त्या, अतिथि हणुनि जो संव येई जनांना. ५३ 
[शा.वि.] ऐशा त्या मुनिच्या तपोर्वाम तई भूपाळ येवे]नियां, 
*: सूता, सोडुनि शीध्र नेई तुरगां विश्रांतिते ध्यावया, 
ऐसें सांगुनि सारथ्या, उतरवी राणीस खालीं अर्धी, 
मागोनी उतरे रथांतुनि महाराज स्वर्ये प्रौढधी ५४ 
अु.प्र.] सपत्नीक भूपाळका पाहतांची,तभा पातळी त्याजपार्शी मुनींची 
तई ती नयकज्षा महीपाठकाची यथायुक्त पुजा करी राजयाची. ५५ 
[उ.जा.] सैध्याविधीनंतर तो महीप घे दर्शनाला गुरुच्या विळीप, 
अरुंधतीच्या सह बेसठासे, स्वाहापवे अभरिच तेवि भासे. ५६ 
अरुंधतीळा अणखी वसिष्ठ तीं वंदिती पार्दि धरोनि निष्ठा, 
सुदृलिणा आणिक भूप यां, तीं दोघेहि आशीवेचनास देती,५७ 
[शि.]. रथाच्या आधाती अम बहुत झाळा नृपतिठा, 
प्री आतिथ्याने सकलाहे मुनीच्या निरसळा, 
£ असे कीं राज्याची स्थिति कुशल वत्सा, अजवरी,'' 
अशी एस्छा राजाप्राति गुरु वपिष्ठाभिभ करी ५ 


८१-०८ णकर कलन व 


१ था क्रियापदाचा कता “ घमलेखा,”? २९ “अभि प्रदीप्त झले हें धमळेखा रुच- 
विती” असा अन्वय, ३ समदाय, ४ नीति जाणणाऱ्या, ५ स्वाहा म अप्नीती खी 
तिच्या सवें हा अभीच बसला आहे काय भसे भासे, 

र 


१० रघुवंश. 


[उ.जा.] अथर्वकर्मी निपुणा गुरूचे ऐकोनि हे वाक्‍य दिळीप सांच, 
करी यथायोग्य वदावयास आरंभ तो भूप मुनीश्वरास,. ५९ 

[व.ति.] "राज्यांत सोंख्य मम, यांत नस्तेचि शंका, 

कां जे मळा तुहि सदैव सहाय देखा; 

दैवी मनुष्यरुत वा मज ये विपत्ती, 

तुह्मीच दूर कारेतां सकळा विपतू ती ६० 
[शा.वि.] अपत्यक्ष रिपू तयांसहि तुझे मंत्र त्वरे मारिती, 

माझे बाण तरी समक्ष रिपु जे त्यांनाच संहारिती, 

यासाठींच गुरो, तुझ्या सुविमली मंत्री मदीयां शरां 

व्यर्थत्वा दिघे ! नसेचि अणुही संदेह, विमेश्वरा. ६९ 
[व.ति.]  अभ्नीत होम करिप्ती विधिनं, गुरो 

तो होतसे जगतिमाजि सुरष्टिहेतू, 

तेणें अवम्नह समस्त निरस्त होती, 

धान्यें समग्र एथिवीवरि पोसताती द्र 
[उ.जा.] शतायुषी, निर्भय, इतिहीना प्रजा मदीया असती अदीरना, 

यालाहि हेतू तव पुण्यळत्य; किती वदूं त्वत्पद्पद्मभत्य ! ६२३ 

॥शि.. बहू दुःखें माझ्या हृदयकुहरी वास करिती, 

तयांच्या चिंता तो सकळ तुजलागींच असती, 

अशा तूझ्या साहमकराने विपदा अल्पहि ठुरे, 

अविष्छित्ता लक्ष्मी मम बिळय पावेळ कशि र! ६४ 
षृ.] परंतु तैव या सुनेप्राते न पुत्र बा होतसे, 

ह्मणोनि मनला जगीं अणुहि तोपकारी नसे; 

जरी मम वशी असे विमल रत्नसू मेदिनी 

तिणेंहि नुपजे तसा प्रबळ हपे माझ्या मनी १५ 
[शा.बि.] माझ्या पत्निस पुत्ररत्न बरवें नाही जरी जाहले, 


यागी ललल, 


१ अथव म्ह० अथर्वैण वेद, यामध्ये इष्टकायेसाधनाचे मंत्र सांगितले आहेत. त्या 
वेदांत सांगितळेल्या कमीत वरस्तिष्ठ क्रपि निपुण होता, म्हणून त्यास इषण्कायेसाधनो 
पयोगी मंत्रतज्रविधाने ठाऊक होतीं. ९ अवृष्टी, ३ अवृष्टी अतिवृष्टी इत्यादि उपद्रव, 
तहरेहित, ४ तुह्या पादकमलाचा चाकर (मी), ५ तव या पुनेप्रति ह्मणजे ह्या सुवक्षिणेला 


लत, "क. >. रा - 


सर्ग १. ११ 


हे ताता, मग पिंडदान करण्या काणी नपे राहिले; 
ज्यांना उत्सुकता बहूत असते, कैव्याशनाची खरी 
तीं सारी पितर निराश अगदीं होतील हो! अंतरीं. ६६ 
[व.ति.] मी देतसे उदक ज पितरांस आतां, 
ते थापुढें नांचि मिळेळ हझणो नि, ताता, 
निःश्वास टाकुनि पिताति बहूत उष्ण, 
ते छागुनी उदक होत असे कगोष्ण. ६७ 
[शा.वि.] देवांच्या सुटलो क्रगांतुनि बहू यागादिकी तत्वता, 
वंशच्छेद्‌ झणोनि पैतृकक्रणीं आहे बुडाळां स्वता, 
छोकालीक नॅंग प्रकाशित, व तो हीनप्रकाशी जपा, 
माझ्याही स्थितिचा प्रकार, गुरुजी, झाळा अपन हो तपा. ६८ 
[भु.भ.] तपोदान ह्यांच्या वशें पुण्य होते, परत्रींच त॑ सोख्य लोकांस देत, 
परी शुडसंतानथोगे सुखाप्ती इंथ आणि लोकांतरी तुल्य होती.६९ 
[शा.वि.] दारीं लावुनि रोप त्यास उदकेही वाढबीळे स्वतां, 
वाटे दुःख मनास फार जरि त्या रक्षा ये वंध्यता, 
तैसा मी तुमचा, न रंतति मठा, हे हो तुझी जाणुनी 
कैसें वाइट नार्हि वाटत बरें आतां, गुरूंनी, मनी | ७० 
[स्वा.] स्रानहीन मदमत्त गजाला दुःसह मगट बंधन त्याठा, 
तवे पैतृक मळा क्रण नांची, टोचणी मम मना बहु जाची. ७१ 


[शा.] त्यापासोनी ज्या रितीने पुटेन, तैसे कीजे शोध बा संविधान, 


१ पितरांकरिता जे अन्नादिक करतात तें कब्य, त्याच्या भक्षणाची, ५ सांप्रत 
मी जे उदक देतों तेंही पुढे मिळणार नाहीं म्हणान उप्ण श्रासोच्छास टाकीत तें 
पितात, त्या उष्ण श्वासांनीं सांप्रत मी भे उदक देतो तेंही कांब होतं तरी ते पितात. 
“बहुत उष्ण अपे निःश्वापत टाकुनि पितात ते उप्ण निरास लागून उद्फ कॉट होतें" 
असा अन्वय. १ कोंबट, ४ लॉकालोक हाणून भूमिडळाच्या दक्षिणकडे पवत आहे. 
स्याच्या उत्तर भागाकडे लोक म्हणजे प्रकाश आणि दुक्षिण भागाकडे अलोक म्हणजे 
अप्रकाश ( अंधकार) असतो माजकरित्ता यास लोकालोक असे म्हणतात अते पुणणांत 
सांगितळे आहे, ७ ज्या करणाची, 


-> टर: ->- ->> 
.. -:2-:-:-:2:-“-.““. “०८ ल 


१९ रघुवंश. 


दैक्ष्वाकूंना अर्थ जे कां दुराप, ते साधाया शक्त तूझा प्रताप.”७२ 
[अुम.] अशी प्राथना ऐकुनी भूपतीची, समाधी तई ठावि विमेंद्र साची; 
मिटोनी बसे ठोचनात घडी तो, जसा पुप्तमत्स्यह्ठद स्तन्य होतो. ७२ 
[शा.वि.] जो होता मतिबंध संततिस त्या भूमीपतीच्या खरा, 
तो तै ध्यानबळें कळे सकळही शुडा तपस्वीश्वरा, 
तेव्हां ध्यानविसर्जनास करुनी झाळा मुनी बोलता, 
सांगे पूर्विळ सर्वे तो नरपतीलागी समूळा कथा. ७४ 
“ सं पोदूने पुरा पुरेश्वरळता आज्ञा तुवां सादर, 
भूलोकाप्रति यावयाप्त निघतां तेथूनियां सत्वर, 
मागीमाजि मनोज्ञ कल्पतरुची छाया असे चांगली, 
तेथें जाण सुखंकरोनि शुरभी होती तई बैसली. ७५ 
[अुम़नक्रतुस्तात जाणोनि भार्या स्वतांची, तुळा ओढ होती तिला भेटण्याची, 
उपेक्षा कररीतां घडे भ्रूणहत्या, अशा हेतुने भीशि तूं पापकत्या. 
हणोनी जरी सव्य त्या धेनुकेते असे योग्य घेणें तई देख तूर्त, 
तथापी न तैसें क्षितीशा करीतां, धरीला तुवां संभ्रम शीघ्र पंथा. ७६ 
[व.ति.] ऐस अयोग्य करणें धडतां, महीपा, 
ती कामधेनु चढली मान फार कोपा; 
त्याच्या भरांत वदली बहु तीग्र वाणी, 
ती मी तुळा वद्तर्स परिते स्वकानी. 
' माते अस्ते अवगणोनि निघूनि जासी, 
आराषिल्याविण अतां मम संततीसी __ _____ 
१ इद्षेवाकु म्हणून वैवस्वत मनूज्ञा प्रथम पुत्र होता. हा सूर्याचा नातू होप. हा 
सूयवंशांतीलळ पहिला राजा, याची राजधानी अयोध्या. हा राजा मोठा प्रख्यात झाला. 
याने वसिष्ठमपीपासून आत्मज्ञान संपावून परमपदप्राप्ति करून घेतली, याख्याच 
नांवावरून याचे पुढील वंशजांस इक्ष्वाकु किंवा ऐदंवाकव हे नांव पडलें, प्रसिद्ध जो 
ककुत्स्थ राजा तो इक्ष्वाकूचाच पौत्र होय, “ इक्ष्वाकुवशीय अ राजे त्यांस जे अर्थ 
दुराप म्ह० दुलंभ ते साधण्यास तुझाच प्रताप समथे होय ” अता अन्वय, '२ दुलेभ, 
३ ज्यांतळे मासे निजळे असा डोहू, ४ पूर्वी इंद्राला शत्रुभय प्राप्त झाळें असतां पृथवी- 


वरील पराक्रमी राजे त्याच्या साहाय्याथे स्वर्गांस जात असत. ५ इंद्राने केलेली, 
६ कामधेनू, 


.-_ --- --..:-. ------- --:. ५५४५५५४ ८ “शशश 


90 00000 हा दा त्याधकणयात्प- “र 


त हाला का कळ 


सर्ग १. १३ 


ते प्रजा कधि न होइल हे दिळीपा !! 
शापरी सुरभि दे तुजलागि शापा ७७ 
ह.ब.] मदाकिनीच्या बहुखोळ डोहीं क्रीडा करी दिग्गजसंध पाही, 
चाले जळाचा बहु तै खळाळा, व्यापीतसे तो ध्वनि आभळाठा 
[उ.णा.] जो चंड ऐसा बहु त्याच काळीं कीं ऐकतां बेसवि कानराळी 
तेणें तुवां वा तव सारथ्यानें न ऐकिळा शाप, नृपाळ, कार्ने.७८ 


[व.त्रि.] भूपा, असा सुरभिच्ा अपमान शाळा, 
तो होय संमति निरोधक इच्छिताला 
पूज्यापमान घडतां, नुपते, क्षणांत 
होतो जनीं शुभनिरोध धरी मनांत, ७९ 
चाळू अपरे वरुणसत्र भूजंगठोकी, 
लागे तया दुध दही घृत ही विलोकी, 
या हेतुने पुराभि तेथचि राहिली ती, 
हारा भयंकर भुजंगम राखिताती ० 
[शा.] तीच्या स्थानी तत्मुता मातुनी, जी, शुद्ध चित्त तूं सपत्नीक पनी; 
भमीपाळा, सेवने ती सुतृष्ट होता, आहे शक्त द्याया अभीष्ठ,!८ 
[व.ति.] वदे मुनि तया, तेव तेचि काळी 
ती नंदिनी अतिपवित्र चरोनि आठी, 
सूयोदयास्तसमर्या विधियुक्त नित्य, 
जीच्या वर्शे घरडतसे मुनिहोमळत्य. <९ 
[युम्र.] असे पछठवाच्या परी ल्िग्ध पूण, तशी शोभली रम्य आरक्तवर्ण, 
कपाळीं नव्या इंदुसा चांदवाही,ह्मणोनी गमे धेनु पंध्येपरी ही.< ३ 
[शा.वि.]कुंडांचे परि कास थोर विले, ऐशी तदा घेनुका 
वत्सा पाहुनि शीघ्र कोमट तिचा दुग्धीध 'चाळे निका, 

१ ही स्वर्गातील नदी आहे. ९ प्रथ्वी स्थिर रहावी म्हणून तिला दाबून घरण्या- 
करितां तिच्या प्रत्येक बाजूला एक एक मोठा हत्ती ठेविला आहे, त्यास दिगाज अप 
म्हणतात. दिक म्हणजे दिशा आणि त्यांच्या ठावी स्थाप्लिळे गज म्हणजे हत्ती अमा 
दिग्गज या शब्दाचा अथ आहे, हे ऐरावत पुंडरीक इत्यादिक आठ आहेत, ३कल्याणा- 
चा प्रतिबंध, ४ पाताळलोकीं, 


१४ रघुवंश- 


जो कां फार असे जमी अवभुथापेक्षांहि शुद्ध स्वता, 
त्यायोगे धरणीविभाग भिजला तैं तेथिचा तत्वतां ट४ 
[अम.]उडाली रजे त खुरी फार तीच्या,तिहीं ्यापिछे सर्व गाना नपाच्या 
तिहीं घाढुनी त्यास तीर्थाभिपेका करी शुद्ध ती, वाढले पुज्ञ ढोकां.<५ 
शा.वि.] जींचे दर्शन पुण्यकारक अशा घेनूस त्या देखुनी, 
झाळा तुष्ट मनांत फार शकुनज्ञानी तई तो मुनी, 
“याचा जाइल हो, मनोरथ खरा सिढीस,'' ऐसे स्वता 
जाणोनी शकुनावरोनि गुरु त्या होई पुन्हा बोलता ट£ 
[शा.] “रोजा, आतां आपुली कार्यसिद्धी झाली, ऐसे मानि बापा, त्रिशुं्ी; 
कांकी हीचे नांव घेतांचि आतां कल्याणी हे पातळी, भूमिनाथा, ८७ 
[शा.वि.]रानीं कंदमुळे फळें हि मिळती तीं मात्र खाऊाने रे, 
हीच्या सन्निध राहुनी सतत बा, सेवी हिला आदरें 
अभ्यासं सतत जसी मिळविती विद्येच्छु विद्या बरी, 
तसें सेवन सुप्रसन्न तुज ही होईल तो तूं करी ट्ट 
[व,ति.] ती चालतां तिजप्वें गमना करावें, 
ठाके उभी तारे तुवांहि उभे रहावें 
स्वेच्छावशें जरि बसे तरि तूं बसावे 
ती पी जळात मग तूँहि जलास प्यावे ९ 
(ए.]. . प्रभातसमर्यी पुजो तव वधू हिला भक्तिने, 
वनावधिच जाउनी हिजसंवे फिरावे तिनें 
पुन्हा परत येइ ही नियत सांजवेळी घरी, 
तई तिस सुदक्षिणा धरूनि जाउ बा सामुरी.  ' ९० 


| [व.ति.] हीचा प्रसाद जंव होइल तोंवरी ही 


सेवा हिची करि अशी, न विचारि कांही 

संत्पुत्रवन्नगगणा पितृतुल्य बा, तूं 

होई सुशीम्र; तव कायमवितमस्तु !' ९१ 
१ यक्षाच्या अंती यजमानास एक खान विहित आहे. तें अतिशपित पवित्र आहे 


२ ६ संबोधन, ३ खरोखर, ४ घराहून, ५ ज्यांना उत्तम पत्र आहेत अशा पुरुषांच्या 
समूहांत, ६ बापाप्रमाणे ( तू हो ! ), ७ तुझें काय निरविध्र घडो । 


सर्ग १. १५ 


[उ.जा.1 *ऐसी मुनीची पारिसानि काने आज्ञा तई प्रीतमनं नृपाने, 
“बरे,” असें बोळुनितो सभार्य स्वीकारि जोडोनि करांस आर्य.९२ 
[जा.वि.]तो सत्य प्रियभापणी मुनिगणीं श्रेष्ठ स्वये यापरी 
सांगोनी नृपनायकास विधिचा शूनू हि युक्ती खरी, 
झाली रात्र बरीच हें हि मग तो जाणानियां मानसे, 
“वत्सा, जाय निजावयास,'' हमणनी आज्ञा तया देतसे. ९१ 
राजाला उपचार योग्य असती ते त॑ करावे, अस 
होते त्या मुनिळा तपोबल, परी त्यांन न केळे तर्श; 
भूपाळा व्रत उक्त जै तदुचिता शास्त्रांत सांगीतली 
शय्या दर्भमयी ब्रतज्ञ मुनिने एथ्वीश्वरा योजिली. ९४ 
तेव्हां दावियली वसिष्ठमुनिने त्या पणशाळा भली, 
राणी आणिक तो यथीक्तनियमे तेथे गुखं नीजली; 
जेव्हां अध्ययनाथे शिष्य उठले तं तळूनी ऐकुनी, 
आतां रात्र न फार, तर्क असला केला तयांनीं मनी, ९६ 
या पकारे भ्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या 
गणेशशास््री ठेले त्यंबककरकृत माकूतपयात्मक 
भाषांतरांतीळ हा वसिष्ठाश्रमगभून नामक 
प्रथम सर्ग समाप्त झाळा असे. 
ज्याचा तात असे सदाशिव कृति, माता सती पार्वेती, 
गांव 5यंघक हँ, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्यानं णे रघुबंश नामक महाकाव्य प्रयत्ने महा 
केलें प्राकृत, त्यामधील पहिला हा सर्ग आहे पहा. 


$$: अथवा ( याच अर्थांचा दुसरा छोक., ) 
[शा.वि.]  आशीवादपुरःसरा गुरकृता आज्ञा तई ही अशी 
ऐकोनी ससुदक्षिण क्षितिपती संतोषला मानसी; 
नम्रखे कर जोडूनी वदतसे “ हाँ जी |! अता. यापरी 
हा शिष्या अपला करीळ विधिवत्‌ या धेनुची 'चाकरी,” ९ 
१ ब्रह्मदेवाचा, २ पुत्र ( वसिष्ठ, ) ३ मोठ्या प्राताकाळीं उदून विद्यार्थ्योरनी पढत 
बसावें असा संप्रदाय त्या काळीं होता असें या छोकाथावरून व्यक्त होतें, 


१६ रघुवंश. 


सर्ग दुसरा. 


श्होक. 


[स्र.] प्रातःकालीं सुगंधाकश्षत विमल फुळें वाहिली घेनुकेला, 

भार्येने भूपतीच्या मुनिवरहवनासाठि तंह्दोह केला, 

वत्साते आंखडोनी नरपति तिजला सोडि रानांत जाया, 

सत्कीर्ती. हेचि ज्यांचं धन तृपति असा तीस लागे भजाया. १ 
[शि.] खुरांच्या विन्यास सरज पथ जो शुद्ध करिती, 

तथे मार्गे राणी तैंदमुगमना होय करिती; 

श्रुतीने केला जो परम शुचि अर्थ प्रकट रे, 

तया अर्थालागी स्मृतिहि जशि ळोकीं अनुसरे. १ 


[उ.जा.] वाटेत कांटे, वार्ने गार वारा, तसा कसा सोशिळ ही उभारा, 
अशी दया फार मनांत वागे, हझणोनि धाडी नृप तीस मागे; 
समुद्र चार स्तन तेचि होती, गोरूपिणी हे धरणीच हो ती 
कल्पॉनि ऐसें जणुं भूमिपाळ, करी तिचे रक्षण तो ळुपाळ. ३ 

वि]. ब्रतार्थ गोसेवक जाहला स्वतां, तो सेवकांदेखिळ धाडि मागुता, 
रेक्षा परांपेक्ष तया कधी नसते; अशी प्रतापी मनुसंतती असे. ४ 

डि.जा.] आस्वाद ज्यांना बहुसाळ येई, असे तृणयरास मुखांत देई, 
अंगें तिची खाजवि तो नरेश, कॅरी निवारी अपकारि दर्श, 


नट कटर ट्ट. दया, धाक काडला तचा आ” ७6 लया "१ शाशी फशी 0000 ८ -“*“ 4- * 20००-०० 


(. ०-५ ७५ 


१ त्या गाईचे दोहन. २ धुळीने भरलेला. ३ त्या गाईच्या मागून जाणें, ४ श्रति 
म्हणजे वेद. हा अत्यंत विस्तीर्ण व दुर्बोध असल्याने त्यांत सांगितलेल्या धर्माचे ज्ञान 
मंदमतीजनात होणं अशक्य असें जाणून मन्वादिक जे मोठे ज्ञानसंपन्न झाले, त्यांनीं 
भुतीचा अथ मनांत धरून तदनुसार धरमप्रतिपादक अशी व्यवस्थित व संक्षिप्त व सुलभ 
अशी स्मृतिरचना करून धमेशास्र प्रवृत्तीत आणिलें, ही गोष्ट लक्ष्यांत आणून कवीनें 
स्मुतीची उपमा राणीला ( सुदक्षिणेला ) दिली. ती अशी कीं श्रतीनें पूर्वी प्र्षिपादित 
जो अर्थ त्यालाच अनुसरून तिच्या मागून जशी स्मृति प्रवरत्त झाळी त्याच रीतीने 
घेरूनें अगोदर जो मार्ग धरिला त्याच मार्गीचें अनुसरण तिच्या मागून राणीने केलें 
याप्रमाणे साह्य आल्याने ही उपमा फार समर्पक झाली, ५ “रक्षाध त्याला नलगेचि 
दूसरा स्वये प्रतापी ममुवंश् हो खरा ” असे पाठांतर, ६ बहुत. ७ हातांनी, ८ डास, 


मानही त 
ब्टब्कमदप्या शा 2 एकण 


सर्ग २. १७ 


वाटे मनाळा तिकडेच भाय, परी करीना तिस अंतराय, 

तीच्या घराधीश्वर तें स्वभावें, सेवत तो तत्पर होय भावे. ५ 
[वं राहे उभी ती मुनिधेनु जोवरी, ठाके उभा सादर भूप तोंवरी; 

स्वेच्छावशे ती जंव होय चालती, तो चाळता होय तई धरापती; 
[उ.जा.] बसे तः॑ तोहि बसे महीप; ती पी जला तैं जल पी दिलीप; 

छायेपरी घेनुस तो नृुपाळ ळसूनि वर्ते वर्नि सर्वकाळ. ष्‌ 
[शा.वि.] छत्रादि 'लितिपंत्वपूचक जरी चिन्हें न होतीं वर्नी, 

त्याचें अहदुत तेज देखुनि गमे हा भूप ऐसें मनी; 

ज्याच्या आंत मैदातिरेक असुनी, बाहेर गंडस्थळी 

वाहेना मद, तो गरजेद्र, उपमा साजे तई त्या भली. ७ 
[ुम.] लछतातंतुनी केश गुंडाळलेले, असा राज्जचापास घेऊनि चाढे; 

जणू घेनुरक्षामिपाने अमूप, वनीं शासि तो दुष्ट पत्वांस भूप. ८ 
[श.वि, राजासच्चिध चोपदारहि नप, तेव्हां तर्ैः बाजु 

होते चित्रविचित्र ते मवकळे शॉखास्थपशिस्वर्न, 

“भूपालाद्र योग्य संप्रति,' असें आणोनि जाणो मनी, 

: स्वामिच हो विजयी !' हणोनि करिती सानंद छट्कारणी. ९ 

अम्नीच्या परि कांतिमान्‌ स्वनिकटी भूमीपती हिंडता, 

“हा पूजाहे !' अस विचारुनि मनी वायुप्रयुक्ता छता 

आनंदे विमळे फुळे उधळिती वेगें तयाच्या वरी; 

जैशा नागरकन्यका उधळिती लाह्या प्रमोदें करी. १५ 

हातीं शस्त्र तरी दयाद्रे हृदयीं हा, हे वया सांगती 

निःशके हृदये, झणोनि हरिणी विश्वापुनी वागती; 

डोळे फार विशाळ जे सैफलता त्यांची तई जाहली, 


१ छत्री चंबर्‍्या वगेरे, २ राजेपरणास दाखविणारी ( भिम्हें ), ३ गवाचा अ- 
तिशय, ४ अपक्रारक, ५ प्राण्यास, ६ झाडें (“ ळळूकारिणी करिती ? याचा कर्ता). 
७ मदाच्या योगाने मंजुळ, ८ खांद्यांवर बराळेळे जे पक्षी त्यांच्या शब्दांच्या यो- 
गाने तरु (“लळुकारणी करिती” असा अन्वय). ९ राजा नगरांत प्रवेश कलं लागला 
म्हणजे त्यावर तेथील कुमारिकांनीं लाण्या उधळाव्या असा आचार होता. १० दृरिणीते 
( त्यांचीं स्वहूदयें सांगतो.) ११ सार्थकता (विश्ाळप्रणाची), 

डु 


शट रघुवंश. 


जेव्हां भूपतिची यथेच्छ रुचिरा त्यांनीं तनू पाहिली. १! 
व॑राच्छिद्रमुखीं समीर शिरुनी जे कां ध्वनी ऊठती, 
पांब्याने घडणार कार्ये बहुधा ते तंवि संपादिती; 
गाती त्यावरि देवता वनगता उऱ्चस्वरानं स्वता 
कुंञामाजि बपोनि कोर्ति अपुली, ती होय तो ऐकता. १२ 
[वति.] शैलस्थनि्शरजळें बहु गार झाला, 
ये पुष्पसंगमवशीचि सुगंध ज्याला, 
जो मंद, तो पवन आतपपीडिताते, 
अत्यंत शुद्ध हाणुनीच भजे नृपांत. १२ 
[शा.वि.]वृष्टीबांचुनि शांत होय वणवा; पुष्पांफलांची भठी | 
वदी वृक्षसमु्चयास बरवी होऊं बहू छागली । 
दुःखा देइ न दुबळास बळिया प्राणी स्थिती यापरी इं 
झाली, तो नृप सवरक्षक तह येता वनाभ्यंतरी (ह. 
(.उ.जा.]दिशांस शुद्ध स्वगतिक्रमांमी फिरे करोनी दिवेपावसारनी, ] 
जाया गृहा पॅछवबरक्तवर्ण रविभभा आणिक घेनुपूण. १५ | 
[श.वि.] होम श्राड तरैंचि दान असल्या कार्यार्थ जीची स्थिती, 
ती धेनू परते वनांतुनि, तिच्या मागे फिरे भूपती 
सन्मान्ये विधिनचि यक्त विलसे श्रा जक्षी का जनीं 
तेशी भूपतिनं युता विलळसती झाली तह नेदिनी, १६ 
आले शूकर पैल्वलामधुनियां बाहर तेव्हां भठे 
स्वस्थानी बसण्यास मोर आपुल्या झाडावरी पातले 
तसा शाडळभामिभाग हरिणेब्राते तई वेढिला, 
__ ऐएणे श्यामाचि जाहले वन, तया पाहात तो चालिळा. १७ 
१ वेळूच्या छिद्रांत, २ वारा. ३ जाळीत, ४ उन्हाने पिडळेल्या, ५ सायंकाळी 
९ प्लवाप्रमाणे रक्तवणे (असी रविप्रभा व घेनू या दोघीही स्वगमनाने दिज्षांस पवित्र 
करून संध्याकाळीं स्वग्रहा जाया फिरत्या झाल्या.) एयें फि या क्रियापदाचा कर्ता 
रविप्रभा आणि धेनु होय. त्यांतून एकदां रविप्रभा याशीं अन्वय व दुसऱ्याने घेनु याशी 
अन्वय विवक्षित असल्यामुळें फिरे हें एकवचनांत क्रियापद घातळें आहे. ७ डकर 
८ डोंबकणांतून, % तृणांकुरांनीं युक्त भमीचा भाग, १० हरिणांच्या समुदायाने 
११ डुकरे, मोर आणि हरिणे यांच्या योगानें (काळी झालेलीं वने) 


सर्ग २. १९ 


घेनूची बहु थोर कास हाणुनी आयास तीते पडे, 
भूपाचे हि वपू गुरू ह्मणुनियां त्याळा पडे सांकडे, 
दोघांची हि अशा प्रयोजनवशे मंदा गती जाहली, 
येतां मार्गुति ते तपोवनपथा शोभा तिणे पावली. रट 
घेनूमागानि ये वनांतुनि पती, तेव्हां तयाची प्रिया 
पाहे त्यासचि टक्क लावुनि संती युग्ग स्वनेत्रांचिया, 
तै डोळ्यांस उपास फार घडले होते अशा हेतुने 
प्राशोनी नरुपतीप त्यांनिच गमे केळे जणू पारणं. १९ 
इव.) मागे तिच्या भूपति येत होता, आली पुढें जे नरनाथकांता, 
दोघांमधे ती विठसे तई, जी, संध्या जशी का दिनरात्रिमाजी. १० 
(व.] नमूनियां धाळि तिला प्रदक्षिणा, गंधाक्षतांनीं मग ती सुदक्षिणा, 
विशाल भालस्थल पूजि घेनुर्चे, प्रत्यक्ष जे द्वारचि अर्थसिद्धिचे. ९९ 
[शा.वि.]वत्साच्या विपर्यी समुत्पुक जरी, ती होऊनी सुस्थिरा 
घे पूजा, अतएव हर्ष उभयां अत्यंत झाला खरा; 
भक्तांचे हितकारि धेनुपरि जे त्यांचा प्रसाद स्वर्ये 
होतां सत्वर अथसिद्धि घडते, हें नाणिजे निश्चये. ष्र 
इंव.] पादीं सपत्नीक गुरूस आधीं वंदोनि तो सांध्यविधीस साधी, 
ती दोर्हेनानंतर धेनु बैसे, सेवी तिळा सेवि वनांत गैस. २२९ 
[ए].  सेदार नृपती तिच्या जवाळि दिव्य ठेवी बली, 
तसीच उजळोनियां रुचिर मांडि दीपावली, 
बसे बसाळियावरी, निजळिया वरी तो निने, 
सकाळि उठतां उठे, तिस नरेश ऐसे भजे. २४ 
[ड.जा.] अशा प्रकारे नुपती समर्थ करी सदार ब्रत तो प्रजाथ, 
त्रासे न ज्याचे मन सत्कृतीस, क्रमी असे तो दिन एकवीप. ९५ 
(शा.वि.] राजाचे भजणें खंरंचि अथवा खोटें, यया तोळुनी 
पाहावें अशि वासना हछढ मनी येवोनियां नंदिनी 


१ अर्थात्‌ चालण्याविपर्यीं, ९ त्यांच्या गतीने, ३ हें अव्यय आहे, ४ वूध काढल्या- 
नंतर, ५ ख्रीसहवतमान ( नृपती ), 


"माम 


२५ 


[व.ति,] 


रघुवंश. 


गंगोघाजवळी सुकामलतुणे होती जिथे चांगलीं 
त्या श॥ैलेशगृहोद्रीं भयकरी एके दिनीं पातली. २ 
पीडावया हिस न हिस्ले मने हि शक्त, 
शेसा मनीं धरुनि निश्चय घेनुभक्त 
शोभेकड नयन दे गिरिव्या परदेशी, 
ता सिंह दष्टि उुकवोनि धरी तयेशीं. २७ 


[शा.वि.] आक्रोशा करि वेनु, तो ध्वनि महागैळोदरी दाटला, 


विं.] 


एकाएरकिंच आतेवत्सळ नृपें तत्काल तो ऐकिला, 

होती ढृष्टि निमम़ शेळपतिच्या आळोकनीं जो, तंव 

तीत ओढुनि आणि दोरिपोरे तो तहीर्घहंबारव. र्ट 
घेनू रक्त तिचे वरी मृगपती होता बळें बैसला, 

तो बाणासनधारके नुपवरें वारे तई देखिला, 

गेरूचा बहुलाल जो गिरि तयाच्या पृष्ठभागी असे 

ठोभ्राचा तरु फुळ, त्या पारे तया तैं केसरी तो दिसे. २९ 
बुके नृपार्चे अवधान तै जरी, दैयाब्यि सिंहावरि चाल तो करी; 
वधा्थ भात्यांतुनि ओढण्या शर मागें त्वरेने चूपती करी कर. १० 


(शा.वि.]भूर्प दलिणहस्त तूर्णित शरस्राहार्थ जे घातला, 


[पै.] 


तेथे बेसुनियां बहू चिकटुनी तैसाचि तो राहिला; 

मुष्टीमाजि पिसे सुरंग, विल्प्ते कांती नखांची वरी, 

शोभे भूपतिची भुजा अचल ते भित्तिस्थचित्रापरी. २९ 
बाहुस्तंभवशं बहु तितिपति क्षोभोनि चावी रदीं, 

ध्याया सूड करी प्रयत्न, परि तच्छक्ती न चाळे तदां; 

होतां क्षोणबळ त्वरे आहे महा मंत्रोषधांनीं जसा 

क्रोधाने जळतो, मनीं तडफडी भूपाळ तेव्हां तसा. १९ 
दैवे अपूर्व स्थिति जाहली असी, देखोनि तो विस्मित होय मानसा; 
बोले तह सिंह मनुष्यवाणिनें, नृपास आश्चर्थ दिले बहू तिने. ३३ 


१ हिमाळयाच्या दरीत. २ हिंसा करणारे (इिढव्याम्रादि २ फासा दरांत. २ हिंसा करणारे (सिहव्याप्रादि), ३ पीडिताविपयी दयाल. 
४ त्या इृष्टीते. ५ जशी दोरी ओढून आणिते तसा तो हबारव दृष्टीला ओढून आणी 
भेता अन्वय, ६ दयेचा सागर, ७ दांतांस (चावी), ८ सर्प, 


सर्ग २. २९ 


[उ.जा.] “ आतां, नपा, हे श्रम सोड साच, हें शस्त्र माझ्यावरि बा वृथाच; 
जरी हि वाय्‌ उपडी तरूशीं चाळे कस तह्ठळ पर्वताशी. १९४ 
[ा.वि.] कैळासापरि शुभ्रवर्णवृषभीं बैसावयास त्वरे, 
मत्एष्ठी पद ठेवितो शिव ह्मणोनी हें असे शुळ रे, 
भूपा, जाण निकुंभतुल्य मजला, मी शंभुचा [किंकर 
बा कुंभोद्रनाम, गोष्टित यया कांहीं नसे अंतर. १५ 
आतां देखाशि तू समोर अपुल्या हा देवदारू तरू, 
ज्याला शंकर मानितो निशिदिनीं कीं आपुलें लंकरूं, 
म्राशोनी गिरिजाघटस्तनगता माधुययुक्ता पँया, 
झाला तेद्रस जाणता, शैहाचे बा जाणं नृुपाळा जया, ९६ 
[उ.जा.] एकेदिनीं कंडु सुटे कपोला हणोनि वन्यड्टिप एक आला, 
घांशी बळें तो जंव या नगोते, गेली ययाची निघुनी त्वचा ते. 
देत्यांसर्वे युद्ध करी कुंभार, ते त्यावरी टाकिति अस्त्रभार, 
तेव्हां जसा खेद उमा करी ती, झाली तई खिन्न तयाच रीती. २७ 
[शानवि.]तेव्हांपासुनि रक्षणार्थ तरुच्या इंशे ' मला ठेविलें, 
व्हावा त्रास गजांप फार झणुतनी सिंहत्वही हे दिलें, 
प्राणी येइळ कोणि दैवगतिने एथे तया मारुनी 
खावे, ही मज 'छेति जाण, नपते, देवे दिली नेमुनी, १८ 
[डन] नूपा, जाहलीसे क्षथा फार दीप्त, हिच्या पारणेनेंचि होईल तृप्त, 
हिला अंतरीं मेरिळे इश्वराने झणोनीच झाले असे एथ येणें. 
जसा अंबरी आकळोनी विधूळा पितो राहु त्याच्या सुखाने सुधेला, 
तसा घेनुला मी धरोनी स्वये या पिता रक्त हीचे पुसे देख, राया. १९ 
अतां येथुनी जाय, भूपा, घराळा, न संकोच वाटो तुझ्या बा मनाला; 
तुवां दाविळी शिष्यभक्ती गुरूळा, न अन्याय वाटेल यामाजि त्याला, 
नंदीवर, ३ पार्वतोच्या घटतुल्य स्तनांतील, पक्षीं पारवेतोच्या घटरूप स्तनांतीळ, 
४ दुग्पा पक्षी उदका, ५ पयाचा स्वाद, ६ षडाननच, (या होकांत तरपक्षां जलादि 
अर्थ व गुहपक्षीं दुग्धादि अथे छेषानें जाणावा ), ७ ज्या पयोरसा. < रानांतील 
हत्ती, ५ वृक्षातें. १० षडानन, ११ शिवानॅ, १२ उपजीविक्रा, १३ गुष्ला. 


२९ रघुवंश. 


[शां.वि.] जेव्हां रक्षण वस्तुचे, नृपवरा, शस्त्रप्रयोगं घडे, 
तेव्हां शस्त्रवर्शे अवश्य, नृपते, लोकीं करावे पडे; 
शस्त्रोपाय न जेथ, वस्तु मग ते नाशास पांवे, तरी 
नोहे दूषण शस्त्रधारकनरा; ही गोष्ट आहे खरी.” ४० 
[ख.] ऐसी वाणी प्रगल्भा परिसुनि हॅरिची, होय भुपास ठावे 
कीं ही माझ्या बलाची परंतिहति धडली सवे शंभुप्रभावे, 
तेव्हां ही जी अवज्ञा मम घडलि, न ती ग्राह्म होणार लोकीं, 
ऐशी शांती मनाची करुनि नरपती खेद टाकी विवेकी. ४१९ 
[अज.] बैधी इंद्र वजास टाकावयास, शिवे ढष्टिने स्तब्ध केलं तयास, 
तसा बाण मारावयाचा उपाय न चाले, तई बोलता होय राय. ४९ 
[वं] ''चेष्टा न कांहीं मम चालते अतां,बोळेन त्या ही हसशील तत्वतां, 
तूं जाणशी सर्व मनोगतास रे, मी सांगतों यास्तव सवथा खरें. ४ ३ 
[व.ति.] सृष्टिस्थितिप्रल्य जो करितो भगाचे, 
तर्च्छासन स्फुट मळा अविल्ध्य साचे; 
हे अम्रिहोत्रिधन सत्तिध नाश पावे, 
याचोहि रक्षण मळा उचित स्वभावें. ४४ 
[भुप्र) यया एक, सिंहा, असे रे उपाय,तुवां भक्षिने आज माझाच काय, 
जिचा वत्स तान्हा घरी वाट पांहे,तिळा सोडण्याची करावी रुपा हे, ! ४५ 
[३..] ऐकोनि हे भाषण सिंह हांसे; तेव्हां तयाचे मुख फार वासे, 
देष्टाप्रभेनें दरिच्या तमाळा नाशूनि तो उत्तर दे नपाढा. ४६ 
बिं.] “प्रभुत्व साऱ्या कितिचें तुला असे,तारुण्य लावण्यहि आंग हे वसे; 
बहूत अल्पास्तव टाकुं इच्छिती झेणोनि मूढ क्षितिपाल दीससी. ४ ७ 
[अुग्न.] दयेने जरी अर्पिसी हा स्वकाय, तरी एकली मात्र वांचेळ गाय, 
तुझ्या वांचण्याने प्रजापालनाचें महत्कार्य साधेल साऱ्या जगावे. ४८ 
[शा.बि] 'घेनूच्या मरणामुळें गुरु बहु क्षोभतेळ अम्नीपरी, 
त्याते शांत कसा करूः?' भय असं वाटे जरी अंतरी, 
१ सिंहाची. २९ _ १ तिह्ाची. २ पराभव. ३ पराभव. ४ शिवाच्या प्रभावाने झाळेळा जो पराजय 


तो पराभव असें लोक समजणार नाहींत असा अर्थ. ५ पाही, ६ त्या शिवाची आज्ञा. 
७ धेनुरूप. ८ देह. « ' म्हणोनि तूं फार गव्हार दीसती असें पाठांतर. 


टप कणणणापयश 0झणापा पलधा णा ण काण णणणाएकिे णाणाशाणण णाणांपणाणाटाणाप्य - ८ 


सर्ग २. २३ 


एकीबद्दलळ कोटि घेनुहि तुला द्याया नसे सांकडे, 
देती बा प्रतिंवेळि दूध भरुनी ज्या मोठमोठे धडे, १९ 
यासाठी सुखभोगसाधन तनू देऊं नको ही धसी, 
एतत्तल्य बहूपयुक्त दुसरी नोहेच वस्तू असी; 
भूमीर्चे सुसम्रृदध राज्य बरवें जै होय, राया, तया 
इंद्राचे पद्‌ बोलती बुध, नसे संदेह गोष्टींत या.” ५० 
[व.त्रि. ऐसे वदोनि मृगराज उगाच ठेला, 
त्याचा प्रतिध्वाने गुहोर्दारे थोर झाला, 
सिंहीाक्ति जी नरपतीस, गिरी हि तीत 
उच्वस्वरं कथितसे जणुं भूपतीते. ५ 
[इम.] असें बोळतां सिह ग्रंभीरवाणी, भय धेनु पाहे रूपा दीनवाणी, 
दयेने द्रवे अंतरीं तो नृपाळ, पुन्हा बोलुं लागे तयाशी कुपाळ.५२ 
५ झतापासुनी तारिती, याचि बीजे जनीं क्षत्र हा शब्द रूढींत सान, 
घडे तहिरुडधा कृती स्वीयहात, जळो जीव आणीक साम्राज्य हीत.५१ 
[व.ति.] धेनू बहूत दुभत्या दिधल्या गुरूस, 
होईल केवि परितोप तिही तयास, 
ही कामधेनुस उणी अणुमात्र नोहे, 
त्वां ताडिली शिवबळेचि, न अन्यथा हे. ५४ 
[व] आतां हिचे रक्षण तूजपासुनी असे मला न्याय्य तनूहि वेंतुनी, 
साधेल एणें तव पारणे, हरे, होणार नाही मुनिकम छुप्त २.५५ 
[शा,वि.]तूं ही जाणसि पारतेत्र्यजनित दुःखें कशी काय तीं, 
रक्षाया तरु हाहि पाहि तुजला आयास होती किती ! 
| झाळा वस्तुविनाशही, तारे करी जो आंगराखूपण 
' त्याला शक्‍य नसे धन्यास अपुळें दावावया आनन. दष 
[ड,जा,] धरोनि कांहीं हृदयांत हेतू मार्त वधायास न इच्छिशी तूं, 


तशात टाटा ककत णा "टी 0 शा. 


१ ज्या धेनू प्रतिवेळीं मोठमोठे घडे भरून दूध देती असा अन्वय. ९ हें संषोधन. 
३ सिंह. ४ सिंहाने राजाप्रत केलें जे भापण तेंच उंच स्वराने पर्वतही राजाप्रत तांगतो 
काय असी प्रतिध्वनीवर ही उलोक्षा होय, ५ हे सिंहा, 


२४ रघुवंश. 


तरी यशोरूप तनूहि माझी रक्षावयाची करिजे ळपा, जी, 
[शा.] पांचा भूवांपासुनी देह होतो, नाशा पावे निश्चयाने, अहो, तो; 
त्याच्या ठायीं आमुच्या सारिख्यांची नोहे आस्था,गोष्टि हे जाण साची.५७ 
[वं] *“ल्लेहास संभापण होय कारण,' हे बोलती सर्वाहे जाणते जन; 

पडोनिथां गांठ वनांत आपुली संभापणे दैववरींहि जाहली; 
[शा.] तेणें झाला ल्लेहसंबंध आजी, आतां जी कां प्रार्थना तूज माझी 

ती'चा तूर्त योग्य नोहे नकार आणी याचा अंतरीं बा विचार,?/५८ 
[उ.जा.] * तथास्तु ' ऐस वदतां मूगद्र, संतोपळा फार मनी नरंदे; 

होता तयांचा चिकटोनि हात तो मोकळा होय तदा क्षणांत, 


[ह.वि.] मग शैरासन ठेवि धरेवरी, गृप संमाहित होउाने अंतरीं, 
मृगपतिम्रति आमिर्पांपडसी स्वतनु अपुनि घे सुख मानसी. ५९ 
[शा.वि.] *आतां क्रूर मृगेद्र घालिळ उडी,' ऐसे मनी जाणुनी 
खालीं तोंड करोनि भूप बसला तो धीरँंचूडामणी; 
आकाशांतुनि पुष्परृष्टि बरवी त्याच्यावरी तत्झणी 
केली विस्मितमान्स करुनियां विद्याधरांच्या गणी. ६० 
: वत्सा, ऊठ !' अशी सुंधासुमधुरा वाणी उठे ते बरी, 
ती ऐकोनि नृूपाळ पाहि वरि तों त्याला दिसेना हरी, 
घेनू मात्र उंभो स्वमातृसडशी होती पुढे. एकली 
नींच्या स्रेहवशे स्तनांतुनि पयोधीरा त्वरे चालिडी. ६१ 
भूपा विस्मित देखुनी वदतसे घेन, “ ठपाळा, खरें 
माया दावुनियां परीक्षण तुझ केळं असे मीच रे; 
नोहे बा मन मारण्यास, नुपते, त्या अंतका ही बळ 
अन्याचा मग पाड काय! मुनिच्या ऐसें ळपेचे फळ. ६९ 


[अम.] गुरूच्या ठिकाणीं तुझी भक्ति फार,दया तेवि माझ्या ठिकाणीं अपार, 
यया पाहुनी तुष्ट झालें, नुपाळा, वरा मागुनी वेड तू शीप्र, बाळा. 


हिना बड्या 


१ सिंह, २ राजा. ३ धनुष्य, ४ समाधानयुक्त, ७ मांसाच्या गोळ्याप्रमाणे. ६ धीर 
"पुरुषांत श्रेष्ठ, ७ अमृतासारखी मधुर, < सिंह, « उभी होती असा अन्वय, १० भा- 
पल्या मातेसारिखी. ११ दुधाची धार, १२ यमाढाही, १३ भक्ति ब दया यांस. 


सर्ग २. २५ 


जगीं अन्य धेनू दुधा मात्र देती,तशी बामला तूं न ठेखी स्वचित्ती; 
अभौष्टार्थ देणार मी जाण,भूपा,परसन्ना तुला जाहळें आजाबापा.'' ६१ 
[शा.वि.] ज्याने बाहुबळे जगीं मिळविला अत्युद्ठटे “वीर! हा 
राब्दू, स्वीय करां जुळोनि वदला तो भूप हर्ष महा. 
“माते, वंशसमुन्नती करिल्सा सत्कौर्तिमान्‌ शूर ही 
व्हावा पुत्र सुदझिणाजठारिं या, इच्छा मळा जाण ही. ९४ 


[व.ति.|. “वत्सा, तुळा तनय होइल शीध तैप्ता, 

त्याला उपाय करि आजि कथीन ऐसा; 

पी काढुनी दलेपुटांत पैया मेदीया,'' 

आज्ञा अशी करि तया मुनिधेनु राया. १५ 
[शा.वि.] ।'।वत्सी पाजुनि, होम होउनि, उरे जै दुग्ध, हे धुके, 

ते प्यावे गुरुला विचारुनि, मना ह वाटतें गे निके; 

जैसें पालन भूमिचे करुनियां पष्ठांश मी घेतसे, 

चित्ती येत असे अजी तव पयःपानी करावं त्से.” ४६ 
(श.] भूप ऐसी धेनु विज्ञापिजेठी, ते ती पूर्वीहून संतुष्ट झाली; 

ती दोघेही डोगरांतूनि मार्ग आली सीर्ये आश्रमाठागि वेर्ग.१७ 

[वत. घेनुभसाद गृपतीवरि जाहठेला 

सानंददत्तिवरुनीच कळोनि आला; 

जाणो पुनश्व वचनंहि कळावयास 

विज्ञापुनी गुरुस तो कळवी प्ियेसे. र्ट 


[शा.वि.] वत्सा पाजुनि, होम सारुनिहि, तै क्षीरांश जो राहिला, 
आज्ञेने गुरुच्या दिलीप नृपती तो प्राशिता जाहला; 
त॑ न क्षीर परंतु मूर्त यशचि, प्रत्यक्ष जे पांढरे, 
जाणा प्राशियळें बृपं सविनय अत्यंत तृष्णातुरे, ९ 


१ हें संबोधन , २ द्ोणांत, ३ दुग्यास. ४ माझ्या, ५ त्या राजाला मुनिधेनु असी 
आज्ञा करी असा अन्वय, ६ वांसराला, ७बायकोस, 
डं 


२६ रधुवंश. 


। | देवोनी इष्ट आशीरवचनसमुद्या म़रेमभावे अमोधा, 
| राजाला राणिलाही गुरु निजनगरा धाडिता होय दोघां. ७० 


| 
| 
ा [व.ति.]  अस्नी, वसिष्ठगुरु, आणि तैदीयपत्नी 
। घेन सवत्स, इतुकयांस नृपाळ यत्नी 
वंदोनि आणि करुनी कुशलाथं सव्य, 
गे निघे शकुन पाहुनि भूप भव्य ७९ 


| 

1 

| 

| | 

हि [इ.वि.] श्लैतिमनोहर वाजति घंटिका, बसलिया नळगे तिळही धका, 
| स्सलगहीन व सिद्ध, असा रथ नृपतिचा तंव जेवि मनोरथ. 
| 

| 

| 

| 


[व.] आरूढ झाला ठप त्या महारथी पत्नी सवे घेडाने ता महारथी, 
तेभे विराजे बहु तो रथांमधे, शोभे जसा सूर्य नभःपथांमर्धे. ७९ 


[शा.वि.] ज्याचे दशन कांहि काळ अगदीं लोकां नसे जाहलें, 

तैसेचि ग्रतकष्ट भोगुनि वपू ही क्षीर्णता पावलें, 

यासाठी प्रतिपेद्दिधूस बघतां सोत्कंठ चित्ते जनीं 

डोळ्यांची नचि होय तृप्ति, ताशि या भपासही देखुनी, ७२ 
जेथे लावियल्या ध्वजा विलसती अत्युत्तता अंबरी, 

ऐशा स्वीयपुरींत इंद्रसम तो राजा भंवेशा करी 

तेव्हां पौरजन स्तुतीस करिती संतोपुनी अंतरी, 

घेडे रीज्यधुरेस मागुति बली भूपाल खांद्यावरी ७४ 


| 
र अत्रीचें नयनोत्य तेन धरिती झाली पुरा! नशी 
| किंवा शंकरतेभ जन्हुतनेया कुक्षींत ठेवी जशी 


४५0 0४ कीती 0 १टीषणण फण ीश ती कीट 0 200000-22/04000290-0---*““-“- 


१ सफळ ( असा भाक्ीर्वोदाचा समुदाय), ९ वसिष्ठसरी (अरुंधती ). १ बांसरात- 
हित, ४ कल्याणकारक, ५ कानास गोड लागणारी, ६ पतन न पावणारा, ७ रथपक्षीं 
तयार, मनोरथपक्षीं सफल, ८ कांही. काळ अदर्शन व ब्रतमूळक शरीरक्षीणता या 
गोष्टी चंद्र व राजा या दोघांकडे ही लागू आहेत. ७ शुक्कपक्षारंभीं चंद्रास पाहून जशी 
लोकांची त्रप्ती होत नाहीं तशी या राजास पाहून ही त्यांच्या नेश्रांची तृप्ति होइना. 
१० आकाशांत, ११ राज्यधुरेस खांद्यावरी घे ह्म० राज्यकारभार पुनः पाहूं लागे 
| | १९ चंद्ररूप, १३ आकाश, १४ षडाननरूप. १५ गंगा. 


मया मकष्> 


शर्कय 


सर्ग १. २९७ 


तेशी कांतंकुलोन्नती करिलशा गर्भा घरी ती तैती, 
त्याते येडानि सवलोकपतिची तेजे तदा मीळती. ७५ 


था प्रकार श्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या 
गणेशशास्त्री ठेले ञ्यंवककरकृत प्राकृतपद्यात्मक 
भाषांतरांतील हा नंदिनीवरपदाननामक 
ह्रितीय सर्ग समाप्त झाला असे. 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पार्वेती, 
गांव यंबक हे, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्याने जे रघुवंशनामक महाकाव्य प्रयत्ने महा 

केलें प्राकृत, त्यामधील दुसरा हा सर्ग आहे पहा. 


सर्ग तिसरा. 
मछोक. 


[शा.वि.] जे. कां भूपतिचा मनोरथ गमे प्रत्यक्ष साचा जनां, 
उद्लासमद उत्सवप्रकट जे भासे सखीलोचनां, 
हेक्ष्वाक्वन्वयसूत्र अचुटित हो ज्याच्या वशें जाहलें, 
ऐसे दोहदचिन्ह राणिस तया होऊं तई लागलें, १ 
*झाठी फार कशा तनू ह्मणुनियां घाली उणी भूषणे, 
ठोभ्रांचे परि पांढरे मुख तिच झाले फिकें कांतिनं 

१ भत्यांच्या कुलाची उन्नती करील अशा ( गर्भास ). २ पतित्रता ( सुदक्षिणा ), 
३ इंद्रादिक जे लोकपाल त्यांचीं, ४ दोहदचिन्ह. ५ इक्ष्वाकुनामक राजाचा वंश 
तद्रूप जे सूच. ( तें ज्याच्या योगानें अत्नुटित म्ह० अखंडित झालें असा अन्वय ), 
* अथवा (वरील अर्थांचाच दुसरा छोक.)--- 
[स.]  डोहोळ्यांच्या व्यथेनें तनुस कृशपणा येउनी क्षीण झाली, 
फिक्का झाला मुखेंदू घहु जड म्हणुनी भूषणें अल्प घाली; 
पाहांटेच्या सुमारें विरळ डडुगणें चंद्र निस्तेज तैसा, 
त्या राचीचा मला हो उचित दिसतसे तीस दृष्टांत खासा. ९ 


-- 2 "---2 पपप याण भोला ८ 
क च पी 


२८ रधुवंश. 


तैं, मंदेपरभचंद्रयुक्त रजनी होते पहांदे जशी, व 

जै तारा विरळा नभी ठुपतिची कांता दिते तै तसी. २९ 
मद्रंधी मुख भूपती युवतिचे हुंगी रहस्यस्थली 

वारंवार, तरी तया नृपतिची तृप्ती न त जाहली; 

श्रीहैमांती घेनबिदुसतिक्त असल्या त्या पेश्‍्वला हुंगुनी 

जैसा हत्ति न तृप्त होय रुचिरें गंधे महाकाननी. १ 
भावी पुत्र समस्त वैरि जिणुनी तो चक्रवर्ती महा, 

स्वर्गाचा मधवा, तसा पृथिविचा होईळ भोक्ता पहा, 

हें आणोनि जणूं मनांत इतरां टाकोने सार्‍्यां रसां, 

राणी शूरस भोगण्यास्तव धरी सहक्षणी ठाळेसा. ीी 


“ संकोचें न वदे मशी मन तिचें इच्छी जया वस्तुला, 
सांगा, आजि पदार्थ जो प्रिय तिळा, तो शीघ्र तुही मठा," 
ऐप उत्तर कोळेश्वर तई उत्केठिते मानत 

राणीच्या सखयांप्रती धडिघडी तो खोदखोदूं पुसे. ६ 


[शा] ज्याचा ज्याचा डोहळा तीस होई, ते ते वस्तू भूप आणून देई, 
स्वर्भीही त्या कांहि नोहे दुराप, हाती घेतां तो स्वये सज्ज चाप. 


[पृ.] निरस्त मग जाहळे सकळ दोहदळेश ते, 

तसेच बहु पावळे अवयव क्रमे ट्िते; 

गळून पडती जुनीं, मग नवीन येती दळ, 

तया पुलतिकेपरी वपु तिचें तई शोभले, ७ 
[वर्नत.]. जातां अशी बहु दिने स्तन पुष्ट झाले, 

ळष्णत्व फारचि तदीय मुखांप आले; 

भंगे जसे रुचिर बेसति पक्षेकोशी, 

दष्टांत तोहि कमि होय कुचडटयाशी. टं 


क ििगिशाअ अ ॅ्िस्ाा्गाबंबज अडू मन्काकळवाड्यनळवन 


रयुक्त प्मकोशाची ही उपमा न्यून म्हणजे त्याहूनही स्तन सुंदर दिसले. 


[ए.] 


[शा.वि.] 


सर्ग ३. २९ 


निथान उदरी जिच्या, धरणि ती विराजे जशी; 

जिच्या जठरिं अभि, ती विठपतते शमी कां जशी; 

जठोघ उदरी जिच्या, अधि सरस्वती शोभती; 

नृपाशि गमली तशी तंव निजा सगर्ा सती. ९ 
पत्नीप्रीति, उदारता, र्पिजयें संपादिछे वित्त गे, 
पुत्रोत्पत्तिसमुत्य सौर्याहि तया भूपास होणार गे; 

गोष्टी चार अशा, तयां अनुगुण द्रग्यास वेंचूनियां, 

केल्या पुंसवनादि भूमिपतिरगे संस्काररूप क्रिया, ९० 


[ख्र.] देवाचे अंश आले, हणुनि जडपणा फार गभास आला, 


[झा.वि.] 


[पु.] 


*--_*“॥*५४*-- शत 


त्या योग क्लेश होती नरपततिदथितेलांग उत्थापनाठा 
जोडोनी हात कष्टे निजपातिस वदे, “ प्राणनाथा, बशावे,! 
जातां गेही प्रियेची स्थिति असि नघुनी शूप संतोप पावे. १९ 


ज्ञाते बाडेबिकित्सक प्रळतिळा नाणोनि गर्भाचिया 

देती पौष्टिक औषधे, बहु जिही पुष्टत्व आठे तया, 
आपसचन्चेप्रसवा निजियतमा झाली स्वकाठी तिठा, 

द्यो अभ्रास्वित, तेवि देखुनि नपा संतोप तें जाहळा. १९ 
उच्चस्थम्नहरपबक स्फुट जई होतं अनस्तंगत, 
अेश्वर्यगणास जे सुचविते लोकांत अग्याहत, 
मेथ्रादित्रयजन्य शक्ति करिते अर्था अनंता जशी, 

त्या काळीं प्रसंवे सुतास विमला शूपाढपत्नी तशी. ११ 
प्रसन्न दिसती बिशा, पवन वाहती सौख्यद, 
प्रदक्षिणगतिक्रमा धरिति अधि शांतिप्रद, 

सुगंगळ असे तदा सकळ होय भचक्र रे, 

जगच्छुभद जन्मही भुर्वान कीं अशाच खंर. १४ 


१ निधान ( धनाचा ठेवा), ९ या नांवाची एक वनस्पती आहे. ५ फ्लीप्रीति, 
औदार्य संपत्ती, आणि भाविपृञ्विषयक आनंद या 'चार गोष्टींस अनुसरून, ४ टेकत 
डपःचार करणारे वैद्य, ५ बाळंत व्हायात टॅंकलली, ६ आकाश, ७ मेघांनी युक्त, 
< मंत्नशक्ति, प्रभावशक्ता, उत्साहशतति अशा तीन शातता राज्याच्या अंग्री असतात, 
९ घनादिकाला, १० असंख्य ( हें अथाचे विशेष ), 


१० रघुवंश. 


[इ.ब.] खोलीत बाळंतिणिच्या शिशूचे ज॑ तेज फांके भवते तयाचे, 
शॉ णे ९ 


झाळे निशी्थीहिे सुदीप तेणे, निस्तेज चित्री लिहिल्याप्रमाणे. १९ 
[झम.] ैयगारांतुनी ढत्त पुत्रो्ववाचें तपाला कथी दासि येऊाने साचे, 
तयेच्या मुखांतीळ ऐकोनि वाणी, ठृपाला गमे गोड पीयूपवाणी, 
तह चामरें आणि शुभ्रातपत्न, अंदेय प्रभू मानि हीं तीन मात्र, 
दुजे त्यास सर्वस्व द्यावेच वाटे, असा हर्पसिधू हृदाकाशि दाटे. १६ 


[ए].. सिवार्तैकमलापरी स्तिमितेळोचने भूपती 
निजात्मजमुखांबुजा निरखितां सुकांताळाति, 
विधूदयवशें उचंबळतसे क जसा, 
अनावर नृपाचिया हृदा्यि हपे वाढे तसा. १७ 


[दु.वि.] गुरु वसिष्ठहि येडनि ठौकरी, शिशुस जातकसंस्कति जे करी, 
अधिकरम्य दिसेचि हिरा भला नव जसा निकपेवरि लाविला. १८ 


[शानवि.] होती मंगळवाद्यधोप बरवे, तै दुंदुभी वाजती, 
गाती तालसुरावरी छुमछुमा वारांगना नाचती, 
आनंदोत्सव हा महा तृपतिच्या सोधींच झाला नसे, 
स्वगीं देखिळ देवतागण करी संतोषिते मानसें. १९ 


[ज्.] साऱ्या राज्यांत कोणीहि मनुज न पडे बेंदिमाजी कदापी, 
ऐशी ठेवो व्यवस्था नरपाति धरणीरक्षणी तै प्रतापी; 
यासाठी पुत्रजन्मीं नचि नर गवसे बंधमोदा[प पात्र, 
कर्जातीनी पित्याच्या नृपतिच सुटला तो स्वतां एक मात्र! ९० 


इंज) जाईल हा बाळक शास्त्रपारा, अंता रिपूच्याहि तसा. अपारा, 
गत्यर्थ धातू समजोनि त्याचें, ठेवी “रघू ' हें ठप नाम साचे.२१ 
[प... समृद्ध जनकाचिया बहुत यत्नयोगें भलें 
शरीर शिशुचे तड त्वरित टद्धिला पावले; 

१ दोनप्रहर राजी. २ जनानखान्यांतून, २ अंतःपुरसंबंधास्तव एथे हे श्लीिंगी 
पाठ योजिळे. ४ निश्चल, ५ स्तब्ध, ६ बंदींतून सोडण्यास योग्य ( पुथजन्म झालें 
असतां आगंदानें बंदीवानास सोडावे असा जो संप्रदाय त्यास अनुलधून हैं वर्णन 
आहे ). ७ त्याप्रमाणेंच रिपूंच्या अंतरास पावला म्ह० शरू मारले, 


च द, 
र.“ आ... 


सर्ग ३, ३९ 


जसे किरण भानुचे प्रविशतां लघू इंदुळा 
सुपुष्टि नव येतसे, क्म तसा शिशू पावला. २९ 
[उ.जा,] जसे भवानीश्वर पण्मुखाने, ञस्ते जयंतेहि शनीद्र जाणें, 
तत्संमितें तत्सम तेहि दोघे, झाले पुत तुष्ट तये अमोबं. २९३ 
[उव] रथांगपक्ष्यापरि दुपतीचे परस्पर प्रेम विशेष साचे 
सुतामुळे वांडुनि ऊन व्हावे, परंतु झालें अधिक स्वभावे. २४ 
ुम्र.] वदे दाह ते बोळ तो बाळ बोळे, धरोनी तिचे बोट हाळूच चाले, 
तिच्या संगती चालतांना तयास, विलोकूनि संतोप वाटे जनास. 
““प्रणामा करावें असत सांगतां ती, करी खाळती मस्तका प्रौढी, 
अशा बाललीलावशे बालत्याला, महाहर्प दे आपुल्या तो पित्याला.१५ 
उजा.] स्पर्शचि जाणों अग्रुतास वर्षे, त्या बाळका भूमिपति म्हधं 
डोळे मिटी घेउनिया निजांकीं, दिळीप तत्स्परीपुखास चाखी. ९६ 
[शि]  ““गुणोत्कर्षे युक्त स्वतनुच दुजी घेउाने अतां, 
स्थिती मत्पृष्टीची करि अवतरोनी स्मरपिर्ता 
अते ब्रह्मा जेवीं, नरपतिहि तेवीं मुववशे 
“ मदीया वंशाची स्थिति तशिच झाली '” हाणतसे. २९७ 
[शा,वि.]केळें चोळ तई सुपे स्वशिशुचे जे तैं बहू शोभले, 
मंत्र्यांची ळतचूड होति बरवी त्याच्या वयाची मले 
क्रीडेते करिती समस्त, झुठुपें ज्यांच्या शिरीं चांगली, 
तीं सारी छिपि शीकण्यास्तव मुलें शाळेमधे घातली. 
[व.तरि,] मूलाक्षरे शिकुनि त्या शिशुच्या संभेत 
झाला प्रविष्ठ रघु पुस्तकवाचनांत, 
अल्पा नदीत शिरुनी मग त्याच ओं 
मासा जस्ता शिरतसे जलधींत वेगे, २८ 
[शानवे.] मोंजीबंधन शास्त्रयुक्तविधिने केळे, पुढें त्याजठा 
१ पप्पुक्ल व जयंत यांशी तुल्य जो गुत तेग. : ९ भवानीख्वर व शर्चीद्र यांच्याशी 
समान ( राजाराणी दोघें ), ३ वांटळें जाऊन (विभागळें जाऊन), ४ विष्णू, ५ त्रह- 
देव जवीं म्हणे तेवीं हा गपतिही म्हणतसे असा अन्वय, ( यांत गुणोत्कर्षे व मत्णीची 
स्थिती ही पदें महदेवाच्या व राजाच्या वार्क्यांतही लावायाची ), 


द्र रघुवंश. 


विद्यावेत गुरु म्रिया शिकविती संपूर्ण विद्या कला; 
गेळे नाहित यत्न राजगुरुचे थोडेहि तै व्यथ रे. 
शिक्षेचे सफलत्व लोकि घडते शिष्यानुसारे खरे! २९ 
[इ.व.] चतुःसमुद्रोपरि चार विद्या तो आक्रमी बुडिगुणेच सद्या, 
आदित्य भेसा निज अश्वयोगे सर्वी दिशां आक्रमितो सुवेगे.१० 
[शा.वि.]नेसोनी अतिशुद्ध शास्त्रविहिता ळष्णाजिनाते निके, 
भूपाळात्मज तो पित्याजवळि कीं अस्त्रां समंत्रां शिके, 
जो होता उपमानशून्य नृपती लोकी दिलीप स्वतां, 
घानुण्कांत हि त्यासमान दुसरा तैं नाढळे धुंडितां. २९ 
गोऱ्हा तो छृप थोर जेवि बनतो, छावा जसा वा करी, | 
टाकोनी शिशुता क्रेचि तरणा झाळा रघू त्यांपरी; 
गेली चंचलता लहानपणची, गांभीर्य ते पातले, 
त्यायोगें रघुचे शरीर पहिल्यापेक्षा दिसे चांगळं. ३१९ 
इं.) गोदानसंस्कार अटोपल्यावरी, त्याचा विवाह क्षितिपाळ तो करी; 
मनोहरा इंदुस दक्षकन्यका वरोनियां शोभति जैवि तारका. 
!व॑.] तदा महीपालपुताहि चांगल्या वरोनि त्या भूपसुताप शोभल्या, 
त्या उत्सवाचे निरखूने सोहळे, मनीं जनांच्या बहुसीख्य जाहलें. ३९ 
शि.बि.] मोठाठळे भुजदंड शोभति भले, छाती कंपाटापरी, । 
जाडी मान, व पृष्टताहि तनुळा आली असे साजरी; | 
ऐसा थोर पित्याहुनीहि रघु तो शोभे तरृच्या वशे, । 
नम्रत्वे तारे फार अल्पचि तदा लोकांमधे तो दिसे. १४ 
राज्याचा मुरु कार्यभार हलका व्हाया नुपे चितिले 
कीं, 'मत्पुत्र निसर्गनम्र, वरती शिक्षावशे ये भेळ 
या नम्रत्व विशेष, यास्तव शिरीं याच्याच द्यावा स्वता," 
ऐस योजुनि योवराज्यपदवी देई रघरूला पिता. १५ 
आद्यस्थान दिलीपरूप तजुनी अंश गुणेच्छू रमा, 
१ गीर्‍्द्याचा जसा मोठा बैल किंवा छाब्याचा जसा मोठा हत्ती होतो तसा. ' 
२ हत्तीचे पोर, ३ कपाटाप्रमाणें ( विस्तीण ). ४ स्वभावानेंच नग्न, ५ हे उत्तरान्वयी, 
विशेष नभ्रत्व भलें ये असा अन्वय. ६ लक्ष्मी, 


0 |: ३२ 


झाला जो युवराजसंज्ञ रघु त्यामाजी करी आगेमा; 
जैसी तीचे पुरातना सरसिजा टाकोनियां नूतनीं 
सद्यःफुळसरोरुही प्रविशंते चित्तांत उछापुनी. ३६ 


[उजा] अग्नी जसा वायुसहायतेनं, भानू जसा वा शरदागमार्ने, 
मर्दे करी, तेवि सुर्त अपार असह्य जालें नूपतेज फार. २३७ 
[व.ति.]  यज्ञाश्वरक्षणि सशस्त्र रघूस तेणे 
योजूनि भूपत़ि तयासह थोरसेने, 
निर्विध्सिद्धिस शेतकतुसा महीप 
नव्याण्णव क्रतुस ने विजयी दिलीप. ३८ 
आरेभि याग मग भूपति शंभरावा, 
चित्तीं हणे, “ मज शतक्रीतुभाव यावा; 
तो भूमिपाळ विधिपूर्वेक अश्व सोडी, 
रक्षार्थ वीरसमवेत रंघूस धाडी. 
रक्षी ह्यास जरि सावध वीरचक्र, 
हारी तयास तंव गुप्तपणेंचि शक्र; 
जो इच्छितो जाग शतक्रतु व्हावयास 
ऐेसेचि विध कारेतो मघवा तयास. १९ 
पाहोनि हें सकल सैनिक थक्क झाले, 
खेद विचारबल ते अगदी न चाढे; 
देवें वसिष्ठगुरुची इतुक्‍यांत गाय 
ये तेथ ती त्वारित नंदिनी पृण्यकाथ. ४० 
तो साधुमान्य रघु घेडाने घेनुमत्रा 
लावी सुशीप्र मानि भाव धरोनि नेत्ना; 


१ आगमन, ९ लक्ष्मी, ३ थोरसेने योजून अशा अन्वय, ४ 'शंभर क्रतु म्हणजे 
यह ते केळे म्हणजे शतक्रतुत्व ग्टुणजे इंद्रपदवी प्राप्त होते, इंद्राने शतक्रतु केळे म्हणून 
तो स्वगींचा राजा झाला, कोणी शंभर क्रतु करे लागला असतां इंग्राला भय उत्पन्न 
होऊन तो त्याला विध्तें करितो, असे पुराणांत वर्णन आहे. इहानें शंभर करठु केळे 
म्हणून त्याचें नांव शतक्रातु पडलें, ५ नेता झाला, ६ इंगत्व, ७ पुण्यकारक आहे देह 
जीचा अशी. 

षु 


१४ रघुवंश. 


तेणे समग्राहि अतोद्रिय वेस्तुजात 
योग्यांपरी दिसतसे रघुला क्षणांत 

[झा.वि.] जेव्हां यज्ञतुरंगमास मघवा नेई रथा बांधुनी, 
तेव्हां तो उधळे बहू, तंव धरी त्या मातळी दाबुनी 
ऐसा पूवेदिशेकडे सुरपती जातां सुवेगे तदा, 
त्याते अश्वसमेत देखुनि रघू तो पावला संगेंदा 
त्याची तीं नयन सहर्ञ निमिपेहीने शरीरावरी 
घोडेही हिरवे विळोकुनि रध चिंती तदा अंतरी 
कीं, “ हा इंद्र खरा,” वदे मग महागंभीरनार्दे तया, 
त्यायोगें फिरवी गमे सुरपतीलागी पुढेजातर्‍या 
“हे इंद्रा, तुज मानिती बुध सैवीं मुख्यांशभागी असते, 
माझा तात अतां यथोक्तविधिने यक्ञास साधीतसे 
त्यामाजी अजि अंतराय करिसी, ही गोष्ट शोमे तुळा 
कैसी, बा सुरनाथ, यज्ञपतिला ! सांगे खरे हे मला ! 


[वर्गत.]  त्रेळोक्यनाथ सकलज्ञहि तूं बला रे, 
यज्ञ जे नर तयां दममिजे तुवा रे; 
यज्ञास विश्व जारे तूंचि करीसि आतां, 
बा यज्ञनामहि नुरेळ जगांत, ताता. 
यज्ञांग मुख्य हय हा ह्णुनी ययात, 
बा, सोडणं उचित हेंचि सुरेश तूते; 
सन्मागे दाखविति थोर जगास जे की, 
ते दुष्टमा्गे न कधीं धरिती विवेकी, 
[छ.] ऐशी वाणी प्रगल्भा परिपुनि रघुची युक्तियुक्ता बेछारी 


कटी-न-०-नयपपयणपणणट ण पया कटकट भाण ल 


४९ 


४९ 


४्रे 


४४ 


४५ 


४९६ 


१ इंद्रियांस अगोचर, ९ पदाथसमुदाय, ३ योगी पुरुषांप्रमाणे, ४ आनंदास, '५ गो- 
तमक्रपीची स्री अहल्या हिच्या बरोब इंद्राने व्यभिचारकरम केलें म्हणून “ तुझ्या 
अंगास सहक्ष भगें पडतील ” असा त्या क्रपीनें त्यास शाप दिल्यावरून त्याने त्याची 
प्राथेना बहुतप्रकारे केळी असतां, “तीं भगें नेत्रे होतील ” असा उच्छाप दिला, 
म्हणून इंद्र सहखनेत्र झाला, ६ पुढे जाणार्‍या सुरपतीप्रत असा अर्थ, ७ यक्षांत, ८ विश्न 


९, हें संबोधन, १० हे इंद्रा, ११ इंद्र 


मकनन 


[ड 


४ 


सर्ग २. १५ 


आश्रर्थाभोधिमाजी बुडुनि निधतसे तो तदा वजधारी; 
सांगोनी सारथ्याळा निजरथ फिरवी मागुता, सच्चेरित्रा 
दवेता झाला सुरेश प्रकटितमहिमा उत्तरा राजेपुत्रा. 2७ 

[उ.जा.] “जे बोळशी, राजकुमारका, हे, तें सर्वथा जाण यथार्थ आहे; 
परंतु ज्यांचे यश हेंचि एक असे धन, क्षोणिपंपुत्र, देख, 

[.व.] त्यांनीं तयाशीच सवा जपार्वे; हा धम तू जाण, रघो, स्वभावे; 
पाळावया यासचि आज ळोकी आरंभिले कृत्य असे विलोकी. 
माझें यशीरूप धन प्रसिड, ज्या जाणती सर्व जगीं प्रबुड, 
त्याते हराया तव तात पौहे; सोसेल, बा, गोष्ट कशी मला हे! ४८ 

5.वि.] हरिचे एक जसा पुरुषोत्तम, शिवचि एक महेश्वर तत्सम, 
नवि जगांत असे नर, बा, दुजा, वदति है मुनि धन्य, नृपात्मजा. 

इंव.] शतक्रतू तेविच लोकमान्य, मी मात्र आहे जगतीं न अन्य, 
हा शब्द कोणी नर अन्य लाहे, सोसेळ, बा, गोट कशी मळा हे!४९ 
[भा]  कापिळेमुनिपरी म्या हारिला यज्ञवाजी, 
सकलाहि तव यत्न व्यर्थ होतील आजी, 
करिशिळ जरि कांहीं यत्न या्ळांग ताव, 
| गति सगरसुतांची पावशील सभावे.'' ५० 
[व.ति.]  हांसोनि निर्भयपणं रघु जिष्णुंळा, जी, 
बोळे, '“असाचि जरि निश्चय होय आजी, 

"३ इंब्र, २ हे ' राजपुत्रा याचे विशेषण, ३ रघूळा. ४ हॅ संभोधन. ७ पहातो. 

६ विष्णु, ७ कपिल म्हणून एक भोठा मापी झाला, त्यानें सांख्यशास् केळे अशें 

म्हणतात, यास कपिळ महार्मांन असेंही म्हणतात, सगर नागक राजा अशगेध कर 

लागला तेव्हां त्यानं आपले साठराहख पुत्न वराधर देऊन यक्षसंपंघी अशर शोधला 
असतां इंग्रांन गुप्तरूप त्याचें हरण करून कपिलाश्रयांत नेऊन ठेविला. तो आश्रग शा- 
ताळीं होता. पुढें सगरपु्तांनीं परथ्वीस मोठें बिळ पाडून पाताळी कपिळाश्रमांत गेले, 
तेथें कपिळमुनि समाधि लावून बसला आहे व जवळच आपला अश्व आहे अर पाहून 
त्यानेच हा अश्व चोरून आणिला असावा असें मानून त्याला ताडन कह लागले. 

व्हां त्यानें क्रोथकरून डोळे उघडून त्या सगरपुत्तांकड पहातांच ते सर्वे जळून भरग 
झाळे, अशी कथा पुराणप्रतिद्ध आहे, कपिठानेंच सगर राजाचा अश्व हरिला असेंही 
पुराणांतरीं असल्याचें ऐकण्यांत आहे. ८ लेप्रानें, % वाला, 


पप 


| 
॥ 


| 
शा 1! 
| 


र 


२ रघुवंश, 


घे शस्त्र! हुं | रघुस या जिणल्या विना, बा, 
सांधेळ कवि तव पाहु महेंद्र, कावा !'' ५९ 
[उ.जा.] बोठोनि ऐसे सुरनायकास, लावी धनुष्यावरि सायकास, 
जे ठाण मांडोनि वरी बिळोकी रणीं जना त गमला पिनांकी.५९ 
[व.ति.] स्तंभासमान हणि बाण रघू हरीला, 
तो अद्विभेर्दकरही क्षतदेहे झाला ! 
क्षोभोनि तोहि मग दिव्य शरासनास 
लावी अमोघ शर त्यास वधावयास. दर 
* तो बाणही अपृरशोणितपानदक्ष 
भेदी संवेगांचे दिलीपतमूजवक्ष, 
ठावे नसते कॉथ जयास मनुष्यरक्त, 
तत्स्वादनीं जणुं हणूनिच होय सक्त ५४ 
[ल्.] ज्यांच्या बोटांस ऐरावतगजतनूच्या घरपण दाळ्य आठ 
पत्नी पत्रावळीचें बहु रुचिर असे चिन्ह ज्या प्राप्त झालें 
ऐशा त्या बाहुदंडी तंव सुरपतिच्या रँंबामितुल्य प्रभाव, 
हाणी बाणा संतीक्ष्णा नरपतिसुत ज्या चिन्हिळें स्वीयनांवे. ५५ 
[शा.वि.] ज्याला मोरपिस अशा खरतरा बाणा हणोनी बळे, 
छेदोनी नृपनेद्ने तंव महावज्ञ ध्वजे पाडिले, 
्स्व:श्रीवेणि धरोनियां करिं तिळा कोणी बळें छेदितां 
१ कार्य. २ पिनाकनामक धतृष्य धारण करणारा ( शकर ), ३ इंद्राला, ४ पर्वत 
फोडणारा, ५ घायाळ 
*$ अथवा ( त्याच अर्थाचा दुसरा शोक )-- 
[उ.जा.]  महेंद्रपुक्त प्रखराम्र वेगें येवोनि तो बाण रघूस लागे, 
भेदोनि वक्षस्थल आंत गेला, जनें असा त्यावर तर्क केला 
कीं, देत्यरक्तास सदैव प्यावे, न मानवी रक्त अम्हांस ठाव, 
आणोनि जाणों शर हें मर्नात, त्वरे शिरे तो रघुचे उरांत. 
घालोनि तेथें अणिदार पाते सोत्कंठ तो पी रघुशोणितातें 
ऐस कधीं हा नचि रक्त लाहे म्हणोनि तो आंत निमम़ राहे. ५४ 


ट्क 


पयाय “णाप४0 - “णशा” 


६ दैत्यरक्त पिण्याविषयीं दक्ष, ७ स्वामी असें पडाननाचें नांव आहे. हा शिवाचा 


पुत्र देवांचा सेनापति आहे. त्यांशीं तुल्य म्हणजे समान, (हें ' नरपतिसुत ' याचें वि- 
शेषण), < स्वगेश्रीची वेणी 


सर्ग र्‌ ३७ 


यावा क्रोध, तसाचि या निरखुनी आला तया तत्वतां. ५६ 
[मंकां] झालें चाळू समर मग ते इंद्रधपात्मजांचें, 
दवी सेना गर्गानच उभी, मानवी खािं तीचे, 
सपीकार प्रखर शर तें युक्त जे कां पिसांनीं 
येती भीतिमद बहु तई खालतोनी वरोनी. ५७ 
श्रा.वि.]अस्त्रांची रघुचे वरी करी महादष्टी सुरांचा धनी, 
ज्याचें दुःसह तेज तो रघु तई हारे न आयोधेनी, 
स्वोत्पन्ञज्वळना जळे शमविण्या शक्ती न मेघा जशी, 
इंद्राची गति जाहली सर्मार या भूर्पत्मजासी तशी. «टं 
[ड.जा.] सुगंधशाली हैरिचंदनाचे गुंफोनि केळे गजरे फुलांचे, 
ते शोभती इंद्रकरांत ताजे, कोदेडाहे त्याच करी विराजे. 
झिंब्र.] झुळ्धाब्धिसा नाद गभीर साचा, चाळे तयांच्या सुढडा गुणाचा, 
सोडोनि चंद्राधेसमान बाणा तोडी गुणा त्या रघुवीरराणा, ५९ 
द्व.वि.] गुण अस्ता रघुनें जंव तोडिला, तव सुरेश्वर फारचि कोपला, 
त्यजुनियां धनुला मघवा तदा, रघुस देखुनि चावितसे रदा; 
व.ति.] जे दर्क्ष शैलगॅणपक्ष चरावयास, 
ते वज्ज योजि 'हरि वैरि वधावयास, 
देखोनियां द्युति विशेप असह्य त्याची 
नेत्रं समस्त दिपती तंव पाहत्याची. ० 
शि.वि.] वजाधीतसमानकाळ रघु तो बेशुद्ध खालीं पडे, 
दुःखें भूवरि पैनिकाश्नु पडती त्याच्यासर्व रोकडे; 
-____ रीहीनी क्षण, सावधान उठला तो वीरचक्राय्रणी, 

१ इंद्र व रघु यांचे. २ देवांची सेना. ३ मनुष्याची, ४ आयोधन गहू युद्ध, ५ गे. 
घापासून वियुद्रूप अभि उत्पन्न होतो त्याला मेघ विक्षवू शकत नादीया गोष्टीकडे 
येथें लक्ष आहे. तसेच रघू हा लोकपालांचा अंश होय. तेव्हां अर्थात्‌ ोकपालामध्ये 
इंग आहेच तेव्हां स्वकीयअंशभूत जो रघु त्याला इंद्र नाशू शकला. नाही. असा भा- 
वार्थ होय, ६ भूपातमज स्वांश म्हणून इंद्राची शक्ती चाळेना असा अर्थ, ७ कल्पदक्षाथे, 
< समर्थ, « पर्वेतसमुदायाचे पंख (चूर्ण करायास), १० इंग्र, ११ वज्नाघात होताच. 


१२९ र॒घूच्या सवे, रघु पडला त्याबरोषर सैनिकाथ्रु पडले असा एथे सहोफ्यलंकार जा- 
वा, १९ क्षणमात्र मूछित पडून, 


१०० > > 
२ ७. ०० 
अही 1... 


व डु 
म >. भाट 
>” ८ रप 
न. टम 
पय 
मिंगगु्या कच्या 


"> 
५-_7_._.“५॥८-८-:८-- 


य क 


नट 
दाट का जा स - यज व्ह 
र. ऱय्ज् टावर र अ ० स्ट 
- प कामाक मिन 
"पा ््ाास््का्साास्या “सः ऱ्या ऱ 
द ल घया क 


4८ 
हिन व्या 


> ळी 
-८- “- 


प्या 
चि शी 
: ही 
1 ४ 
र हा 
| ॥५. प 
३ "शि,::/) 
षा र वी 
ऱ 2 ११:24) 
४ क 
री | १ 
1 
श् 
र । 
र) 
1 


ल > चि 
७ ०१-८७. -.-. ३ काऊ 
रभ 
य ->£. -ऱाम- 
० यारी 2 कने पप 
ये 


२ट 


रघुवंश. 


ह 


हर्षी पावुनि सैनिकानानि उठे ' शाबास ' ऐसा ध्वनी. ६! 


ह) 


[अपर] रघूच्या उरी बेसळें वजन मोठें, तरी तो महावीर युरी न हाटे, 


[व,ति.] 


[धू] 


पुन्हा निष्ठुरत्वेंचि घ्यायास सूड, करी वरभावें समीकास हूड 


पाहोनि अद्वुत पराक्रम हा रधूचा, 

पावे मनांत अतितोप पती सुरांचा; 

वैऱ्यांतही गुण वसे तारे त्यास मान 

देती समस्त, नचि गोष्टाहि अप्रमाण,' ६९ 
“ शैलीहि कुंठित न म॑ मम वज थोर, 

त्या साहि कोण तुजवांचुनि अन्य वीर: 

संतुष्ट मी अजि, हयाविण पाहिजे तं 


काढी स्वतूणितुने तो शर हेमपुंख, 

रंगे तदंगृठि विराजति त्या सुरेख, 

तो ऐकतांचि मधुरा सुरनांथवाणी, 

अर्धाच ठेवि शर वीरनर्यांभिमानी. ६४ 
बोळे प्रियर्वद रघू पुरनायकाते, 

““ झालास तुष्ट जरि तूं प्रियबालकाते, 

अश्वा न देशि, तरि त्याविरहे हि मेथे 

केला समाप्त गुरुने विधिनं अबाध, 

तेणे हि यज्षफललाभ मदीयताता 

व्हावा, असें करिं, अहो त्रिदशाधिनाथा, 

आणीक एक मज दृष्ट असे, सुरेशा, 

ऐकूनि घेडाने करी अजि, निजञरेशा. १५ 
सुदैंथर शिवांश मज्जर्मक त्या सदोमंदिरी, 


१ युद्धास, ९ इंद्रवाक्य, ३ वीरांस विहित जी नीति तिचा अभिमान बाळगणाश 
म्हणजे इंद्राने युद्ध सोडून बोळणें आरंभिले ते पाहून यानेंही बाण मारणें सोडिले. 
४ मधुरभाषी (रघु ), ५ यज्ञ, ६ हे इंद्रा, ७ पराक्रमी. < शिवाच्या ज्या अष्टमूति 
सांगीतल्या आहेत त्यांत यजमानही एक मूत आहे म्हणून रधूच्या वापाला शिवांश 
असे म्हटलें. एथिव्यादि पंचमहाभूते सूय चंद्र आणि यजमान (यज्ञ करणारा ) या 
शिवाच्या अष्टसूर्ती होत. 


देतो.” ह्मणे सुरपती नृपनंदनात. ६९. 


आ. ५-५ --ाच्ण्सटप 00 1 


आ 


सर्ग ३. ३९ 


कळे सकळ टत्त हे तवाचि सेवकाच्या करी 
असं कारि, सुरेश्वरा, तुरग घेतल्यावांचुनी 
मला स्ववदर्ने अपा कळविण्यास वाटे मर्नी.!" द्द 
वि] “बरे, असें बोळुनि तो दिवेस्पती,आळा त्ता जाय निजाल्याप्रती, 
सदोपहालागि रघूहि पातला, विशेप हर्पाद्रम ज्या न जाहला.६७ 
[पृ.] पित्यास रघु भेटला तंव अधा हरीचे चरे, | 
तया सकळ डत्त ते कळविलें असे सत्वर, 
तनूस जखमा महाशनिरुता तया तो हती 
सहर्ष कुरवाळुनी वदतसे सुता भूपती. टं 
वित्ति] “बा भोगिले बहु तुवां तुरगाथ कष्ट, 
केळे रणी सुरपतीर्साह फार तृष्ट, 
नेळास सिद्धिस समस्त मदीय हेतू, 
संकोच कांहिंच मनांत धरूं नको तूं!” १९ 
[उ,ना.] सद्यज्ञ नव्याण्णव या रितीर्ने, केळे दिळीपाख्य महीपतीने, 
अंती चढाया जणुं देवळोका, शिडीच ही निमियठी विळाका.७० 
[ल.] राजा वैराग्यमार्गा निरत, मग युव्या राज्यि नीतिज्ञ पुत्रा, 
स्थापी शास्त्रोक्तरीत्या, विधुसम धवला देउनी अतिपत्रा, 
पत्नीला घेउनी तो गहनमुनिवर्नी योगसिध्यर्थ जाई, 
इृक्ष्वाकूच्या कुला'चा नियत गतवयी हाच आचार पाही. ७१ 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पार्वती, 
गांव च्यंबक हॅ, गणेव अभिधा, ठेळे उपाख्याहि ती, 
त्यानें जे रघुवंशनामक महाकाच्य मयत्ने महा 
केळं प्राकृत, त्यामधील तिसरा हा सर्ग आहे पहा.॥ १ ॥ 
या पकार श्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणे- 
शशासखत्री लेले व्यवककरकृत माकूतपद्यात्मक भापांतरांतील हा 
रघुराज्याभिपेक नामक तृतीय सगे समाप्त क्षाला असे. 


१ लज्जा, ९ इंद्र, ३ यक्षांत एक स्थळ असते (सभा), ४ इंग्राचे, ५ त्वगयुत्त. 
६ महावज़्रानें झालेल्या (जखमा), ७ इंद्रासही, ८ छत्रा, 


४० रघुवंश, 


सर्ग चवथा, 
क़, 

[श्ा.वि.] बापाने दिधळें स्वराज्य रघु तो पावोनि पूर्वीहुनी 

शोभ फार तडे दिठीपतनय क्षोणीवरी सद्ुणी; 

सायेकाळि हुताशन प्रतिदिनी तैजास सूयीचिया 

पावोनी विल्से; सुयोग्य दिसतो दृष्टांत त्याचा तया. १ 

वीर्रे्ठ दिळीपनंदून रघू मार्गे पित्याच्या स्वतां 

राज्यीं हा बसला, असे परिसतां राजे तई तत्वतां, 

संतापागि दिळीपकालि धुरपे, ती वाहुनी संप्रती 

झालासे भडका हृदीं नचि तई तो सोसवे त्यांभंती. २९ 
[व.ति.. इंड्रेध्वजोन्नाते विळोकुनि फार तोखी, 

भूमीवरीळ जन पावति जेवि देखा, 

तैसा नवोदय विलोकुनियां रघूचा 

सर्वांस हर्ष तव होय अपार साचा. १ 
[उ.जा.] स्वाधीन दोन्ही गर्जगामि तो कीं, एकेच काळी करि, बा, विलोकी, 

स्वपिठ्र्य सिंहासन त्यांत एक, दुजा प्रभावे रिपविर्गदेख. ९ 

[शा.वि.] तेजोमेडळू थोर देखुने तई वाटे जनां अंतरीं . 

छीलापब्मचि की सदेव विले जे 'इंदिरिचे करी, 

त्याचें छत्र करोने, तीच जणुं या संतोपित मानसे, 

सेवी ते रघुलळा अढश्य परि या चिन्हावरोनी दिसे. ५ 
[(उ.जा.] बंदी जनांच्या वदनांत पाही, बैसोनियां जाण सरसवती ही 

देवांश जाणूनिच कीं रघूसी, स्तुती यथार्थी करुनी उपौसी. १६ 

मन्वादिकांनींहि पुरातनांनीं ही भोगिली मान्य नराधिपांनी, 
तरी पती हा पहिलाच आहे, असी धरा त्या समजोनि राहे.७ 


कका कनान “०८ टक्‍्-->-““- >>. 


१ सूर्य हा प्रतिदिवर्ता अस्तमानीं आपलें तेज अभीस देतो असें पुराणमत आहे. 
२ रघूळा, ३.राजांप्रद, ४ ' इंद्रघ्वज सवुंद्रधनुष्य. प्राचीन काळीं इंद्रधनुष्य इ- 
टीस पडलें म्हणजे लोक आनंदोत्सव करीत. कारण, तद्दन हें पर्जन्यवष्टिद्वारा भावी 
सुभिक्षतेचं दर्शक होय, ५ तोपाप्रत. ६ गजासारिखें गमन ज्याचें व गजाच्या योगें ग- 
मन करणारा असा (रघ), ७ आपल्या बापाचे (सिंहासन), ८ शचुसमुदाय, ७ ल- 
केमीचे, १० सेविती झाली. 


2५% 6 


न. सद-टन 
द शिका 


सर्ग ४. ४९ 


[युज.] यथान्याय दंडी रघु स्वमजांते, झणूनी बहू आवडे तो तयांत; 
औतीतीषणही सोम्यही जो न देखा, पुसा दक्षिणेचाचि दे वायु लोकां.€ 
[शा.वि]. झाला सहुणयुक्त तो निजपित्यापेक्षां, प्रजा यास्तव 
त्याला त्याहुनि मानुनी करिति त्या सोत्साह त्याचा स्तव; 
पुष्पाहूनि फली रसालतरुच्या सोत्कंठ होती नर, 
यासाठीं न दिसे तयास बघतां दृष्टांत भूमीवर. ९ 
[उ.जा.] मळे बुरें हे जनि दोन पक्ष, नीतिज्ञ त्या दाखविती समक्ष, 
' _ त्यांतोनि आद्या रघु भूप घेई, त्यजी दुजा जाणुनि तो अपायी. १० 
[व.त्रि.]  भुंतस्थित प्रकट पांच गुणस्वभावे, 
त्यांचेहि ठंद तव रळधिस शीघ्र पावे; 
झाला नंबा नूप जणू हाणुनीच आतां 
आहे. नवीनपण सवाहि वस्तुजाता, १९ 
[श.वि) आल्हादा करितो ह्मणोनि झणती ' चंद्र ' प्रैजा इंदुला, 
तापा दे ह्णुनीच नांब “तपन ' प्रख्यात उष्णांशुळा; 
तैसें भूस्थितलोकरंजन करी हा भूपती, यास्तव 
ह 8 र डि २ 
राजा ही पदवी तयास दिधली, अन्वर्थ जी वास्तव. १९ 
[उ.ना.] विशाळ त्याचे बहु नेत्र होते, नसेचि तें भूपण त्या रधूर्त; 
नीत्यादि शास्त्रात्मकळोचनाने, सढाष्टिता मेळविळी तयानं. १९ 
[अ-भर.] पुरें स्वास्थ्य राज्यांत केलें रघूने, शरत्काळ ते पातळा स्वक्रमाने, 
जणू ती शरत्‌ राज्यलक्ष्मीच दूजी, तया पातली पंकजजी भूपिता जी. ९४ 
[उ,जा,] निरभ्र झाळें नभ ते दिशांस, तीन्नप्रतापहय झांकि त्यांत, 
त्यांतोनि तो एक असे रधूचा, दुजा प्रताप स्फुट त्या रवीचा. १५ 
वै]. महेंद्र त वॉर्षिक चाप आवरी, रघू तई गेत्रं धनुष्य घे करी, 
दोघे असे हे जनसोख्यकारक, क्रम रीती स्वकरांत कासुक, १६ 
[शि.]  सितांभोजेच्छत्र स्फुट विकच जी काशसुमने, 
, १ फार कडक नव्हे व फार सौम्यही नव्हे असा वायू. (हा दृश्रंत होय). २ 


पंचमहाभूतांचे, ३ प्रज्ञा ईदला चंत्र गणती ( अस्ता अन्वय ), ४ सूर्याला, ५ कमला- 
च्या योगानें जी भूषित ( शरतू व लक्ष्मी), ६ त्यांस ( दिशांत ), ७ इतर, ८ वपा- 


काळांतील, ७ जिंकणारे, १० पांढऱ्या कमळाला छत्र गणी, 
षद 


र डी 


४९ रघुवंश. 


गणी त्यांनीं देखा, विमल चवऱ्या तो कतु मने; 
अशा थाटात तो जरि करि रघूच्या परि तरी 
अपू्वी तच्छोभा अणुहि क्रतुळा येह न खरी. १७ 
[भुस.] रघूच्या प्रसन्नाननाला सुरेखा, शरत्काळिच्या चंद्रनिबाहि देखा, 
विलोकावया प्रीति दोघांहि साची, तइ जाहली तुल्य हो डोळसांची. (८ 
[शा.] हुसश्रेणी आणि शुभारविंदे, तोयें तेशी तारकांची हि दंदे, 
यांना मोठी स्वच्छता प्राप्त क्वाली, वाटे त्याच्या ती यशानेच आढी. १९ 
[शि.]  उसांच्या छायेला बपुनि, अठवोनी निरल्ता, 
कुमारावस्थेपासानि कृति रघूच्या बहुरसा; 
तई शॉलिक्षेत्रावननिरत नारी निनमुसे, 
रघूची सत्कीती गुणजैनित गाती अतिसुसें. ९० 
[उ.जा.] तेजास्व नक्षत्र अंगस्त्य नांवे, नभस्थली तं उदयास पावे, 
तेणे प्रसन्नत्व जलांस आठे, परी रधूचें उलटेंच झाले. 
इव] होतां रधूचा उदय स्वभावे, क्षोझास तहैरिसमाज पावे, 
आह्मा पराभूत करील हा कीं, असें तयांचे मन फार शोंकी. २१ 
[ख.] खांदे जाडे जयांना मद बहु चहुनी थोर औददत्य आलें, 
मोठीं तीर॑ नद्यांची थडक हणुने भे पाडण्या योग्य झाले, 
ऐसे जे माजलेले हष तंव रघुच्या देखुनी विक्रमार्ते, 
जाणों ठीळा तयाची धरुनि मानि शरत्काळि त्या दाविती त.१२ 
[ड.प.] तई सप्तपणीस्यदक्षोद्ववा ही, मदासारिखा गंध पुष्पास येई; 
न सोसाने हत्तीस जाणो रँधूच, मदरथाव सप्तरसथली होय त्यांचे.१३ 
नद्या आटल्या मार्ग वाळोनि गेले, असे त शरत्कालि होवोनि आले, 
जणूं या स्थितीनंचि तो काळ राया, करी भेरणा युडयात्रा कराया.९४ 


-रपाा-----::----------“_'_'__र्‍_''*"** 
ह. विकतित जीं काशपुष्पें त्यांना चवऱ्या गणी. २ हसांच्या पक्ती. 3 भाताची 
शेतें राखणाऱ्या ( नारी ). ४ गुणापासून झालेली. ५ अगस्ति नांवाचें नक्षत्र आहे, 
त्याचा उदय पर्जेन्यकाळाच्या अखेरीस होतो. तो झाला म्हणजे उदे स्वच्छ होतात 
अशी समजूत आहे. ६ एक जातीचा वृक्ष ( सातवण), ७ रघूचे हत्तीस असा अन्वय, 
८ नाकपुड्या दोन, गेड दोन, गुह्य एक, नेत्र दोन, मिळून सात स्थळांपासून (हत्तीचा) 
मदल्लाव होतो असें सांगितलें आहे. 


72 ८ ०५- 


सर्ग ४. ४२ 


[व.ति].  नीरीजनाविधि करी रघु तै हयांचा, 

होगे सुतोप बहु होय हुताशनाचा; 

ज्वाळात्मके निजकरें जणुं तो तयास, 

देई जयास तंव पावक राज्यास. २५ 
[शा.वि.] राज्यांतीळ समस्त दुर्ग, नगरे, प्रांतादि, हीं निर्भय , 

राहातील, अशी करोनि रघु ते राज्यव्यवस्था स्वयं; 

सददैयान्वित पडविधास सह तो घेवोनि रीन्यास रे, 

तेव्हां दिग्विजयार्थ वीर निघता झाला, प्रतापी त्वरं. २९६ 

द्धा नागरिका स्त्रिया उडविती लाह्या रघूच्या वरी, 

शुभ्रा मंगलकारका बहुपुखा पावोनियां अंतरी; 

दुग्धांभोधित मेईराद्रि फिरतां लाटा बहू 'चाठती, 

त्यांचे पांडुर बिंदु जेवि हरिच्या अंग्रावरी ऊडती. ९७ 
[व.ति.] प्राचीगैधहिपम तो रघुवीर राणा, 

आधीं करी, गमन पूर्वदिशेस जाणा; 

वार्ते ध्वजा फडफडा उडती सुवेगे, 

जाणो रिपूंस शिटकारि तर्येचि योग. र्ट 


[मा] रज रथगतिवेर्गे व्योमि गेळें तयाने, 
धैरणिपरि नभाला भासवीळे नुपार्ने, 
घनसमगजयोगे तेवि भूमीास, 
ग॒गरनसढश भूर्ष भागवीळे जनास. २९ 


[वं] प्रताप आधीं मग शब्द चाळा, पराग त्या मागुनि चाळुं लागला; 
रथादि त्या मागुनि चाळळें अपे, सेना चतुठयूह जणू तई दिसे.१० 


बाणी नी 


१ नीराजना म्हणून एक शांतिकर्म आहे त्याचा विधि, २ तो पावक (अभि), 
३ राजाप्रत जयास देरे असा अन्वय. ४ सुदैवाचा. ५ साहा प्रकारच्या ( सैन्यास ), 
६ राजा जात असतां त्यावर नागरिक शियांनीं लाया उधळांब्या असा भा'चार होता. 
७ क्षीरसमुद्रांत, ८ मंद्र पर्वत, विष्णूच्या. १० प्राचीनबहिनागक राजाप्रमाणे, प्रा- 
चीनबहींनें सर्व एथ्वी जिकिळी होती. ११ धुळीने गगन धरणीप्रमा्णें भातविलें, 
१२ भूमीला गरजांच्या योगानें गगन भासविळें, १३ चतुव्यूह म्हणजे चार व्यूहूच 
जींचे जणू झाळे अशी सेना, 


४४ रघुवंश. 


[शा.वि.] केळे निर्जलदेश सोदक तर्ये, नौताये ऐशा महा 

होत्या ज्या सरिता, तयांस सुतरा केल्या रधूने पहा; 

मैदाने रचिली बहू गहन जी होती अरण्ये तशी, 

कृत्ये शक्तिवरां अचाट विशुने केलीं तयाने अशीं. १९ 

गंगा शंभुशिरीं स्थिता तिस बळें पूवीडिधळा घेउनी 

गेला भूप भगीरथ, श्रुत असे ही गोष्ट साऱ्या जनी; 

तैसा संम्रति हा रधू निजरणीं इंद्रोहे वाखाणिला, 

शोे घेउनियां सवें बहुचमू पूर्वेस ने चालिला. २१९ 

केला तें फललाभ दुलेभ, कितीएकांप उत्पाटिलें, 

केळे भम्न कितीक शत्चतपती, ते नाहिते जाहले; 

जातांना पर्थि यापरी तुपतिनें केली रिपूंची स्थिती, 

रक्षांची करितो मदोत्कट करी मागीमधे ज्या रिती. ३३ 
[व.ति.] पूर्वेकडील विपैयांस अशा रितीने ग 

जिकोनि तो रघु पुढें विजयी त्वरेने, 

तीरा महोदधिचिया मग पावला की, 

तोलीवरश बहुत कष्णचि जे विठोकी. ३४ 
॥श्ा.वि.] जे कां ताठ तयां बळें उपटिलें तैं सिंधुवेगापरी, 

पाहोनी कितिएक भूपति यया घेती भया अंतरी; 


* अथवा ( याच अथोचा दुसरा कोक )-- 
”शि,वि.]  नौकातार्य महानदयया सुखतरा केल्या, तशी निभ 
मैदाने रचिळी वर्ने भयकरें तोडूनि तेणें स्वयें, 
केळे निजेळ देश ते जलभरे पूर्ण प्रभूने महा, 
ऐसी थोर विचित्न शक्ति रधुची होती, प्रभूता अहा! ३ 
१ नौकेनें तरण्याजोगें, २ सगर राजाचे साठ हजार पुत्र कपिळकोपार्ने दग्ध झाले, 
त्यांचा उद्घार मह्ापवित्र जी गंगा तिच्या उद्‌कस्पशीवांचून व्हावयाचा नाहीं, ही 
गोष्ट त्यांचा वंशज भगीरथ यास कळून त्यानें मोठा प्रयल करून शिव प्रसन्न कून 
त्याचे मस्तक गंगा होती तिळा भूलोकी आणून हिमालयप्रदेशापासून पूर्वेकडे येऊन 
सगरपुत्रांनी खणिलेल्या खांचेच्या वाटेने पाताळी कपिळाश्रमास गंगेला नेऊन पूर्व- 
जांचा उद्धार केळा अत्ते पुराणांत वाणलें आहे, ३ देशांस. ४ तालग्रक्षांच्या योगाने, 
५ नदीच्या वेगाप्रमाणे. ६ ह्या ( रघूला ). 


नचर 


7. ८ “णा पणी णा “कलल - 


सर्ग ४. ४५ 


नम्रसे अवलंबुनी नृपतिनीं टत्ती तिही वैतैसी, 

केळं रक्षण आपुळे, रघुहि तै संतोपळा मानसीं. १६ 
[व.ते.]. ज्यांचे असे समरसाधन आरमार, 

तो निकि वंगपैति देउाने खूप मार; 

भागीरथीतिळे तई रणरंगधीर 

बेटांमर्धे पुरि रू रणखांब वीर. 1 


[शा.वि.] आधीं ज्यां उपडोनि शेतकरि तो स्थापी पुन्हा सुस्थिर, 


धान्ये येउनि शालि त्या ठवति तत्पादावरी सादर, 

वँंगक्षोणिपतीस वीरमणि त्या शालीपरी दे स्थिती, 

आणोनी घनभार ते सुविनयें त्याच्या पर्दी अपिती. १७ 
[ए.] मदोत्कटकरी परी करुनि सेतु यत्ने महा, 

तरोनि कपिशानदी तरृपति पार गेला पहा; 

जया सुचवि उत्कलेश्वर त्ये पर्थ सत्वरी, 

चढाव चतुरंगेणीसह करी कळिंगीवरी, र्ट 
[वत] गंभीरवेदि करिंच्या शिरिं अंकुशात, 

हाणी जसा सबल माहुत तो स्वहाते; 

पैसा महेद्रॉगिरिच्या वरी तो प्रताप, 

दावी, रघू निजकरी 'चढवोनि चाप. १९ 
[मा] तेव बहु गजसेना मेळवोनी कलिंग, 

रघुवरि करि दृष्टी आयुधांची निजांगे; 

१ वैताप्रमाणे (पाण्याचा लोट आला म्हणज लवणे अशी ब्रत्ती). २ लढाऊ गलपर्ते. 

३ वँग म्ह० बैगाळ देश त्याचा पति म्ह राजा, ४ यांचा संबंध बेटाम्धे याशीं. 
५ पुरिता झाला. ६ या नांवाची नदी, ७ उत्कल हा« ओरिसाप्रांत, तेथील राजे यानी 
रधूळा अनुकूळ होऊन कलिंगदेशचे राजावर स्वारी करितांना ते त्याबरोबर गेले, 
हृक्लींचा नादैगैसरकार हाणून ओ प्रांत तोच पूर्वींचा कारिंगदेश होय अर्श म्हणतात. 
(यासच कोणी ओढ्या म्हणतात), ८ कळिंमदेशाचा राजा, ७ ग्रंभीखेदी म्हणून एक 
गजविशेष असतो. १० महेग्र मुणून एक पर्यंत आहे. प्रस्तुतचा ओरिसाप्रांत भाणि 
नार्दनसरकार नांवाचा प्रांत, यांपापून ता. गोडवण प्रातापर्यंत जी डॉंगरांची सांखळी 
आहे, तीच हा पर्वत होय असें ग्हणतात, ११ करिता झाला (या क्रियेस तो या क- 
त्यांचा अध्याहार करावा), 


क 


४६ 


[वति.] 


रघुवंश. 


सुरपंति निजपक्ष छेदण्या ये तयाते, व 
गिरि हणि दगडांनी, हाच दृष्टांत त्याते. ४० 


सोसोनि रष्टि निजवैरि कता शरांची, 
व्हां महेंद्र शिखरीं घनदाट साची, 
होवोनि मंगळजञळें अभिषिक्त हाते; 
जाणां वरी त्वरित तो विजयश्मिथेते. ४९ 


विख्यात श्र सरदार मधूपभोगा- 

साठींच सिड करुनी रमणीय जागा, 

तांबूलर्वेछिदाळि घेउनि मद्य पीती | 
ते शत्ठेकीतिसह, ज्यांस नसेच भीती ४९ 


[उ.जा.] कलिंगनाथास करोनि बंदी स्थापी पुन्हा त्या स्वपदी सुबुद्धी 


[व ति,] 


धमेज्ञ तो भूप हरी श्रियेला, पेरी न त्याच्या हरि मेदिनीठा. ४२९ 


तेथोनि भमिपति अब्धि तटातटाने 

तो दक्षिणेस रघु जाय तई सुखाने 

मार्गात ज्या निबिड पोर्षीळि दक्ष होते, 

झाले सुनम्र फळकार वश अहो ते. ४४ 


सेनेमधे सृपतिच्या मद्‌मत्त हस्ती 

जे चालतां करिति मांजुनी फार मस्ती, 

त्यांच्या रिरीं सुरभिदानजलौघ चाले 

तेणेकरोनि नपसेन्य सुगंधि झाले 

कांवेरिमीजि शिरळें जंव तत्र सारे 

त्याचा सुगंध तिजलागिंहि लागला रे, 

“स्वस्त्रीस अन्य तनुगंध कुठोनि आला !” 

शंका अशी उपजवी रघु सांगराळा ४५ 


४८. ह ताप 


१ इंद्र, २ “विख्यात सेनिक सहर्ष मधूपभोगासाठींच सिद्ध करुनी तव भूमिभागा? | 
असं पाठांतर, ४ मद्यपानासाठॉ, ४ विड्याच्या पानांत. ५ शत्रुकीतिसह मद्य पीती ' 
असा एथे सहोक्ति अलंकार आहे. ६ हरिता झाला, ७ “दयाळु त्याच्या न हरी धेरेला” । 
असें पाठांतर, < सुपाऱ्यांचीं झाडें, ७ कावेरी नांवाच्या नदीत, १० समुद्रास. | 


क न 
ब 


रप ल मास्क ८. 


सग 9. ४७ 


[मा]. मग मयगिरीच्या सक्चिधानी जिगीपु, 
रघु नृपति बळीधा वेउनी ये खेरेप, 
गहनवन मिऱ्यांचं जेथ हारीत पक्षी 
निरखुनि नृपसेनं ऊडती अंतरिक्षी. 8 
दुडद॒ड बलशाली धांवती शीघ्र घोडे, 
चरडुनि पदि झाले पीठ तै वेलदोडे 
तिथाने रज तयांचे वायुच्या थोर योगें, 
डनि करिवरांच्या मस्तकांलागि लागे; 
सहज गजमदा ये एलच्यांचा सुवास, 
अणिक रज तयांचे साह्य झाळठे तयास 
मग बहुतचि देखा त्या स्थळी आसपास, 
सतत अनिल्योगे चालिला तोचि वास! ४७ 
[शा.वि.] क्कोचे अहिवेष्टनंचि पडले जे चंद्नां, त्यांस रे, 
बांधीछे गज तेथ आवळुनियां कंठांतळे कांसरे, 
तोडीती पदबंधनास असले होते बली ते करी, 
कर्कोचांतिळ दोर तें न सरती, ते ताणिती त्यां जरी ! ४८ 
[उ.जा.] जातो जरी दलषिणदिग्विभागी, ये मंदता 'चंडगमैस्तिळागी 
जातां रघू तेथहि तत्मताप, असह्य दे पांड्ये तुपास ताप. ४९ 
[अम्न.] मिळे तार्मरपैर्णा समुद्रास जेथें, अती उत्तमें मौक्तिके होति तेथे; 
तयांतोनि उत्कृष्ट जीं पाणिदार, तया अपिती नम्न होवोनि फार, 
न होतींच तीं मौक्तिकें शुभ्रसाची, स्वकीर्तीच ती पांड्यभूपालकाची, 
अशा घेउनी तो कराला महीप पुढें चालता होय तेथूनि भूप.५० 
[हु.वि.] विमऴ चंदन ज्यावरि साजिरे, मैळ्य दुर नामक शेरे, 


$ मलय ह्मणून भरतखंडांत कर्नाटकाच्या दक्षिणभागी एक पवेत आहे तेथें उत्तम 
चंदना चीं झाडें आहेत. २ जिंकण्यास इच्छिणारा. ३ तीक्ष्ण आहेत वाण ज्याचे असा 
(रघु). ४ सूर्य. ५ पांड्य म्हणून एक देश आहे. तो हृ्ठीचे दिंडिगळ आणि तिनवली हे 
प्रांत (जिल्हे) मिळून असावा असें म्हणतात, हें दोन्ही प्रांत जावणकोरच्या राज्याच्या 
पूर्वैस आहेत. ६ ताम्रपर्णा या नांवाची नदी भरतखंडाचे दक्षिणस आहे. ती फार लहान 
आहे तरी मोत्यांच्या उत्पत्तीमुळें ही विशेष प्रथ्यात आहे. ७या नांवाचे पर्वेत. 


ह जं ल 


शट रघुवंश. 


युवति दिक्‌ विळसे जणुं दक्षिणा, कुच तिचेचि जयां प्रति हो गणां 
[उ.जा.] कामी निजस्त्रीकुचकुडूमलाचा जसा करी तो उपशोग साचा 
यथेच्छ तैसा उपभोग त्यांचा, करोनियां तो अधिप प्रजांचा 
[उ.ना.] सह्यार्य जो पर्वत थोर आहे, नितंब जाणा भितिचाच पाहे, 
समुद्ररूपी बहु भव्य वस्त्र, राहे दुरी सोडुनि ज्या विचित्र; 
स्त्रीच्या नितंबाप्राति वस्त्रहीना पती जप्ता आक्रमितो सुजाणा, 
तसा तया आक्रमुनी विशाळ, सेनेसंबे जाय तई नृपाळे.५ १॥६९ 


(्.] त्याची विस्तीण सेना बहुत पसरली पश्चिमेल्ागे जेव्हां, 
आशंका थोर जाली सकलहि जगतीवासि लोकांसि तेव्हां 
कौ पूर्वी जामदर्श्ये जळधि हटविला काकणांतील दूर, 
तो आतां संह्यशेलावाथे वरि जणुं ये, थेवुनी त्यास पूर. ५१ 
[शा.वि.] ऐसा दिग्विनयी बलाढ्य नृपती सेनेस घेऊन ये, 
तेव्हां केरेलंदेशवासति युवती भूषा त्यजीती भर्ये 
सेना घांवाति व बहू उडतसे धूळी तयांच्या शिरीं, 
जाणां भूपति हा गुलालचि तई भांगी तयांच्या भरी. ५१ 
वारा जो मुरळानदीवरुनियां वाहे, तर्ई॑ सत्वरी, 
रम्या केतकि'च्या फुलांतिळ रजा तो ऊडवी अंबरी 
वीरांच्या कवच्यावरी रघुचिया येवोनि तं खालती, 


प “ २२ पाण १. “लापशी शण पाटा“ वाण. 7५ “५« नट ८२. ->:>-““ 


१ दक्षिण दिशारूप जी श्ली तीचे (हवे मळय दुर पर्वत कुचच होत), २ करोनिया 
जाय असा अन्वग्र, ३ हे दोन कोक मिळून मृग्म आहे. त्यांतून प्रथम 'छोकांत मल 


ट्‌ भ्ड्न 


यालया 0 “व्य कलटन 


यददुरपर्वेतरूप स्तन जीचे अश्शी दक्षिण दिशारूप श्री व दुसऱ्या श्लोकांत सह्याद्रिरूष . 


नितंब जीचा व त्या नितंबावरून समुद्ररूप वसन दूर राहिळें अशी एथ्वीरूप री अशा 


रूपकांनीं संभोगळछूंगार ध्वनित झाला आहे. ४ परशुरामाने क्षत्रिय राजांत माहून ' 


सकल प्रथ्वी जिंकून ती ब्राह्मणाळा दान दिली. आणि आपणास राह्वायास जागा पा- । 


हिजे म्हणून समुद्रापासून ती घेतली, तेव्हां पूर्वी सण्याद्रिपयेत जें समुद्राचे पाणी होतें 
ते मागे जाऊन ज्ञी जमीन उघडी पडली, तोच कोंकण देश होय; अर्से पुराणांच्या 
आधारावरून म्हणतात, ती उघडी पडलेली जमीन प्रस्तुत रघूच्या सैन्याने महुन गेली 


म्हणून तें सेन्य दुसरा समुद्रच दिसळें असा कोकतात्पयीर्थ होय. ५ केरल हा देश : 


हृद्ठीचे कानडा कोचिन आणि घावणकोर हे प्रांत मिळून होता असें म्हणतात, (कोणी 
मळवार म्ह ० गोवे, कालिकोट इत्यादि यांस म्हणतात ) 


भ्र आवटे कनान 2. न्न 


मर... लन्ययेलवयेतण आवक क आळ्या कनळळे 


सर्ग ४. ४९ 


बैसे दाट, तया 'बुकाच जणुं हा ऐसे जनी मानिती. ५५ 
जेव्हां धांवति कान उंच करुनी धोडे रघूचे तवर, 
गात्राघात त्र बसोनि कवचा होती ध्वनी साजिरे; 
तेथे गुंदर राजतालि असती, वारे तयांना भे 
लागोनी ध्वांने होय, त्यास कवचध्वानीं तिहीं निकिलें. ५६ 
[श.] खर्जूरीला बांधले हत्ति पाही, कुंभा ज्यांच्या दांनसोगंध्य येई, 
पुन्षागाळा सोडुनी पदर्पदाठी त्यांच्या कुंभी गंधळोभच आठी.५७ 
[व.ति.]  *जो जामदरयमुनिच्या बहु याचनेने 
दे त्याजळा स्थळ,' असें वदती पुराणे, 
तो पाश्चिमेकडिळ राजमिपें नपास 
दे आणुनी कर समुद्र नमूने त्यास. ५्ट 
[उ,जा.] मृत्तेभदंतय्रण तेचि ज्याचे सुव्यक्त वणे स्फुट विक्रेमाचे, 
त्रिकूट ऐसा रघुराज याने केला जयस्तंभ तिथे तयाने, ५९ 
[श.] जिकायाला पर्शियानाम देश, जाता झाला पायमार्गे नरेश; 
जिंकू इच्छी इंद्रियसरांम पेरी, तः्वज्ञाने जेवि योगी बिचारी.६० 
% तेथीच्या यवनी जनास नखरा अत्यंत त्या दाविती, 


न 4५०. "८ 4५०५०५५ 


[श्रा.वि.] 


ना“ 


$ दृक्षविशेप. २ गदपुगंध, ३ पुनाग महणून एक सुगधि फुटाचे झाढ आहे. 
४ भ्रमरपक्ति, ५ जामद्म्य मुनि म्ह० परशुराम, था'च्या यांचनेवद्षन संमुभ्राने ताळा 
स्थळ दिलें. रधूला तर पाश्चात्य राजमिपाने फार नमून करभार आणून दिला म्हणून 
परशुरामापेक्षां रधूचा उत्कर्प ध्वानित झाळा. ६ माजलेल्या हत्तीच्या दातांचे वण, 
७ पराक्रमाचे, ८ हा लंकेजवळील प्रसिद्ध त्रिकूट पर्वेत नव्हे, तर दुराराच तीन छं- 
गांचा पर्वत होय. यावर सैन्यांतीळ हत्तींनी दैतप्रहमाम केल्यामुळें खांचा पडल्या गुणून 
तो रधूच्या जयाचा सूचक अशा जयस्तंभाप्रमा?्णेच झाला, जयस्तेभावर जगसनक शब्द 
खोदलेळे असतात, ९ अयस्तंभावर पराक्रमळेखाचे पट असतात, ते येथ गजदतकत 
चरण होत. १० पारसिक देशास जावयास पाण्यांतून जवळा मार्ग अस्ता, रघु 
स्थळमार्गीनंच गेला, याचे तात्पर्य जळ्यान निषिद्ध हे होय, असें माढिनाथाचे रीकेत, 
सुचविठे आहे. तिधुनदीच्या अतिनिकट जो पाणयाचा भाग त्याला प्राचीनफाळी 
'पारसिक' असें म्हणत होते असे गुणतात. तह्वासी लोकांसी पारत्तीक् असें गटे 
आहे. ११ इंद्रियसमुदायरूप शजू, * * ठोलेते यवनत्रिया मदभर भ्रलणंत त्या दाविती? 
असें पाठांतर, 


---“५--“४1* “८0५५५0४५४५ ५४॥0५५* ५ 00० पका न्न 


छि 


८ घण प म 
० - >.) डॉ 2240 कळ. म्य 
भह्ण नर 02 र“ करे प 


य 
र 
-"नाप-नर्‍स्न्त्ा 


डा नन जा 
1 आस्ता, 
-ऊ वि र च ब 
न पा नदर 27... व. द व 
न 
के ७ भु दटधिप का तीच 
याक वल्ळड् ळ ७ ल 


तट न्कापूरक- 
यच 


॥॥ ७१ 
1] 


मम ल टि 
- ळा -.,८-.८7..-< 
२ 7 मीही 


५८ 


[व.ति.] 


[शा.वि.] 


रधुवंश'. 


मद्योन्मत्तपर्णेचि रक्तवदनें त्यांचीं सदा दीसती; 
पद्मोछासकर प्रकाश रविचा सोसे न तो तोथदा, 

तेवी तन्मुखराक्तिमा रघुनूपा तो सोसवेना तदा. ६! 
पाश्रात्यक्षितिपाल तैं यवन ते सेना ह्यांची त्वरे 

घेवोनी समरांगणांत मिडळे मोठ्या बलाच्या भरे; 

झाळें फारचि धोर यु; धुरळा तेथें असा दाटला 

कीं तो सन्मुख शस्त्रशब्द्‌ सुचवी, जे 'हा रिपू आपला.'६९ 
श्मश्रू भेपुर ज्या शिरांस असती, त्यांना शरांच्या गणी 
वेगें छेदुनि तढशें सकल त आच्छादिली मेदिनी; 
मोठाल्या मधुमक्षिका अविरला ज्यांच्यावरी बैसती, 

तीं पोळी पसरोनि जेवि दिसते, तेवी दिसे ती क्षिती. ६३ 
जे बाकी उरले, तिहीं अपुलिया टोप्यांस काढोनियां, 
ठेवील चरणीं शिरांस रघुच्या, घेवोनि चित्ती भया; 

जे कां थोर उदारचित्त पुरुष क्षोणीवरी राहती, 
तत्कोपोपशमार्थ एकचि पुरे लीना मनानें नती. ६४ 
द्रासींचे सुविशाळ मेडप उभे होते बहू चांगले, 

तेथें उत्तमचर्मानेमित अशा तै आस्तरां घातलें; 

मोठाले रणशूर योध रघुचे बैसोनियां त्यांवरी, 

त्यांनीं युद्धसमुद्ठव श्रम मधु प्राशोनि केळे दुरी. ६५ 
आदित्य आत्मकिरणीं ऐथिवीरसाला 

हारावयास गमना करि उत्तरेला 

तेवीं स्वबाणनिकरीं नृप उत्तरास्थ 

जिकावया रघु धरी तिकडील पंथ. हश 
मार्गी चाळुनि फारकाळ रघुचे घोडे बहू भागले, 

एथे सिधुनदीतटाजवळच्या वाळूवरी लोळले; 

झाळे तें विगतश्रम, प्रकट ते ज्यां हाविळे केशर, 

त्यायोगें बहु रंगदार दिपतती त्यांचे तदा केपर. ७ 


१ मेघास, २ पश्चिमिकडील राजे. ३ भयंकर, ४ मुखांस. (एथ मुखशब्द छेदनास 
शोभत नाहीं म्हणून शिरशब्द योजिला), ५ भूमीच्या रसाळा, ६ मानेवरील केंस, 


-"च्ल्क््न्श्न्म्- 


सर्ग ४. ५९ 


इ.व.] हूणस्त्रियांच्या पतिशीं तयाने, जो आचरीला क्रम राजयानें, 
त्याच स्त्रियांच्या बहु ये कपोला फिक्कषेपणा, तोचि वदे तयोला. ६८ 

[श.वि.] राजे काबुळचे न सोसुं शकती वीर्यास त्याच्या रणीं, 

आले ते शरण क्षितीशरधुळा, भीती धरोनी मनी; 

अक्षोटाख्य तरस बद्ध गज जे त्यांनीं तझंला तयां 

केळे नभ्न, तसच नम्रपण ये काबूलच्या राजयां. ६९ 

त्यांची श्री बहुधा हयात्मक असे, तेव्हां असंख्यात ती 

घेवोनी विनय स्वतांच नुपती त्यालागि ते ऑपिती; 

ऐसे तें करभार थोर रघुछा काबूलचे पातले, 

तत्रापि शषितिपीलका न अणुही औदत्य आठे भळे. ७० 

अश्वांचे बळ घेउनी प्रबळ तो काबूलजेता पुढे, 

गौरीचा गुरु जो हिमाल्यगिरी त्याची चढे टेकड; 

तेव्हां धातुरने नभी उधळली, त्यांचीच जाणो नवी 

घाळीनी भरती हिमाद्रिशिखरे तो आणखी वाढवी. ७१ 
[ए.] तई पसरठे हिमालयगुहोदरी केसरी 

'चमूध्वनिस ऐकती, तरि न ते भिती अंतर; 

सैमानबळ 'ही असी हॅरिमनोगता भोर्वना, 

पुसे वळुनि पाहणे, सुःचावि त तयांचे सना. ७२९ 
[शा.वि.] जींहीं ममरशब्द भूजतरुंब्या पानांत होती बरे, 


भा शकी शण णा. 000 700 


१ हृिंदुस्थानाच्या उत्तरेस पंजाबराजवळ ख्रिस्तीशकाच्या पूर्वी ' सिथिअन * नांवाचे 
गौरवर्ण लोक राहत असत, त्यांस * हूण! असी सांज्ञा आहे. २ त्यांच्या कपोळाला 
फिक्वेपणा येण्याचे कारण अथात्‌ त्यांच्या पतीचा नाश होय, ५ अक्षोट नामक वृक्ष, 
प्राकृतांत त्यास 'अक्रोड' म्हणतात, ४ रघूला औद्धत्य म्हणजे गर्व आला नाहीं, गवे ' 
होण्याचे कारण असतांही त्यास गर्व झाला नाहीं असा भाव. ५ शिवाची स्त्री तिचा 
गुर ग्हु० घाप, दक्षप्रजापतीनं पक्ष केला तेव्हां त्याची कन्या सती हिचा अपमान 
शाल्यावरून तिनें यक्षकुंडांत उडी घाळून पुढें हिमालयाचे पोटीं आली अशी पुराणांत 
कथा आहे. ६ सिह. ७ आपल्या बरोबरीचे जिचे बळ अशी, ८ चगू. ५ सिंहाच्या 
मनांतील, * १० अभिप्राय, ११ समवलाला समबलापासून भय वाटत नाहीं असा 
मह्िनाथानें यांचा भावार्थ काढिला आहे. 


को क र 


५९ रघुवंश, 


तैसे कीचक रम्य शळ्द करिती ज्यांच्या वर्श साजिरे; 
गंगोतुंगतरंगसंग घडुनी 'जे शीतता पावले, 


ते आतां अनिळ क्षितीशरघुळा सेवावया ठागळे. ७१ 


[प]. नेमेरुतरु वाढले, निबिड त्यांचि हो सावली, 
सुगंधित शिलातळे हरिणनाभिनीं जाहली; 
: तथे स्थळ बसोनियां रघुसूपाचिया सैनिकी, 
विराम घडि घेउनी, त्वरित ते जहाले सुखी. ७४ 


[वं.] स्वतां सदा रात्रिस ज्या प्रकाशती, अशा वनीं त्या अपततीं वनस्पती, ' 


तेजे तयांची गजकंठशुंखली, बिबोनियां फार विचित्र शोभी; 
तेळाविणें दीपक तेचि सुंदर, त शोभती ते रघुच्या तळावर, 


पाहोनियां अड्ुत गोष्ट ही जना, उठेमनामाजि अशीच कल्पना.७५ . 


[शानवे.] सेनेचा तळ जं उठे, तव तिथे भ मिछ आठे तिही 

त॑ वन्यस्थळ मंडळीसह सुखे तै धुडिळें सवही; 

गेळीसे गॅलबंधने निघानियां जी देवदारुत्वचा, 

ती त्यांना अजमास नक्कि कळवी तें हच्षिच्या उंचिचा.७१६ 

तेथें जे गण पार्वतीये वसती, त्यांच्या सर्वे संगर 

झाळा बीरँशिरोळलामरघुचा अत्यंत घोरंदर; 

जेव्हां बाण व गोफणींतिळ शिळा, संघपे यांचा घडे, 

तेव्हां त्यांतुनि तत्क्षर्णी बहु रणीं तेजाळ अस्नी पडे, ७७ 
ति.) उत्पवसंकेताभिध खूप, वीर्यवशें झिकी गण भूप, 

कौतिस गाया किन्नर त्यानं, लावियळे तेव्हां नृपतीने. ७८ 
(व.] भेटी गणी आणविल्या अमूप, तैं एकमेका कळे स्वरूप, 


हिमाद्रिचे सार कळे रघूला, तैसे रघूर्चेहि कळे गिरीला. ७९ , 


[वि.त्रि] कोणा ढळे न असला नग कीतिरूप 
स्थापी हिमाल्यगिरीवरि तो महीप, 


बल कस्टा, 


१ एके जातोच पोकळ वेळू ज्यांत वारा शिरून शब्द होतो. ९ एक दृक्षविश्शेप, 
३ कस्तूरॉंनी, ४ गलबंधनाच्या योगानें, ५ पर्वतवाती, (गण ग्ह० समुदाय किरात : 


वगैरेचे), ६ वीराच्या मरतवांस भूपणभूत जो रघु. ७ उत्सवसंकेत या नांवाचे 
ठोकांचे गण, 


[शा.वि.] 


[व.ति.] 


सर्ग ४. 


. एग जणू बहुत लाजवि तो मनास 


केळासनामगिरिच्या, गमले जनास; 

कां कीं तैयास दरैकंधर उंच फेंकी, 

बंडूपरी सहज, जाणतसे त्रिळोकी; 

सेत्रत्य यारिति भिणोनि डिपद्रैणाळा, 

तो तै हिमाद्रिवरुनी नृप खालि आला. 

तो ठोहिताख्यतटिनी उतशानि आला, 
प्रपेज्योतिपाधिपति त मानि फार भ्याळा, 

कांपे जसे अगुरुचे तरु कांपती रे, 

ज्यां बांधिळे निजगजां रघुने नृवीरे. 

जेव्हां सत्वर धांवती रथ, तई जीं का उडाठा रज, 
झांके सर्थहि, दादिन स्फुट दिसे मेथांविना धोर जे; 
तही ज्यास न सोसवे क्षणभरी प्राग्ज्योतिपाधीश्वरा, 


तो सोशीळ कसा शुविग चमुचा हा अर्थ आहे खरा. 


ज्यांच्या बळे इतर शघुस जिंकि युडी, 
त्या भैत्तदंतिनिवहापह नम्रबुडी 

तो कामररूपपति इंद्रैविशेपवीयो 
तत्काळ त्या शरण ये रघुभूपवर्या. 


१: 


(१ 


कः 


ट्रे 


[वं] सुवर्णपीठी अधिंदेवता वसे, तसी रघूची पदकांति जी दिसे, 


सद्रशनपुष्पव्रज घेउनी भळा तो कामरूपाधिप पूजि त॑ तिळा. ४ 


५ झेळास पवताच्या मनास लाज़वी असा अन्वय, केळात पवताळा रावणानें उ- 
चठून झुगारिळें आणि कौपिरूप पवत अचळ पाहून त्याला (केळाताला) लाज शाली. 
फळास शुभ्र तसी कीतिह्ी शुभ्र होती. कीति भुभ्रवणे होय असा कविरांगेत आहे. 
२ कैलासास. ३ रावण, ४ तेथील (हिमाल्यांतीळ), ५ शचुगणाला, ६ हीचे भुतान 
आणि आसाम यांच्या पूर्वैमागास 'प्राग्ज्योतिप? ही संज्ञा होती व याच नांवाचे तेथे एक 
नगरही होतें. पांडवांच्या वेळेस या नगराचा राजा भगदत्त म्हणून होता. त्यानें की- 
रवपक्षास मिळून भारतीय युद्धांत मोठा पराक्रम दाखविला आहे. ७ आसामाच्या 
पश्चिमभागाचें नांव कामरूप आहे. एथील हत्ती फार उत्तम जातीचे असतात असें 
म्हणतात. ८ कामरूप देशचा राजा, % ऐंद्राहून विशेप वीय ज्याचें अश्या ( रघु रा- 
जाला), १० उत्तम रले द्ॉच फुलें लांच्या समुदायांनीं (पुजी), 


जट 


शि) 


| 
ह 
रै 
डर 
शि 


शी | 
॥॥,४.९ 
१.1. 
र्व 
“1 
१ 
11001: 
। 1) |!) 
गार्ह 
श्र 
४४१ 
1 ली 
रा 
3५ 
1 ६३१. 
1.01) 
| ११ 
र) ॥ 
1 1 
(1180801 
08 
री] 
* रणी: 
1 रा 


टे धरण्हा 2-2 


नउ. 1001... 


म्य 


३६2 ९०-०३: 


ककी. वक.” कक विक 


स्स 


रट. क ह 
पक्या: 
प 2८००-७० 25 
डी ळत ही.> व्ह 
र्य मका 
2 न्य 
2: ०-0 स णा 


2 & 
शभ 


णा वयीऱ्य 


ब्ष्ट रधुवश. 
दिशा अशा सव जिणोने तो स्वतां फिरे, रघू यद्वथधूलि तत्वतां 
बसे उडोनी नुपमीलिशेषरी, कां कीं नसे छत्र तई तयांवरी. <५ 
[वर्नत.]  सर्वरवदक्षिण असा मग दानशूर 
तो विश्वनित्‌ ह्मणानि यज्ञ करी नृवीर 
दानार्थ संग्रह असे जगि सज्जनाचा, 
दृष्टांत यास बहु शोभतसे धनाचा. ट्‌ 
[प्र] सुधी जे नृप रघुने पराभवीळे, ते सारे तेव सैवदशनास आले; 
यज्ञांती रघधुऱूपती सखा निजांचा सत्कारप्रकट महा करी तयांचा; 
त्यायोगें अधि अपुल्या पराभवाने झालेला त्यजिति बिपाद ते मनाने, 
आज्ञा दे मग नगराम्रती तयांत जाया तो विरहिवधूस भेटण्याते.<७ 
[ख.] शंखच्छत्रथ्वजाद्यारुतियुत असती चिन्हभूता सुरेखा 
पादददंही रधूच्या, सुचविति जाम ज्या सावेभोमत्व, रेखा, 
त्या पादीं आदराने नुपर्तिनि अपुल्या ठेविलें मस्तकात, 
"बं कां लोकां प्रसतादाविण कधिहि न बा मानवा प्राप्त होते; 
माला फुलका फुलांच्या शिरि विळसति ज्या भूमिपाळवरजांच्या, 
पुष्पांपासोने धारा प्डति रसयुता पादयुग्मीं रजांच्या, 
त्यायोगें अंगुळीळा बहुताचि रघुच्या गौरवणेत्व आलें, 
आज्ञा घेवोनि तेव्हां नरपति अवघे स्वस्वगेहापत गेले. ८८ 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पार्वेती, 
गांव यंबक हे, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्यानें ज॑ रघुवंशनामक महाकाव्य प्रयत्ने मह! 
केले प्राकृत, त्यामधील चबथा हा सर्ग आहे पहा. ॥ !॥ 
या प्रकारे श्रीकालिदासकृत रघुवबंशनामक महाकाव्याच्या गणे- 
शशासखत्री लेले ञ्यंबककरकृत माकुतप्यात्मक भापांतरांतील हा 
रघुदिग्थिजयनामक चतुर्थ सर्ग समाप्त झाला असे. 


त ॅकश्‌ंबशऑ्शशिशशिबलाबाशाखयाआआआााबयाययआयााबबाबाबाजजजज्.््लबहळााळाकावामावडावामाकाडतडडम डावया 


१ राजांच्या मुकुटाप्रांवर, २ मुकुटांवर, ५ सवैस्व आहे दक्षिणा ज्यांत असा (यह). 
४ या नांवाचा यज्ञ आहे, त्यांत सवैस्वाचें दान करावें लागतें, ५ यज्ञदर्शनास, ६ वि- 
रह्यक्त ज्या स्रिया त्यांस, ७ पादहद, 


सग ५. ५५ 


सर्ग पांचवा. 
श्होक, 


[शा.वि.] मोठा विश्वॅजिदाख्य याग रघुंग केला महाशक्तिने, 


सपैस्व क्रतुसांगताथे दिधले त ब्राह्मणाकारणे; 
कौत्साख्य हिजमुख्य, योग्य हृदर्यी ज्याच्या वप्ते वासना, 
तो आला, वरंतंतुशिण्य गुरुची मागावया दक्षिणा. १ 


[ल्.] भांडे सोन्यारुप्यांचे जवळ नचि असे एकही भूपतीच्या, 


यासाठी घाळुनीयां विमल जळ फुलें भाजनीं मरत्तिकेच्या, 
ऐशा अर्ध्या करोनी अतिथिस पुजणे, हेंचि ज्या थोर वाटे, 
सामोरे आदरें तो नपति झटकरी येउनी त्यास भेटे, ९ 


[३व.] देवूनियां आसन भूपतीने, त्या पुजिळं सत्वर सन्मतीने, 


[ल] 


जोडोनि त्यानंतर तो स्वपाणी, बोळे तयालािं मनोज्ञ बाणी. १ 
“मंत्र्रष्टः्यां मुनींच्या गणि बुध गणिती ज्यास मुख्य प्रभावे, 
तूझा तो श्रेष्ठ, कौला, गुरु कुशळ असे कीं, मला तै वदावे; 
सूर्यीपासोनि लोकांप्रति जगति नप प्राप्त चैतन्य होतें, 

तैसें ज्यापासुनीयां तुज विशद अते ज्ञान झाळें, अहो, ते. ४ 


कायावाचामनांनीं श्रमनिरत सदा होउनी त्वदुरूनं, 

हारी अ इंद्रधेयी, त्रिविर्धे तप असते सांचवीळे सुधीर्ने, 

नाना विधोपसर्ग प्रकट जगति जे होति, तीही तयांचा 

नाहीं ना नाश होत ! स्फुट मजजवळी सांग बत्तांत त्यांचा, ५ 


आळीं बांधोनि यल, निजसुतसम जो वाढबीला श्रगाने, 
ज्याची छाया प्रभरता बहुतसुख करी, दूरि लोकश्रमान, 
ऐसा तो आश्रमींचा तरुगण तुमच्या वातवन्ह्यादिकांनी, 
नाही ना नष्ट झाला! तरैकुशळ मला ऐकुंदे आजि कानी. ९ 


र्‍पयापायााप शरीर ण? पणा 


ट्ट टक त 0202 


१ विश्वजित या नांवाचा यज्ञ आहे; त्यांत यजमानाला सर्वस्थारचे वान करावे ठा- 
गते. २ वरतंतु नांवाचा एक त्रापि होता त्याचा श्रिष्य हणजे विद्याथी अता (पौत्स), 
३ हें संबोधन. ४ तीन प्रकारचें ( तप ), ५ तपाचा, ६ लोकांच्या श्रमात ( दुर 
नेतो ) असा अन्वय, ७ दृक्षांचे कुशल, 


क - 


न 
1 200 म्य सा ना ऱ् 
कहेअ मक सह ककल 0 शह लर 
व्र डू -] ट् 


“णा 
स्स 


टक क्य 
र प्या 
क व्क 053 


ना न््य्ता-स- टळत 


_- -टयायपप प" "यील णच स्वप 
न्याय 
त ना 


ठी >: 'ोष्न' 
3 
> ट्ट 


५६ 
[शा.वि] 


[षा] 


[शा.वि.] 


रघुवंश. 


कर्माठा उपयुक्त फार असती, ते दर्भ जीं भक्षिती, 
तत्रापि हिज ज्यांस रे न कधिही प्रेमामुळे हांकिती, 
ज्यांची लोळति नाभि मुनिचिया नाळेंहि अंकांवरी, 
ऐशी बा चिमणी पिलीं हरिणिचीं आहेत, कीं तीं बरी £ ७ 
ज्यांच्या यागं प्रत्यही ह्लान होते, साधे नेणे तर्पणादी, अहो, तें, 
ज्यांच्या कांठी धान्य पष्ठांश राहे, तो कीं तीथंत्रात निबाध आहे! 
नीवारादिक धान्य भक्ष्य तुमर्चे राहे सदा आश्रमी 
ज्याचा भाग मिळोनि तृप्त बरवे होताति मार्गेश्रमी, 
गांवांतील गुरें न, कोत्स, पडती येवोनि कीं त्यावरी, 
कोंडा खाउनि धान्य भक्षणरुची होते जयां अंतरी ! ९ 
सर्वाही उपकारकारक असा जो कां हितीयाश्रम, 
तुझी संप्रति योग्यता दिसतसे, त्याचा धराया क्रम, 
ज्याने प्रोतमने तुला शिकविल्या, विद्या समस्ता यया, 
त्यांने सांग मला तुला दिधलि कीं आज्ञा ग्रेहीं जावया? १० 


बापा केवळ आगमौचि तुझिया तृप्ती न माझ्या मना, 

सांगावें मज काहि कार्य, असि हे आहे मला वासना; 

आज्ञा लहुरुची ह्मॅणोनि, अथवा, तूंचि स्वतां होउनी 
आलासी! वद्‌ रे खरे, मम समाचारास रानांतुनी.' १९ 


[शा.वि.]ऐसे फार उदार भाषण, तरी 'निट्रव्य हा' हे अस्ते 


त्यांचे स्रन्मयपात्र देखुनि तया आठ कळा मानसे 
: आतां कोठुनि कार्यसिश्टि अपुली £' चितूनियां हे मर्नी, 
देई उत्तर राजयाप्रति असें, तो कोत्सनामा मुनी १९ 


“आहे सवाहि आमुच कुशळबा ! संभाळ तूं भूमिचा 

न्यायाने करितां उपद्रव जना होईल रे कोठचा£ 

सूर्याचा पडतां प्रकाश एथिवीष्ष्ठावरी, भूपते, 

दृष्टीला अडबी, तमिस्त असळे बांधील कोठून ते. १२ 


१ साधते, ९ हें संबोधन, २ गरहस्थाश्रम, ४ ' गरही व्हावया ' असे पाठांतर, 
यापक्षीं गृहस्थाश्रमी व्हावया अशा अथे, ५ अंधकार. 


पकी श- 0णा मी 10 


क दक अ णणणीापप्ु-्यस््ाचा समन "णा. “शा "य 


दट. -- उ. 
र 


सर्ग ५. ६७ 


पूज्यांचा बहुमान हो तव कुलाचार, शितीशा, असे, 
भक्ती ही तव पूर्वजांहुनि तुझी मातें विशेपा दिसे, 
आलों मी तुजपार्शि जाण भठत्याकाळीं करूं याचना, 
या हेतुस्तव मात्र खेद, सृपते, होतो मदीया मना ! १४ 
[व.ति.]  सत्पार्ज्रि अपुंन धना तनुमात्र शेप, 
तू शोभसी नृपवरा, अजि बा विशेप; 
काढून घेति कुणबी जंव धान्य सॉरे, 
तें ठोबमात्र उरते. दिससी तसा रे! १६ 
[शा.वि.] भूपा, तूं अजि सावभौम असतां, निद्रेव्यता पातली 
झाली ती मखहेतुनेचि, ह्मणुनी शोझे बहू चांगली ! 
छृब्ीहून विशेप योग्य झणती, बा इंदुची क्षीणता, 
पयार्य अस्रुता पिवोनि हेरिखा नै पावती देवता. १६ 
भूपा स्वस्ति असतो अतां तुज बरे! जावोनि अन्यस्थठी, 
पाहातो भरि बा मिळेल, गुरुला जी दक्षिणा कालपिली, 
ज्याच्या पोटि नसे जलांश अणुही, ऐशा शरत्कालिका 
मेवा चातक याचिना, जरि बहू तृष्णात आहे निका!'' १७ 
[व.ति.]  बोठूनियां मुनि अंस, जंव जाउं लागे, 
तो त्या निपेध कारे भूपति भक्तियोग, 
५ सांगे, तुझ्या गुरुप कांय कितीक देणे ? 
ऐसे क्रपीस पुसळें तेव भूपतीर्ने. र्ट 
[उ.जा.] मोळ्या व्यथें उत्कट याग केळा, तरी न ज्या अल्पहि गर्व झाला, 
वणीश्रमा वागवि जो यथाथ, त्याहा वदे कोत्सहि प्रस्तुताथ, १९ 
“ समाप्त झाल्यावर सवे विद्या, म्या प्रार्थिळा तै गुरु नम्रथुध्या, 
कीं “दक्षिणा कांहितरी गुरूजी, द्यावी असे वाटतसे, मला जी;' 
गुरू मळा यावर काय बोळे, 'बाबा, तुवां सेवन फार केले, 


टल. नन>>->-< 


१ पाला वगेरे तोडून बाकी जॅ रहाते त्यास ठोंब हाणतात, ९ चंद्राला सोळा 
कला आहेत, त्यांत कृष्णपक्षीं पहिळी कला अमि, दुसरी सूर, तिसरी विश्वेदेव, अशा 
क्रमानें वेगळेवेगळे देव पान करितात, तेव्हा त्याचा क्षय होतो, अर्से पुराणांत वाणिलें 
आहे, ३ काय पदार्थ पाहिजे व तो किती पाहिजे ते सांग, 

९ 


५ रघुवंश. 


भक्ती तुझी ळेत्रिमशून्य वत्सा, ती दक्षिणेहून विशेप कोत्सा.'२० 
तथापि म्या आग्रह फार केला, तेणें गुरूला बहु कोप आला, 
दारिद्य माझें न गणी मनांत, कोपाचिया बोलतसे भरांत, 
' चौदाचि विद्या गणिती भनांत, तूर्त मियां त्या दिधल्या समस्त; 
रे दक्षिणेचीच घमंड मोठी आहे, तरी दे तितुक्‍्याच कोटी !'९९ 
[शा.वि.] आलो एथ नृपा, परंतु तव ह्या हातांतल्या भाजने 
नांवाचाचि वसुंधरेश अससी, हें जाणिले म्या मने; 
माते जे धन पाहिजे तृपवरा ते तो. नसे थोडके, 
तेणें भीडहि घालणें तुज, मळा वाटे न आतां निके.” ९२ 
[स्वा.)] पापबुद्धि अगदीं नचि ज्याला, कांतिनं अणु उणा न विधूळा, 
तो असे वचन विप्रवरोक्त ऐकुनी वदतसे दविजभक्त. ९३ 
[शानवे.] *“' सु्च्छाळ, श्रृतिपारग, द्विज असा गुवर्थ मागावया, 
आला जो रघुमंदिरीं न कवडी तेथे मिळाली तया, 
तेव्हां अन्य वदान्य धुडित असे, तो संप्रती !' यापरी, 
माझी नूतन ही न कोत्स पसरो, दुप्कीर्ति एथ्वीभरी. २९४ 
आतां हित्रिदिनावधी तव धनासाठी द्िभेंद्रा, स्वता 
जातों यत्न करावया निरलस क्षोणीवरी तत्वतां, 
यासाठी मम निर्मलीं तुखकरीं त्रेतागृहाभ्यंतरी 
चौथ्या अमिपरी निवास करि बा, थेईन मी जोवरी.” २५ 
[शि.] प्रतिज्ञा हे सल्या परिसुनि रधूची हिजवरें, 
वदे हर्ष भूपाप्रति नूपवरा तो 'बहु बरे 
नसे एथ्वीमाजी अणुहि घन हे जाणुनि मनी, 
हराया ते इच्छी, रघुतृूप कुबेरांजवळुनी. २४ 


१ निष्कपट. २९ गुरूला देय जो अर्थ तो, ३ दाता. ४ दक्षिणाभ्न, गाहपत्याम्ि, 
आणि आहेबनीयाभि मिळून तीन अभि अभिहोच्याच्या घरांत असतात. त्या तीन अभि . 
मिळून न्नेता अशी संक्षा आहे. त्यांच्या स्थानाला भेतागार असें मणतात. चौथ्या 
अमीप्रमाणे तूं थोडा काळ माझ्या घरी रहा म्हणून राजानें कौत्सास हटले, एणेकरून ' 
अभीप्रमाणें तो तेजस्वी पूज्य आणि कल्याणकारक होता असें सूचित झालें. ५ कुवर . 
हा धनाचा त्वामी आहे म्हणून त्याजपासून धन आणण्याचा राजाचा बेत होता. 


दन जा नाज. 


पर्गे ५. ९९ 


[शा.वि.]. मेत्रप्नोक्षणयोग सन्मुनिवसिष्ठाचा जहाळा अया, 
तेणें वायुवशै जसी जलघरा ये, तोवि शक्ती तया, 
या हेतुस्तव जो जठी, स्थाळू, नभी सर्वेत्र अव्याहत 
चाळ, यापारे भव्य सुंदर असता होता, रघूचा रथ. २७ 
[उ.जा.] स्थापोनि संपूर्ण निजास्त्रभार, केला रवूंने रथ सिद्ध थोर, 
प्रदीपकाठी नृपती विशुद्ध आरूढला त्यांत रघू भबुझ, 
[उ.व.] वसे रघूच्यामधि धैय खूप, गणी कुबेरापस्राहि अश्प भूप; 
““जिकोनि त्या आणिन अर्थ थोर,'' रथी निजे चितुनि हे नूवीर.९८ 
[शा.] प्रातःकाठी भूप जाया निघाला, ऐका तेव्हां जो चमत्कार झाला, 
कोशागारी आसती जे नियुक्त, येवोनी त्या सांगती चित्रयुक्त; 
“कोशागारी जाहली स्वणेडृष्टी, गेल्या रात्रीं पाहिली जी स्वद्ष्टी,” 
सांगोनी हे दाविली ते तूपाठा, पाहोनीयां तोहि साश्रय झाळा. २९ 
[उर्‍जा.] ज्याचेवरी चाळुनि जावयाचा होता विचार क्षितिपाठकाचा, 
तया कुबेरंचि सुवणेराशी विळे, असे हे रघुराजयाशीं; 
वज जसे खंडित मेरुखंड, तसेचि हे शोभति ते प्रचंड, 
कोत्सास तें सर्वहि दान केळे, न थोडकेंही निजगेहि नेलं, १० 


[शा.वि.] जं का देय गुरूस त्यास तिळही जास्ती न घे याचक, 
मागे त्याहुनि फार देई असला दाता धरानायक; 
साऱ्या भूमितळीं विलक्षण असी त्यांची कती देखुनी, 
केळी त स्तुति फार विस्मितपण, साकेतवातीननीं, १९ 
[खस]. पेटारे मोठमोठे भराने, नरपतती आंत घालोनि तोडे, 
केळे तेव्हां रवाना झटकरि विभुनं शेकडो उंट धोडे, 
कोत्साच्या पादपक्मीं मग बहु लवुनी, ठेविळें मस्तकात, 
त्याते हाते क्रपीही उठवुनि, करिता होय या भापणार्ते. १२९ 


शव] *'सद्दर्मे भनपालनास करितो, भूमीपती जो तया 
देते वांडित अथ भू, नचि असे आश्चर्थ गोष्टींत या, 
स्वगोतोहि दुहोनि अर्थ हरणे, जो धारिळा मानसे 


प्पट कर्मात 
| 


३ नेमलेले (कामगार), ४ अयोथ्यावासी. 


कान्ट 0० “तण 


$ रथाला, ९ जामदारण्यान्यांत 


१० रपुवंरा. 


ऐशी शक्ति अंचितनीय, नुपते, तूझ्याच ठायी वसे. ११ 
भूपाळा, अनुकूळ सर्वे तुजळा आहे, हणोनी स्वतां 
व्हावे प्राप्त तुला, असं नचि दिसे माते, नपा, पाहतां; 
होवो पुत्र गुणी तुझ्यासम तुला सन्मान्य ठोकांमधीं, 
जैसा तूं तुझिया पित्यास, नृपते, झाळासि बापा सुधी.” १४ 
[इ.व.] % देवोनि आशीर्वचनास यापरी, तो कोत्स गेळा वरतंतुच्या धरी, 
प्रकाश जीवा रविळब्ध कीं जसा,तळब्य राजा सुत होयत तसा. १५ 
[शा.वि.] सत्पुत्र प्रसवे नृपोळभहिपी बाही मुहूती तदा, 
तेजःपुंज कुमारतुल्य तंव त्या पाहोनि, पावे सुंदा, 
बह्म्याचें अमिधान आणुनि मनीं, भमीपती निश्चये, 
पुत्राचे अपुल्याहि तैचि ' अज ' ह ते नाम ठेवी स्वये. २६ 
[इ.व.] तै रूप, ती आळति, तेंचि तेज, सौंदर्य त, वीर्य तर्सेचि ओज, 
जे भे पित्यांचे असती मरस्त, शिशूंत आळे गुण ते समस्त; 
[व.] दीपावरी दीपक अन्य लावितां, समान दोन्ही दिसती स्वभावतां, 
तैसेचि या बापसुतांत अंतर, असेचिना पंडित हो अणूमर. १७ 


[शा.बि.] विद्या तो शिकला समस्त, वरि ये कांती नवी यौवन, 
यासाठी धरि काम त्या रधुसुती ते राज्यलक्ष्मी मन 
कन्या फार मिडस्थ पित्ननुमती वांडी वराया जशी, 
लक्ष्मीही वरणाथ त्यास रघुची आज्ञा अपेक्षी तशी. १८ 


[उ.जा.] विर्दभराजास सुरूपखाणी, स्वता असे इंदुमती हणोनी, 
स्वयंवराचा करि थाट मोठा, तो भोज ज्याच्या न धनास तोटा; 


* अथवा ( वरील अर्थाचाच दुसरा कोोक.)-- 

[शात] आशीवाद असा सतुश्‍हृदयें, देवोनियां भूपुर 

गेला तेथुनि्यां स्वकीय गुरुच्या तो आश्रमा सत्वर; 

सूयोपासुनियां प्रकाश मिळतो या जीवळलोकां जसा, 

कौत्सापासुनि पुतरलाभ रघुला तैं शीघ्र झाला तसा. १५ 

१ राणी, २९ ब्रह्मदेव हा ज्या मुहूर्ताची देवता तो ब्राह्म म्हणजे अभिजित. ३ पडान- 

मनासारखा, ४ हपी, ५ अज हे ब्रह्मदेवाचे नांव आहे. ६ इच्छा. राज्यल्षेमी इच्छा घरी. 
७ पित्याची अनुमती. ८ विदर्भ म्ह० हीचे वराड होय, त्याचा राजा, ७ बहीण, 


1 
प 
॥ 


[ह] 


[शा.वि,| 


य ॅऑऑऑशशशवशशशशशााि््् म अशा 


सर्ग ५. ६९ 


पाहोनियां आप्त पुरूष एक, जो बुद्धिमान कार्यपटरहे देख, 
आणावयासराठि अजास त्यानं रघूकडे पाठविला नूपानॅ. १९ 
संबंध झाश्य आहे, निजसुतहि तसा योग्य लमनास झाला, 
या दोहींचा विचार शितिपति रघुर्न, आणुनीयां मनाला, 
हत्ती घोडे पदाती रथ अशि सह त्या थोर देऊाने सेना, 
भोजाचे राजधानीप्रति निजतनुजा शीघ्र केळे रवाना. 8० 
राहोत्या भव्य डेरे रंभुनृपतनयासाठि ने सिड केळे, 
तेथें सामंतभूमीपाति परिपरिच्या भेटि घेऊनि आले, 
त्यांनीं नानोपचारां रचुनि, तिथतिथें पिद्धता सव केळी, 
तीही रानींहि बागापरि पटसदर्ने राजभोंगाईह झाली. ४१ 
मागी चाळुनि फार सूनु रघुचा थे नर्मदेच्या तरटी, 
जथे शीतळ नक्तमाठतरुंची छाया अपे गोमटी; 
वाराही बरवा असे बहुत ते विश्रांविजाग स्थळ, 
झाळं आंत झणोनि तेथ अज दे, त॑ लष्कराचा तळ, ४९ 
पाण्याच्या वरती मििंद उडती पाहूनि त्यां अंतरी, 
बाटे की, मदमत्त हत्ति शिरळा आहे जलाभ्यंतरी; 
त वन्य हिरव ये खराच हुसळी माराने बाहेर की, 
ज्याच्या मस्तकिची धुपून असकी गेळी मदाची जिकी. ४९ 
घातूंचा तंव वर्ण सर्व धुपुनी गेळा जळे तो जरी, 
दांताना दिप्ती उभ्या बहुनिळ्या सेथाहि नानापरी; 
झाळे बोथट धांसुनी ढढ शिळा ते हो अशा हेतुने, 
खेळे टक्कर क्रक्षवद्विरिच हा हे तर्किळें १ जने ४४ 
फंकी दूर पळांत आंखुड करी शुंडा, तियेने हणी 
लाटांते, ध्वनिही भयंकर करी तीराकडे पाहुनी; 
जाणी बंधन तोडण्यास्तवचि ह्या मोव्या प्रयत्ना करी, 
ऐसा संभरमयुक्त शोभत असे पाण्यामर्धे तो वैरी. ४१५६ 
शेवाळे ढकली, उरेंचि, गज तो 'पोहे, करोनी बळा, 


> 2: 40८८- “--_"--- 


१ रघुराजपु्नासाठी, २ दमलें (लष्कर). ३ अमर, ४ हत्ती (पाहेर ये), ५ क 
बानू नांवाचा पवत, ६ हत्ती, ७ पोहायास लागे ( बळा करोनी ), 


र 


रधुवंश, 


पाणी फार खळाळुनी अधिच तो लोंढा तटा लागला; 
त्यामागोनि महागिरीद्र उपमा साजे जयाला खरी, 
तो मोठा मदमत्त कुंजर जवे आला तटाच्या वरी. ४६ 


[उ.जा.]गेळा लयाला मढ एकल्याचा, जठावगाहें क्षणमात्र सांचा, 


[शा.वि.] 


[ख.] 


पाहे जई तो गज पाळलेले, पुन्हा शिरीं थोर मदीध चाळे. ४७ 


येतो मादक वास पुंदर जसा, सैप्तच्छदाच्या चिका, 

तैसा वन्यकरींद्रमस्तकगत! त्या येइ दानोदैका; 

तो हुंगोनि असह्य शूपातिकरी मार्गे पळूं लागले, 

केले यत्न सुतीक्ष्ण हस्तिपगणे, कांहीं न ते चाळे, ४८ 
घोडे तोड़नि पायबंद पळती सेंत्रास दाही दिशा, 

चार्के आंखाहे भम होउाने रथां आली बहू दुदशा, 
सेनानायक सर्व धांवति जवे रक्षावया स्त्रीजना, 

केली यापरि धामधूमं करिने, जो काह ऐकेचि ना. ४९ 
आलो धांवानि मोहरा करुनि, तै ' रानांतल्या हततिळा 

भपे मारु नये,' अस्ता नृपसुते शास्त्राथ हो ऐकिला 

मागे मात्र सरो, परंतु न मरो, हे चित्ति आणोनियां, 

दोरी फार न ओढितां हळु हणी बाणा शिरीं त्याविया.५० 


बाणाचा स्पर्श होतां वनकरि अपुल्या हस्तिदेहास टाकी, 
त्याकाळी सरवसेना स्तिमित निरखुनी होय रेवातटाकीं; 


तेजाचे मंडळाने जणं चहेकडुनी वेढिलासे क्षणांत, 


[शा.वि.] 


भव्या दिग्या वपूळा रुचिरतर अशा पावला तो नभांत, ५१ 


तेव्हां तो निजशक्तिने सुकसुर्मे कल्पद्रूमाची बरी 

आणोनीं निमिषामधे करितसे बरष्टी अजाचे शिरी, 

बोळे ते हृदयावरी सुरुचिरा तद्दंतकांती पडे, 

मोत्यांचे रमणीय हारचि नवे ते भासती रोकडे. ५२९ 
“ ओढत्यावरुनी मतंगँमुनिने मार्त पुरा शापिलें, 


१ सप्तऊद नांवाचे झाडाच्या चिकाला, ९ मद्षोदकाळा. ३ राजाचे हत्ती 
४ भययुक्त,. ५ “ ये आंगाबर चालनी संजव तें ? अते पाठांतर, ६ मतंग या नां- 
पाचा मुनि होता 


राग ५. इर 


तेणें मत्तमतंगजत्व मजला तत्काळ बा पातले 

माझें नांव अजा, ' प्रियंवद ' असे, गंधर्षराजा पिता, 
विख्यात प्रियदर्शनार्य सकला ज्या मानिती देवता. ५३ 
तेव्हां पाय धरोनियां सविनर्य म्या प्राथिला तो गनी, 
क्रोधा टाकुनि पावला नुपसुता, सेहाद्रेतेला मनी 

पाण्याला जारिं ताप येई, तरि तो अभ्यातपानेंचि 'थे 
आहे शीतळ वस्तुतां प्रकुतिने ते जाणती ज्ञानिये, ५४ 


[प.] 'हृक्ष्वाकुश्षितिपतिच्या कुळांत देख, होई प्रकट अजाख्य भप एक, 
तो कुंभस्थळ करिल प्रभिन्न जेव्हां, बाणाने, निजवपु पावशील तेव्हां, 
ऐसा तो करुणमन निधी तपाचा, उच्छाप| मुनि मज दे अमोघ वाचा, 
ऐसा मी मुनिवचनें गजत्व लाहे, आणी या, मनुजपंते, वनांत राहे.५५ 

[शा.वि.] तेव्हांपापानि वाट पाहत अपरे, राजा, तुझी सर्वदा, 


[व,ति.] 


[शा.वि,] 


विहेहबब 


शापोन्मुक्त करोनियां मज तुवां बा पाववील मुदी, 

आतां प्रत्युपकार मी न वहिला केला तरी सांग रे, 

झाळी जे रवपदोपळळिध मजला ती व्यर्थ नोहे बरे! ५६ 
संमोहंनाख्य मम अस्त्र विचित्र आहे, 

गंधर्वदेवतकमंत्रसमेत घे हँ, 

हत्या घडे न रिपुची, विजयाप्ति होते 

बा प्रेरित्यास, अशि शक्ति सख्या धरी तै. ५७ 
संकोचा न घरी मनांत, सखया, जे ताडिळें ती दया 

त्वां केळी, अणमात्रही नचि असे संदेह गोष्टींत या; 

आतां मी कर जोडुनी करित त्वत्माथना आदरे, 

मांत निष्ठुर होउनी झणुंनको, ' नाहीं ' अस्ते आज रे. ५८ 
: घेता बरे, ' हणुनि यापरि राजपुत्र, 

रेवोदुर्के करुनि आचमना पवित्रे, 

गेधर्वराजतनयाजवळूनि चित्र, 


१0२७, २१ 00 "१८ 


१ अभी व उष्ण यांच्या योगातॅ. ९ येतो, १ हूर्पीप्रत ४ स्वकीय पदाची प्राप्ती 


५ संमोहन या नांवाचें असन, तें ज्यावर टाकावे त्याचा प्राण न घेतां तें त्याला मो- 
हित करून मूछित पाढितें, ६ हें उदकार्चे विशेषण, 


(कट. ननक 


>> 


नपव्येळ्येळ--४-५-* -उ.---- “> - --““>-.. 


**४४॥॥॥॥४॥क शी णकत णी लवलील धट पा "प -॥-८.०८८८--५८“--->-...., वी. दर. -डभेध कर: झा नट या कनक नटी, व्हा ज्य -ऱ - मन ऱ न्य २ णन 


क मय च्या 
ल. 2 .या-न्न- रम्य 


६४ रघुवंश. 


घे तो उदग्बेदन बैसुनि अस्त्रमंत्र. ५९ 
शिा.वि, दोघांची घडली पथांत वहिली ऐशा रिति मित्रता, 
तीतें कारण देवयोग, न दुजा हेतू दिसे पाहतां, 
गेला चेत्रेरथास तेथुनि तई गंधर्वराजीात्मज, 
भोजाच्या नगरीस जाय रघुचा पुत्र प्रतापी अज. ६० 
आला तें नगरासंमीप अज हा दत्तांत ऐकोनियां, 
हपीपूरितचित्त भोज नुपती त्या जाय भटावया; 
लोकानंदकर प्रकाश असल्या चंद्रोदयी येतसे, 
रद्दी अब्धिस्त, या अजागमवरशे भोजास झाळे तसे. ६९ 
आणोनी निजराजधानिस अजा ते भोजराज स्वयं, 
शुश्रूपा करि थोर सेवकपणे त्याची बहूत व्यय, 
ऐशी कीं यजमान तोचि गमला, तेथें मिळाल्या जनां, 
होता यास्तव भूप भोज, परि तो भाषे जसा पाहुणा. ६९ 
जाणी टॅकण हं नभास असला प्रासाद शोभे नवा, 
यद्वातार्याने बैसल्या श्रमहरा लागे सुखाची हवा, 
ज्याच्या दारिं पुवर्णकुंभ भरुनी ओव्यावरी ठेविले, 
तेसे अन्याहे मंगलप्रद पदाथ श्रेष्ठ संस्थापिळे 
[ख.] क्षोजाचे मुख्यमंत्री नमुनि बहु ' महाराज ऐसें चलावे, ! 
दावोनी यारितीभ पथ रघुतनया, नेति तेथें स्वभावे, 
बाल्यावस्था त्यजोनी मदन विळसतो योवनारूढ नेसा, 
प्रासादारूढ भासे नृपसुत अज तो रम्य लोकांस तैसा. ६२ 
[प्र.] तेर्थे तो शयन करी प्रतापशाली, चित्तीं ये अति कैमनीय राजबाळी, 
जी एक क्षितितलि रम्यरूपखाणी, तत्माप्ती घडु मज हें मनांत आणी, 
[शा.वि.] तेव्हां इंदुमतीस्वरूप निरुतत त्याला दिसे अंतरी 
त्या अध्यासवशेचि रात्रिस अजा निद्रा न ये हौकरी, 
न्यांसक्तमना विलोकुनि पती त्याची प्रिया हो जप्ती 
१ तो अज (घे ह्म० घेई), ९ उदड्मुख. ३ कुबेराचे उद्यान, ४ प्रियंवद. ५ हर्षाने 
पूर्ण झाळें चित्त ज्याचे असा. ६ अजाचे येण्याने, ७ राजवाडा, ८ ज्याच्या खिड- 
कोते, ९ अति सुंदर, १० अन्य स्रीविषयीं ज्याचें मन आसक्त झालें. 


सग. ९ 


नाहीं येत तयासमीप कल्पा होऊनियां मानसी 
.ल.] लोळे निद्ठाझरं जों अज सुखरायनीं, चौकडा स्कंधदेशीं 


4 


तेव्हां घांसे, तनूची उटिहि घुसडुनी माखठी चादरीशी; 
प्रातःकाळी उठावे झणुनि समवयी ते अजाचेचि भाट 
तत्काळा योग्य ऐसा श्रृतिमधुररवे गावि तत्स्तोत्रपाठ- 
[शा.वि.] «गेली रात्र पहा विचारचतुरा, ऊठ प्रभो, ठोकरी 
क्षोणीरक्षणभार हा सकळही घ्यायास खांद्यावरी; 
दोघे पूरुप योजिले कॅमलजे, दोहीं कडोनी तिही 
खांदे देउनियां वरी उचठिञे, ऐसी असे गोष्ट ही. 
[वति.] त्यांतोनि एक तव तात असे, कुमारा, 
एकेकडोनि धारेतो उचलोनि भारा, 
बाजू दुजी उचलण्या तुजलाचि तेणे 
बा, थोजिठं, हणुनि ऊठ अतां त्वरेने 
[शा.वि.] निद्राधीनमनं तुवां क्षणभरी लक्ष्मी तिरस्कारिठी, 
तेव्हां खंडितनायिकेपरि मनस्तापास बा पावली; 
चंद्र त्वन्मुखकांतियुक्त हणुनी त्याच्याकडे जाय ती 
विश्रांत्यथे, परंतु तोहि बघ रे झाला फिका संप्रती. 
[व.ति.] आतां मनोज्ञनयनांस व पंकजांस, 
. बा एकदाचि अजि येउ नवा विकास, 
नेत्रांत गगेर तुझ्या फिरताति तारा, 
पद्मांत भुंगतातिका करि येरझारा; 
ऐसी विकासि कमळे अणि नेत्र यांच, 
अन्योन्यस्ताम्य घडुं दे नरवीर, साचे, 
कां कीं सहखदलवंधु नभःप्रदेशी, 
येवोनि सूर्य कमलांप्रत्रि हा विकाशी 
[शि.] प्रभाती फुछांभोरुहसमुदयालांग भजतो, 
तसा रक्षांच्याही शिथिल कुसुमांठागि हरितो, 


६५ 
ष्ट 


६५ 


ष्र 


ष्ट 


१ कर्णप्रिय शब्दानें. २ ब्रह्मदेवाने, ३ त्या दोन पुरुषांनी, ४ विकसित झालेल्या 


कमलसमुदायास, ७५ या क्रियापदाचा कता पवत, 
९ 


- - नन” 


५६ रघुवंश. 


तुझ्या श्वासामध्यें परिमल निसर्गैचि वसतो, 
जणूं तेत्माप््यर्थ स्फुट पेवन हा यत्न करितो. ६९ 
शा.वि.] द्रक्षाचीं नव कोमलारुण अशीं स्ेहांशशाली दले, 
त्यांमाजी दंव शुभ मोक्तिकसरावाणी दिसे चांगळें, 
हास्याची रुचि देतकांतिसहिता आतां बहू पांढरी 
जेवीं शोभतसे, तुझ्या नृपसुता, रक्ताधरोष्ठावरी. ७० 
[ए.] प्रतापनिधि सूर्य हा जरि नये वरी अंबरी, 
तरी अरुण सत्वरी अधिच त्या तमा संहरी, 
रणीं अतुलविक्रमी असुनि वीर तूं तत्वतां, 
न कारण रिपूवरी रघुस जावयाला स्वतां. ७१ 
दे.] कुशीवरी दोहि निजूनि जे क्रमे, रात्रीस निद्रासुख वेति अभ्रे, 
जागेवरोनी उठताति कुंजर, त शृंखळांचे रव होति दुधर. 
न त्यांचिया दुतयुगास लागला, तै रक्तिमा पर्वेतधातुचा भला, 
तथापि बालरकिरुची तयांवरी, ते गैरिकी!चा भ्रम पार्हत्यां करी. ७२ 
[क्ष]. इराणी घोडे जे पटघरटिततविस्तीर्णसदनीं 
निबद्ध स्वच्छंदे उठति बघ निद्वेस तजुनी; 
त्याते चाटाया पुढाति धरिती सैंधव नवे, 
मुखोष्म्याने होतें मलिन जरि तें स्वच्छ बरवे. ७३ 
[खर.] पुष्पे गेली सुकोनी ह्मणुनि विरलता फार हारांस आली, 
निस्तेजस्क प्रदीपावलि नुपतनया देख ही सवे झाठी; 
जीं जीं बा त्वां उठावे झणुने वद्तसो रम्यवाक्यें सुखाने, 
तीं तीं हा पंजरस्थ प्रकट वद्‌तसे, देख रांवा मुखाने. ७४ 
[शा.वि.] ऐसी बंदिसुतोक्त वाणि मधुरा ऐकोनियां, जागृत 
होवोनी शयना त्यजी झटकरी तो भूपतीचा सुत; 
जागा होउांने रॉनहसविरुते गंगेचिया सेकेता 
3 त्वत्ठ्ासपरिमलप्राध्यथे. २ वायू. ३ सूयीचा सारथी. ४ अक्ल (सुखाने), 
७ शब्द, ६ तरुण सूर्याची कांती. ७ गेरूचा (भ्रम), ८ पाहाणारांस, ९ सेंधवाचे 
तुकडे (घोड्यांस घालण्याची रीत वाणली आहे), १० राजहंस पक्ष्याच्या शब्दाने, 
११ वाळवटाठा, 


---३ 7४४- “7 


सर्ग ६. ६७ 


जेवी सोडुनि सुप्रतीक उठतो, तसा दिसे हा स्वता. ७९ 
म्रातःकाळि उठोनि यापरि, मग श्रडाळु भूपात्मज, 
श्वृत्युक्त विधिने करी क्रमवर्शे तो जानसंध्या अज: 
केला त्यास यैथार्ह वेष चैतुरी तेव्हां नुपाळाचिये, 
वर्गी जाह, तदा स्वयंवरविधीसाठी मेळे 'ञो स्वयें. ७६ 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पावेती, 
गांव *्यंबक हॅ, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्यानें जं रघुवंशनामक महाकाव्य मयत्ने महा 
केळें माकृत, पांचवा बुधवरा हा सर्ग त्याचा पहा.॥ १ ॥ 
या पकारे श्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणे- 
दाशासख्त्री लेले ज्यंवककरकृत भाकृतपद्यात्मक भाषांतरांतील हा 
अजस्वयंवराभिगमननामक पंचम सगे समाप्त झ्ञाला असे. 


सर्ग सहावा. 
*होक. 

[व.ति.  राजोपचारयुतमंचक थोर देस, 

सिंहासने तदुपरी असती सुरेख, 

आरूढ त्यांवरि नृपाळसमाज झाला, 

तो तेथ तै रघुसुते अवलोकिजेला. 

नाना अलंकृति तसाचि सुवेष साजे, 

तेणेकरोनिहि विराजति फार राजे; 

तेव्हां विगौनचर हे जमले सुपव, 

ऐसे अजास गमले टप तेथ सवे. १ 
[श.म.] रीतिमाथनेने सुसंतुष्टचित्तं, दिला देह त्या शंकरें मन्मथाते, 
५ सुप्रतीक नांवाचा एक दिग्गज आहे. २ अज, ३ यथायोग्य (वेष). ४ प्रतीक नांवाचा एक दिग्गज आहे. २ अज. ३ यथायोग्य (वेष). ४ चतुर 
पुरूषांनी. ७५ जो नुपाळांचा वर्ग. ६ विमानांत बसणारे, ७ देव. ८ शिवानें मदन 
जाळिला तेव्हां त्याची खरी जी रति तिनें शिवाची प्रार्थना केळी ती ऐकून अजाचे 


रूपानें मदनच तिला देण्याकरितां केला काय अशी उललेक्षा, मदनासारिखा तों सुस्व- 
सहप होता असें तात्पयै. _ 


ष्ट रघुवंश. 


जण तोचि हा पुत्र आहे रघूचा, असा भाव झाला तई त्या नपांचा 
उ.जा.] देखोनि त्याचें अतिदिव्य रूप, निराश झाले माने सर्व भप, 
ते बोलती टाकुनियां न याते, वरीळ ही इंदुमती अह्माते. २ 
(ख.] भोजाने दाविठेल्या रघुसुत चढला मंचकीं शोभमानीं, 
सोप्या सोपानमार्ग मणिगणधटिते बीर्यपौदैयेखाणी 
सिहाचा बाल मोठ्या घुटितिंगिरिशिळामार्गयोगीचि नेसा 
उंचुंगीं परवताश्री सहज चढतसे, हा दिसे तेथ तैसा रै 
(शानवे.] नानावणे विचित्न रत्नघटितीं सिंहासनी तेधवां, 
शोभाशाळि तुपाळबाळ अज तो. आरूढ काला यवा; 
मोराच्या बहुरंगपृप्ट बसुनी पैडूवक्र कीं शोभला, 
भासे आसान त्या तनूज रघुचा रूपं गुणें आगळा 
(ज.] पंक्तीने बेसठेळे विलसति सुरुची ते हजारोहि राने, 
राजश्री एक ती तो बहुविध बनुनी वेगळाली विराजे 
त्यांची ती दीप्ति दिव्य प्रकट निरखुनी, दीपती ठोकनेत्र, 
मेघोघामाजि वीज स्फुट 'चमकुनियां दीपवी नेवि चिश्र द 
शि.वि.] राजब्रात सुवेषधारक महासिहासनीं बैसला, 
त्या सर्वाताहि तेथ पुत्र रघुचा तो फार तें शोभला; 
ठोकोभीष्टपदार्थदानपटट जे विख्यात देवहूम, 
त्या सर्वोमधि पारिजात दिसतो, भैसा बह उत्तम, र 
पुष्पांचे तरु सवेही त्यजुनियां, भंगी जशा कां वनी 
हत्तीच्या मदयुक्तमस्ताके जवे त्या बैसती जाउनी 
तेशा दाष्टि समस्तही पुरगता ळोकांचिया सत्वरी, 
टाकोनी सकळां नृपांस, पडत्या झाल्या अजाच्या वरी. ७ 
वैशाचे चरितास जाणति बरं, ऐका तिथें बेदिनी, 
चंद्रोदित्यसमुद्ठवां बृपकुलां तै वर्णिले सस्वनी, 


२-:- -२-५---ा*“-ा<. 


१ जिन्याने. ९ हें सोपानमार्गाचें विशेषण, ३ हे रघुसुताचें विशेषण. ४ फुट- 
लेल्या पर्वेतशिलांच्या मा्गीनें, ५ उंच, ६ मयूर हें पडाननाचें वाहन आहे. ७ ष- 
डानन, < आश्चर्यकारक रीतीनें, ५ राजसमूह. १० लोकांस इष्ट अश्या पदार्थाचे दान 
करण्यांत कुशळ, ११ कल्पद्रक्ष, १९ कल्पवृक्षांपैकी एक, १३ चंद्रसूर्यवंश्ीय राजकुळांस. 


ल्ट 


सभे ६. द्र 
तैसा सुंदर धरही अगुरुचा सौगंध्यशाठी भला, 
मार्गे टाकुनियां ध्वजांस गगनी जो कां त्वरे चाठिला, ८ 
मोठी मंगठळपूचक बहुविध शंंखादिके संदरें, 
वाद्य वाजुनियां गभीर रब ते गेछे दिगंतीं त्वरे, 
त्यात ऐवुनियां पुराभंवातिज्या गोरे हि बागांतली, 
पिच्छां उंच करोनि, दृष्टहदर्थे नृत्या करुं लागळी. ९ 
त॑ वेवाहिक बेप घेउाने तई ती राजकन्या भली, 
दिग्या सुंदर पाळीत बसली, जी सेवकीं शोभली, 
दोहींबाझमुस राजमंच असती, मार्गात त्या सुंदरी 
ठेपे येडाने, इंडुची सुविमला नवी कला अंबरी १० 
ती अत्यदुतत रग्स साष्ठि वि्रिची कन्यास्वरूपी नवा, 
जी कां योग्य समस्तळीकनथयना पाहावया तेधवां 
राजांची हृदये उड़नि पडली सारीदि तीच्या वरी, 
ते सिंहासन देहमात्र उरले! झाली स्थिती यापरी! १९ 
[युगर.]''मिळी आपणा शुंद्री राजबाळा,''असी लालसा होय साऱयांनूपाळां 
मनांतीळ शृंगार तेव्हां तयांभा, दिसे हावभावांवरोनीच साचा; 
डिंव.] शुंगारचेष्टा तेव भूपतींच्या दूती जणूं चित्तगता रतीच्या 
टक्षांचिया नूतन पछवांची, शोभा दिसे तोवे तश तयांची. १२९ 
[शा.वि.] कोणी एक नरृपाळ घेउाने करीं नाळा बहू कोमळा, 
तो छीलठाकमळा बळं फिरवुनी, दावी जनां सोहळा, 
ज्याची रम्यदळे संवेग फिरती, तीं भांबऱ्या ताडिती, 
तेव्हां आंतिळ ही पराग हळुनी झाला सुटतताळती, १२३ 


टापा 


१ शब्द, ९ हे बागांतलीं याचे विशेषण, ३ इंदमतीला पाहून त्या तरुण राजांस 
तिजविपर्यी उत्कट अभिलाप उत्पन्न झाला. तेव्हां त्यांच्या हद्वत इच्छेच्या सूचक 
म्हणून दूतीसारिख्याच ज्या छंगारचेषा म्हणज्ञे शुंगारव्यंजक हावभाव प्रकट झाले. 
४ एक राजा लीलाकमल हातांत धरून गरगर फिरवू लागळा, एणेंकरून ' हस्तगत 
ळीळाकमलाप्रमाणे त्वां मळा किरवावें' असा राजाचा अभिप्राय व्यंजित झाला. परंतु, 
हा हात फिरविणारा (हातवारे करणारा) हाणून कुलक्षण होय, असा त्याविषयी इंदु- 
मतीचा ग्रह झाला. 


ल्न 


जू 
" -८--- “_.--5..-. - 


7४-८८. ल 
प०५०न..-श--र. 


(क गयो जॉ 
0८८४१0 ॥॥---7--५४- <-'>--<“< 


- ०. 


'] 
1 


७० रघुवंश. 


(छ.] शेला एके छुपाचा तवरित सरकुनी स्कंध देशावरोनी, 
खाली येवोनि बेसे भुजगत विमला अंगेदा आटकोनी, 
लछीछेने रम्यवक्रांबुज फिरवुनियां बाजुला त्या तुपाने, 
स्वस्थानी स्थापिजेला, पुनरपि धरुनि, आपुल्या तो कराने. १४ 


शि.वि.] कोणी एक विलासशालि नृपती पादांगुळींच्या नखे, 
ठोळामंथरमानसें खरवडी तो पादेपीठां सुखे, र 
वहां संकुचिता विराजाति बहू त्या अंगुली कांतिने, 
इपेहक्रविळोकनं रुचिकरं झाली तई लोचने. १६ 
[वै.] टेंकोनि डावा भुज आसनीं बळें, मित्रासर्वे एक नुपाळ चावळे, 
झाळे तई तिकस कीं तदानन, खांदाहि तो उंच दिसे सुशोभन, 
[उ.जा.] बळोनि झालें त्रिक वक्र फार, लोळे तदा त्यावरि रत्नहार, 
सभेम्धे तो नरनाथ ऐसा, दावीतसे त्यासमयीं विलासा. १६ 


विळासिनी त प्रिय फार साचे, सुश्वेत ऐसे दळ केतैकीचें, 
कोणी धराधीश नखामय्रभागे, चिरीतसे त्यास विठासयोगें, 


बणीशण णांणणणीण ण ण??? )”२2ी”?0?0 शी 0ीी0२0?0200?0ी 000२000 पी 0े00?0ी१णी एप?0ी”0ेशी0ीी णणणीश0णण९0?प्प?णी0ी?प?प?0ी२0”ी१?ी एणिपपणणप?प??"प२?णीपी?णी?णीकी0ी प/पॅप्णिणिणाणीणी पणी ण यण)??? वल... 


१ एका राजानें आंगावर शेळा आवरून घेतला. एणेंकरून “ असें मी तुला ( इंदु- 
मतीला) आलिंगन करीन असा त्या राजाचा मनोभाव प्रकट झाला. परतु याचें कांहीं 
तरी अंग (अवयव) झांकण्याजोगे म्हणजे वाईट असल्यामुळें हा अंगावर पांघरूण घेतो, 
असा इंदुमतीचा ग्रह झाला. २ सिंहासनावर बसलें असतां खालीं पाय लोंबकळतात 
म्हणून त्यांना टेंकण्याकरितां पीठें मांडिली असतात, तशीं एथे सुवर्णाची पादपीठें 
मांडिली होतीं. एके राजानें त्या सुवर्णाच्या पादपीठास पायांच्या अंगुलीनी खरव- 
डिलें, तेव्हां त्या पादांगुली आकुंचित झाल्या, एणेकरून “तूं मजजवळ ये ' असें त्या 
राजाने इंदुमतीला सुचविले. परंतु हा तर भुईेखरवल्या म्हणून कुलक्षण असा इंदु- 
मतीचा ग्रह झाला, ३ किंचितू वक्र, ४ कोणी एक राजा डावेबाजूस वळून मित्राशी 
गोष्टी करूं लागला, एणेकरून “अशा रीतीनें मी तुला डावीकडे वसवून तुझ्याशी गोष्टी 
करीन ? असं त्या राजानें इंदुमतीला सुचविठें. परंतु दुसऱ्यास पाहून हा तोंड फिर- 
विणारा होय, कार्यकता नव्हे, असा त्याविषयी इंदुमतीचा ग्रह झाला. ५ पाठीच्या 
कण्याचा खाळचा भाग. ६ कोणी एक राजा केवडीच्या पानाला नखांनी टोंचून 
फाडू लागला, एणेंकरून “ याप्रमाणें मी तुझ्या नितंबस्थलावर नखत्रणादिक करीन 
असें त्यानें इंदुमतीला सुचविळें, परंतु वणच्छेदक (गवतकाप्या) जसा कुलक्षण, तसाच 
पत्नच्छेदक ( पानफाड्या ) ही कुलक्षणच होय असा त्याविषयी इंदुमतीचा अह झाला. 


मकलन भनुहलरजक 


सर्ग ६. ७१ 


पिया नितंबावरि हो स्वभावें, जयां नखायरांम्रति वापरावे, 
तिहींच तो केतकपत्र देखा, फाडूने पावे नरपाळ तोखो. १७ 
[शा.वि.]. होते भे तळवे सुरक्त उपमा ज्या योग्य रातोप्पठे, 
रेखांचें ध्वजरूप चिन्ह विठ्से ज्यांचे वरी 'चांगळे; 
त्याहाती क्षितिपाळ कोणि धरुनी फासे बहू निशये, 
चित्ते उळसिते करीत बसला क्रीडेस तेव्हां स्वये. १८ 
होता नीट किरीर्टे मस्तक जरी स्थानावरी सुस्थित, 
बाजूला सरला असे मिप मर्नी कल्पूनियां निश्चित, 
सद्वत्नास्वित मुद्रिका चमकती बोटामधे त्या कर, 
छौळेनें मूुकुटा जपून धरिळे एके धराधीशखर. १९ 
[गुग.] तः एकदासी प्रसिद्धा पुनंदा, जिचा द्वार पाळावयाचाच धंदा, 
बहू धीट जी पूरुपावाणि होती, उशी कन्यकासश्चिधानी अहो ती. 
[श.] होते जीळा ठाउवे' सर्व भूप, तैसे त्यांचे बँशवरत्त, प्रताप, 
तीने आधी मागधापाशि कन्या,आणोनी तीबोलती होय धन्या. ९० 
|ठ.वि.] :: मगधंदेशपती बंध हा सये, शरण कोणि जरी नर यास थे, 
ह हं १) 
परमकारुणिक ल्षितिपाळ हा, तैदवना करि हारुनि शी महा. 


[वत]. आहे करीत जनरंजन थोरभावें, 
गंभीर फारचि असे नृप हा रवभाव, 


१ हृपी. ९ रक्तकमलें. ३ कोणी एक राजा फांशांनीं खेळूं लागळा, एणॅकरून ' मी 
तुजवरोबर अशीच क्रीडा करीन ( खेळेन ) असें त्याने इंदमतीला एुचविले. परंतु, 
फांशांनी खेळण्यांत चतुर असला तरी तो सोंगटीकुल्याच, याशिवाय, फांशांनीं खेळणे 
हे श्रुतिनिपिद्ध ही आहे; यास्तव हा कुलक्षणच होय असा त्याविषयी गरेंदूमतीचा मर 
झाला. ४ एका राजाने आपल्या हातानें गस्तकाबरोळ मुकुट सरसावून नीट पस- 
विण्याचा भाव केळा, एगॅकरून, "या मुकटाप्रमाणें तूं मस्तकावर पसठीस तरी मला 
भार वाटणार नाहीं, असें त्यानें इदुमतीला रुचविळे, परंतु हा डोक्याला हात लोव- 
णारा हाणून कुळक्षण होय असा त्याविपरयीं इंदुमतीचा अभिप्राय झाला, '५ मगधदेश' 
हा प्रस्तुतचा बाहार प्रांत होय. त्याची राजधानी पुष्पपुर ज्यास पाटलिपुच अस ही 
नांव आहे तें होय. त्यासच सांप्रत पाटना असें म्हणतात, ६ त्याच्या रक्षणा, ७ भीती 
(हारुनि). ८ हें भीर्चे विशेपण, 


>--५-न-: 


न्य यो - ज्या - ह ८ 
पा------>्---- -५० 7 याच स-या च > --" २८ 


र न: "याया... 
- "-४"--४००-८--८ 


७्रे रघुवंश. 


निकोनियां रिपुगणास रणांत अथ 
संपादि, यासर्व परंतप हा यथाथ. २९ 
[वं.] असोत लक्षावधि अन्य भूपती, राजन्वती याचि नरेश्वर लिती, 
तेजस्वि तारे दिसपी जसे हिरे,ज्योतिष्मती होय निशा निशाकर, २२ 


[पु.] करी संतत वरी संबनकमे हा सादर! 
वप्ते क्षणाने याचिया घार सदव देवेश्वर, 
शची विरहपांडरा तेव करी न वेणाफणी, 
कल्पतरुची फळे शिरि भरी संखेदा मनी ९२ 


[शा.बि.] हा आहे वरण्यारा योग्य ह्षणुनी आतां जरी तूं सये, 
स्वेच्छेने वरिशी, तरी वरि सुख या भूपतीळा स्वये, 
जासी पुष्पपुरास यासह तदा वातांथरनी संस्थिता, 
पाहातीळ तुला महोत्सवभरे त्या नागरी योपिता २४ 
इं.व.] ऐशा विच्या ऐकुनि भाषणास, कन्या कटाक्षे निरखी तयास, 
तीच्या करांतीळ मधूकमाळ, ती थोडकी तर्त्साण होय ढील. 
[उ.जा.] न बोलतां एकहि अक्षराळा, प्रणाम तींने तृपतीस केळा, 
ळतीवरोनीच अशा निपेध केला, अस्ता होय जनास बोध. २५ 
इिंब.] चित्ती सुनंदा समजोने साचा, भूपात्मगेच्या कढ मानसाचा, 
तेथोनि अन्या नूपतीकडे ती, झाळी तई इंदुमतीस नेती 
[उ.जा.] स्रोवरीं मानससंजि जेसी, बसे सरोजावरि राजहंसी, 
वावे जळी लाट उठोनि तीते, दुज्या सरोजामति जेवि नेते. ९६ . 
वदे तिळा, “'अंगपती असे हा, विळोकि याच्या पुमनोज्ञ देहा, 
तारुण्य हावण्य बघूनि याचें, भुले पुरा चित्त धुरस्त्रियांचे 


न-०- टप “7 यण 


१ वास्तविक (परंतप म्ह० शजूस जिंकणारा), २ सुराजयुक्त, ३ यक्कमे, ४ इह 
५ प्रोपितभटुका म्ह० ज्यांचे पती प्रवासास गेळे त्या ख्रियांनीं वेणीफणी वगेरे करू 
नये अशी रीति आहे, इंद्र घरीं नसल्यामुळें शची वेणीफणी करीत नव्हती. व कल्प- 
ब्रक्षाची फुळें मस्तकावर धारण करीत नव्हती, ६ पुष्पपुरनामदा नगरास, ७खिडक्यांत. 
८ इंद्राचे साह्यार्थ हा त्वगोस जात असतां सुरस्रिया म्ह? अप्सरा यांनीं याचें उत्तम , 
स्वरूप पाहून त्या याजविपयीं कामुक झाल्या अशी प्रसिद्धि आहे. 


(१ 


सर्गे ६. ७३ 


(शा.वि.] याचे दिग्गजतुल्य मत्तगज जे त्यांना कराया वश 
केळे शास्त्र मर्हापनीं, श्रुत असे ज्याचे जगी सद्यश, 
ऐसा थोर पराक्रमी नरपती या बाधिना आपदा, 
भोंगी भूमितठींहि वास करुनी हा भूप एंद्रा पदा; २७ 


₹--_ *र 


येणें जिकुनि वैरि, हार हरिळे त्यांच्या स्रियांचे खरे, 


(३ 


ते त्यांचे काच अश्लाबिदू पडले शोकाचिया निभरे, 
दोरा काढूनि मोक्तिकेंचि जणुं तीं त्याने पुन्हा अपिलीं 
तत्कंठीं सुभग, मनास बहु उत्भेक्षा गमे ही भठी. १८ 
वाणी आणि र॑मा कधीं न वसती एकेचि ठायीं जरी, 

त्या दोधीहि यया नृपांत वसती, ही गोष्ट आहे खरी; 
त्वत्कांती रुचिरा व वाणि मधुरा युक्ता गुणांनी असी, 

त्या दोघीसाहि योग्य जाण तिसरी तूं मात्र गे दीससी.!'२९ 
ढष्टी काहुनियां नृपावर्फूने ह्या तेव्हां समथीद ती 

“ आतां चाल पुढे '' हणोनि नृपजा बीले सुनंदेपती 

होता सुंदर तो परीक्षकहि 'हो तत्रापि तो नावडे, 

प्रत्येकी सचि भिन्न, यास्तव नसे हा दोप कोणाकडे. १० 
शवूला अतिदु'सह शितिपती तेथें दुजा बैसला, 

जो कां फारचि दशेनीय, उदिता चंद्रापरी शोभला; 
त्याच्या सन्निध आणुनी नृपसुते तेव्हां सुनंदा सुचे 

बोट भूमिपतीकडे करुनि ती ऐशा रितीने वदे १९ 
“देखे सुंदरि हा अवंतिपति गे विस्तीणे वक्षस्थळ 

यांच, बाहु सुदीध, मध्य ळशही याचा असे वतुल; 


लशी 7 


च 


१ अंगंदेश हा सांप्रतच्या भागलपुराजवळचा प्रांत होय, असं म्हणतात. त्या दे- 
शाचच्या राजाचें हें (या छोकांतळें) वणन आहे. कोणाएकाच्या शापामुळें दिग्गज हे 
पृथ्वीवर उत्पन्न झाले असतां त्यांस आवरण्याकरितां कोणे क्रषीच्या हाते गज वश 
करण्याचे शाक्त करवून तें याच राजानें चालू केळे अशी लोकांत कथा आहे. या 
शात्राला गजशाद्र असें म्हणतात. ९ पालकादिक महाषि यांनीं. ३ इंद्राचे ऐश्वरयास 
भूमीवर राहून ही भोगी असा अन्वय. ४ मौक्तिकांची उत्प्रेक्षा, ५ सरस्वती. 
६ लक्ष्मी, ७ तो (राजा), < इंदुभती. 

श्‌ चे 


न्न 


.०८००५॥:-५-.०-८--->- 2-- न माता 1. जक ह: .. तचच जल - >-<“> -< प य र 


-*४५८-४६- 7 फक...“ 
पया 


लक 
२ टन. 
काक 


२-1. 
नळ 


७४ रघुवंश, 


त्वष्ट्योने चरकीं धरोनि नेव कीं चंडांथु जो संभ्रम 
केला स्त्रीस सुसह्य, तोच नृप हा, ऐसें मनाला गमे. १२ 
हा शक्तित्रययुक्त भूप निघतो य॒डार्थ मोठा बळी, 
वाजी धांबाते जे पुढ तव उडे त्यांच्या खुरी जी धळोी 
सामंतक्षितिपाठमीलिमणिची कांती हरी ती स्वयं, 
तेव्हां ते बहु गुदसरोनि पळती, घेऊनि चित्तीं भये. २१३ 
[वनति.]  आचंद्रमौळि झगवान्‌ शिव तत्समीप, 
हा उज्जनींत वसतो सुरुती महीप, 
कांतांसमेत सुख घे नृप चांदण्याचे, 
हा ळृष्णपलषिहि अवंतिपतीच सांचे. ३४ 
.ल.] येतो क्षिम्रानदीला झगटुनि ह्णुनी वायु जो शीत बाहे, 
तेणें उद्यानडक्षावठि तटगत ती सर्वदा हालताहे; 
तेथें या भूमिनाथासह सुरतसुखास्वाद घ्यायास तूत, 
इच्छा आहे मर्नी कीं क्षितिपतितनथे | सांग आतां मला ते. ३५ 
[वा.] मित्ररूप कमलांस विकाशी, शत्ुरूप बहु पंकहि शोपी, 
तो रुचे न नृप इंदुमतीळा, जेवि चंडरुचि ““केरविणीला. १६ 
.उ.जा,] नाही तृुपालास यया वरीत, विचार आणोनि असा मनांत, 


१ हृ्ठींच्या उज्जनी प्रांताला अवंतिदेश अर्से म्हटलें आहे, त्याच देशाचा हा राजा 
देवांचा शिल्पकार ( सुतार ) जो त्वष्टा, त्याची कन्या संज्ञादेवी ही पूर्यीला दिली 
होती. त्याचें तैज तिला सोसेना म्हणून त्यानें सू्यीला चाकावर लावून गुसध्य केलें, 
तोच हा राजा होय कीं काय, अश्शी ही उल्लेक्षा केली, सारांश हा राजा फार ते 
जस्वी होता असा या काकाचा भावाथ होय, २ नूतन. ३ सूर्य, ४ प्रभाव उत्साह व 
मंत्र यांपासून उत्पन्न तीन शक्ती राजांत रहातात. ५ मांडलिक राज्यांच्या मकट- 
रत्नांची, ६ आघाडीचे लोकच शत्नपराभव करितात असा भाव, ७ उज्जनीस म- 
हाकाल म्हणून शिवाचें स्थान आहे, त्या शिवमस्तकावर 'चंद्र असल्याने उज्जनींत 
राधीचें सवदा चांदणे अपतते, कधीं अंधार असत नाहीं, या गोष्टीकडे एथे लक्ष्य 
आहे. < उज्जनीजवळ या नांवाची नदी आहे. तिला शिप्राही म्हणतात. ९ सूर 
१० चंद्रविकांसी कमलास ( रुचत नाहीं ), कमळविकास व चिखळाचा शोप हे धर्म 
सूर्याचे तसे या राजाचे होत पण (इंदुमतीला तो न रुचे) 


च 


सर्गे ६, ७५ 


4: 


अनूपंदेशाधिपतीपुढे ती, झाली सुनंदा मग तीस नेती; 
पद्मांतरंगापरि कांति जीची, लालित्यसृष्टीच नवी विधीची, 
गुणाधिका जिकि रंदेचि कुंदा, बोळे तदा तीस पुन्हा सुनंदा.२७ 
[स्वा.] ''कॉर्तवीये ह्मणुनी श्रुतटत्त, योगशास्त्रनियमीं रतचित्त, 
___ राज हे पद विशेष जयाला योग्य, एक नृप यापरि झाला. 
वि.] सहस बाहू रण ज्यास शोभठे, अष्टादशद्टीपिहि यूप रोविठे, 
एकाकि जोवैरिगणासऑक्रमी,न जाहला अन्य असापराक्रमी.१८ 
[शा.वि.] दुष्कर्मी रत होय चित्त जरि तें सोडूनि कर्मा शुभा, 
हाती चाप असा समक्षचि पुढे तत्काळ ठाके उभा; 
जी अंतःकरणी कुवुद्धि निपजे तीत हि दंडीतसे, 
ऐसा शिक्षक भूपती क्षितिवरी कोठें नसे राजसे. १९ 
जो इंद्राहि रणांत आणि जितुनी, त्याच्या भुजा माविने 
बांधी जो अवळोनि, बेद पडलें त्यांचें तई हालणे; 
घांपा टाकितसें दशशीहि वदनी तो बंदिशाळेमधी, 
भोगी कष्ट बलिष्ठ रावणहि गे ज्याच्या प्रसादावाधि. ४० 
[शा.] त्यांचे वंशी जन्मला हा महीप, आहे यांचे नांव लोकी प्रतीप, 
सद्दचाने ज्ञानयेगिहि टड, त्यांत भावे सेवितो हा प्रबुड; 
[शा.वि.] लक्ष्मी चंचळ फार, वास न करी एकेचि ठायीं असें, 
लोकीं दुर्यश हे प्रसिद्धि तिचे तूतहि ठावे असे; 
'एंणें ते हरिठें सव सकळही ! यांचे घरीं ती स्थिरा! 
__ १ माळव्यांतीळ महेश्वर प्रांतास प्राचीनकाळी अनूपदेश म्हणत होते. याची राज- 
घानी माहिष्मती नगरी तीच सांप्रतर्चे महेश्वर शहर होय. तें नमेदेच्या कांठीं आहे, 
२ सौंदर्य, ३ माहिष्मती नगरीचा का्तवीयैनामे राजा झाला. त्याला सहद्य बाहू होते. 
म्हणून त्याला सहलाजुंन असें ही म्हणतात. तो श्री दत्तात्रेयोपासक असुन मोठा परा- 
क्रमी होता. यानें रावणाला धरून बंदीस ठेविलें होतें. यानेच जमदमि कषीची धेनु 
बलात्काराने नेली. त्यावरून जमदभीवा पुत्र जो परशुराम त्यानें यास ठार मारिले. 
४ प्रख्यातवृत्त, ५जिकी. ६ रावण, ७त्या रावणाच्या. ८ रावणाचें. प्रसाद होईपर्यत. 
$० या राजानें (दुर्यश हरिले), ११ अचल (आहे हे पद अध्याहत आहे). १९ यावरून, 


७६ रघुवंश. 


छोकी केवळ काळरात्रि गणिठी जी क्षत्रियांच्या कुळा, 

ऐस्ता थोर कठोर रामपंरशू पृथ्वीवरी गाजला; 

त्यालाही अतितुच्छ पद्षदळते ज्याणें रणीं लेखिले, 

आय्नीचें बहु साह याच नृपतीळागीं मिळालें मठे. ४२९ 

जी माहिप्मतिनाम दिव्यनगरी जींची जणू मेखला, 

ती रेवा, उदकोध सुंदर जिचा वेणीपरी चालला; 

प्रासॉंदाय्रगती गथाक्षि बसुनी तो देखण्याची जरी 

इच्छा होय, तरी यया रृपतिच्या अंकी बसते मंदरीं.' ४१ 

होता सुंदर तो तथापि रुचळा नाहीं तिळा भूपती, 

मेघांचा प्रतिबंध जाने शरत्कालीन शीतर्दुति 

आला सर्वकलासंमेत उद्या तो पूर्णिमचे दिनी 

ठोकां आवडतो, तरी न रुचतो तो पॅक्मिनीला मनी, ४४ 
[व.ति.] जो शैरैसेनपतति, नाम सुपेण ज्यार्चे, 

छोकांतरीहि यश गीत असे जयाचे, 

| जो कां असते अमितविक्रम जाण साचा, 

तेसाचि फार नृप जी क्रजुमानसाचा; 

आचारशुद्ध असल्या स्वकुलबयाशी, 

जो दीपसा विमलकीपिवशे प्रकाशी, 

आणोनि तत्चिकट ती प्रतिहीररश्ी, 

तीत वदे, “ निरसिं याजकडे मृगाल्षि ! ४५ 


[शा.वि.] नीपाच्या कुलिं जन्मुनी, सैविधि गे यज्ञास केठे यथे, 


१ कालराच्र ह्मणून एक गहाभयंकर व संहारकारक अशी पार्वतीची मूर्ती होय, 
तिंजवरून कोणी महाभयंकर व प्राणिसंदवारकारक असेळ त्याठा काठराभधि म्हणतात. 
२ परशुरामाचा परशू, ३ या नगरास जिंकण्याकरितां शब्ु आळे तर त्यांस मीच 
स्वतः जाळून भस्म करीन असा अभीने या राजास वर दिला होता ह्मणून तेथे आलेले 
शु जळून भस्म होतात अशी भारतांत कथा आहे. या गोीस अनुलक्षून हें वर्णन 
आहे. ४ सांप्रतचें महेश्वर शहर, ५ प्रासादावरील. ६ खिडक्यांत. ७ रेवेचा जळी. 
८ चंद्र, ७ सूर्यविकासी कमळिंनीला, १० हह्ठींच्या मधुरा प्रांतास पूर्वी शूरसेन हें नांव 
होतें, असें म्हणतात. त्याची राजधानी मधुरा होय, ११ द्वारपालिका, १९ नीप म्हणून 
या सुपेणाचा एक पूर्वज होता. १३ यथाशात्र. 


[व.ति.] 


सर्ग ६. ७७ 


यांचे ठाथि विरुळही गुण सये, वासा करीती स्वयं; 
गोव्याध्रादे निसर्गवैरिहे जसे प्राणी प्रशांती महा 
सिडांच्या वसती तपोर्वान सदा, तैसा चमत्कार हा! ४६ 
इंडूचे परि रम्य शीतळ असी कांती ययाची धरीं, 

याचे तेज सुतीक्ष्ण उेष्णकिरणा ऐसं रिपूंच्या पुरी! 

वाडे तेथिळचे उजाड पडुनी गः्चांवरोनी तृण, 

झाली फारचि दाट वाढुनि बहू जाणें मरगांकानने, ४७ 
क्रोंडेला मर्थुरेसमीप यमुनातोयीं ययाच्या स्त्रिया 

आनंदें करिती, तई स्तनतटीं जो चंदनाचा तया 

शोभे लेप, धुपून जाइ तंव तो, तोयौघ गे तेथला 
गंर्गासंगवशे प्रयागिंच तसा, एथे दिसे चांगला. शट 
काळिदीगत काठियाख्य महिने ताक्ष्या भिवोनी मनी, 
ज्याची अद्गुतकांति वाझ पसरे, ऐसा दिला या मणी; 

तो याचे हृदयावरी विलसतो शोभाळ मोठा पहा, 
विष्णूळा सेहकोस्तुभाहि हिणवी ' तेणें गमे भूप हा. ४९ 
रम्या चेत्ररथा उणें न अणुही उद्यान छंदींवन, 

जेथे कोमलपुष्पदुंद्रचितता शय्या असे शोभन; 

आरोढूनि तिचेवरी शैंशिमुखी या भूपतीच्या संब, 

नाना भोगनियां विलास वय हें त्वां घालवावे नेवे. ५० 
*गोवधनाख्य गिरिच्या दरिमाजि नित्य 

पर्जन्यकालि करिताति मयूर ठृत्य, 


१ स्वभावानेंच शत्रु (हें गोव्या घ्रांचें विशेषण). २ हे तपोवनाचें विशेषण. ३ सूर्य 
४ गंगेच्या योगें प्रयागी दिसतो तसा एथें चंदनाचा लेप मिश्चित झाल्यानें चांगला दिसे. 
७ कालिंदी म्ह० यमुना, या नदीच्या डोहांत कालिया नामें सर्प रहात होता. त्याचें 
रक्षण या राजानें केलें म्हणून त्यानें यास एक मणी दिला अश्ली कथा आहे. ६ सर्पानें 
(मणी दिला). ७ गरुडाला, ८ या राजाला. ९. हे विष्णूचें विशेषण, १० त्या मणीनें. 
११ चैत्ररथनामक (कुबेराचे) उद्यानास, १२ हें बरुदावन नांवें वन म्थुरेजवळ आहे 
१३ हें संबोधन. १४ नर्वे वय म्हणजे तारुण्य. १५ हा गोवर्धन पर्वत मथुराप्रांतीं गोकुळ. 
नामक गांवाजवळ आहे, हाच श्रीकृष्णाने करांगुलोवर उचलिला अशी कथा आहे. 


ष्ट | रघुवंश. 


पाषाण डैयां दगडफूलसुवास ये गे, 
ज्यांची तलोहि भिजती जर्लाबदुयोगे; 
त्यांचे वरी बसुनि कामिनि हपेहेतु 
तें बाहगृुत्य अवळोकि सुलोचने, तूं, 
मायूर नृत्य जरि इच्छिसि पाहण्याला, 
हे सुंदरी, लवकरी वरि या उपाला.' ५१ 
[शा.] सोडोनी त्या भूपतीळारगि कन्या, जाई भषपा ती वरायास अन्या, 
मार्गी आल्या टाळुनी पर्वताळा, जाते जैसी आपँगा सागराला.५२ 
[व॑.] शोभे जयाच्या भुजदंडि अंगद, हेमांगदाख्य क्षितिनाथ दौनद, 
पराक्रमी आणि अजिंक्य शव्रुते, झणोनि ज्याचे यश फार गाजते; 
नेगे स्वीय रिपुपक्ष जिकिळा, असा कलिंगाधिप तेथ बैसला, 


त्याचे पुढं आणुनि राजबाळिसीं, तई सुनंदा करि भाषणा तिशीं.५३ 


[पू.] “महेंद्र व सरित्पती नुपति हा, यांचा धनी, 

महेंद्रसमसत्व हा जिणि रिपूंस ऑयोधनीं; 

यदीय मदमत्त गे गज विशाल त्यांचे मिसें, 

भहेंद्र गमना करी रण, 'गैमे जनाला असे. ५४ 
[शा.वि.] मौर्वीचे वण यदुजांस पडले, दोहींसही साजरे, 

ते पाहून अशी जनीं विबुध उल्मेक्षा करीती खरे; 

कीं ज्या बंदिस घातल्या नृपातिने एर्णे रिपूंच्या श्रिया, 

पंक्ती सांजन अश्रुच्याचि असती ह्या निश्चये त्यांचियो. ५९ 
[शा.] सोधे याचीं अब्धिचे रम्यकांठी, गव्चा, माड्या, दालने ज्यांस मोठी, 

तेथें बाई बैसठेल्या नराला, तोयाच्या गे दीसती झर्मेमाला. 

[इं.व.] गभीर चाले ध्वनि सागराचा, तेणेचि हा जागृत होय साचा, 
तै यांमेंघोषादिक वाद्यजाते, झालीं यया त्याज्य महीमुजातें. ५६ 


माना ल यन्य 


$ ज्या पाधाणास दगडफुळांचा सुवास येतो. '२ मयूरंचें नाचणे, ३ नदी, ४ दाता. 
५ महेंद्र पवत हाच ज्यांचा गिरिदुर्ग म्हणजे किल्लाकोट; आणि सरित्पति ( समुद्र ) 
हाच ज्याचा जलदुर्ग म्ह० खंदक होय असा भावार्थ, ६ महेंद्र पवत आणि सरित्पति 
(समुद्र ) यांचा धनी. ७ रणांत, ८ गरजांचे ( मिथ ), ९ महेद्रनामा पर्वत, १० पवे- 
ततुल्य त्याचे गज होते असा भाव. ११ ठदेम्या, १२ त्या लक्ष्म्यांच्या ( सांजन 
अश्रूच्या पंक्ति असा अन्वय ), १३ लाटा. १४ घड्याळें वौरे. 


सर्ग ६. ७९ 


[क्ा.वि.] मुंग्धे, तोयधिचे तटी सुगहनें आहेत तालीवने, 
त्यांचा ऐकुनि मर्मरध्वानि सुखी होताति नारीमर्ने; 
तेथें क्ीड ययासवे, तंव गैरुतू हारील घर्मा स्वये, 
जो काँ घेउनियां लवंगसुमने टदीपांतराहूने ये.” ९७ 
[व.ति.] ऐसा प्रलोभ जरि भूपतिच्े सुतेला, 
त्या दासिने सुवचने बहु दाविजेला, 
* तत्रापि सोडुनि तया नृपतीस अंती, 
गेली पुढें झडकरी नेपबाठिका ती; 
[श.] कोणा येतां संपदा नीतियोगे, दुंदवें त्या देखुनी जाय मार्ग; 
तैसी झाली भूपतीची गती या, दुर्देव्याचीं वांछिते जाति वांयां.५८ 
[मा.]. मग चरगपुराचा नाथ दिव्यस्वरूप, 
निरखुनी बसलेला एक तेथें महीप, 
तिस निकट तयाच्या नेउनीयां प्रशस्ता, 
कारि अति चतुरा ती भाषणा वेत्रेहस्ता. ५९ 
[शा.वि.] “गे पांड्यक्षितिपाळ शाळभून हा असी ययाच्या महा 
लोंबे हार, तनूस लेप विल्से गोरोचनाचा पहा; 
ज्याची रव्युदर्यी सुरक्तशिखर॑ आणी वैरी वाहती 
मोठे निर्झर, त्या नगापरि यथा शोभा सुपा दीसती. ४० 
१ हें संबोधन, २ ताढाचीं झाडें. ३ वायू, ४ येतो. * तत्नापि ती त्यजुनि 
भूमिपतीप्रती या, गेली पुढें त्वरित आकृतिळीभनीया असें पाठांतर, ५ रुचिर 
आहे अंगकांती जिची अशी तो इंदुमती, ( पाठांतरांत भआकृतिळोभनीया असें 
पद आहे त्याचा अर्थ आकृतीनें म्ह० वास्तविक खूपानेंच वश होणारी, केवळ ए्नुति- 
मारत्येंकडन वश होणारी नव्हे असा जाणावा), ६ उरगपूर ही पांडबदेशाची राजधानी 
होय, दक्षिणहिंदुस्थानाच्या दक्षिणभागास जो हीं भावणकोर प्रात आहे लाच्या 
पूर्वेस समु्रकिनार्‍्यापर्यंतचा जो भाग तोंच पांड्यदेश होय असे म्हणतात. त्याच 
भागांत हक्लींचे डिंडिगळ आणि तिनिवढी हे प्रांत आहेत, (सगे ४ झोक ४७ यांत 
ही पांड्याविषयींचा उठ्लेख आला आहे) “ अधोरगाख्यस्य पुरस्य नाथ ” इृत्पादिक 
हा या छोकाचा मूळ संल्कृत छोक आहे. त्यावर *' उरगाख्यस्य पुरस्य पांड्यदेशे 
कान्यकुब्जतीरव्तिनागपुरस्य नाथम्‌ ” अशी मह्निनाथानें टीका केठी आहे. ७ दाती, 
८ शालळवृक्षापरी दीधबाहू. ७ ज्याच्या आंगावर, 


2.०७, 


ध्य व्य न ब जल्ला 
ऱ व 
च्य र. या नग्न नच्ट २ प्र र प 
०-य्ञ्नाऱसना 
जत. 020 प्यणन्यार 


1: ३ घा 
ऱ > ऱ्य 
"८०८ 
डी १--आवेळ २५ 


ण्य य्य 
"५०५२ ८८-- 


"सेनन 


्ा 
या 
न "०७ - 


यन्य माच्या. 


वाळ डे... लयडाळलोळ 


1 


सट केतन ली. र नध >-- ०. रड 22 
नड . य काण. ह चट कच 
र. >> > 
टे रुजनायनन्न्ध्ककय पण्य 27 ला य 


०००६- २०: 
ल्स््ा्याचध्यकान 


लद 


क 
पयपेफिा- 


स्ट 


बट. __ आळ रव्य 
८ ्यट क्ट 
नयमन 


न ना ---- ---*->>- त) ऱ् लणल 2. 


--7__ -_ न -पऱ प. नक ्ि 1 
टू --र्‍ “| पाला भा पयन ह टा 7 ८ -3-7. 3-५ > --न्र 
जर. गजनंचययाचर  कहिभ कर रोकड रणक लज री न 


पवग 


- « 
दा --“-----4-य 


१४४० 0000000 ण फण्या टा 1. ८ 
री न 


नट बय --६८- 7८. 


"८०८४... >> 


-. ४५ ए_न 
च... २८८००५० ०्यय...५ 


प भी 
च 


कळधाट 


0४५५५७१ 0००८ 000000000002200 आक... 


२.४ म 


ट० रघुवंश. | 


विध्याद्रीप्राते थांबवी, निजबळें प्राशोनियां सागरा, 

टाकी त्यास पुन्हा ह्मणूनि विदित क्षोणीवरी जो खरा; 

* यज्ञांती अवगाहनास करितां सुर्तात झालास, बा !' 

रसे यास ह्मणे अगस्त मुनि तो, हे ऐकिलेंना तुवां. ६१ 
रुद्रापासुनि दुलंभास्त्र नृपती हा पावलासे महा, 

“याचे पासुनियां असे भय जनस्थानास माझ्या पहा,' 

ऐसे रावण शंकुनी ऊजपणीं साधी अधी मित्रता | 
याशीं, नंतर होय तो निजबळे इंद्रादिकां निकिता. ६२ 
जी रनाकरमेखला सुविदिता आहे दिशा दक्षिणा, 

तींचा हाच पती मदीयवचना आणूनियां तूं मना, 

या भूमीपतिने करग्रह तुझा केला जरी साजणी, 

गुर्वी एथ्विपरी सपत्नि सुमुखी होशील तीची जनीं. ६१ 
विस्तीर्ण मल्याद्रिच्या निकट जी आहेत रग्ये स्थळें, 
तांबूलीततिनें निथें पुरुचिरें पूग्जा वेढिले; 

एलावल्लिंगणें सुगंधसुमनें आिंगिठें चंदना, 


श.,. ७ "कर >) 


पाने आंथरछीं तमाळतरुची तेथें करी क्रीडॅना. ६४ 
हा इंदीवरतुल्यकांति एपती श्याम स्वये शोभला, 

हा गोरोचनतुल्य गौरहि तुझा वर्ण प्रकाशे भळा, 
आकाशांत तडिछता गलद्‌ ही, संयोग यांचा जसा, 
अन्योन्याप्राते शोभवी बघ तुझा याचाहि होवो तसा.” ६५ 


१ सागराला ( पुन्हा ओकून टाकी ), २ विंध्याद्री उंच वाढून आकाशांत गेला, 
तेव्हां अगस्ती कपि त्याजपाशो आला, त्याला नमन करण्याकरिता विंध्याद्री ओ- | 
णवला, तेव्हां अगस्तीनें त्यास तसेंच रहायास सांगितलें यावरून तो अद्यापि तसाच 
आहे. अशी कथा आहे. याच कषीनें एकेच चुळानें समुद्राचे प्राशन केलें असा जो 
महापराक्रमी व तेजस्वी अगस्त्य कपि तो या राजाचा खानकाली सौक्षातिक म्हणजे 
सुल्तात असें म्हणणारा होता. असा हा राजा थोर होय असा भावार्थ, ३ या राजाशी. 
४ समुद्रमेखला, ५ नागवेलीच्या पंक्तीने. ६ सुपारीच्या बक्षसमूहास, ७ तांबूलीनें 
पगडक्षास, एलावड्वीनें चंदनद्रक्षास वेहिळे, या वाकयानें ख्रीने पर्षास आठिंगिल्याचा | 
भाव, तांबूळी व एला एतद्रत खत्रीठिंगाने पूग व चंदन एतत पु्लिंगानें बोधित होतो. 
व याप्रमाणें तूही या राजाला आलिंगून शोभशीळ असा सुनंदावाक्याचा ग्रासित अर्थ 


८ 


दिसतो. < मेघ, ९ विद्यु्ता व मेघ थांचा. 


| ८ ४८७. कयी णा जा 


। 


सर्ग ६. टर 


ऐसें भापण ओलिचें परिशिळं भोजस्वसेने, तरी 
आहात्वें नचि ते प्रवेश कारित झाळे तिचे अंतरीं 
सूर्यादरशीनहेतुने मुकुलितीं पक्मोदरीं कीं जसे 
इंदूचे किरण प्रवेशति न, हा दृष्टांत एथं असे द्द 
[ल.] ज्याज्या राजास गेळी कषितिपतितनया डावलोनी पढारी, 
तो तो झाला विवरण, श्रम हृदयपूर्टी होउनी त्यास भारी 
रात्रीं भपालमागेस्थित रुचिरगहा लंघुनीयां मशाठ 
जातां त्याला जसा कां अतितिमिरवर्शे काठिमा थे विशाळ. १७ 
[शा.वि, येतां राजसुता समीप तंव त्या चित्ती अजा वाटले, 
कीं “माते हि वरील, वा न !” ह्मणुनी व्यसम्नत्व त्या पातले 
तेव्हां दक्षिणबोहु जो फुरफुरी वेगे पहा सतरी, 
गे सवीहे संशयास मनिच्या तत्काळ केळे दुरी. ष्ट 
अंगे शोभन सर्वही विलसती ज्याची अशा त्या अजा- 
पाशी येउनि राहि तेथचि उभी, पाहे न राजा दुजा, 
ज्या मोहोर भला असे सरुचिर प्रेष्ठा रसाला तया, 
टाकोनि भ्रमरी न इच्छि दुसऱ्या रक्षाकडे जावया. ह््९€ 
[इ.ब.] “पुत्री रघूच्या अनुरक्त भावे, झाली असे इंदुमती स्वभावे, 
% ऐसे सुनंदा उमजे मनांत, तढंश वर्णी मग ती नितांत. ७० 
[उ.जा.] ''हक्ष्वाकुवंशांत उदार एक, झाळा असे भूपळळाम देख, 
ककुत्स्थ ऐसं अभिधान त्याळा, राशी गुणांचा ह्मणती जयाला; 


७१०. &०००0 206: 2-009 क 4609 कळ खचा ढाचा “00०० %80१-चीकी$ “6 ७७ ८ ० ७ 


१ सुनंदेचें, २ सूर्याच्या अदशनामुळें, ३ मिटलेल्या. «८. न प्रवेशती असा अन्वय 
७ त्या सुंदर ग्रहाला. ६ दक्षिणबाहु स्फुरण झाल्यास पुरुषाची इष्ट कार्य्सिद्धि होते 
असे ग्रंथांत उक्त आहे. त्याला लून हें वणेन आहे. ७ फार आवडता, ८ आम्रप- 
क्षास (टाकुनी). * 'ऐसें सुनंदा समजोनियां ते, आरमि तह्िस्तवर्णनाते' असें पाठांतर, 
९ ( झोक, ७१,७२, ७३, ) इंदवाकुवेशांत ककुत्स्थ नागक राजा झाला, तो महाप- 
राक्कमी होता, इंद्राचे शज मारण्यास यानें इंद्राला साहाय्य केलें, तेव्हां इंद्राने प्रप- 
भाचें रूप घेतळें आणि हा राजा त्यावर आहूढ होऊन त्यानें इंद्राचे शत्रू मारिठे. 
तेणेकरून इंद्राने संतु दोऊन त्यानें यास आपल्या अधासनावर बसविलें अशी कथा 
भाहे तिजकडे या तीन कोकांत मिळून लक्ष्य भाहे. 

१९ 


"८ “0. __ - की चि ग्य 
नक; ज्या क्या नका का ज्यात ह... षड 
ज़ बो ् 


पप्या जक, र 


कनीशसनददट० ल्ला पन 4-- - _ व प क क क रि क. क _ शि य. क 
की २-7 - ब वक णी ळव सतवर क कका यक व क्ल तुया चीर आयी वन ती न व्ञ व्य री 


%0..020000,0च ऱ्न कक क, त्ते 
क हा क, (हनक > क ् >> क्ट 
२५-न->--->५ - ४५. :-2५--/५------*-- ८_--- “८: -. 7... 
१ 


औक. भे > नता न्य 
स्मनन्सलालव नव--ज्या्यण्य-ट 


(९ रघुवंश. 


ईइं.व.] त्याचेच नांवावरुनी पुढे की, तहशजांचें अभिधान लोकीं, 
काकुत्स्थ ऐस पडले सुजाणे, ज्याच्या यशात जन सर्व जाणे.७१ 
[उ.जा.] महोकषरूपास धरी सुरेश, बैसे तयाचे वरि हा नरेश, | 
आरोडुनी नंदिवरी पिनाकी, आला जणूं कीं जन सव तर्की; - 
इिं.व.] देत्यस्त्रियाते विधवात्वदान तेणें दिलें, माराने तीक्ष्ण बाण, 
ऐशापरी दावुनि थोर शीर्या, साधी रणीं हा नृप देवका्यी. ७९ 
[उ.जा.] महेंद्र तेव्हां निजरूप घेई, तोपून अर्धासन यास देई, 
बैसे तयाचे वरि हा नरेश, शेजार ज्याच्या विलसे. सुरेश; 
शेरावता ताडितसे कराने, झालें असे अंर्गेद ढील तेणें, 
त्या अंगदा अंगद या नृपार्चे, तई बहू घार्षित होय साचें. ७३ 
[ख.] त्याच्या वंशांत मुक्ताफलविमलरुची होय राजा दिलीप, 
ज्याची कीर्ती दिगंतीं गमन करितसे भूप जे त्या प्रतीप; 
इंद्रा इष्या न वाटो, हाणुनिच करि जो शंभरां एकऊन । 
यज्ञा, प्रज्ञावतांतें बहुमत उपमा देह त्यालारगि कोण? ७४ ।' 
(शा.वि.] वेश्या माशुनि मद्य रात्र निघती क्रीडागृहीं जावया, 
अर्ध्यामार्गिच त्या विशंक निजती जै येइ निद्रा तयां; 
त्यांचें वस्त्र न वायुलाहि हळवे ! चोरी घडे कोठुनी 
ज्याची या रितिची (मस्त महती भीती धरीती मनी. ७५ 
त्याचे स्थान रघू ह्मणोने करितो राज्यास, त्याचा पुत 
ठोका विश्वजिदार्य याग करुनी झाला असे विश्रुत; 
शोय दिग्बिजया करोनि रचिले जे कां धनाचे गिरी, , 
सारे दान.दिळे, हणोनि उरलीं मृद्राजनें ज्या घरी. ७६ ! 
गेलें अह्विवरी, तसंचि तरले जे सागरालागुनी, | 
नागांचे सदनी शिरोनि तिथले निस्तेज केले मणी; 
स्वर्गी जाय असे दिसे पसरे बरह्मांडगोलावरी, | 
ऐसें यद्यश मोनितांहि नकळे ज्याची इयत्ता खरी. ७७ 


्ापधाशणाणा *-५- 


१ वृषभाच्या रूपास, २ इंद्र, ३ शिव, ४ बाहुभूषण, ५ कीतीप्रमाणे, ६ विरुद्ध 


भूप तेही दिगंतीं गेळे ). ७ बुद्धिमेतांस ( बहुमत ). ८ सर्व लोक, ९ ज्याच्या 
घरीं, १० पाताळी. 


| 
र 


-ासा* “- 


सर्ग ६. ट्र 


इंद्रालागि जयंत तेवि रघुला हा जाहलासे अज, 

राज्याची गुरु धू धरी उचळुनी बापासवें हा अज; 

एके बाजुस थोर बेल दुसऱ्या बाजूस गोऱ्हा नवा, 
आत्म्या तुल्य धरी धुरे उचळुनी, दष्टांत हा योग्य बा. ७८ 


[उ.ना.] कुळें स्वरूपे नवयीवनानें, गुणेहि त्या त्या विनयप्रधाने, 
'हा योग्य तूर्त, वर यास तूं गे, संयुक्त हो कांचन रत्नयोगें!'* ७९ 


[शा.वि.] 


ऐसे भाषण संपल्यावरि सुनंदा राहिठीसे उगी, 

संकोचास कमी करोनि वरणस्नक्‌ सांवरोनी बघी; 
फुेंदीवरसुमसज्ननेयने, पावोनि हपौस ती, 

प्रेम इंदुमतीपुतास रघुच्या तै जाहली पाहती. ट० 
झाला तैं अभिलाप थोर रघुच्या पुत्रार्थ तीचे मनीं, 

होती फार भिडस्त यास्तव तिळा तो बोलवेना जनीं; 
कांटा दाट उभा तनूवरि तिचे झाला, तयाच्या मिसें 

अंगा भेदुनि तोच बाहिर निघे, वाटे मनाला असे. ८१ 


[्.] झालीसे सानुरागा, समजुनि मान हे, शाहणी तीस दाती 


[शा.वि.] 


[व.ति.] 


अद्धेने बोळली कीं “ चळ मम सखये, पाहुं अन्या तुपाशी, 
या तीच्या भापणाला परिसुनि नृपजा तापली थोर रोग, 
आवेश भोंवयांते चढउनि कुटिठें तीस पाहे अपांगें. ८९ 


माळा कुंकुमसेयुता करगता होती, बहू रक्त ते, 

घाली ती अजकंठि राजतनया तेव्हां तुनंदाहते; 

होता जो अनुराग हृद्वत तिच्या, तो मूर्तिमान्‌ तत्वतां 
जाणो आअपियला अजास वहिला भूपात्मजेनं स्वता. ८२ 
माळा सुमंगल शुमवरजयुक्त होती, 

लोंबे विशाळ हुदथावरि पाहुनी ती, 

हा होय इंदुमतिचा मूहु बाहुपाश, 


_ १ आज. २ विकसित कमलासारिख्या प्रसन्न नेत्राच्या योगें ती रघुसुतास पहाती 
झाळी असा अन्वय, ३ रोमांच. ४ तोच अमिळाप रोमांचाच्या मिपानें शरीर भेदून 
बाहेर आळा, ५ क्रोधाने. ६ सुनंदेच्या हताने, ७ पुण्पसमुदाययुक्त, 


उण पाचट व मि शकी 


र “---> 77 7 


टॅ रघुवंश. 


मानी असें निजमनीं अज परिताश. ४ 
[छ.] मेघांनी मुक्त ऐशा शशिस सुविमला पावते चंद्रिका ते, 


१ ( होक, ७१--८४ ) अजाचे महाकुलीनत्वादिक गुण घुनंदासुखाने ऐकून व 
लावण्यतारुण्यादिक गुण समक्ष पाहून इंदुमतीच्या अंतःकरणांत त्याविषयी अत्यंत अ- 
मिलाप उत्पन्न झाला, आणि “हा योग्य तूते, वर यास तूं गे, संयुक्त हो कांचन- 
रतलयोगें ” या सुनंदावचनावरून हा आपल्यास अत्यंत अनुरूप पति आहे. याविषयीं 
तिची ही संमति दिसून आल्यावरून इंदुमतीनें मोठ्या आनंदभरित मनाने अजाचे 
कंठांत माळ घाढून त्याला वरिळें. अजाच्या पूर्वी ज्या ज्या राजाच्या सन्निध इंदुमती- 
ल्या नेऊन सुनंदेनें त्याचें दृत्तवणेन केलें त्यांतून एकही राजा तिळा आवडला नाही. 
तेव्हां ते राजे तिळा न आवडण्याची कारणें त्या त्या वर्णेनांचा विचार करितां अनु- 
मित होतात तौं पुढे लिहितो. अजञाच्या पूर्वी सात राजांचें वणेन सुनंदामुखानें ऐकून 
इंदुमतीनें त्यांचा नकार केला. त्यांत मगध देशाचा राजा परंतपनामा हा पहिला होय. 
याचें वर्णेन होक २०-२४ पर्यत आहे. त्या सर्वांचें मनन करितां, परंतपत्वामुळें 
क्रत्व, लोकरक्षणव्यभ्रत्व, संतत यज्ञानुष्ठानतत्परत्व हीं त्या वणेनांत व्यंजित झाल्या- 
वरून तो राजा इंदुमतीळा आवडला नाहीं असें दिसून येते, अंगदेशाचा राजा हा 
दुसरा होय्र. याचें वर्णन छोक ९६---२९ पर्यंत आहे. तें पाहतां, यांत अतिवी- 
ररस बाणिला आहे, आणि *“ तुल्यो नेकञ्ञ दक्षिण: ” या शाख्रान्वये हा दक्षिणनायक 
असल्यामुळें सवे स्रियाबरोषर सारखे वागणारा, तेव्हां अथोत्‌ इतर ल्लियांप्रमा्णेच मी 
ही एक होईन ! व सुरांगनांनीं उपभुक्तयीवनही हा आहे, असें वाटून इंदुमतीनें त्याचा 
नकार केळा असें अनुमान होतें. तिसरा अवंतिपति. याचें वणन 'छोक १९--१३६ 
पर्यंत आहे. त्यावरून पाहातां, हा केवळ शूर होय, आणि “ आहे इच्छा मनीं कीं” 
अशा सुनंदावचनावरून तिची ही असंमतीच होय असें वाटून इंदुमतीनें हा वरळा नाहीं 
असें दिसून येतें, 'चोथा प्रतीप, हा अनूपदेशाचा राजा, याचें वर्णन झोक ४१-४३ 

पर्येत आहे. तें पाहतां, याचें नांवच मुळीं प्रतीप ( प्रतिकूळ, विरुद्ध ) म्हणून अरु- 
चिकारक तसेंच याळा अमीचें ( संतापकारकाचें ) साहाय्य, आणि त्याच्याच बळावर 
हा परशुरामाच्या कुठारास मोजीत नाहीं असें वाटून व “ इच्छा होय तरीं यया रप- 
तिच्या अंकी बसें सुंदरी ” या सुनंदावचनावरून तिची ही अरुचीच दिसल्यावरून 
इंदुमतीनें त्यास वरिलें नाहीं असं दिसतें, पांचवा सुषेण, हा शूरसेनदेशाचा राजा. 
याचें वणन छोक ४६--५१ पर्यंत आहे. तें पाहतां, हा शभूंस तोप देणारा म्हणून 
कूर असें वाढून, व यास स्रियाही बहुत आहेत असें समजून इंदुमतीला तो रुचला 
नाहीं असें वाटते. साहूवा हेमांमदू. हा कलिंग देशाचा राजा, याचें वर्णन शोक. 
५३--५७ पर्येत आहे. तें पाहतां, याचें केवळ शूरत्व मात्र व्यक्त झाल्यावरून 


सर्ग ६. ८५ 


किंवा रँत्नाकराळा निजगुणसडशी जान्हंबी प्राप्त होते; 
नैसी ही या. मिळाली; अनुगुण घडलें हे असें संघ भागे, 
प्रीतीने तै मजांचा, परि अतिकटु तो क्षोणिपां शब्द ठांगे.<५ 
[व.ति.] त्या राजमंडळित जो वरपक्ष तो की, 
सानंद होय दुसरा विमैना विठोकी, 
पष प्रफुछित तळ्यांत जशी प्रभाती, 
होती, तिथेच कुमुदीहि पुकोनि जाती. टप 


४३४ पप0प?णीपी0 ण?” ी?0ीकीशकशरप पण ल टीशी? 00] ती टली 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता संती पावेती, 
गांव ञ्यंवक हे, गणेश अभिधा, लेळे उपाख्याहि ती, 
त्यानें ज॑ रघुबंशनामक महाकाऱ्य प्रयत्ने महा 
केलें प्राकृत, साहा बुधवरा हा सर्ग आहे पहा. ॥१॥ 
या प्रकारे श्रीकालिदासकृत रघुवंशनामक महाकाव्याच्या गणे- 
शास्त्री ठेले ञ्यंबककरकुत पाकुतपद्यात्मक भापांतरांतील हा 
इंदुमतीस्वयंवरवर्णननामक पष्ठ' सर्ग समाप्त झाला असे. 


इंदुमतीला तो आवडला नाहीं असें अनुमान होतें, सातवा डरगपुरपति पांड्य, (पांड्य 
देशाचा राजा, ) याचें वणन छोक ६०-६५ पर्यंत आहे. ते पाहतां, प्रथम पर्वे- 
ताची उपमा आहे तिजवरून सोंदर्थाच्यापेक्षां शरीराच्या स्यूलत्वाची ग्हणजञे अवा- 
ढव्यपणा'चीच शोध उपस्थिति होते; तसेंच “तूं दक्षिण दिशेची सपत्नी हो” या एगंदा- 
वाक्यावरून तो दक्षिणदिशेचा पति होता हें उघड झालें, तेव्हां दफ्षिणदिकपतिलयापुळें 
यमाची प्रतोति होते; आणि त्याचें इयामवर्णत्ववणनद्दी याच प्रतीतीस अगुकूळ पडतें, 
याशिवाय, तडिह्ताघनसंयोगाप्रमा्णे तुमचा संग्रोग असो अशा अर्थाच्या शुनंदांवा” 
यावरून समागमाचेंही क्षणभंगुरत्व प्रतीत होतें; या प्रकारें हे सारेच अनिष्ठ वाटून 
इंदुमतीनें याचा अंग्रीकार केला नाहीं असा त्व वाटतो, 

, १ समुद्राला, २ गंगा. ३ अजाला. ४ मोठ्याने बोळे (प्रजांचा संघ ), ५ राजां- 
प्रत (तो शब्द कडू लागे ). ६ विरुद्ध राजांचा पक्ष, ७ खिन्न, ८ एकेच तळ्यांत 
प्रभातकाळीं पद्षें विकसित होतात व कुमुदें सुकतात त्से एकेच राजसभेत एक पक्ष 
संतुष्ट व दुसरा खिन्न झाला. , 


-३ - लगा 7४ असा. 


टी ५: 


। “| 
3५ 


र्म म 


>“-*-य. 7” __- 
2९... ळे 
टू 
र प वय 
व हणयल टर र 
ममी यो द 
*- *न2"-/ «. म > -ना 
न वल पासळी क्ल च. 7 
डा 3 |. 
1 


कु ल लन 
2-0 यन न्न मि._-. ट्ट 
क कच्यून 


-८ण. णक 
--2-- >... _-_ ->.. 


ट्‌ रघुवंश. 


सर्ग सातवा. 
शलोक. 

[मा.]  जसि बहुत विराजे पेण्मुखं देवसेना, 

तसि सेंढश वराने ती दिसे शोभभाना, 

रघुंसुतयुतकन्ये घेउनी भोजभूप, 

मग निजनगराच्या पातला तो समीप. १ 
.व.ति.] राजे दुने दिनमुखी सरह तैवि झाले 

निस्तेज, तेहि अपुल्या शिबिरास गेले, 

पावोनि भूपतनयेविषयी निराशा, 

धिक्कारिती बहुमर्नी निरूपवेशा. र 
[शि.]  शैची होती तेथें निकट ह्णुनी कार्य तिथें, 

अनर्थावांचोनी सहज सगळें पार पडलें; 

अजद्वेपी राजे असाते, तरि त्यांनीं गडबड 

नसे कांहीं केली, मनिच करिती ते बडबड, २ 
[श॥.वि.] "जेथें सुंदर रंगवळ्ि लिहिल्या, पुष्पे हटू टाकिली, 

इंद्राच्या धनुसारिखी रांचि असी सत्तोरणे बांधिली; 

उत्तुंगध्वज तेथ जे उभविले, तीही न बाघे उंन, 

ऐशा शोभन राजमार्ग नवरा तैं ठेपला येउन. ] 

सोन्याच्या खिडक्या जयास असती, त्या उन्नती मंदिरी 

होत्या कार्यपरायणा स्थित तई पौरांगना सुंदरी; 

आला जै नवरा समीप तंब त्या पाहावया धांवती, 

कांहीं काम भुचे न, अन्य परिहो झाली स्थिती यारित्ती. ५ 

कोणी एक वधू वरास उठली पाहावयाला त्वरे, 

वेणींतीळ फुळें गळोनि पडलीं, नै तूटला दोर रे, 

१ षडाननानें. ९ देवांचे सैन्य. ६ आपल्या जाग्या. ४ इंदुमती. ५ अजानें युक्त 
अशा कन्येस. ६ आपल्या रूपाला व वेषाळा ( धिक्कारिती )> ७ विवाहाच्या आ- 
रभी वाग्दानसमयां पुढे होणारे मंगलकार्य निविध पार पडावे हणून कन्येचा पिता 
इत्यादिक शचीनामक देवतेची स्थापना करून पूजा करीत असतो या गोष्टीकडे एथे 


क 


लक्ष्य आहे. ८ ज्या मार्गोत, ९ कांती. १० सूर्याचे उन. 


सगे ७, <9 


हस्तामाजि तसेच केस धरुनी वातायनीं पातली, 

बांधाया बुचडा तिला न सुचले, ऐसी गती जाहळी. ६ 
ळाखेचा रस पावळा धरुनियां छावीत होती सखी, 

तों ओढूनि पदास कोणि युवती होवोनि हपॉन्मुखी; 

गेली धांवत ती वरास बघण्यासाठी अति व्यग्नधी, 

तो ओला अलहिता पर्थी उमटला तेथें गेवाक्षावधी. ७ 
होती एक वधू घरांत बपतली, घालावया अंजना, 

घाली दक्षिणलोचनीं, मग दुज्या धाळूं करी योजना; 

तो दारी वर पातला, ध्वनि तई त्याचा तिने ऐकुनी, 

एके हाति शॉलाकिका, तसिच ये धांबोनि वातायनी. ८ 
पाहायास वरास कोणि खिडकीपाशी त्वर॑ अंगना 

गेली, तै फिटले स्ववस्त्र असडा बैसोनि तद्वंधना; 

हस्ती घेउनिथां निऱ्यां वर धरी तो नाभिपक्षावरी, 

कांती तत्केरकंकणस्थ मणिची शोभे बहू साजरी. न 
अर्धीमु्धिच गुंफिळी, न पुढढे, रत्ने अशी कांचि ती. 
एकीची, उठुनी त्वरे प्रतिपदीं ती चालतां सांडती; 

अंती. केबळ अंगव्यास पर्दिचे गुंतून राहे सुत, 

ऐसी दर्शनसंभर्मे युवतिची चेष्टा घडे अहदुत. १० 
कांतांचीं वद्‌ने प्रसन्न, नयन 'चापल्ययुक्ते वरी 

भंगीचेपरि तीं, सुवास मधुचा येई मुखाभ्यंतरी; 

ज्ञ वातार्यान कोतुर्के शिरविती त्यांनां वधू संभ्रम, 

हीं पद्षोंचि अरंधै एथ रचिली ऐसे जनाला 'गॅमॅ. ११ 
दृष्ट्या प्राशिति, त्या यथेष्ट हि अना नारी पुरींच्या तया, 
तेव्हां सोडूनि त्यास, अन्यविषया जाती न भोगावया; 


१ खिडकॉत. "* खिडकीपर्यंत, १ काजळा. ४ सळ. ५ त्यांच्या करांतील फाँक- 
णाचे मण्यांची, ६ बळकड बसविली नव्हतीं, ७ ल्ली, द पाहण्याच्या गर्दीने, * मुर्खा- 
नां. १० दाट, ११ ( खिडक्यांतून ह्ियांच्या प्रसन्न मुखांची दाटी झाली तेव्हां ती 
कमळेंच एकावर एक दाट रचली आहेत असें वाटळें कारण त्यांस मधूचा खुवास येत 
होता व भ्रमरीप्रमाणें चंचळ नेत्रें त्यांवर शोभत होती ), 


] 
-६ ५५८५८८५८४५ ४५... ५५८८, पप्या... “3. आ. 2.८ 2 कळली .322542::- आद... मर्‍्यवात. ण वडडाच आलाआलललयालल 


> 


पना च -न--->:7-----२->->-ा -. --. ४-0 7: -“- - र १ क्र 
हील ळय तळा पच वाली मुत न्य 
न भा ५८ “५ ५- हः --. >> 


नक 
(1 अ ८. ही.” मिमी अ 


न ता 0५५ 0-््->-<---------« “> 


4000 “मड 
5. 1 _ 


अडक य 


ट्र्टं रघुवंश. 


यासाठीं इतरंद्रियव्रज तई एंकेचि तळोचनीं, 
झाला लीन खरा असेंचि गमले तेव्हां जनाच्या मनी. १९ 
“राजांनी बहुतीं दुरून तिजला होते जरी याचिळे, 
त तीने पाहुनि हा समक्ष वरिला, केलें बहू चांगले ! 
लद्ष्मीनेंहि असा स्वतांचि वरिला विष्णू बघूनी पुरा, 
रऐेसी ती करिती ने, केवि मिळता व्हावा तस्ता नोवरा? ३ 
[इं.व.] रूप गुणें ही हय हे समान, होता न याचा जरि थोग जाण, 
निमून यांत अ्रम धातयाचे, जाते तई सर्व था तयाचे. १४ 
क. [श्रा.वि.] हे जन्मास अले रतिरॅमर खरे! कांकी, हिने शोधुनी, 
| या आत्मानुयुणा अजास वारिळें लाखो नपाळांतुनी; 
' १ जो अन्योन्यसमागमक्रम नरा जनमांतरींही घडे, 
1 त्याचें ज्ञान समस्त इंद्रियगणीं होतें मनां रोकडे.” १६ 
या मक्ता] ऐशा कर्णीप्रेय पुरवेधूम्रोक्त संभापणाला, 
जांवाई तै परिसतचि ये सासऱ्याच्या घराला; 
शोभाशाली रचुन अवघे मंगळाचे पदार्थ, 
| जेथें ठेवी परमकुतुकी भोजराजा समथ. १४६ 
', [शा.वि.] खाली हत्तिणिचे वरोनि उतरे तो कामरूमेश्वरी 
| 
॥। 


मनो यो यतन जार... 


देवोनी कर, तों विदर्भ तपती आला पुढे सत्वरी, 

त्यानें दाखविल्या पर्थे हळुहळू चौकांत ये आंतल्या, 

1. नारीच्याहि मनांत तोवि तंव ज्या तेथें स्वयें पातल्या. १७ 
| इव] सिंहासनी स्वर्णमयीं तयाला, नेवोनियां भैसविठें अजाला, 

2 रत्नासवे गंधफुळें जयांत, गृर्पे असें अर्ध्य दिठें करांत; 

1 1उ.जा.] त्यानंतर तो मधुपके दिव्य, त्से दुकूलट्वय देइ भव्य, 

ं स्वीकारिळें सर्वहि ते अजारने, कांताकटाक्षासमवेत त्यानें. १८ 


टं १ समुद्रातून लक्ष्मी निघाळी तिनें जसा विष्णू निवडून वरला तसा हिनेंही हा वर 
| स्वतां पाहून वरला असा भाव. २ असे न करिती तर व्हावा तसा नवरा कसा मि- 
र ळता असा अन्वय, ३ बह्मदेवांचे, ४ रति व काम. ५ पुरांतल्या स्रियांनी उक्त. 
ग ६ राजे ठोक जांवयास ठप़ाकरितां हत्तिणीवर बसवून मिरवत आणीत असत. 
७ अज, < कामरूप राजावर हात ठेवून हत्तिणीवरून खालीं उतरे तों विदर्भ राजा 
पुढें आठा असा अन्वय. * ही सहोक्ति अलंकार होय. 


सर्ग ७. ट९ 


[शा.वि.] नेसोनी शुचिवास, राजसुत तो कामापरी शोभला, 
तैं अंतःपुररक्षकीं सविनेयीं कन्येकडे आणिला 
चंद्राचे किरणी सफेननलधी म्यादवेळीकडे 
जैसा नेहैजतो, तशाच रिति ही गोष्टी अजाची घडे. १९ 
तेथे भोजपुरोहित श्रुतमती तेजस्वि अम्नीपरी, 
त्याचें पूजन या सुते रघुचिया केळे सुखाचे भरी; 
तेव्हां त्याहि पुरोहित यजियळे वन्हीस आज्यादिके 
केलें लम तदभिसाशिक तयां दोघांनणांचे निक २९० 
हस्ते हस्त तिचा धरोनि अज तै पूर्वीहुनी शोभला, 
त्याठा योग्य असा रसाठतरुचा दष्टांत वाटे मला 
ज्याच्या रात्निकटी अशोकलतिका संबळही त्या असे, 
तीचे पछव तहा झगटतां शोभा बिशेपा दिपे. ९१ 
कांटा दाट अजाचिया मणगटा तेव्हां उभा राहिला, 
स्निग्ध स्वेदहि येइ इंडुमतिच्या दिव्यांगुळीला भला; 
ऐसा सात्विकभाव रम्यमदर्ने वांटून दोघांमधी 
यावेळीं दिधला, अशा करिति ते तकोस गंभीरधी. ९९ 


अन्योन्यास पहावयास उभयां वाटे मनी लाळसा, 

त 'चोरून हळूच यत्न करिती, पाहावयाला जपा; 
दृष्टादष्टि घडे, तेह विरमुनी खाली बघू लागती 

संकोचें रमणीय फारचि दिसे तज्लोचनांची स्थिती. १९९ 


कुंडीं अभि सुदीप्त होउनि वरी ज्वाळा महा चालली 
जेव्हां ती. उभय प्रदक्षिणविधी त्याला करू लागली 
मेरुःच्या निकटी क्रमे दिननिशा संगे जशी चालती, 
तैसी दिव्य वधूवर सुरुचिरें काळी तया शोफती २४ 


१ शुद्ध वन्न, २ विनययुत्ती. ३ हा कर्मणि प्रयोग, यांत कती चंद्रकिरणीं हा 
४ त्या अभीच्या साक्षीने. ५ आम्रद्रक्षाचा, ६ गंभीरबुद्धीचे लोक, ७ मेस पर्वताला 
सूर्य प्रदक्षिणा घालितो. तेव्हां सूर्य असतो. त्या भागाला दिवस व त्याचे मागचे भा- 
गाला रात्री असते तशीं ही वधूवरे एकामागे एक शोभू लागली, एथे मेरूप्रमाणे अभि 
व राबीदिवसांप्रमाणें वधूवर होत 

१२ 


क वि 
टाकळ. “कड 
अप्स वसल य्य णा री 


अण तेच १०ायणतीणली 
न्याय्य 
ऱ २--.ा.-----"* 


- > ऊफ 


त्व ७ 


न 


आक ण 


पका त मच न कलन ना 


7 टप चरमा फॉस्फेट पया तन्काडासाव द टल्कव य तस. 'जिटरती मयी “यच कस्यचाली रजम कटक सकर आटण रेणा णणण 
च क णास णा य्य यारा अन्य छळ ् 
क रजी ज्र रे ल्या 
कनी व्यय 


डर ---क 
- - कण ट्ट 


९० रघुवंश, 


[ज.जा.] नितंबगुर्वी सुचकोरनेत्री, छज्जावती आणि मनोज्ञगात्री, 
अज्ञिवरोनी गुरुच्या सुकांती, अम्रींत लाजांजलिला त्यजी ती.२९ 
[ज्ञा.वि.]' धूमाचा बहुपुण्य अशिमधुनी लोंढा वरी चालिला, 
ज्याला शोभन गंध दुंग्धहविचा मोठा असे ठागला; 
गालाच्या भंवतीहि इंदुमतिच्या ती जै असे लागुनी, 
कर्णी कैरव ठेविलें क्षणभरी, भासे जनाला मनी. ९६ 
आले नेत्र भरोनि फार उदक काळे बहू काजळे, 
कानी खोवियळे यवांकुरहि जे ते म्लानता पावले; 
आदरशीपरि गाळ निर्मळ तरी ते जाहले धूसर, 
चर्या यापरि होय इंदुमतिची लागोनि तीत धुर. १७ 
[वं.] वधूवर बैसले कार्चेनासनीं, त्यां क्लोतक क्षोणिवती सुरवॉसिनी, 
आर्द्रोक्षतारोपण ते अनुक्रमे, करीति त्या दंपतिला सुसंभ्रमें. ९८ 
[व.ति. ऐसा विवाहविधि साधुनि भोजराज, 
आले स्वयंवरानिमित्त नुपाळ जे जे, 
त्यांचेंहि पूजन एथक्‌ निजसेवकांते 
आज्ञापुनी करि, करोनि महाग्ययाते, २९ 
[शा.बि.| पोटीं नक्र तरी, मसतन्न वरती, ऐशा ऱ्हदाचेपरी, 
क्रोधा दा्बुनि, आंत मित्रपण ते दावोनि त्यांनीं वरी; 
सत्कारप्रहणा करोनि, उपदाव्याजे तया मागुती 
देवोनी पुलुनी तयास निघती ते जावया भूपती. ३० 
[स.] ।* सारोनी लयन सारें, परतुनि रघुचा पुत्र येईल जेव्हां, 
कांता घेऊं हरोनी, सकळहि मिळुनी, ठोकुनी त्यास तेव्हां; 
ऐसा संकेत आधीं ठरउाने, मग ते सर्वभूपालयोध 
सिद्धा सेना करोनी, करिति सकल ते तेधवां मार्गरोध. ३९ 
[शा.वि.] सांगोपांग विवाहळुत्य इकडे झाल्यावरी रीतिन, 
भोजांने निजशक्ति लक्षुनि दिलीं लक्षावधी आंदर्ण; 
जामात्यास वधूसह लषितिपती तो धाडिता जाहला, 


णणाणाणापणीणाप भाण 


१ ठोट. २ जळालेल्या (हविचा). ३ धूर. ४ सुवर्णासनीं, ५ ग्रहस्थविशेष, ६ भो- 
जराजा, ७ पतिपुत्रवती ल्रिया, 


कक ळी पक व्य जक उ प र्‍या“ च्च पाला 
0102100... अअकययपययोशााया 


याभ ल्रम्म््न्च 


सर्ग ७. ९९ 


स्वस्थानाप्रति, त स्वतांहि नृपती त्या बोळवूं चालला. ३९ 
[ल.] त्रेठोकयख्यातकीर्ती रघुसुत, रिपुला जाळि ज्याचा प्रताप, 
तत्संगें तीन रात्री वसुनि मग फिरे कुंडिनाचा महीप; 
दर्शाचें पर्व गेल्यावारे हळुहळु तो 'चंडभानूस लोकीं 
सोडोनी दूर जातो, तुहिरनकर तशी गोष्ट हेही विळोकी. १३ 
[शा.वि.] पूर्वी दिग्विजयी हरोनि रघुंने नेली स्वये संपदा 
भूपांची अवष्याहि सर्वे, हणुनी त्यां कोप आला तदा; 
त्याचा पुत्र अज स्वतांहि' हरुनी स्त्रीरत्न कीं नेतसे, 
हें साहे न, हणूनि भूप अवघे एकत्र झाळे असे. २१४ 
[व.ति.] पूर्वी त्रिविक्रेमपरदी बहु संभ्रमाने, 
श्री अपिली हि बलीरने अपुले कराने, 
प्रल्हाद त्यास अडवी, नृप हे तसे रे, 
नेतां वधूस अज, रोधिति त्यास सारे. २१५ 
[ख्र.] मंत्री मोठा पित्याचा चतुर बहु तयापाशि ठेवून सेना, 
कांतेच्या रक्षणाडळा अज झटकरि ये, भेटण्या वैरियांना; 
क्षुब्धा भागीरथीचा अतिजवन अस्ता ओघ चाले महा तो, 
त्याळा शोणाभिधान प्रथित नद जसा आडवा शौत्र येतो. ३६ 


स्वाराशीं स्वार तसे, करिवर करिशीं, भांडती थोर वेगे, 

पँत्तीशीं पाद्गामी मिसळुनि, वहिळे हाणिती शस्त्रयोगे; 

अन्योन्याचे समोर प्रबलतर रथी धांबुनी भीडती ते, 

तुल्याशी तुल्य ऐसे, निरखुनि करिते जाहळे संयुंगाते. २१७ 
[शा.वि,] ग्ंभीरध्वनि वाजती रणतुर, तक्वोरघोपामुळे, 


न ० कण 0११ णणापणाणाकी?0ीशी?ी?णीकीी0 पेण णे ७णणण ण१0ेशकीशीशशीशीण णणा टापणटण्लीण?णीशी ण णी तीची 


१ नैलोक्यांत प्रसिद्ध ज्याची कीति असा ( रघुसुत ), २ भोजराजा, २ सूर्यास, 
४ चंद्र, ५ बलि नामक देत्याने इद्रपदप्नात्यधे शंभरावा यक्ष आरंमिळला असतां विर 
ष्णूनं वामन अवतार घेऊन त्याजपाशी त्रिपाद भूमी मांगीतल्यावरून त्यानें हातावर 
उदक घातलें तेव्हां विष्णू्न मोठा देह केळा त्यास त्रिविक्रम म्हणतात त्याच्या 
तिसऱ्या पायास जागा मिळेना म्हणून तो त्यानें बळीच्या मस्तकीं ठेवून त्यास पाताळी 
घातलें त्यावेळेस प्रल्हादानें त्या त्रिविक्कमपादास आढविळें या गोष्टीकडे एथे लक्ष्य 
आहे, ६ पाथदळाशीं पायदळ, ७ युद्धार्ते. 


॥ 

। 

4-१ > 
॥ 
1] 
गज 


९९ रघुवंश. 


ऐकायास न शब्द येइ, ह्णुनी कोणी न तें चावळे, 

हा कोण शषितिपाळ हे तरि दोरी टंकांकनीच्या वशे, 

होतें मुद्रित ते तृपांस, सहजे पाहूनि बोणा दिसे... १८ 

घोड्यांचे खुर आपटोनि सहसा धूळी रणी ऊठली, 

वेगें स्यंदून धांवती हाणुनियां मध्यंतरी दाटली; 

हत्तीचे श्रृतिताळ लागुनि, नभी अत्यंत विस्तारली, 

ती अंतःपटसी बनून, रविळा आच्छादिती जाहली. १९ 

वायू लागुनिथां, विदीर्ण सहसा होती मुखें जं निज, 

तीहीं ओढुनि घेति थोर धुरळा मत्स्याळतीचे ध्वज, 

ग्री ष्मांती पडती जळें गढुळ तीं, त्यां प्राशिताती जरे 

मोठाळे परमॉर्थमत्स्य, तसळी शोभा ययांची दिसे. ४० 
[शि.]  रथांर्गांच्या नादावरुनि मान ये कीं रथ भला, 

महा घंटाघोषावरानि समजे हत्ति उगला, 

स्वभत्यांच्या नांवा परिपुनि कळे योधाहि तसा, 

दिसेना तें कांहीं, बहुत धुरळा दाटुूनि असा. ४१ 
[शा.] नेत्रा बाधी धुलिरूपांधकार, तेव्हां घोडे हत्ति धानुष्क वीर, 

यांची र्ते वाहती शस्त्रधाते, तीं बोलाकेस्थानि झाली तयाते. ४२ 

[शा.वि.] रक्तांनं भिजुनी, दबून बसली सारीं र्जे खालची, 

तेव्हां जी उरलीं वरी तदुपरी ही कल्पना बुद्धिची, 

भै भूमीवरि लाळशोणित गमे निधूम अंगार तो, 

घूळी जी वर तोच पूर पहिला व्योमाप जो व्यापि तो. 9९ 
(ख.] मू्छेने व्याप्त होतां, फिरवुनि रथ ज्यां सारथी दूर नेती, 

मूळा जातांचि सूतामरति बहुविध ते शूर त दोप देती; 


"२४४0000 00 ण णी शी ण णपीीत ट ााट ८ “-- “2 --न--.--. “- 


१ बोळे, २९ हा राजा कोण हें, ३ बाणावर. ४ टांकीनें खोदल्यावरून, ५ बाणांस 
पाहून तें ( हा हपाळ कोण हे दिसे असा अन्वय). ६ कपताल, ७ खरे मासे. ८ चा- 
कांच्या. * बाल सूर्याचा उदय झाला म्हणजे अंधकार दूर होतो तसें एथे रक्ताने धूळ 
भिजून नाहींसी झाली म्हणून धूळीरूप अंधकाराला रक्त हें बालावीस्थानीं झाळें असा 
भाव. १० धूलीरूप अंधकाराळा, रक्त हेंच लालनिखारे व वर जो धुरळा तो त्याचा 
धूर असा भाव. 


ण तण पी फण्या 


कव्या पट, 


सर्ग ७. ९२ 


पूर्वी जींहीं हणीळे, वळखुनि मग त्यां केतुचिन्हावरोनी, 
क्रोधावेशे तयांच्या वरि हणिति बळें धांबुनी आयुधांनी. ४४ 
ओढोनी कणमूळावधि, शरगण जे टाकिले योधवर्गी, 
ते येतांना, स्वबाणीं सबळ रिपुगणीं तोडिळे अर्धमार्गी; 
तत्रापी अग्रखंडं अणकुचिसहितं पूववेगानुसार, 
जावोनी योजिळेळें स्थळ बिनचुक ती वेधिती आरपार. १५ 
[ल.] हत्तीचे युद्ध चाळे जंव अतिनिशिती चक्रधाराभ्रजांनी, 
वेगे आधोरेणांची बहु शिरकमळं कापिठी थुध्यमानी, 
श्येनाच्या तैं नखी तत्कच अटकुनियां राहती गुंतुनी तीं, 
यासाठी मस्तके हो लवकरि नचि तीं तेथुनी खालि थेती. ४६ 
स्वाराला स्वार मारी, तंव जरि बसळा थोर आघात त्याते, 
मूछी येवोनि घोड्यावरिच पडतसे टेंकुनी मस्तकात, 
मूर्छावस्था असे जों तेवर नचि हणी मागुती स्वीय शास्त्र 
त्याळा आद्यमरहती स्मराने मर्नि मैनुम्नोक्त सन्नीतिशास्त्र. ४७ 
[शा.वि.] देही निस्टह वीर वर्मधर ने तत्खडरवेगे पहा, 
कोशांतूनि निधूनि आपटति तैं दंती गनांच्या महा, 
तेणे अभि पडे, विळीकुनि जया घेवोनि हती भया, 
शुंडेनं जलमिदुते उडवुनी ते वीकझवीती तया. टं 
बाणीं तोडियळी शिरेंचि दिसती जेथे फळे चांगली, 
डोक्यांच्या पगड्या तुटून पडल्या तीं पानपाच्न भरली, 
*वाहे शोणित तोचि मद्य गमळें, या हेतुने केवळ 
शोभे तै रण म्रृत्युचें तव जणूं विस्तीर्ण पानस्थेळ. ४९ 
बाहूचा तुकडा तुटोनि पडळा त्याच्या तईं बाजुला, 
चोची मारिति पश्षि त्यां हुसकुनी कोल्ही धरी त्याजला, 


१ अम्रखंडे, २ चक्कधारासमुदायांनीं, ३ माहूतांचीं, ४ युद्ध करणारांनी, ५ साम- 
नेवाळा बेसावध आहें तर त्यावर वार करू नये असें अँ गमूक्त चांगले नीतिदात्र ते 
मर्नी स्मरून न हणी असा अर्थ, ६ बाणांच्या योगानें ( तोढियली अशीं शिरे). 
७ मस्तके, * “ वाहे शोणित तेंचि मद्य गमले या हेतुने ओखटें, भासे तें रण सत्यचे 
सकलिका दारू पिण्याचे पिठे” असे पाठांतर, « रणभूमी, ९ मद्यपान कारण्याची जागा, 


९४. रघुवंश. 


लागे खां, तदुगदायर सुपलें तीच्या मृदू ताळुला, 
त्रास्तोनी पिशितेम्रिया तरिहि ती फेकी दुरी त्याजळा. ६० 
खड्डाने शिर कापिले स्वरिपुने, ते तो विमानीं बसे, 
वामांकावरि ज्याचिया सुरुविरा देवांगनाही अस्ते; 
रसता तो अतिहर्षैनिर्भरमना पाहे रणाच्या कडे, 
तों त्याचाच कॅबंध नृत्य करितां त्याच्याच दृष्टी पडे, ५! 
[व.त्रि.] दोघे रथी राथ बसोनि रणार्थ आले, 
तै सारथी पडुनि सारथि तेच झाले, 
घोडे मरून पडले, तंव ते गदांस 
घेबोनियां करिति शीघ्र मेहाहवास; 
[भुपन.] गदा मोडतां बाहु युद्धा करीति, बहू दाविती युद्ध कौशल्यशीते, 
असे एकमेकास मारून अंती, स्वये स्वगेतीलागि दोघेहि जाती.५२ 


[उ.जा.]परस्परां मारुनि शस्त्रयोगे, स्वगोस गेळे जरि वीर दोघे, 
एके स्त्रियेचा तिथठेहि नाद लागोनि तेथें कारेती विवाद. ५३ 
[शा.वि.] सेना दोनहि धोर युद्ध कारेती, तै जाहली हे स्थिती, 
केव्हां एक हटे, दुजीहि दुसऱ्यावेळीं सरे मागुती; 
पर्याय पुढिळे व मागिल असते वारे जई ढागती, 
दोघी हाटविती मैहोमिच जशा त्या एकमेकीप्रती. ८६१ 
[इं.व.] *सेना जरी शत्रुबळें पराजिता, अज स्वर्ये त्यासचि होय मारिता, 
धूमा तुणांतोनि समीर छोटितो, जेथें तृण तेथचि वान्हि धांवतो.५५ 
.उम.] रथारूढ होतां निपंगीहि शूर, तनुत्राण आंगीं करी चाप थोर, 
असा वीर साऱ्या तरपांलागि मागे, स्वये एकटा हाटवी वीर्ययोर्गे, 


१ त्याच्या बाहुभूषपणाची अणी. २ मांस जिला आवडते अश्ली तरी. ३ मस्तक 
तुटून गेळेळें धड, ४ मोठें युद्ध, ५ मोठाल्या लाटा, 
* अथवा ( वरील अथौचाच दुसरा क्ोक,)--- 
[शा.वि.] राजूचे बळ हाटवी अजबळा अत्यंतवेगें जरी, 
मोठा शूर पराक्रमी अज तई त्यालाच तो संहरी; 
पूमाळा जरि दूर सारित असे वायू ठूणांतोनि हा, 
राहे जेथ ढण प्रभूत शिरतो तेथेंच अभी महा. पुण 


सर्ग ७. ९५ 


जसा यज्ञवाराहरूपी रमेश, महाकल्पकालीन' अंभोनिधीत 
निवारीतसे एकला शक्तियोगे, तसा शूर हा शत्रुळा सारि मार्गे. ५१ 
[शा.बि.]. शोभे दक्षिण हस्त तूणिषदनीं तो घालतां काढतां, 
केव्हां बाण शरासनी चढवितो, हे नावदिसे पाहतां, 
जे लागूनि संवेग ठार मरती ते शत्रु भूमीपती, 
ते सारे शार तों गमे जनमनां मीर्वीतुनी नीधती. ५७ 


दांतीं 'चावुनि ओंठ लाळ दिसती क्रोधाचिथा निभरी, 

भाळार्लागि अढ्या पड़ने चढल्या तै भोंवयाही वरी; 

गर्भा हुंळाति शब्द चालत असे, ऐशी शिरे तोडुनी, 

केठीं बाण हणोनि सर्व भरली तीही तई मेदिनी. ५८ 
[श.] साऱ्या सैन्या सर्वही शस्त्रभारा, घेवोनीयां भूपसंघात सारा, 

सर्वे यत्ने एकदाची अजाला, टक्षीनी तो हाणिता होय त्याला.५९ 

[शा.वि.] शास्त्रांनी रिपुच्या समय्र रथ तो झाकून गेळा असे, 

त्यांचें अप्र दिसे, हणोनिच तई जाणावया येतसे; 

प्रातःकाल जपता बहू हिमवर्शे आच्छादुनी राहतो, 

तेव्हां अल्परविप्रकाश बघुनी, तेणेचि तो भासतो. ६० 
[वत]  संमोहनाख्य रिपुमोहकर प्रसिदध, 

जे दे म़ियंवॅद्‌ समंत्रक अस्त्र शुद, 

आलस्यशून्य अज यासमयीं संवेग, 

त्यांचा करी रिपुवरी समरीं प्रयोग, ६९ 
[शा.] तेणें ऐसें भ्रेरिलें अस्त्र जेव्हा, निद्रा आली सर्व सैन्यास तेव्हां, 
ती'च्या योगे मूछना त्यांस आली, शस्त्रे असरे हातची त गळाठी; 


१ विष्णूच्या दहा अवतारांपैकी हा ( वाराह अवतार ) तिसरा होप, यासच ' य- 
ज्ञवराह? * आदिवराह ? अर्से ही म्हणतात. थाचें मुख डुकराचे व देहू मसुष्याचा 
वाणला आहे. हिरण्याक्षनामक दैत्य अत्यंत उन्मत्त होऊन त्याने लोकांस बहुत पीडा 
दिली व एथ्वीसद्दी भार होऊन ती समुद्रांत बुदूं लागळी; तेव्हां विष्णूने ह्वा वाराह्‌ 
अवतार घेऊन त्या दैत्यास मारून आपल्या दंताम्रानें एरथ्वीचा उद्गार करून तिला 
उचळून धरिळें अशी पुराणकथा भाहे. तिज्कडे या स्थळीं लक्ष्य भाहे. २ कल्पांती- 
च्या, ३ समुद्रास, ४ भात्यांत, ७ त्या शिरांनीं, ६ राजसमूह, ७ या नांवाचा गंधर्व, 


क न 
०“... €- 
य 


न सज. हह २ पध 
2-----.५._“5**-7 र 


नि -३०-9->-- > 
०४ ता ण र जा _ 
क वळती त्य हि -् व्या 
य -८”*<' ना न 


279 ५० यया 


/ 
1, शि 
१ | 
11 
टू 


य ऱ उतु समसमान र 
रा णाय 
क प सच 


८-2 ५ ८” 5. 


आ - य्य... 
नटे... ०५१-- 


म 


"पाान्याम्य्ञड- :-४-:--१.००... 5-2“: 


ळे 0 22. ल 


€्ष 


रघुवंश. 


स्तंभा योधे टॅकती तैं ध्वजाच्या, झाल्या माना वांकड्या फार ज्यांच्या, 
पागोटीं त्या बाजुच्या र्कांध आलीं खालीं, ऐशी दुदेशा थोर झाली. ६ ९ 


[शि.] 


[शा.वि.] 


प्रिया ज्याची घेई रुचिर रुचि त्या ओष्ठि अज हा, 
धरोनी शंखातें निजकरि तई वाजवि पहा; 

स्वहस्ते जे संपादित यश जणूं मूर्त बघतां, 

जना वाटे पीतो सर्मार रधुचा पुत्र निरुता ६३ 
पळाले जे पूर्वी वळखुनि तयांनी ध्वनि तदा 

धन्याचे शेखाचा, परतति मनी पार्वुनि मुदा, 

परिम्लानीं अंभोरुहगाण जसें बिंब विलळ्पे 

विधूचे, निद्विस्ता रिपुगाणि तसा तें अज दिसे ६४ 
“ हारीळे यशमात्र सवे तुमच पुत्रे रघूच्या स्वतां, 

नाहीं जीवित नाशिळं, सदयता केली असती तस्वतां,' 
रक्ताने भिजवोनि बाणवदने तीही अजाने करें, 

शत्रूच्या लिहिलीं ध्वजावरि अशी तें पुंदरें अक्षरे, ६५ 


की [ल.] भाळी धैरमोबुबिदू अभिनव जमळे फार योगे श्रमाचे 

क. पागोटे काढिल्यानें कच हि विखरळे भोवती मस्तकाचे 

ी बाहूला 'चाप शोभे छटकुनि, असला वीर तो तेथ आला, 

1. जेथे भार्या भयाती बसलि, अज तिशीं तो करी भापणाला.६६ 

1000 ““टाकोनीयां भयाते सुंतनु, निरखि या वैसियांते खुशाल, 

त. घेतील शिप्र यांचे शिशुहि हिसकुनी हॉस्तरचे शस्त्रजाठ 

| ऐस केळे जयाने, अससि करगता तूं तयाच्या, तुला गे 

1 हृद्ट हार पहाती तप ! नवल असें देखिले काय सांगे.” ६७ 
र. [झ्ा.वि.] शत्नूपासुनियां विषाद तिजळा झाला असे जो स्वतां, 

| जावोनी मुख रम्य फार दिसळें, चित्तांत ये स्वस्थता 

। निश्वास मलिनत्व येउनि पुन्हा नेमल्य जो पावला, 

तो आदर्श तिच्या सुखाप्रति मला दृष्टांत वाटे भला. ६८ 

ि.पर.] तंई हर्ष पावे मनी थोर राणी, तरी ती मिडेने न बोळेचि वाणी, 

सख्याच्या मुखान प्रशंसा तयाची, करी ती तर्‌ होय ती राजयाची 


क, 

| ' | > "या "ण 0 णप,णणणीणिणण 02णा टण न्यास - हि क्िििंाा या 
१ 
1 


१ घामाच्या जळाचे बिंदू, २ नूतन, ३ स््रिय, (हें संबोधन ) 


सगे. टं ९5 


स्थली चांगली भीजली दृष्टियोगं, तरी भेघडंदास केकाच सांगे 

' तसा हर्षतीच्या मना जाहलेला, सखीभापणांनीच तो व्यक्तकेला.१९ 
[शा.वि.) ऐसें वामपदास ठेवुनि अभे भूमीपतींच्या शिरीं, 

केली इंदुमती पराक्रमवर तें आपली अंत्री 

झाले रूक्ष रजे निचे कच अशी ती ही नयश्रीच की, 

मूर्ती इंदुमती स्वयं जनमना तै भासलीसे निकी ७० 
[५.) घरास अज येई तो. अधिच उत्त बापा कळे, 

संत नृपति निंकुनी परिणिली सुकांता बळे 

“: अजा बहुत धन्य बा, तनय योग्य होशी खरा," 

असे वदुनि त्याचिया फिरवि भूप पृष्ठी करा; 

कुटुंब निरवोनियां मग सुतास तो सत्वरी 

त्यजोनि र सपति मोक्षमागी धरी 

सुदक्ष सुत होय तै काथ न सूयवंशी नूप, 

ग्ृुहस्थपाणिच्या पुखाविर्षपाय होति हो ठळोळुप ] ७१ 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पावती, 
' गांब च्यंबक हँ, गणेश अभिधा, ठेले उपाख्याहि ती, 
त्याने जे रघुवंशनामक महाकाव्य प्रयत्ने महा 
केळं पाकूृत, सातवा बुधवरा हा सर्ग त्याचा पहा. ॥ १ ॥ 
या मकारे श्रीकालिदासक्ृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणे 
!__ शाशासख्री लेळे त्यंबककरकृत पाकृतपद्यात्मक भापांतरांतील हा 
अनलपाणिग्रहणनामक सप्तम सगे समाप्त झाला असे 


५७४०९५ - ८५५०-५५-८४ 7 ४-0५/॥४४॥ 


सगे आठवा. 
*ह्षोक. 
[व्र.ति.] होतें विवाहशुभकंकण जो हतांत, 
तां त्याचिया अणिकही रघु दे करात, , 
स्त्रीचे परी वसुमती सकठाहि ती था 


" ३ मबूरखाणी, ९ बायको, ३ पुत्रास कुटुंब निरवूत असा अन्वय. ४ पृथ्वी, 
१३ 


ऱु डल जोरी कत लकाकी नला 


ण. एस पषकच्य कसधळळय क अरा क्धल 10 0. आक >... -.. 


९ट॑ रघुवंश. 


शोभे मनोज्ञ, जण इंदुमती डितीया, १. 
[शा.वि.]. जीसाठी अति घातपात करिती लोकांत भूपात्मज, | 
ती पृथ्वी स्वयमेव ये, हणुनि घे तीत महात्मा अंज, र 
भोगाची बहुवासना हाणुनिच स्वीकारिता जाहला | 
नोहे हॅ, परि आम्नहे स्वननकें आज्ञापिळें त्याजला, २ 
केला तीर्थजलीं अजाप गुरुने राज्याभिषेक स्वता, 
तत्सेंगे पुथिवी तया अनुभवी, पावे बहू तुष्टता; 
तेणें संच्छूसिते बहूत तिजला आलीं तयांच्या वरे, | 
झालें आज ळुता्थ हेच पुचवी, ऐसे जनाला दिसे. ३ 
त्याला तैं गुरुने अथवेविधिने संस्कार केला नवा, 
त्यायोगे रिपुळा दुरासद बहू तो जाहलासे युवा; 
जैसा अभिस वायुयोग घडतो, क्षीत्ना महोत्री अतां 
तेजा येउनियां तसे मिसळले हे ब्राह्म तेज स्वता. 9 
[शि] प्रजा या राजाला ह्मणति '' तूप हा नाहिच नवा, 
परी पूर्वीचा हा ठृपति रघु ये होउनि युंबा !”' 
न तो बापाची ती अपरिमित लक्ष्मीच अज घे, । 
| परी शौर्यीदार्यादिक गुणाहि तो घे अवघे. दु 
[ख.] &दोधीांचा योग' दोघां शुभकर घडुनी, फार शोभा अलीसे, 
त्यामाजी एक जाणा, निजपद रघुचे नंदर्ने रम्य भासे; 
तैसें तारुण्य मोठें नव बहु विलसे नै अजाच्या तनूला, ] 
३ उदबृहणें. २ अधरवेवेदांत इषकार्य्रेसिद्धी विषयीं मंत्रतंत्र विधि सांगितले आहेत 
त्या अन्वये वसिष्ठानें या राजपुत्रासही त्या वेदाचा उपदेश केळा, २ दुर्ध्ष, ४ क्षागरि- 
यसंबंधी ( तेजा ). ५ मोठ्या उग्न ( तेजा ), ६ ब्राहमणसंबंधी ( तेजा ), ७ तरणा, , 
*$ अथवा ( वरील अर्थाचाच दुसरा छोक,)--- १ 
[झा.वि,] दोघांचा शुभकारि योग घडूनी दोन्हीं बहू शोभली, | 
तीं हीं मी कथितों तुम्ही समजुनी घ्यावी मर्नी चांगलीं; 
बापाचे सुससरद्ध राज्यपद तें शोभे सुताच्या वरे, 
तैसें यौबन जे सुतांगि, विनये शोभा तयाला दिसे, द 
< रघूच्या पदावर अज बसला ही एक गोष्ट; ब अजाच्या तरुण देहास विनयांचा 
योंग झालाही दुसरो गोष्ट; अशीं दोहींनीं दोन शोभली, 


खाटा "र त्व नव्य वल्य्याव्लाट० क वत्स टण सन 


सर्ग <. ९९ 


त्याहा मत्यक्ष आतां अतिशय विनयाचा भला थोग झाला. ६ 
[शा.वि.] उद्ठेग लितिला न होउ सहसा तेव्हां अशा हेतुने, 
तीचा तो उपभोग भूप करिता झाला दयाह्े मनं, | 
आणीली परिणोनि नूतन वधू भीती न तीच्या मनी, 
वाटो, यास्तव भोगितो मुंध जसा अत्यंत संगाळुनी, ७ 
प्रत्येकास गमे जनीं सकळ मी राजा बहू आवडे, 
ऐसे प्ीतिपुरःसर लितिपती दे लक्ष्य सर्वांकडे; 
येती भंबुधिला शतावधि नद्या सर्वाहि तो आदरी, 
कोणाचीहि तिरस्कती नचि करी, याचीहि तैसी परी. ८ 
[उ.जा.] न सौम्य भारी, नचि तीक्ष्ण भारी, मृध्यस्थितीलागिंच ऑआंगिकारी, 
वायू बहू नम्र करी तरूंना, समूळ नाशीत ने तयांना; 
तैसाचि हा भूमिपती चपांते, तो पाववी केवळ नम्रतेते, 
समूळ त्यांचा न करी विनाश, तयांची अशी येइ दया तयापत.९ 


[भुग्र) नसे उदधतत्वादि चित्ता विकार, स्वभावें धिमा फार होता कुमार, 
क्रजुत्वे बहू चाळवी कार्यभार, प्रधानादिकां आवडे तोथि फार. 
असे एकळा योग्य हा कार्यभारा, नको साह्य माहे अना मत्कुमारा, 
असें जाणुनीयां रघू तो विलोकी, धरी थोर वैराग्य चित्तीं विवेकी. 
जसे मृत्युलोकी तसे स्वगेलोकीं, नसते एकही वस्तु नाशाविणं की, 

हणोनी रघू सोडि त्याग देखा, धरोनी मनीं मुक्तिमागास एका. १० 
जरा पातली देखुनीयां शरीरा, सुती सहुणीं स्थापुनी राज्यभारा, 
स्वये नेसुनी वल्कलाते स्वहस्ते त्यजोनी गृहा शीर जावें वनात. 
दिळीपाचिया सवेही वशजांचा, अपे हाच आचार विख्यात साचा, 
तिथें संयमाते करोनी रहावें, तनुत्याग होतांच मोक्षाप्त नावें. १९ 

[पु.] वनाभिगमनोन्मुसा निरखुनी पित्या सत्वरी, 

स्वमस्तकाहि मीठिच्या साहित ठेवि पायांवरी, 
हणे, '*मज अजी अपे सदाने एकल्या टाकुनी, 
नकाचि गमना करूं अद्य होउनीयां मनी," १९ 

१ चतुर पुरुष, * “ प्रत्येकास गमे, पास अवष्यापेक्षांहि मी आवडे.” असें पा- 

ठांतर, ९ या अजाची. 


धू हह! ४-५ 247" 
>> व द.“ यु 
ल ऱ्व् रजा मह 2 2 णन 
02 वि वीट मदन व 


व्यय 
ह. द 
- 
र टा क 
पय. बा न -कमली-रे बणलन्यन नगव 


१ 

ी 
ना. 
1) 
। ही. 


टप प 
यन याट 
म क १ 
क 


त्य ->* 
दम 
लन्े यस्य 


रर 


> सः 
साय शन 
ऱ्लं 


चं 
प्या 


टं 
रणा 


“> 


य 0 


ऱ् 
0 


टे 


> व न. स-न ण्य १ 
न कवन सय रजत वाली - 


७.०, ००-००४-०--०७००५००० लो जले गा 


रोक. 2220 
पपणाकेरेशा शी शशी कटकार पका धाक “राप नक स-न स्या 


शनन 


१०८ रधुवंश. 


[गुभ.] विलोकोनि अश्रू तया ठोचनाचे, तसं बोलणे दीनवाणे तयाचे, 
दया येउनी अंतरी नंदनाची, त्यजी तेथुनी भूप वार्ती वनाची, 
जसा टाकुनी एकदा कंच्रुकाते, न घेई तया सर्प लोकीं तयाते, 

तसा राहिला आत्मजाचे समीप, नघे त्यागिल्या संपदेला महीप. १ 

[वर्नत.] संन्यास घेउनि रघू नगरासमीप, 

बाहेर बांधनि मठास वसे महीप, 
पृत्रोपभोग्य सुननाइ रमेपरी ही, 
सेवी जितेंद्रिथगणा निज सासऱ्या ही. १४ 
[शि.] शाशी जातां अस्ताप्रति, उद्य पावे जंव रवी, ' 
अवस्था येते तै विपुळ गगनालागुनि नवी; 
जुना राजा जातां नव तूपति सिंहार्सान बघते 
* कुली ह्या, तेणें हे कुलहि गगनाच्या परि दिसे. १६ 

' स्वा.]. $एक शिरक्ष अणि एक नृपाळ, शोभती उभयतां बहुसाल, 
नित्य मुक्ति फळदायक एक, भुक्तिदायक दुजा पथ देख; 
दोन तेचि पथ भूवरि आले! या रिती विब्रा्धि तर्कित केळे, १ 

[मा.] . अजितेरिपु जिणाया मंत्रियांचे समेत, 

बसुनि करि विचारा पुत्न तो धुद्धिमंत, 
जनक परपदाचा लाभ व्हावा हणोनी, 
विझान बपुनि राहे वेधिळा योगियांनीं. १७ 
[भु.म.] जनीं येति मागावया न्याय जेजे, तयांसाठि सिंहासनी पुत्र राजे, 
पिता धारणेसाठि तेव्हां मनाच्या, बसे आसनी नित्य शुंडी कुंशांच्या. (८ 


१ सापाची कांत तिला, ९ रघूची सून ( अजाची बायको ). ५ ज्याने इुंब्रियाण 
जिंकला अशा ( सासऱ्या ), 
*$ अथवा ( वरील अथोचाच दुसरा झोक.)--- 
[प.]. यती जनक शोभला, तनय जाहला भूपती, 
विलोकुनि तयांप्रती जन भनी असे कल्पिती; 
“९ प्रवतेक निवर्तक प्रकट मार्ग जञ दोन रे, 
जगांत अजि येउनी विलसताति ते हे खरे !” १६ 
४ संन्यासी, (याप रघु व पुन अज यांच्या गुणांची व आचरणांची तुळना कांहीं 
पद्यांनीं केली आहें), ५ न जिंकिळेळे वेरी, ६ बाप, ७ दर्भोच्या. 


क क. सु. पतन ४६०७६ केरकचरा ९ ब्ला त्र्य 


फा च्य 


व 


सर्ग ८. १6१ 


[व.ति.] दावोनियां भुजपराक्रम ते विशेप, 
पुत्र रणांत जिणिळे रिपु ते अशेष, 
अभ्यासुनी संतत योगविधीस तात, 
केलें स्ववश्य तेव पांचहि मारुतांते. (९ 
[झिम.] रिपूंच्या कृतीच्या फळाचीच होळी करोनी बळे एक तो त्यास जाळी, 
दुजा ज्ञानरूपी प्रदीप्ती हुताशीं करी भस्म जाळूनियां क्मराशी. ९० 
[व.ति.] तो संबिविर्भेहमुखां अज पडूगुणांते, 
पाहोनि तल्फळ रिपूवरि योजि त्यातें, 
जो म्रृत्सुवण समलेखि असा रघू तो, 
सत्वादि पोळत गुणां सबलां जिणी तो. ९९ 
[वं] घडोनि येई फलसिहि जोवरी, न सोडि यत्नाप्रति एक तोवरी, 
साक्षात्‌ घडे जोवरि आत्मदर्शन, दुजा न सोडी तेव योगसाधन. १९ 
[शा.वि.] शत्रूंचा न घडो प्रसार झणुनी पुत्र प्रयत्ना करी, 
तैसी इंद्रियटद्धि दुर्धर बहू तीत पिता आवरी; 
ऐशी भुक्ति व मुक्ति यांजाविषयी आसक्त दोघेहि ते, 
स्वस्वाझीष्ट फलामती उभयतां तै जाहले पावते. २९३ 
[भम.] कितीएक वर्षे सुताच्या दयेने, अशी काढुनी योगमाग रपूर्ने, 
अविद्याळता टाकुनी तो तमाळा, स्वरूपा मिळोनी समाधिस्थ झाला.११ 
[व.ति]. देहावसान कळले रुचे अजाला, 
शोकाश्रुंचा नर्यान फारचि पूर आला, 
तै मेळवूनि यति पाहुनि भिक्षुर्धम, 
केलें तदैव सैननादिक सर्व करम. २६ 
[शा.वि.] होती भक्ति विरीप त्यास जनकी या येवढ्या हेतुने, 
केलें सवाहि औरध्वेदेहिक तर्थे त्याचे मिय नंद, 


१ शत्रूची कृत्यें निष्फळ करी असें तात्पर्य, ९ पुत्र, ३ पिता, ४ संधिविम्रहू इृत्यादि 
सहा गुण राजनीतींत सांगितले आहेत, ५ प्रकृतीतंग्रंधी, ६ अशी भुक्ती म्ह० भोग 
च मुक्ति म्ह० मोक्ष यांविषयी अनुक्रमें दोघे आसक्त झाले, म्हणजे भोगाविपर्यी पुत्र 
आसक्त व मुक्तीविपयीं पिता आसक्त झाला, ७ पावते जाहले असा अन्वय, ८ यति« 
धर्मे, ९ पुरणें वगैरे, | 


१०९ ' रघुवंश. 


गाभ्यासप्थे तनु त्यजञानि जे ब्रह्मी मिळाले असे, 
पत्रापादित पिडदानविधिची त्यांना अपेक्षा नसे २६ 
[शा.] “'झाला बापा,त्वत्पिता मक्त आतां,तोशोकाला पात्न नोहेचि ताता,' 
एस तेथ जाणते ने मिळाले, त्यांनीं त्याचे तै समाधान केलें 
[इ.व.] तै दु:खशोका त्यजुनी रघृचा, पुन्न स्वतां घेइ धनुष्य साचा, 
कोणी प्रतिस्पा्ध न आपणाते, केलें असें त्यासमर्या जगात.१९७ 
[व.ति.] ञ्रक्षोणी तसी सुभग इंदुमती ययांनीं, 
संपादिला अज पती बलशालि त्यांनी, 
ऐका तई प्रसवली बहु रत्नमाला, 
तेसा दैजीस सुत वीरललाम झाला २्ट 
सूर्यापरी प्रेखरकांति वपू जयाचें, 
व्यापीहि जो दृशक कौोंतिवशे दिशांचे, 
ज्याचे असे दशरथ स्फुट नाम हं कीं, 
जो रावणारिजनक श्रुत होय ठोकी. १९ 
[पृ.] क्रषी, अणिक देवता, पितरही, कणा यांचिया, 
श्रुत, सु्यजने, सुत, सकल फेडि भूपाल यां; 
असा अनृण होउनी अभ विराजठा फार तो 
खळ्यांतानि सुटोनियां रवि जसा बहू शोभतो १० 
[झा.वि.] आताचे भय वारणार्थ विल्से ज्याचं वपूर्चे बळ, 
विहत्सत्ळतिसाठि अध्ययनही ज्याचे असे केवळ; 
यासाठीं धनमात्र लावित असे अन्यार्थ ऐसें नसे, 
त्याचे ते गुणही परा्थे अवघे होते बलादी असे २११ 
[मंका.] कोणे एके समार्यि रघुचा पुत्र राज्यव्यवस्था 
पुत्राधीना करुनि, मानि घे कामिनीक्रीडनास्था, 
भायासंगे निज उपवनीं, नंदनीं नेवि इंद्र 
१ पुत्राने केलेलें. * “ क्षोणी अणीक धरणीपतिपुत्रि यांनी.” असें पाठांतर. यांत 
णांचा अनुप्रास साधतो. ९ प्रथ्वी, ३ इंदुमतीस, ४ वीरस्रेष्ठ असा. ५ तीक्ष्णकांति, 
६ रामरचत्राचा बाप, ७ शाज्ञाध्ययनारने ( घाषीचे भःण ), < यज्ञाने ( देवकण) 
७ पु्नोत्पादनानें (पित्रक्रण), १० या तिन्ही क्रणा फेडी असा अन्वय, ११ सूयी भोवती 
जो परिवेष कधी कधीं दिसतो त्याला सूर्याचे खळे असें म्हणतात 


सर्ग ८. | १०१ 


. इृंद्राणीशीं, करे अज तसा क्रीडनाते नरेद्र, ३२ 
[शा.वि.] तेव्हां दक्षिणसागरानिकट जे गोकर्ण नामे महा 
हेत्र श्रेष्ठ तिथें अहनिश वसे गौरीसंवे कामहा; 
त्याचें दर्शन घ्यावयास्तव दिनी एके परप स्वये, 
वीणावादनसक्तहस्त वरती आकाशपंर्थच ये. कः 
[वत] माला सुदिव्यसुमनीं रचिता सुरेखा, 
वीणेवरी मुनिचिया नव होति देखा, 
“मार्त तदीय अधिवास धडो'' ह्मणीनी 
जाणा पैमीर उडवी तिनठा धरोनी. ३१४ 
पुष्पानुसारि मैधुपावाठि वर्कीला, 
वेढी विलोकुनि जिला गमळे जनाला, 
पाहोनि वायुरुतधिक्कातिचे प्रकारा, 
ती ढाळिते सतत सांभन बाष्पषीरा. १५ 
[शा.वि,]भाला ती विमला सुगंधिबहुला शोभा ढतांची महा, 
हारी तैं क्रतुसंभवा अपुलिया सौगंध्ययोगे पहा, 
उद्यानीं नृपकामिनी बसलिसे तीचे स्तनाय्नावरी, 
आकाशांतुनि येउनी संभव ती खाली पडे सत्वरी, १९ 
[वै.] क्षणमात्र कुचावरी तिला, बघुनी सुंदरि होथ विव्हला, 
* मरणाप्रति पावली त्वरे, तंव आश्चर्थ जनां गमे खेर ] 
गिळितां विधु राहुन जसी, दिसते निष्मभ चंद्रिका तसी, 
दिसठी छृपतिप्रिया मृता, न कळे कारण काहि शोधिता. २७ 


, वि) *अचेतना होउनि राजपुंदरी, पतीस घेवोनि पडे धरेवरी, 


१ शचीशीं सह नंदनवनी इंत्र झोडा करितो तसे, २ गोकणेक्षेत्र हें दक्षिणहिंदु- 
'त्थानाच्या दक्षिणभागांत महाप्रसिद्ध शिवक्षेत्र आहे. एव माघमाशी महाशिवराभीस 
मोठी यात्रा मरत भसते, तेथें शिवाचे आत्मलिंग ह्थापिलेळे आहे. १ नारद, ४ वीणा 
'वाजविषण्यांत सक्त आहे हस्त ज्याचा असा (सुराष ), ५ हिचा योग घडोन रुगंधप्नापति 
व्हावी म्हणून, ६ वायु, ७ भ्रमरपॉस्ता, ८ वीणेला,  अंजनयुक्ता, १० अश्रू, ११ संवेग, 

नै: अथवा ( वरील अर्थाचाच दुसरा छोक,)-- 


_ [ब.ति.] निश्ेष्ट शोध्र पडतां पतिलाहि पाही, दोघांचि ही तनु भशा रितिने भराडी, 


तेलासरवेचि पडते जसि फा दिव्याची ज्योती संवेग प्रथिवीताल एकर्दांची, १८ 


य नना 
च "पा 


व्य 
कास रट 


प न्य सन्स "० -, 
चलनाच्या पटी 


वा 


र्ता न्या 


-०---.-४---- 
र पप्या निया 


७६-_. ० 


र > खा ऱ्या पपप दच्टन परटण कल ऊु“*८% 7 
र पश्न क व्र फना कर त्मा लनी, 

प क ८" 2: ण काय यावा चा पख 2 - 

न स पम स्स्क्कत्ाा न्य प्यास आ: प 


वर ति <<. यमा 
-4५८-- - 7«- 4. - - -- --“«“ ०. 


व 
द-_म्या. 


न टु टक ऱ 
7-० 6: ----5““--“ः---2ाा“---ा-4>- 4४-०५ आा-न्फ्स्ना-ज्््--“- 


क्ट क्ट चाड 
--- ८च---.-----००/- 


|. -. 1 “-- --*--द--------८५५८-८--५-४५४४ ५ 


कना र 


7-८. ८““->_------- *- "-€---->--->-ा 


0 क व क क्वाजि- 
प. क सस 


८१ -नप-न्ानन-च[-[----५--न---ऱ--ा-----*ा-कप्टााटा2५/८४८५०- ८“ ्त्टलाटीण ण टटकी सस्तचचयणचे णणणप्णलीधयणणण ण. ये न्य 


_*--- वट ट्‌ डक 
७ ल्ला स्का ती ज्टाम 


के" ४. 01. जेवा 
1.9 “2.--277/00” 


१०४ 


रघुवंश. 


तेळासवे भ्योत जसी दिव्याचि ती, सवेग येते वरतोने खालती. २८ 


[व,ति.] 


[शा.वि.] 


आक्रोश थोर करि सेवकवर्ग त्यांचा, 

ऐकोनि दीधकरुणस्वर तैं तयांचा 

हुंसादिपक्षिगण ओरडती भये ते, 

जाणी ययांपरि तयांसहि दुःख होते. २१९ 
झाली तैं व्येजनादि साधनवशे मूळी अजाची दुरी, 

राणी इंदुमती तस्तीच पडठी निश्चेष्ट भूमीवरी; 

मत्याचें अवशिष्ट काहे असते आयुष्य हो जोवरी, 
आशेने उपचार लोक कारिती ते चालती तोवरी. ४० 


[श.] दोराहीना वैछकी होय नैसी, राणी भाषे चेतनाशून्य तैसी, 


अंकी तीत घे करांनी रुंवीर, ज्याच्या चित्तीं प्रेम राहे अपार. ४| 
मृत्यूने ती जाहळेली विरूप, अंकी घेतां भासला तेबरि भूप, 


फिक्की प्रातकाळिवातायुठेखा अंकी ज्याच्या तो शशी जेवि देखा.४२ 


[श.वि.] 


हि 


होता धीर तरी, अधीर बहु तो होवोनियां अंतरी, 

दाटे केठ, तसाच भूमिपति तै शोके विळापा करी; 
ठोहाला कठिणाहि मार्दवचि दे जो ताप तो प्राणियां, 
लोकामाजि.मुदू करील, न असे आश्चर्य गोष्टींत या. ४३ 
५ स्पर्ीला सुकुमार फार अप्तती लोकांत जीं कां फुलें, 
होतीं तीहि समर्थ नीवित हरायाठा स्वकीय ब्ले; 
मारायास नरास निष्ठुर विधी चित्ती धरी वासना, 

सांगा हो, मग काय त्यास जगतीमाजी उणें साधना £ ४४ 
किंवा जे मृदु होय त्यास मदुने मारीतसे अंतक, 

शेसा सर्व जगांत विश्नृत असे त्याचा बहू लौकिक; 
भारी कोमळ आणि शौतळ असे लोकां जे दुंव, 

तब्यो्गे नलिनी मरोनि पडते, हें जाणती मानव. ४५ 
माळा मारक होय, हेहि हणणे मिथ्याच वाटे मना, 


. हषषणाणण पणणाण पाणाणीणिणा णणाणाण पी? पणी 0?१णी िणष१ी१ी”१२१ ण ”१0ा?१े0 णणषणणणा?णेपप्णाणण 0 00 हणण शण शीर. 


१ विजण वारे वगैरेचे योगानें. २ तारारहित, ३ वीणा, ४ अज, ५ सगलेखा, 
६ एथून कांहीं पद्यांनी अज्ञाचा विलाप वाणिळा आहे, 


शू 
शप पधणाच सके शपफरश0शप९७ काक पफ णव ह १५ शाच्कण्याचालाक शत णात गराडा शश १ कत्या कापर “शश * ९९४५८२४५८५ "राय -ए 


२८ क कक शण 0 .म- 


| सर्ग ८. १०५ 


| काँ कीं ठेवितसे उरी, तरिहि ती वैसी मला मारिना ! 

| कोणाला विष तारित, अमृतही कोणास मारीतसे, 
तस्मात मृत्युस हेतु एक मजला ती ईश्वरेच्छा दिसे ! ४९ 
किंवा दैवगती विरुद्ध ममही, सध्या नसे ती सुधी, 
या हेतुस्तव वीज ही जणं अतां निर्मा स्वबुध्या ' विधी; 
ठक्षाचा करितां न नाश अणुही स्वीय बळें संम्रती, ' 
त्तीनें पाडियळी तदाश्रित ठता, मारोनियां खाती. ४७ 


केळे मी अपराध फार, तंवही केली न तू हेळना ! 
आतां तो. अपराध अल्पाहि नसे हे ठाउक त्वन्मना; 
ऐसेही असतां, न पात्र मम हा संभाषणाही असे ! 
ऐसे मानुनियां सखे मज, अभी मीना धरीले कसे! १८ 
मी आहे शठ धूते वंचक, असे तूं ओळखूनी अतां, 
झालीसी परलोकवासि, पुसश्यावांचून माते स्वता | 
दुष्टाचें न मुखावलोकन पुन्हा होवो, अस चितुनी, 
तेथोनी परतोनि येउंच नये, हँ धारिळें काँमर्नी! ४९ 
कांतेच्या सह जाड जीव मम हा, ही गोष्ट झाळी बरी, 
तीत सोडुनियां निघे परत तो, ही तो. अथोग्या खरी) 
धिग जीवा ! करणे तुर्झे न बरवें वाटे मनी शोधिता, 
याचें दुःसह कष्टरूप फल हे बा भोगि तूं तत्वतां | ५० 
(वै.] पुरतश्रमजन्य घर्म हा, वदनी सुंदरिच्या दिसे पहा ! 
परि ती तरि या क्षणी असी, त्यजुनी सर्वहि झालि नार्हिसी ! 
(उ.जा,] पळामधें हा घडा प्रकार, हे पाहतां देह दिसे असार! ' 
असे बहू भगुर तत्स्थिती ते, देवा असो धिक्काति जाण तीत | ५ ( 
[शि.] ' मनेही म्यां केळे कधिहि न तुझे अप्रिय सये, 
मला टाकायाची माति तंव मनीं केवि अनि ये £ 
पति क्षोणीचा मी परि वरिवरी प्रीति तिकडे, 
ऱ्या प्रेमाचा तो. भर सकल वाहे तुनकडे | ५ 


१ ग्रह्मा, २ विजेनें. ३ बृक्षाश्रित, ४ खालती पाढिली असा अन्वय, ५ क्षोणीकडे, 
१४ 


टा 


च 
वर > वि क्या 3 क ह क: 
> 


टी. 
ना 


"८-८ ८---८-7-- 
न्क् ् -ा -_रट-- 
जेर नजी मक जळ) न 


डाका 


4-"-मत्काळ्यश न्याया 


पपर, -न्& लन य्य 
_्ड द का कि बन्या प्न... न्न 
वि 7- 
कलवा ७ करायल 22- “चा वट ऱ्र 
त 2 5.5 


[शा.बि.] ज्या माजी भरली फुलें सुरुचिरे, जे नीळ भुंगापरी, 
ज्यांचे पेड वळोने सुंदर असी वेणी दिसे साजरी; 
त्या केशांस समीर लागुनि सये ते हाहती जे अतां, 
होतो भास मनास कीं जिव तुझा येतो जणू मागुता ! ५२ 
कोणी एकळता हिमाळयगता तेजास जी वागवी, 
रात्रीं होउनियां प्रकाशित, तमा ती तेथ त्या घालवी, 
तेसी सावध होउनी मम सखे, ऊठ स्वये सुंदरी, 
माझी ही विरहव्यथा सकलिका आतां करी गे दुरी, ५४ 


रात्रीचे मिटते सरोज उदरीं ज्याच्या अळी कोंडती, 

ते शब्दा करिती न, तै दिसतसे त्याची जसी का स्थिती; 
तैसें भाळ विशाळ युक्त अलकीं ऐसें तुझं ग॑ मुख, 

ते निःशब्द विळोकुनी मज गंडे, वाटेल कैसे सुख! ५६ 


'चंद्राळा रॅजनी पुन्हा मिळतसे, कोकीास कोकांगना, 

री | त्यांचा तावधि तो वियोग हाणुनी सोपे त्याच्या मना; 

् आतां भेट तुझी अशक्‍य ह्मणुनी संताप जो हा असा, 

ी होतो त्वद्दिरहे, सखे, मज न तो जाळील कीं अम्निसा १५६ 


शय्या सुंदर पुष्पराजि रचिता ती ही सुपे हो जिला, 

ऐसी शुरदपूर्णचंद्रवदने जीची तनू कोमला ! 

| ती काष्ठी घटिता भयंकर चिता दीप्तामरिनं संयुता, 

"| गे सोशीळ कशी सरोजनयने, सांगे अतां तत्वर्ता. ५७ 


वित्र]  एकांतिची सहचरी तव मेखला ही, 
श्‍ तीही अतां मधुर शब्द करीत नाहीं! 


क्त 


ी ' १ कमल, २ भ्रमर, ३ कुटिल केशांनीं युक्त. ४ राजी, ५ कोक असें चक्रवाक- 
पक्ष्याला म्हणतात. त्यांत पुरुष (नर ) आणि स्री (मांदी ) यांचा रात्री वियोग अ- 
संता, त्यांची परस्परे प्रीति अत्यंत असते म्हणून त्यांस वियोगदुःख फार होतें. सूर्यो- 
दय झाला म्हणजे त्यांची परस्पर भेट होते अश्नी कविप्रसिद्धि आहे तिजकडे या स्थलीं 
*“ कोकास कोकांगना पुन्हा मिळतसे * या. वाक्यांत लक्ष्य आहे. ६ ज्याला समासि 
भहे असा ( वियोग ). ७ शरतूकरालच्या पूर्णचंद्राप्रमाणें मुख जीचें ( हें संबोधन ), 
< कमलनयने ( हें संबोधन ), 


| 
| | _ 
भे | १०६ रघुवंश. 
1 
| 


-रऱ्यो स.अ. 2००७-४०-०० ८ 


नस्य. २५० -य>-न्ाासिन 


मध्या 


ऱ्य न मव मिट र 
2.22.22./2” 7 “2८72-22-०3. --* >“. &- 
“-- ---42----८“--:८८“॥पयो "९.॥४णा/), 


7 7 -:-- 


रि विकन ण 
न 2 ४२५----८५_ “५ "न्य ८०० 
॥०...--:->>----“--:>--४५५॥7 
ग. -क्न- -*-> ---“--- 
म 2 22_पसॉटसक सणा का- 
ब्ला ्ल्ना्डा5 2 ७ 


-_-"---.-------५५-॥ा 
"०.----------->-->“- 
-ट-“0 


- र ४२. डॉक 
म आडम आहे. 0 


2 पण टा__-_ --__ _2_ 
न्य प्या प्यााम्नर यास ----- 
>. 72--7स:->---- 


1 
ग 
क 
1) 
पि 
ळक 
कटं 
। 
१, 
॥ 


सर्ग ८. १०७ 


याचेवरोनि मज हे करभोरु, भासे 
कीं ती तुझ्याचि विरह प्रत जाहलीसे. 
तूं मेजुळ स्वर दिला सखये, पिकास, 
हुेसीस मंदगति, दृष्टि चला मभास, 
वांत वनांत डुलती लतिका सरेख, 
त्यां हावभाव दिधले रमणीय देख. 


मार्त घडो सुख हझ्णोनिच पाठिमार्गे, 
ह्याह्या स्थळी स्वगुण ठेवियळे तुवां गे, 
त्यांनीं मळा सुखविजे, परि तेचि पाही, 
आतां मदीय तनुची करिताति लाही ! 

[शा.वि.] देखेही सहकार आणि फेलिनी बागामधे संप्रती, 
या दोघांस परस्परे सुंचतुरे, त्वां कल्पिलीं दंपती; 
त्यांचे मंगलकार्य हे न करितां गेलीस ळोकांतरी ! 
आहे हे करणें तुझे उचित कीं! सांगे मठा सुंदरी. 
केला दोहद तूं अशोर्के तरुला, त्याला शु छै पातळी, 
होतीं सुंदर योग्य वेणिस तुझ्या जी भूषणे चांगली; 
झाळीसी परलोकवासि सखये, या कारणाने असा, 
तीं वाहूं तव पिडदानसमर्यी पिडावरी गे कता! 
ज्यांचे नूपुर वाजती छुमछुमा ऐशा पदांचा मळा 
झाला अहुत लाभ, हे मानि सये, हा आठवोबी भला; 
पावे चंद्रमुखी अशोकविटपी शोकास तो अंतरी, 
पुष्पांचे मिप दाउनी करितसे ही बाष्पदृष्टी सरी. 

' [क्षि तुझ्या खासा ऐसी बकुळकुसुमे सोरभयुते, 
कराया तत्कांची अपण बसलो एथ निस्ते, 
बदू काई कांते | त्यजञानि तिस अर्धीच सुभगे, 
अशी निद्रा धेशी, उचित तुन हे सांगमजगे! 
तुझ्या दुखे दुःखी, तव सुखभराने बहु सुखी, 
१ भांबा, ९ लताविशेष, ३ (ह संयोधन), ४ अशोकवृक्ष, 


१“ 


५९ 


६० 


९१ 


४२ 


ष्र 


१४ 


प प वल मयणापयापनलम-लचाा यदात क यकध्ययाण. ००... ८ 
फ्शॅणकि१िणिणण0000ी?0१00)ी?0ण १0१00१) णी?0?णण02?ण१ण शी0ी0ण १??? 0"? "0९ पट“) ---_*““_आाा्ाच्---“--““- 
“ मक चज जा.णान जन्युकी झर ना क 


2.0० ४५४०० च्न टू ल्य व्य 
हातात कीची एकीत ीणीसीशपर्तीकटीश त शीतशीधा शिक घ्या शा भक्यकधवक्‍्यका ६५४०१८ यार ७, “तया. 40-८ एकक ०००७०८५५८८ 4-4. -----.-. ८7. 
वाट क 0. णा पतप्पनबक्ष प प्लान आ “याण सेसलस्ड-प्व्न्क 
च >>. जे आना 12-20 ७.1 त च ४00 तकी ० 


नेळल्य पययनयाचट नयन “पली भेन्कसदपकनसध्यास 


_. ८ टू जॅ व 
५“ :--- -मय्2---.-२२>-५८---८-/ -“-५- “------_-““्क- 


द. ओता. मका हा मपल्य 


-- > “> ए 


९६९ 


न“. 


ऱ ति.) -. ट ४८. 
सडनट ८. - पुहा 00. ल सकळ. क स 


7 


१५८३ २-0 -0-32-:' 


"अ 
थ्य््य 


ह, ते 


अयाश वटल टीलर्श रजा लश 


ऐन्टॅॉ रघुवंश, 


अशा तूझ्या संगें असाति सखया जाण सुमुखी, 
जसा शुक्कीं पक्षी विधु सुभग वाढे प्रतिदिनी, 
तसा आहे तूझा तनय गुणशालीहि सदनी, 
तुला जै का वाटे प्रिय मजाहे वाटे प्रियचि ते, 
मनी दोघांच्याही रुचि अणुहि भिन्ना न वसते; 
अशी सर्वांशाने स्थिति सकल सोख्यास्पद मना, 
असोनि हा कैसा हुर्दाय धरिला निष्ठुरपणा ! 
(झा.वि.]झाली शेवस्त रती, धेतीहि सकळा अस्ताचला पावली, ' 
संपे गायन, उत्सवी हि क्रतुच्या नाहीं रुचि राहिली; 
तैसें कारण अल्पही न उरलें या भूषणांचें स्वतां, 
शय्या शून्यचि जाहली मम अजी जी जाळिते पाहतां ! 
तूं माझ्या अससी घनीन घरची, मंत्री विचारांती, 
एकांतांतील मित्र, शिल्परुतिची गे पट्ट शिष्या भली, 
रेसी तूं! तुजला दयाराहित या देवें बळें हारितां, 
गेळें सवहि ! काय शेष उरलें ते तूं वदे तत्वतां ! 


काढीनी दयिते, मधु स्वमुखिचं तूर्त मियां आपलें, 
पी ते प्राशोनिच संमती मन तुझें संतुष्ट कीं जाहलें; 
टो त्या पानावर हें तिलोदक कसे स्वर्गी रुचेल प्रिये! 
झाळे दूषित जे मृगांकवद्ने, उष्णाश्रुनीं माझिये. 
*मोठाले विषयोपभोग घडले माते तुझ्या संगती, 
ह; उद्यानांत वसंतकालि दयिते झाली यथेष्टा रती; 
१ आहे वैभव तें, परंतु न असे वस्तू अजा मोहक, 
झाले त्वद्िरहे असें गणितसे दुःखामधें हँ मुख !?” 


ककती नक 0. 0०५ ल 0 अ 


हट तक्टल्ट क सा हली 


कः - 
७-५ --व्टसना ६.४५ > बय वाती 
न्ती व 


१ नष्ट, २ प्रीति. ३ पेय. शिश 

* अथवा ( वरील अर्थाचाच दुस छोक,)--- 
१, [शा.वि.]  त्वत्संगें विषयोपभोग घडले नानापरीचे मला, 
अद्यापी सखये, उणे न किमपी द्व्यादिसंपत्तिला; 
तत्नापी विरह तुझ्या मम मना झालें महारोचक, 
तेगें काहि न आवडे, गणि सखे दुःखामधें हे पुल! 


कमी जळ कन) 


र 


ण. स 
का. जी स खती. 
टा 
१ इकत पत घ्याला ५ 
क 
क 
1 


२-४” न च 
च 


सर्ग टं १०९ 


ऐसे तो करुणस्वरं परिपरी बोलोने कांतेप्रती, 
उचद्यानस्थ तरूंसही रडाविता झाला तई भूपती; 
वाहे जो मकरंद फु कुसुमापासोनि त्यांखालती, 
तद्रूपेंच तई गमे, जनमना अश्रूच 'ते ढाळिती. ७० 
[ल.] त्याचे मांडीवरोनी मग जसितसि ते ओढूनी बांधवांनी, 
मोठ्या दुःखें तथांनीं अगरुतरुभवा इंधना मेळवोनी, 
माळा ती नारदाची अमेरसुमळता अंत्यभूपाच झाली, 
जीते, ती राजपत्ती झटकरि अनलामाजि तै दग्ध केली. ७९ 
[क्ा,बि.] “कैसा हो नृप जाणता हझणवितो, हा बाइल्याची खरा | 
जाते स्त्री नवऱ्यासर्वे, न कधिही स्त्रीच्यासंवे नोवरा !" 
ऐसे सर्वहि निदितीळ हाणुनी, राणीसवे भप या 
गेळा नाहि चितेवरी, नचि तई शेण स्वमृत्यूचिया. ७२९ 
ती'च्या त दशवासराहुनि पुढे कतेव्य सार्‍या क्रिया, 
उद्यारनींच सपिडनांत विधिवतू केल्या पाने तया; 
शास्त्रार्थज्ञ झणोनियां करि महादानाहि भूम्यादिका, 
मोठा खर्च करोनि होय नुप तो संपॉँदिता लौकिर्का. ७३ 
कांतेवांचानि एकलाचि नगरीमाजी प्रवेशा करी, 
तें ठोकां दिसला, दिसते विधु जसा गेल्यावरी शेवरी; 
बाष्पे पौरवधूमुखीं निरखुनी भपास वाटे असे, 
कीं जो शोक अपार होय मजला त्याचे उस्तासे जपते ! ७४ 
होता यक्ष करीत आश्रमि गुरू त्याला समाधीत रे, 
झाळे ज्ञान तईच की ठृपतिची बागांत भार्या मरे; 
तच्छोकातिशयें भ्रगिष्ठ नृपती झाला अस जाणुनी, 
त्याला बोध करावयास 'चतुरा शिष्यास धाडी मुनी. 
[उ.जा.] तपोवनांतूनि पुरांत येउनी, भूमीपतीची तंत्र भेट घेउनी, 
वसिष्ठशिष्य श्रुतवान्‌ करीतसे, आती नुपाशी तव भापणा असें.७५ 
६ दाहा दिवसांहून ( पुढें), ७ संपादिता होय असा अन्वय, < (हें संपादिता होय 
याचें कर्भ ). ७ राजी, १० वसिष्ठ, ११ विद्ठानू, १९ जझोकाकुल झालेल्या, 


अर जन्मे 


कल 
क्स यमा 


आ क >: 
अल ये ग्रे 


|: अ 
च्मा 2 क 
पच म्याच 


ळा 
कक “क: कुळी 


पायच्या 
म्य ण जिनिपकाना पिर 
च 


सदा 
कह"... ”...7! 


क आय 3., प 2022”. 
ममाताहामुकन क्री ७००” “ला 
> र 


पश५ 2 सा 


स य क याणी य, उ. 
स 


च्य ४४८०० २5. 


>: री 


स 
>>“ “:22/>न- 
"रय्न 


न्या 
रचर 


० 


-प्ण्न्या- "रा 


८-२ 
क 
बही. प 


3002400103 ओट मी 
क्वीन णप्नेण स्किन म्या रधान 


टक. १410222252. अम्ल. नय 


"४णकचीश ४४" णी ण 0 क की 0 ७0 णशा चम्कण फे. ० शप 
क्य 
नद -न- ् 


-- ->..- 
३७७७०७००0७ नेक “कध 


1 महमावकममममकन्यम्य्यवामादन व्यक अयर, 2२८ “्य्स्य्र न नडे 


शशश शशी कित्ती 0) णी वीण ण शोणणीण णतची ए वणी ध्यात कणळाळकळ्क्ज_. ००० य्न्-्--ा--ाा-“ मामाचा“ _“>-.->-. 


य्ध्न्न्- 


०५८ ५ 


८८ »२** य गु नट 
य -०”_ >. प न 
षक उर्क ९४६१ 2 बऱेट क कॉ. हदी आय्य क. 2 पाकने ळ्या नव. 


७ ० 3 


-( 


र्‍या ल 


न 


ह ल. र 
नम ककतळटा १५373८ 


७. 4! 


अतत मकनन म 


ट-*---न्न् 


११० रघुवंरा'. 


[शा.वि.] ''ज का मानसतापकारण तुला झाळ असे निश्चित, 
सारें योगबळे मदीयगुरुते बा जाहलें विश्रुत; 
बोधाया तुजला समक्षच तिहीं येगै असे चांगले, 
ते आहेत परंतु संप्रति नपा, यज्ञामधे गुंतले, ७ 
तूं सडदृत्त रपा, तुशी विदित बा आहे जनीं धीरता, 
यासाठीं लघुसा निरोप गुरुनीं सांगीतला तत्वतां; २ (8 
तो आतां तुजला प्रविष्ठ करितो ऐकोनि घेई स्वर्ये, भं 
तो चित्तांत धरोनियां नरपते, तूं 'चाल त्या अन्वये. ७७ 
र “पाताळ क्षिति आणि जाण तिसरा जो स्वगे, लोकी यया, 
्ि झाळें, होत असे, अणीक पुढती होणार ज॑ कीं तैया; 
जाणायास समर्थ जाण असती जे ज्ञानदृष्ट्या स्वये, 
यासाठीच जनांत जास झणती त्रैकालिकज्ञानिये, ७८ 
होता जो तृणबिंदुनामक मुनी विख्यात पएथ्वीवरी, 
तो रात्रंदिन कष्ट भोगुनि तपश्चयी सुधोरा करी; 
सारांके हृदये सुरेंद्र हरिणी नामें तई अप्सरा, 
भंगायास तपास त्या मुनिचिया, धाडी महा सुंदरा. ७९ 
जेव्हां ती मुनिच्या पुढे सुरवधू शृंगारचेष्टा करी, 
हें तो. विघ्च तपास जाणुनि, कषी क्रोधावुनी अंतरी; 
तूं होशीळ मनुष्य मृत्युभुवनीं उन्मत्त देवांगने, 
शांती सोडुनियां तिला वद्तसे शापास या रीतिने. ८० | 
स्वामी मी परतंत्र, त्यांताहि असें स्त्रीजाति जन्मौधमा, 
झाला जो अपराध थोर मम हा, त्याची करा जी क्षमा ! र 
ह दीने वचन द्रवाने, मुनि तो उच्छाप हा बोलिला, | 
कीं, जै दिव्य फुलें विलोकिशिलतै जाशील तूं स्वस्थला ८१ 
[इज.] नन्मोनि ती भोजकुळांत बापा, राणी सुरूपा तव होय भूपा; 
पाहीनि आतां सुरपुष्पमाळा, ती अप्सरा ग्रेलि निजस्थळाळा !<९ 
.शा.वि.] गेली भाणसखी कसी मम, विभो चित्तांत नाणी असे, 
१ यातीनही लोकी, २ भूतभविष्य वर्तमाना, ३ गुरूजी, 2 ज्या गुल्जास (रे. वि 
कालिकज्ञानी असं म्हणती ), ५ ञन्मानेंच नीच. | 


दली 
मक तकिळ लक महाप कहाम 
1 
शकू 


|) टर. ण टा 
२. र: 
- १८-९० ६०% ५ ह शा ण पील -. 6८ २-7 ७५८८--- "०. “4०३. ब ०-२. 222 5०24-02 0७00 >“-% -- --- 
ण्य नतिक ८ सकट 


का ळात अजान ता य हि 


योड ग पटनी 


- 2-2 ---- ८ २०००- -५-/ 52 7- 


पक सता टीच -- 


२ सवट 
टल 
-क सरपण टण चा णाल कला प - स्ल "- प््प्ाा हाल - 
* क्ट 
अव टल ---१--८८८५ ८7 टश 0 *र४८ण%" 07 " 


सर्ग ८. १११ 


जन्मा जो नर येई मृत्यु नियर्म त्याच्या कपाळीं असे 
आतां तूं प्रतिपाळि योग्य रितिने भूपा यया भूमितं 
भमीनेचि कलत्रवंत झणती भपांप्रती जाणते ट३ 
संपत्तीतहि' उडधतत्व अगदी होतें तुवां टाकिले 

आत्मज्ञानहि शास्त्र पाहुनि तसें लोकांमधे दाविले; 

आतां प्राप्त असे विपात्ति तुजला या वेळि ही ज्ञान तें, 
आहे जागृत, हे प्रकाशित करी दावोनि बा धीरे |! ८४ 
मेल्यानेंहि न ती मिळेल मग बा कोठून या रोदने, 

जे भेळे नचि ते पुनश्व मिळती कोण्याहि रे साधने 

कर्मे भवरि भिन्नभिन्न घडती यासाठि जीवांभ्रती, 
मेल्यानंतरही पृथक्‌ धडतसे कर्मानुसारी गती ! <'५ 
शोका सोडुनियां स्माहित टृपा, होवोनियां अंतरी, 
उददेशूनि कुटुंबिनीस विहिता श्नाद्धादि कर्मा करी 

कोणी संतत रोदनास करितां जे अश्रु ते ढाळिती 

ते प्रेताप्रति जाळिताति रुपते, ऐसे स्मृती बोलती. ८९ 
जी छळोकांत अचेतन स्थिति असे ती नित्य जाणे नृपा, 
चैतन्य स्फुट तीस जे मिळतसे ते तो क्चित जाण पा; 
यासाठीं शणमात्रही जरि घडे बा प्राणसंयोग हा, 

मानी लाभचि, दीर्ध काळ घडतां नोहे कसा तो महा! ७. 
इृष्टाचा घडता विनाश जगतीमाजी अडाणी नर, 

हे तो शल्यचि रोविळे सवहदयी हे मानिजे ते खरे 

ज्ञाते ते तरि या प्रसंगि हणती ज॑ शल्य हो मूळचें, 

ते जावोनि समूळ दार उडे होते स्वये मुक्तिव | ८८ 
आत्मा आणिक देह दोन्हि असती प्रत्येक मत्यास २, 
त्यांचे योगवियोग उक्त असती शास्त्रामधे विस्तरें, 

जे काँ पृत्रकलत्ररूपविपय क्षोणीपते बाह्य ते 

शोका तहिरहे कशास करि! सांगे नपा, पंडित. ८९ 


नट तण 200७९00 ककल टक्क काणी कशल 


"$ समाधान युक्त, २ ( क्षणभर प्राणसेयोग घडता जर लाभ आहे तर कांहा वष 
घडता महा लाभ नव्हे काय? असा भन्बय ) 


१९२ 
[ए.] 


[शा.वि.) 


[व.ति.] 


रघुवंश. 


नितेद्रिय नराम्रणी असि तूंचि बापा सुधी 

शोक करि भपते करिति कां जसे मूढधी ! 
तरुसितिधरांमधे मग नसोचि बा अंतर, 
समीरंवश होउनी पडति दोनही ते जर !' ९० 


बोधाळा गुरूच्या अशा परिसुसी “हां जो, बहू उत्तम, 
ऐसे बोळुनियां निरोप मुनिला देई नुपाळोत्तम 


. शोकाने भरल्या नृपाळहृदर्यी त्याला रिघावा नसे, 


तोही त्या मुनिच्यासवं परतला भासे मनाळा असे. ९१ 


होता पत्र लहान यास्तव नूर्पे ते आठ वर्षे असी, 

दुःखे घालविली संदेव दयिते चितोनियां मानसी 

वस्तू तत्सढशा, तशा प्रतिळती, स्वप्षांत आलिंगन, 

तीची, तो नरपाळ काळ बहुधा कर्मी अशा साधनें. ९२ 


सोधाचाहि बळेच भेद करिते जैसे वडाचे मुळ, 

राजाचे उर शोकशल्य करि हो फोडोनि तैसें बिळ 

झाला रोग असाध्य जीवह्र ही तेथे, तरी भप हा, 

स्त्रीचा सत्वर योगकारक अपा त्या लाभ मानी महा !९१ 
(ला थोर कुमार शिक्षणहि त्या झाळे बहू चांगठे, 

देखोनी, निजराज्य भमिपतिने त्याच्यावरी सांपिले; 

रोगाता तनुची नकोचि मजला ही संगती यावरी 

कंटाळोनि नृपाळ यापरि तई भायोपवेशा करी. ९४ 

भागीरथी व सरयू तेटिनी प्रसिद्ध, 

तैत्संगमीं गतिदे तीथ अस्ते विशुड, 

तेथे तनु त्यजञुनि निर्जर व्हावयाचे, 

आलेख्य तो मिळावे सत्वर भूप साचें. 


[शा.वि.] स्वर्गी जाय नुषाळ तो स्वदयिता तेथे तया भेटली, 


पूर्वीहूनि विशेष त्यास दिसली खूप गुणें आगळी, 


१ वृक्ष आणि पवत यांत, २ वायूच्या स्वाधीग, ३ त्या बोधाला, ४ प्राणत्यागा्थ 


अनशन प्रत, ५ नद्या, ६ त्यांच्या संगमांत, ७ सद्वती देणारे, द सनद, साटिफिकेट, 


२-८ रट. --- तव्यध्यष “स्या 1--- 


नववा 


सर्ग ११३ 


आनंदे रमणीय नेदनवनी चेतोहरीं मंदिरी, 
भोगा भूपाति भामिनीसहित त्या भोगी अंनेकापरी. ९५ 
ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पावती, 
गाँव च्यंबक हं, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्यानें जें रघुबंशनामक महाकाव्य भयत्ने महा 
केळे प्राकृत, आठवा बुधवरा हा सग त्याचा पहा. ॥ १॥ 
या पकारे श्रीकालिदासकृत रघुवंधानामक महाकाव्याच्या गणे- 
शकशासखत्री लेले घ्येबककरकृत प्राकृतपद्यात्मक भापांतरांतील हा 
अजविलापनामक अष्टम सगे समाप्त झाला असे. 


श्होक. 
[शा.वि.]  बापानंतर तत्पदीं दशरथ क्षीणीपती जाहला, 
ज्याने इंद्रियवर्ग सवहि समाधीच्या बळें निंकिला, 
मोठा शांत व पालनी चतुर हा ऐपी जयाची प्रथा 
शास्त्री शस्त्रगणीं प्रवीण, अयुतां वीरां रणी निकिता, १ 
[भुम्र.] प्रजा मानसी होय त फार तुष्ट, नसे हो कर्था ज्यावरी कोणि रुष्ठ 
असें राज्य तो चालवी सुस्वभाव, कुमारापरी स्तुत्य ज्याचा मशावर 
[शा.वि.] जे कोणी श्रमपूर्वक कषितिवरी कर्मे करीती नर, 
त्यां संतुष्ट करावयापत समया दोघे सदा तत्पर, 
त्यामाजी नृप एक हा दशरथ प्रख्यात दे जो धना 
, तैसा इंद्र दुजा पुढष्टि करितो जो धाडुनीयां घनां. ३ 
बित] राज्या करी जंव अनातलज बुद्धिमंत, 
शांत स्वभाव तुरसा बहुकांतिकांत, 
१ ज्लीसहित, ९ राजा, ३ ख्याती, ४ दहाहजार, ५ पडाननापरी, ६ इंग्र द्दा 
मेघांस पाठवून प्रथ्वीवर पर्जेन्यब्रष्टी करितो अशी पुराणप्रसिद्रि आहे, ७ दशरथ, 


८ दैवासारिखा,  काँतीने फार शोभायमान 
१५ 


>>: टल स्व्याच्वप्व्िकचाददाच 
न्य र कय पडा 
उच्य जवी क 1 णद 2. यर. २.१६ प्त ना प 
या. येय स्स सट स्यजसय्न प्त 
य म ] शट डि क्क 
की वा 


रक वका 


कट व 
मव केणहयडभ-० कवळ अळरया- आ आहिल 2 आज 2. 
2०० वी य 


-* 0१८१४४४ 


री टर र 
चद स टी पलक .. २ ५ भप 


पप्क्व्म ससे ण्य तया धमय. 


५ 


८2०-->-> 


-०- घल 


११४ रघुवंश. 


व्याधी न बाधि, मग कोठुनि शत्रुभीती, | 
एथ्वी फला सुविपुला प्रसवे सदा ती ४ 
[शा.वि]. झाला दिग्विजयी रघु क्षितिपती, त्याच्या पुढं तत्सुत, 
वेरिव्रात निणोनियां, कषितितलीं झाला असे विश्रुत 
या दोघां नुपतीमुळें वसुमती पूर्वी जती शोभली, 
तैसा हाहि पराक्रमी पति मिळे एणें दिसे चांगली. ५ 
दुष्टां देड करी, बहूत धन दे तो याचकांना तदा, 
तेजाचा जणु पुंज शोभत असे कांती जयाची सदा 
या हेतुस्तव काल, गुह्यकपती, तेसा तिजा भास्कर, 
या देवांसम हा नृपाळ गणिला लोकांमधे भूवर. र 
कांतारी मृगया, विधुनभ मधू, रूपार्विता अंगना, 
अक्षक्रीडन भै भ्रमास कारितं लोकीं नराच्या मनां, 
ऐसीं हीं व्यस्तने न वेध करिती भूपाचिया अंतरीं, 
जो भाग्योदय होउ यास्तव सदा राजा प्रयत्ना करी. ७ 
% देवेंद्राशिहि दोनवाणि वदला नाहीं विपत्तींत ही, 
मिथ्या वाक्‍य वंदे न भूमिपति तो भोव्या विनोदांत ही; 
क्रोधाने रिपुळाहि ताडित नसे जो निष्ठुरे भाषणे, 
ऐसे सत्य अदीन गोडहि असे ज्याचे सदा बोलणे टं 
[शा.] आज्ञाधारक जे नुपाळ असती, त्यांशीं करी मित्रता, 

स्पर्धत करिती, तयांस यमसा झाला असे दंडिता 

ऐसे मित्र समस्त भमिपातिचे उत्कृष्टता पावले 

तैसे शत्रसमृह वैर करुनी पात्र क्षवा जाहले ९ 


१ शचुसमूहू. ९ यम. २ कुबेर, ४ सूर्य. ५ प्रथ्वीवर, ६ रानांत. ७ चंद्राप्रमाणे , 
पांढरे मद्य 
* अथवा ( वरील अरथोचाच दुसरा कोक) -- 
[व.ति.] मोठा समथ सुरनाथ तथापि त्याशी, 
“ __ भूमीपती न कृपणा करि भाषणाशीं 
खोटे न मस्करिमधेंहि वदे तुवीर, 
बोले न कोपुनि रिपुसहि तो कठोर, दं 
<. नाशास, 


सर्ग ९. ११५९ 


यां दावनियां पराक्रम, रणीं मिकी समस्ता क्षिती 
: झाला हा अमुचा धनीच विजयी!" हे धोपणाचें पुढे 
राही कार्य चमूंकडे, हाणुनि ती तेव्हां करी तेवढे. १० 
[इंव.] तो एकला बेसुनियां महारथीं, क्षोणी जिणी वीर्यवशे महारथी, 
गंभीर ज्यांचा ध्वनि जातसे नर्भा,अव्धीच झाले जर्येधोपदुंदुभी. | ९ 
[व.ति.]  वज्त्रा घरोनि.कारि पवतपक्षनाश, 
जैसा करी नमुचिसैदन निजेरेशी; 
' तैसाचि हा दशरथ मभु वोरिपक्ष, 
नाशी शरां हणुनियां कमलीायताक्ष १२ 
[शा.वि.] जेसी इंद्रपदाम्रती प्रतिदिनी तीं दैवते वंदिती, 
याचेही चरणी तसेचि अवघे राजे शिरा ठेविती; 
तेव्हां तेथ चकाकती मुकुटिचे त्याच्या हिरे साजिरे, 
त्यामाजञी आणखीहि या नृपतिच्या कांती नखांची शिरे. ३ 
शत्रेच्या विधवा स्त्रिया मिळुनियां, त्यांनी मुळे आपुली 
मेत्र्याच्या करवी यया नृपतिच्या पायांवरी घातली 
आश्यासोनि तयांस सागर तटापासोनि भूमीपती, 
येई तैं अलकेसमा स्वपुरिळा सेनेसवें मागुती १४ 
आलीसे जरि सावभीमपदवी श्रेष्ठा तयाच्या हती, 
एकर्‍च्छत्र जरी करी एथिविचे तो राज्य भूमीपती; 
लक्ष्मी चंचळ शोधिते मिप सदा अन्यस्थळी नावया, 
ऐसें जाणुनि उद्यमा नृप करी आळस्य सोडोनियां, 
[उ.जा.] आंगांत अभीपरि तेज वाहे, तथापि 'चंद्रापरि सौम्य राहे 
असा असे पक्तिरथांर्य तोकीं, नसे तयाशीं सम अन्य लोकीं. । ५ 
[विनते.] या भूपतीस अणखी पुरुपोत्तमाते 
दोघां ययांसचि भजे जर्मि हो रमाते 


हिशेब ््रकमाळााडानयानळममक वक हीन 


१ सेनेकडे, २ चमू (तेवढें घोपणाचें कार्यमाश्न करी), ३ (हें राजाचेंविरेषण), ४ ज, 
यघोषाचे नगारे अड्धी म्हणजे समुद्रच झाळे, ५नमुचिदैत्यास मारणारा, ६ इंद्र, ७क.. 
| मलापरी दीघेनेत् ज्याचे, ८ अलकापुरीसारिख्या, ७ दशरथनामक, १० लक्ष्मी ही एक 
विष्णु व दुसरा उत्तम राजा या दोघांचेंच सेवन करिते या गोष्टीकडे एथे लक्ष्य आहे, 


भ 
क 


११६ रघुवंश. 


साध्वीस योग्यपति हेचि यर्या वदान्य, 
ऐेसा नसे पुरुष या एथिवींत अन्य १६ 
[हु.वि.] मैगधकेकयकोसलभूपती कुमरे यांस मनोहर आसती, 
वरिति त्या नृपजाहि अजात्मजा, बहुत पावति तोष मनांत ज्या 
[उ.जा.] नद्या जशा पर्वतैजा त्वरेने, रत्नाकरा पावति आदराने; 
तैशाच या तीन नृपात्मजाही, त्या पावल्या त अजनंदनौही. (७ 
[शा.वि.] ऐसा ह्या युवतित्रय सुरुचिरें शोभे बहू भूपती 
त्यांत पाहुनियां कवीश्वर मनीं उत्मेल्षिती या रिती 
कीं आला मैघवाचि हा सितिवरी घेवोनि शक्तित्रया, 
दुष्टां दंड्राने वीर्यवान्‌ नयपथें मर्त्यांस पाळावया टं 
[ए१.] रणीं करि सहायता क्षितिपती सुरेशीस हा 
सुशारिगण मारुनी हरि तदीय बाधा महा 
करोनि शरवृष्टिने सुरवधूंस ते निर्भया 
सभेत मेनुजेश्वरे स्वयश छाविळें गावया १९ 
[शा.वि] आणी विग्विजया करोने अमिता संपश्चया मंदिरी, 
त्याचा तो विनिथोग दीक्षितपणे यज्ञांत राजा करी 
त्यानं तै सरयू तसीच तमसा यांच्या तठी राविठे 
स्वणेस्तंभ, जिहीं प्रदेश तिथले अत्युन्नतती शोभले. २९० 
[ह.वि.] सरळ देड, मृृगाजिन, मेखळा, कुशंमयी, मुखि वाग्यम शोभला 
हरिणशुंगहि कंडुनिवारणा, ऑसे तृुपाळ तनू हरि ते मना 
[इंत्र,] घे यज्ञदीक्षा नरपाळ साची, सामस्रि ऐसी विलसते तपाची, 
शोभे बहू तींत करी मवेश जै अष्टरगंती भगवान महेश. २९१ 


१ लक्ष्मीला, ९ मगधराजा केकयराजा व कोसलराजा, ४ राजकन्या, ४ दशर- 
थाला, ५ नद्या ह्या पर्वताच्या कन्या आणि समुह्राच्या श्रिया होत असी कविप्रसिद्धि 
आहे म्हणून राजकन्यांस नद्यांची व दशरथास समुद्राची उपमा एथें सूचित केली 
आहे. ६ समुद्राप्रत, (रत्नाचा आकर हेंही साभिप्राय पद आहे), ७ दशरथास. ८ इंद्र, 
« को, दंड व प्रभाव ह्या तीन शकत्तींस ( घेऊन ). १० इंद्र. ११ दैत्यसमुदाय. 
१९ दरारथे. १३ दर्भाची (मेखला), १४ देडमुगाजिनादिकांनीं युक्त असी. १५ रा- 
'जाच्या तनूत. १६ शिवाच्या आठ मूर्ती वाल्या आहेत त्या अशा:;-१ प्रधिवी, ९ जल, 
३ तेज, ४ वायु, ५ आकार, ६ सूर्य, ७ चंद्र, < यज्ञ वारणारा, १७ शिव, 


| 
| 
इ 


सर्ग ९. ११७ 


[शा.वि.] झाला तो पथिवीपती अवेभथक्ताने विशुद्ध स्वये, 
जेणें योगबलें करोनि, जिणिलीं होतीं समस्तोद्रेय; 
स्वर्गी देवसर्भेत योग्य बसण्या, ऐपा महात्मा खरा, 
तो एका अमरेश्वरासचि नमी, अन्या न कोणा नरा ! ९२ 


वारंवार रणामधे नरपती धांवे सुरेशापुढे, 

त्याचा स्यंदून धांवतां धडघडा मोठा धुरोळा उडे; 

थे तो आड रवीचिया, तेव महा दैत्यांस मारोनि हा, 

त्यांच्या रक्तवरींचि नाशित असे ऐसा नयोडा महा. २१ 
[इ.वि.] यैमकुबेरजळेश ुरेश्वरा, सम जया गणिताति नरेशरा, 

अभिनवी कुसुर्मी पुजण्या तया, जणुं वसंतचि थे समर्यी यया.२४ 

[व.ति.] तो दक्षिणेकडुनि उत्तर दिकम्रदेशा 

जावें असत, गमतसे मनि त्या दिनेशा; 

उष्णे प्रभातसमयी हरि तो हिमाला 
| ने त्या दिशेस रविधूत तुरंगमाला, २५ 
| त आधीं फुलें मग नवीन दळें तरूला, 
ग त्यानंतर भ्रमरकोकिलसंघ आला; 

ऐशाक्रमेचि रमणीय त्रतू वसंत, 

होई तई प्रकट तो गहना वनांत. 3: 
[शा.बि.] भूप साधुहितार्थ या जमविली न्याय्यें पथे संपदा, 

तीत लक्षनि याचकीघ मिळती तीभाोंवतीं सर्वदा; 
| तैसे या अतुने सुपुष्ट नलिनी पाहोनि तीत तरी, 
| तैं हसभ्रमरादि पक्षि पडती येवोनि तीचे वरी. २७ 
'__ [वू] वसंतक्रतुमाजि त्या बहुत सोस्यंदे जीं मना, 

न केवळ फुळेंच तीं करिति मन्मथोद्दीपना; 
अशोकतरुची नवी श्रवींग घालिती कामिनी, 
देहि करिती बहू मद विछासियांचे भर्नी. . र्ट 


किण "णी पयाफपणणीणांणाधणी 00 एकपण णी ण 00 प)१00१ीश 0 तशीच धी हणण णी पाण चक रणा क काकण कककाशोणकणणचक कतीशए्कच फा १ बरणकपापकीलिणणी टीक ककाणणणीत फणी 


१ यज्ञांती खान, ९ इंद्र, ५ यम कुयेर वरण इंत्र यांशी तुल्य, ४ ज्या राजाला, ५ 
तनीं, ६ तूव्रीला, ७ असण, ८ सरोवरांत, * सौख्यदेणारी ( हें फुलांचें विशेषण ), 


-० स्वणणाफ्पत 


12.१ 


वो 0000000000 रय क ह 3 यि ० स कन र आ. न कान त्य ल र रक च 
_-१--८--२-----.. -::_. >> -४-------“_-“न गाच्या 2-णकन्न्ा्--ाय्ष्क्या याया बन्या १--क-न् व्यय कळ -०-.----1--->-- 


नट पण. ७६- ८- "क: 2 


ऱ्य म 22. “टक -- -८ 


न. --- 


र्र 
7-----.------_-_-------“---->>-:>-:---:--------7---_-_-३-------:---२------८--7---->--::-:--.-->-आ-2:----ाा------>--०५--८५८५४--7---ााःञ-ा 
व > द दतक नट - ९. ७ ट्या नर क म्न्के र 
> डाचत २ ळ क च र काहे हा न न -.- >_-. 
कुर ््ा ल्याने पुहा ८9 श्वः > 9 याचा “व्यय म्लस्ट 
कि पा.” प ना यकी व्र 


न. 07 2 पका तान्या 
२.५. हा "_ 2.2 ५ टु ण -- ऱ 
व सय... जप वाता त ७१ स य. र _ ड र . 
न जा "र तय यनत प त नी र र 
नयन भत स्य वट कता टाय 2. ह क जन र वा लाली पया ् नना त च्च र 
वळ यी मा क ट्रक या मरन क न्स. ऱ ऱ 
-् त क का या ट्या मिल्क 
नाय्य््स्य ऱ री 


न हिं. 3 चिट 
है 


१६८ रधुवंरा. 


[शि]  चनंश्रीचे भाळी तिलक रचिले जेवि मेधुन, 
मरंदा देणारी असि विलसती ज्यास सुमने; 
असे शोभाशाठी कुरबकतरू दिव्य असती, 
मिर्लिंदांच्या दंदाप्रति बहुत वाचाळ करिती. १९ 
[हा.वि.] कांती घेउनियां चुळास मधुच्या बुंधावरी टाकितां, 
| ज्याला सुंदर मद्यगंधि सुमन आठी वनीं तत्वतां; 
ी तेव्हां तन्मरकरंद लोलुप अशा झुंडी अलींच्या महा, 
येवोनी बकुलाख्यडक्ष अवघे व्यापूनि गेळे पहा ! २१० 
[पृ] पलाश तरुळा वनामांध वसंतलक्ष्मी भली, 
तई अरुणवर्ण दे विपुल कुडुळें चांगलीं; 
असंकुचित मानसा मदवैशा पतीला जशी 
क्षते नखवर्शे करी, सुभग दीसती हीं तशीं. ३११ 
[शा,वि.] कांतांचे अधरोष्ठ सक्षत तयां जे फार बाधा करी, 
ज्याचा जोर विशेष यास्तव वधू कांची करीती दुरी; 
ऐशा तीव्र हिमा समूळ हरण्या सामर्थ्य सूर्याचिया, 
अंगीं तै नव्हते, परी हळुहळू न्यूनत्व आणी तया. २१२९ 
शोभाढ्या सहकारकोमळळता वाते बहू कांपतां, 
जाणां या शिकताति भाव करण्या, ऐस गमे तत्वतां; 
उद्यांनी कलिकाचरये सुविपुळें युक्ता बऱ्या डोलती, 
कामक्रोधाहि जिंकिती नर, तरयालागींहि त्या मोहिती. १३ 
[ए.] वसंतक्रतु पातला तेव पुगंधशाळी फुले, 
अलीं बहुत साजिरी झणाने तै तरू शोभले, 
वनीं प्रथम कोकिळा करिति मुग्धनोरीपरी, 
मनोज्ञ मितभाषणा सुखवि ज जना अंतरी. ३४. 
[इं.व.] बागांतल्या सुंदर वेलि देख, त्या नकी भासति तैं सुरेख, 
"३ वनसेधधी लक्ष्मी. २ वसेतानें, ३ मकरंदा. ४ भ्रमरांच्या, ७ श्रियांनीं मद्याचा 
चूळ बुंधावर टाकिला म्हणजे बकुलद्रक्षाला फुलें येतात अशी कविप्रसिद्धी आहे. 
_ ६ त्यांच्या मकरंदाविपयीं लोलुप, ७ मदांध झालेली खरी, < कुडमे.  हिंमाला, 
१० आंब्याची कोमल लता, ११ लज्जावती तरुण ख्रीचे परी, 


----“-:-८--2 ५ क टप को” सेट > -- 
न. व्र 
क 
1 


लक २-० नप्याापपपप्टापणाण - श- णा 


सर्ग ९. ११९ 


आलि त्यां पलव जे नवीन, ते पाणियुग्म स्फुट होष नाण; 
[उ.जा)] वाते हळे नै पुकुमार पाला, तो पाणिचा भाव गमे मनाला, 
शिरीं तयांच्या अलिडंद्‌ गाती, त्या रूपकीं ह्या गमताति गीती; 
पुष्पे तयां जीं रमणीय होतीं, शोभे तयांची जणुं दुंतकांती, 
अंशापरी रूपक नर्तकीर्चे, शोभे भळें वेधक मै मनाचे. १५ 
[शानवि.] नाना रम्यविलास फार करितां येती जयाच्या वश, 
सीगंध्ये अपुल्याचि केसरभवा पुष्पांस जिंकीतपे; 
रसे मद्य पतीसवं मधुरहो पीती तई अंगना, 
स्वादा संतत देउनी करितसे ज॑ मन्मथोद्दीपना, षे 
[पृ.] प्रफुद्ठ कमळे जलीं, भंवाते पत्षिही बोलती, 
सुमंजुळैरवा अशा विपिनर्वा[पिका शोभती; 
सुंहास्यवदना ढिल्या सरव ज्यांचिया मेखला 
अशा युवतिचा तयां, उचित वाटतो दाखला. ३७ 
[शा.वि.] झाली फार ळुशा वसंतसम्थी, तैसी मुखांची दिसे, 
कांती फारचि पांडु, इंडु उदयाळागी जह येतसे, 
यासाठी पतिची न भेट असली भी नायिका खंडिता, 
तीशी.“ तुल्य अशी स्थिती रजनिळा आली तई तत्वतां, ९८ 
[मा.] दुब किमपि पडेना, त्यामुळे स्वच्छ झाले, 
किरण शशधराचे ज्यांत सोंदर्य आलें, 
श्रम हरिति रतीचे देखुनी त्या स्मराला, 
तरुणमानि शिराया फार आवेश आला. ३१९ 
[शि.]  प्रदीप्ता अम्नीच्या परि बहुत तेनास्व दिसतें, 
वनश्रीचें स्वर्णीभरणाचे जनार्छाग गमते; 


१ हातांचा, ९ बकुळीच्या ( पुर्ष्यांस ). ३ ज्यांत मंजुळ शब्द होतात भक्षा, 
४ वनांतल्या विहिरी, ५ हास्ययुत्ता मुखें ज्यांची अश्या ( युवती ). ६ ाग्वयुक्त 
( अशा मेखला ), ७ त्या विपिनवापिक्तांस, ८ वसत कालीं रात्री कुश म्ह० लहान 
होतें. पक्षी खंडितनायिका कृश होते. ७ तोंडाची, राभिपर्क्षी प्रदोपसमथा'ची, १७ त्या 
खंडितनायिकेशी ( तुल्य ) खंडितनायिका कृश होते. तिर्चे मुख चोदयी पांडु! होतें 
तसी स्थिति वसंतकाली' रात्रीळा आली, 


१२० रघुवंश. 


अस कोरांत्याचें कुसुम पतिनीं कोमळ करीं, 

दिलें तें प्रेमानें कमलनयना धालिति शिरीं. ४० | 
[शा.वि] काळा अंजनसा' डहरिरेफगण हो ज्याच्यावरी बैसला, 

रेसा तो तिलकाख्य वृक्ष बरवा बागामधे शोभला, 

तेणे भव्यवनस्थली अतिशय श्रीच्या दिसे कीं तसी, 

लोकामाजि सुधांशकांतवदना शोभे तिठाने जशी. ४९ 

येतो फार सुगंध नीस मधुचा, जो वेधिता कीं मन, 

आरक्ताधररूप रम्य दिसतो पाला जिला शोशन; 

पुष्पे हींच जिरे मनोज्ञ हंसणें ज्याची प्रभा पांढरी, 

एणें ती नवमछ्ठिकाख्य युवती चित्ता प्रमोद करी, १२९ 

शेळे रंगित, छाळजद चुनड्या, कानीं यवांचे तुरे, 

तैसे कोकिळ शब्द, ऐकुाने जयां कांतीवियोगी भुरे; 

ऐसोही मदनार्यभूपाति चमू तीणें विलासी जन 

केला स्त्रीपरतंत्र, त्याविण कुठें लागे न त्याचें मन !' ४९३ 
प] मरंदवश होउनी भ्रमर घेसळे जीवरी, 

कणीं सुधवलीहि जी बहुत पृष्ट झाली खरी; 

असी तिलकमंजरी उपवनीं भली शोभली, 

जशी केचभरी तिच्या विमल मौक्तिके गुफिलीं, ४४ 
[शा.वि.] बागांतील समीरणें उडविला पुष्पोत्थ रेणुव्रज, 

शोभे नवि उभा धनुधररतीशाचा विशाल ध्वज; 

किंवा तो क्रतुलक्षिमिचा शितमुखालंकारचूर्ण स्वये, 
| ज्यात लक्षनि धांवती मैधुकरश्रेणी तई निश्चये. ४५ 

१ श्रिया. २ श्रीच्या अतिशयें असा अन्वय. ३ चंत्रवत्‌ शोभनमुखी' ( श्री ). 

४ तिलक्रानें, ५ कांतेचा ज्याला वियोग तो. ६ शेले, चनड्या, कोकिलशब्द वगेरे, 
७ मदननामक राजाची सेना, द पांढऱ्या, ७ ( भ्रमर हेच काळे केश, तेथें पांढरे 


मकरंदकण हींच मोत्यें गुफिलीशीं दिसली असा भाव ). १० योद्धा जा मदन 
त्याचा. ११ पांढरे मुखास अलंकृत करणारें चूर्ण, १२ भरमरांची पंक्ति. 


सर्गे ९. १९९ 


% हिंदोळ्यावरि बैसुनी पतिसवें कांता वसंतोत्सवी, 
चातुर्य दढ रज्जुला धरुनियां, दोला स्वये हालवी; 
५ आतां मी पडते,' झणोनि वद्ने बोलोनियां तत्क्षणी, 
रज्जू टाकुनि भीमिपें करितसे आशा धवालिंगनीं. ४६ 
*: कोपा टाकुनि द्या, तुझी रुसुं नका, चित्तांत इष्ण्या पुरे, 
सग्रीहो, यौवन फार चंचळ असे, गेलें न मागे फिरे,'' 
ऐसें मन्मथशासना जणुं कथी तो कोकिलांचा गण, 
वाटे कीं युवती यरथेष्ट रमती त्या शासना ऐकुन. ४७ 
शोक्ष ज्या भधुविष्णुकामतुलना ऐस्ता नुवीराग्रणी, 
रूपाने रतिशा विलाप्तचतुरा कांता सर्वे घेउनी; 
भोगोनी विविधा यथेष्ट विपयां तेव्हां वसंतोचितां, 
इच्छी कीं मृगयाविहार करिजे आतां वनीं तत्वता. ४८ 
कौशल्ये भेललक्ष्यभेद करितां येतो, तशीं चेष्टिते, 
पाहोनी पशुची, मनोगत कळे तैत्कोपभीत्यादे ते, 
होते कष्टवशें शरीर हलके ऐसे शिकारीमधी, 
जाणोनी गुण मंत्रियांस पुसुनी जाई वनीं तो पुधी. ४९ 
भूपानें मृगयापयेशि असल्या वेषा करोनी भळे, 
कंठाळा लटकाविलें निज धनू, जे मौर्विने शोभले; 
अश्वाचे खुर लागुनी रज उडे नोहे लयाला मित, 
आच्छादी सकला नभास, दिधले त्याला जसे कीं छत. ५० 
केशांचा बुचडा कपतोनि कुसुमस्लग्बंधनार्ने शिरीं, 
पानांशीं तरुच्या समान हिरव्या वर्मी शरीरी धरी; 
(थवा ( वरील अर्थाचाच दुसरा होक,)- शिक्षा 
हिंदोळ्यावरती भसोनि युत्रती भत्यीसवे खेळती, 
ते आलिंगनवातना दढ मनीं येवोनि त्या बोलती; 
' घांबा रे पडतां ! असें पिप तर्दे दाबोनि दोऱ्या सुल्या, 
सोडोनो हतःच्या, गळ्यांत पतिद्यया त्या मारिताती मिड्या. . ४६ 
ग १ हे स््रियांनो, ९ कामाच्या आक्षेत, ३ वसंत विष्णु व काम यांची तुलना (ज्यास 
| शोभे ), ४ चल म्ह० चंचल असें लक्ष्य म्ह० ज्याला नेमून माराया'चें ते. ५ त्या 
पशूंचे क्रोध भय णा मनोगत, ६ ज्या रज्ञाला, ७ मिती. 


सनत चक नः र 
वजह ेळडत मनी 


प" ८. 0- प ११ टचा टण णणणी णी १ णकण णक ण पक शेणोणणप१ण१णच्केह णी कळणशच्य होणे होणणाणा कहीशीण  डस.कककळकक्स्काकॉसेशॅकॉपकॅकिकिणिणिणणाणीचणणाणाणीहीधी?ण 0 ण िशोटिकणाता्यथजळार्‍यययककल क केक यावीयणणीणणणे चण 
मोळ दो स्ट र्य जप्मय्याााास्ससपाय्यकसप्प्ससाचनाट 
कूज आ क य हो. पूनम बरका जक प्नन्स्स् 
च्ड्न्् स्अटर्क्स्क 2 चाय पकण्प्ळळन ह: सव्य मया ह म्य कल्क 
« ३ "८ उ १ ह छू य बळी त्य 
र 1 72 1) 


वडकी 


तमच्या क च 
द्र "पण ण्यास चधसनतऱय्या यावा 


क्य कही त्कक- नज भनाळ न्हुहून क कक तय 


र 


०० स्का कलक मड यय 


र्य धय ० 2.1 न ्यनलय-प्-न्न् “-५०-न्यट१-्कय््य्स्य्येर-ा > 


2. _ प्र > 


“च 


"स्य. -_ 7) ---.-- -7.>--“८“-:- --:>>>““.- 


क. के) ये. अजेहोटने 


-. ४" « 


जन्सम 


क. जहकेन्टे:, हि. 31. “पकी ज्‌ र 
203सय नस्य सस २८0 फय. काट्या. 


कल्टी 


पयवे 


23 


१२२१ रघुवंश. 


घोड्याच्या गतिने सुरेख हलती कानांतलीं कुंडले, 
ऐसा जाय वनीं नुपाळ, चरती जेथे मृगांची कुळें. ५! 


ल कळवळ -वभीमंकेडनेवेडक डकवा 


र आत्म्याला वनदेवेता शिरवुनी वेलीमर्धे राहती, 
हा ठर्यापार मधुत्रतीं निनबळे ठेवोनियां पाहती; र 
| भूपा कोसिंच्या जनास सुखदा त्रात्यास पूतास त्या, | 
ही; | 


एऐशा देखुनियां प्रसन्न विभुळा, संतुष्ट झाल्या सत्या. ५२ 


-_-2 -2> पा ७७ 200 एयाकटपकल्या्का णा 


| जेथे तस्कर, देळूदली, व वणवे नाहीत ऐशा वनी, ! 
४ कुनने आणि किरात धांवति पुढें जाळी सवे घेउनी; ! 
| पक्षी, एण, गवे, यरथेष्ट चरती, गोड्या जळाचे झरे, 
| मैदाने बहु लांब रुंद बरवी, भूपाळ तेथें शिरे. ५१ 
| प चिताशून्य मनांत जो दशरथ मर्यात रूपं गरा, 
|. कग चापाच्या कठिनस्व्ने पळविले ज्यांने महा केसरी; 
वि जैसे भादरपदांत इंद्रधनु ते ज्या वीज मौर्वा बरी, 
| (| तैसें ज्य करोनि तो धनु करी घेई वनाभ्यंतरीं. ५४ 
की स्तन्यार्थी हरिणींस आडविति तें मार्गी तयांची पिले, 
11 दर्शांचे सुकुमार अंकुर मुखीं ज्यांच्या बहू शोभले; 
र टौंकारोनि पुढें सदा विचरती ते कृष्णसाराव्हय, 
1 ऐसे ते रगयूथ भूमिपतिच्या आले पुढें सान्वय. ५५ 
| न र; [ह.वि.] सजव वाजिवरी नृप बैसला, निशित बाण शरासान लाविला; 
| 1) /! नुपाते यापरि धांवतसे वनीं, निरखुनी हरिणी सभया मनीं. 
0, 


[इं.ब.] हृतस्ततां धांवति घाबरोनी, त्या पाहती व्याकुळ लोचनांनीं, 
आद्री कराक्षी तंव हो तयाचें, ते श्याम शोभे वन सवे साचें; 
सुक्निग्ध नीलोत्पलदीध पर्त्न, जे हालती वातवरशी विचित्र; 
तीही जसें श्याम अरण्य होते, तैसे रगीर्टाष्टवेशें दिसे त.५६ 


नट ० -कन्टनट-टलणा प. > कट हय कट ह. “> - “८: 07-10700100000000“शशा४-2१ 7. ट४४९->- 


नळ - क 

१ “ सरूची ” असे पाठांतर, २ ( एथे वेलीचे ठायीं वनदेवतांचा व भ्रमरांच्या ' । 
ठायीं त्यांच्या दृीचा आरोप आहे). ३ ( वनदेवता ), ४ चोरटे. ५ चिखलाची. / 
ठिकार्णे, ६ तसल्या वनांत, ७ नरांमध्यें, < स्तन पिण्यासाठी उत्पुक (हें मुलें यांचे ' 


र्क ल २ ०..201711-_1.र्‍अतद:-2--.------ 
र - -<५ "७ -. - -" >“: लट 
-.. २ 2 उ अ अ. जनी -**२>””- शा 0. 
र पाहा. व्य न्या पड. 
-- -->> ---*-_ ---८ 7-2-_“- मक 
27 ५१७०००५ त "८५० ण 
टा की प क रे ५ 


| र विशेषण). « हरिणींची मुलें, १० संततीसहृवतेमान, ११ तीक्ष्ण बाण, १९ हरिणींच्या 
कः . '  “दृष्टियागाने, १३ अरण्य, 


[शा.वि.] 


[व.ति.] 


सर्ग ९. १९३ 


लावी बाण वधावयास विषपिनी एक्या मृगरा भूपती 

तो त्याची दयिता मधेच अडबी आली अकस्मात ती; 
राजा कामिमनोगतज्ञ ह्षणनी त्याला दया येउनी 
कणातावधि ओढिला शर तरी तो घे तई काढुनी ! ५७ 
तो भूमिपाळ इतरांहि अनेक एणां, 
मारावयास्तव धमूवरि लावि बाणा; 
तेव्हां मर्नी मृग भयातिशयास घेती, 
या हेतुने नयन चंचळ फार होती; 

तं पाहुनी नृपतिच्या स्मरणांत आले, 
प्रीढांगेनानयनाविभ्रम पाहिलेले; 

येई दया नृपतिच्या हृदयांत थोर, 
तेव्हां अशी घडाळि अहूत गोष्ट फार; 
आकणक्रष्ट बहु घट्ट तथापे त्याची, 
झाली अपोअप ढिली मुठ राजयाची 
डोबीचिया चिखरिं सूकर बेसलेले 
तेथूनि ते निघानि शीध्र वनांत गेले 
अर्धेच चर्वित मु्खांतिळ ने लव्हाळे 
मार्गी पदोपादे तई दिसती गळाले 
त्यांची पदेहि वठठीं वळिनेचि ओठी, 
तींही तया गृपातिने अवळोकिजेलीं, 
ऐशा खुणा बघुनि भमिपती सवेग, ' 
त्या धोरणंचि करि सत्वर पाठळाग. ५९ 
थोडा पुढे लवुनि वाजिवरोनि भूप, 

तो सूकरांमाति हणी शरजाळ खूप, 

ठुक्षांस कंबर त्य खिळली शरांनीं 

नाहींच जाणियलि त्या क्ष्णि सूकरांनी; 

क्रोधे उभे करुनि केसर भूपतीला, 


ष्ट 


कन्यका 


१ कामिजनांच्या मनांतील अभिप्राय जाणणारा, २९ शीढल्रियांचे नेत्रविलास. 
३ डुकरांचा पाठलाग, ४ भानेवरील कॅस. 


शिकायत टा ता 
ग 


रप ब्यान 
गड. दा नन 


य ५३ तनन 
नक मया यय  पदरपपणार पास 


वल्म्स्क्ा्ा-ा<< 


उर-च, 


ऱय---यऱ्माााआाजाःः- 
द क 


करण्यास 


3: 


0. य ऱ्ज् 


टू र न उर ऱ र ली क 
“न्य अपर. जन्य. यक. ० ती तर ना -६८-- 2-५--->--_>-- 


५... “न... 


१ इन- “2८7 क्ाळान अ 


ज्या स. 
न्य 


बीज धे न 201. णभ 
द वि 1 पक कक टा 


वि 2-1. 3. -- 
कली ळळ अन ०२० १%.१०००........ 0-0 0०. णा णा. 
नवार शया प्प्य 
ड् की न 
न्या 


.-.:-----्-ा- रिना नान“ 
ट्ट च डर 1. कोडी गी वकक] वि >. 
>. ८1 क 020. पयये य मप येस्याळव्यरन २९ ज्य. ९ पन्ना न्यान 
-_ - 7--.-- ०“ द 5 याणच”-य न ४० न्न 
प्या डी म-यवड हमिनी ुचक र्‍ टण नऊ टरी व ज़ नव्य रळ नं 


१२९४ 


[शा.वि.] 


रघुवंश. 


तेचि सवये उलट इच्छिति मारण्याला, 

'से परी बहुत कोपुनि सूकरांचें, 

गेळें निधुनि तव भान समम्र त्यांचें ह 
आर्धांतोद्यत एक वन्यमहिपा देखोनियां सत्वर, 
त्यांचे नेत्रबिळांस लक्षानि शरा मारी धराधीश्वर; 
रक्ताने नचि तो भिने जरि निघे भेदोनियां आंतर, 

पाडी बाण अधी अरण्यमहिषा त्या मागुनी तो पडे. ६९ 
शिंगे तोड़डानि तीक्ष्णबाणनिकरीं भूमीपती सत्वरी, 
गेंड्यांचीं बहुधा शिर नरपती तो हालकी तें करी 

दुष्टांचा दमिता न सोसुनि तृप प्राधान्य त्यांचें, करी, 
त्यांचा नाश, परंतु जीवहरणा वांछी न तो अंतरीं. ६२ 
आंवासोनि 'दरीस्थ वाघ जंव त्या भूपावरी धांवती, 
भम्ना वातवरशींचि सर्जतरुच्या शाखा तसे भासती 

दावबोनी करळाघवास भरलीं त्यांची मुखें नि्भयें, 

भप बाणगणीं, क्षणांत गमले भ्षांतेच तीं निश्रथें ६२ 
जाळीमाजि लपून सिंह बसती त्यां क्षोभवोनी स्वतां, 
मारावे झणुनी भयानक करी मौर्वीरवा तत्वतां 

' रजा ' शब्द मृगांस ठक्षनि येया छोकांमध्यें लाविती, 
त्याचा मत्सर वाटुनी करितसे ऐसें जणूं भूपती १४ 
ज्यांच्या वक्र नखोदरांत शिरलीं होतीं नवी मौक्तिकें 
ज्यांचे फारचि तीव्न दुंतितंतिशीं शात्रत्व होते निके 
त्यां सिंहांस वधनि भूमिपतिने ऐसें मनी आणिले 
कीं, युद्धांत सहाय जीं गजकुलें त्यांच्या कणा फेडिलें.६५ 


' घोड्याला चैमरांसभोवाति नुपें तें घांववोनी त्वरे, 


त्यांचीं तीम्नशरीं हरोनि ढवळी तीं घेतलीं चामर; 
यामागे इतराहि भमिपतिचीं "तीं घेउनीं सोडिले, 
जेसं त्यांस, तेचि यांहि चमरां जीवित्व त्याने दिलें. ६६ 


----***-५:-->--:८५५८८५८:<4५५५५८८/-८--४४॥॥४४ शश ला ८ ऱ्ह 7. न “णा 


१ आघात मारण्यास उद्युक्त. ९ बाण, ३ तोंड वासून, ४ राजा! ह्य शब्द 
७ ह्या सिहास, ६ हत्तींचा समुदाय, ७ छंगविशेष, ८ चामर. ९ भूमीपतींस (राजांस) 


न आना 


व्र - 
क 


सर्ग ९. १२५६ 


[व.ति.] , अश्वासमीप अवचीत उड्नि मोर, 
आला वनीं तूप तिच्या अगदीं समोर, 
होता जरी दशरथास तई वधा, 
त्याचा विचित्र दिसला तृपतीस बहे; 
[शा,वि.] केशांचा बुचडा सपुष्प रतिच्या काळीं सुटोनी बरी, 
वेणी पाठिवरी सुदीर्ध दिसते स्त्रीची जशी साजरी; 
तीची होउनियां स्मृती नृपवरा चित्तांत येई मिर्या, 
त्यायोगें शर मारण्यास बरवे वाटे न भूपा तया) ६७ 
[व.ति.] करष्टामुळें ठृपतिच्या वदनांबुजाला, 
तेव्हां वनांत फिरतां बहु घाम आला, 
पाल्यास जो हळवि आणिक शीत जो काँ, 
तो त्यास वायु सुकवी निमिषांत एका, टं 
[शा.वि.] राज्याचा तेव कार्यभार दिधळा होता स्वमंत्र्यांकडे, 
न्याही विषयाकडे न मन त्या भूमीपतीचें जडे; 
ऐसा हा गृगयेस संतत भजे या हेतुनं संप्रती, 
आकर्षी चतुरा विळासिनिपरी ती या नृपाळामरती. ६९ 
शय्या कोमळ पत्रपुण्परचिता शं भूपतीची सुधी, 
दीपस्था्नि विराजती ज्वळनशा रानांतल्या औषधी; 
कोणीही परिवार सन्चिध नसे, ऐशी कधी यामिनी, 
काढी तो म्रंगयानुरक्तदृदय क्षोणीपती काननीं. ७० 
[शा.] हत्तींचे जे कर्णताळ स्वतांचे, जाणांवे ते दुंदुभी भूपतीचे, 
त्यांच्या नादा ऐकुनीयां मभातीं, होई भूमीपाळ जागा वनांती; 
पक्षी तै जे बोलती सुस्वरांनीं, त्यांत मानी भूप हा भाट रानी, 
त्यांची तेव्हां ऐकुनी रम्य गीते, वाटे मोठा हपे भूमीपतीते.७! 
[शा.बि.] वाटेने रेंरुच्या वनी दशरथ स्ंवेच्छावशें चालिला, 
घोड्याची गति शोध यास्तव चरी कोणी नसे पाहिला; 
अंगी घाम मुखांत फेस असला घोडा संव घेउनी, 
ण पिसाया २ खत्री, ३ पळांत. ४ खया. ५ मृगयासक्त जाचें हृदय असा. ६ व- 
प्नामध्यें, ७ मृगविशेप, ८ सेवकांनी, 


वी य 
--___ र. ७८०५ न्न 


तणाशाणी0ी0४णश000/ा५-““-“--------£ 


१2० 00-८0. वया ळर पययटन 


“>>-<<-.---““---.--:--““>->_र्‍-- 


नस्य, 


दुवा कम-----२०>: 


पस्त मी 


व्ह 
मिव... ती 
नज 224... 


७ टु. जपा, 


१२६ 


[व.ति,] 


*ननप-न-->>> र 


र॒धुवंश. 


आला तो तमसानंदीवरि जिच्या कांठी मिळाले मुनी. ७२ 
तेथें कोणि नदीत पाणि भरण्यासाठी घडा धातिला, 
त्यायोगे बुडबूड शब्द सहसा होतां तुपे ऐकिला; 

हत्तीचा ध्वाने हा असे समजुनी त्या धोरणाने शरा, 

सोडी भूपति लक्ष्यवेध करण्यामाजी अप्ते जो पुरा. ७३ 
युद्धावांचुनि अन्यकार्यसमथी हत्तीस मारूं नये, 
रसे शास्त्र, परंतु तै दशरथें त सोडिले निर्भय; 


.कोणी शास्त्रमतीं प्रवीण असतां लोभे, मर्दे, मत्सरें, 


कामे, अंध बनोनि जाति कुपथा दुवोसनेच्या भरे. ७४ 
* हा हा तात |' असा ध्वनी परिसुनी भ्याला मनी भूपती, 
शोधी कारण तो. सशल्य गंवसे वेतामधे मूर्ति ती 

पुत्राची मुनिच्या, तिला निरसितां धैर्य जरी आगळा, 
तोही तत्क्षाणि भूमिपाळ हृदयीं चिताशरे खौचळा. ५७५९ 


'धीडा सोडुनि भूवरी उतरुनी तो बह्महत्या भर्ये, 

* होसी कोण!' असें तयास पुसता झाला नृपाळ स्वयें; 

' नाहीं रे हिज जातिचा, परि असे मी शूद्र ना तत्वतां, 
ऐसे गुंतत गुंतत स्वकुल तो होई नुपा सांगता, . ७६ 
“माझीं अंध व फार रड पितर आहेत, त्यांच्याकडे 
आतां ने मजला, दयानिधि! करी तूं काम बा एवढें;' 
ऐशा तढचनावरोनि नृपती एकूलत्या त्या सुता, 

नेई हाळुच, शल्य तै नुपटितां ढद्डांसमीप स्वता. 

भूमीपती मग महाविनये करांत; 

जोडोनियां कथितसे निज वत्त त्यांत, 

हत्ती झणानि शर टाकियला मियां जी, 

तेणे अशी घडलि गोष्ट चुकोन आजी. ७७ 
तीं दुपती बहुविळाप करोनि अंतीं, 

जें शल्य काढविति भूपतिच्याच हाती, 


१ बाण, ९ न उपटितां. 


वचि ऱ्न्र 


« सर्ग ९. १२७ 


| 


तैं तो मरे, मग करें नयनोत्थ औपा, 

घेवोनि देइ नृपतीमति वृद्ध शापा ! ७्ट 

' देहांत तूहि मजसा निजपुत्रशोक, 

रे पावशील अतिवृद्धपणींच देखे, ' 

ऐसे तई तर्नयशोकशाराय्रविळे, 

तत्काळ शाप दिधला नृपतीस वढे. 

पुच्छांवरी पद॒ पडे तंब डंख हाणी 

जैसा, भुजंगम तसा नृप त्यास मानी, 

होवोनियां अतिशय हृदयांत साधी, 

त्याला वंदे दशरथ मैंथमापराध्री. ७९ 
[शा.वि] “ताता! मी अजुनी निपुत्रिक अस्ते, या हेतुने शाप हा 

मांत वाटतसे, कपा मजवरी केली तुह्ली ही महा ! 

अंती भूमिस जाळितो परि पुढें धान्ये बहु पेरितां, 
| येतें पीक तिच्यांत थोर हित हे होते जसे तत्वतां !' ८० 
। ' हें झाल्यावरि तापसा नृप वदे, हां जी दुयासागरा ! 
! मोठा निदेय आणि वध्य जन हा ! ह्या कांहि आज्ञा करा;' 
तो बोळे “मज वाटते शिशुसवें जाळून घ्यावें स्वतां, 


| 
| 


गा, 
ग] 
| 
रि 1 
धु 
॥ 
| 
11 
१ 
| 
1$॥/ 
शि 
॥ 
१0] 
! १ 
1 
1 
|, 
। 
११] 
गा 
[५ | 
॥ 1 
र्ष ी य 
र 
१ 
श्र 1 
ह 
1 र्री 
1) 
र) 
1) 


भार्येशी सह, याजसाठिं रचि बा तू शीग्र आतां चिता. ८१ ॥ 

' हे होते इतुक्यांत सेवक तिथे आळे नृपाचे भले, 1, | 
| त्यांना स्थ मिळोनि कार्य मुनिरचें तत्काळ संपादिले; यि 
| पापाने बहु खिन्न होडाने मनी भूपाळ येडे घरी, रं 

| और्षा सांभरसा स्वनाशक अशा शापास पोटी प्री. ८९ 


या प्रकारे श्रीकालिदासकृत रघुवंशनामक महाकाव्याच्या गणे- 
शशास्त्री लेले त्यंबककरकृत माकृतपदयात्मक भापांतरांतील हा 
__ भ्रृगयावर्णननामक नवम सर्ग समाप्त झाला असे. 
३ डोळ्यांतील. २ डद्का ( घेवोनि ), ३ मृत्यू, '४ पुनशोकरूप ग्राणाच्या अम्राने 
विद्ध झालेल्या (बद्ध), ५ सचित, ६ पहिला अपराध ज्याचा तो (दशरथ ), ७(हा 
जन म्हणजे मी ), ८ वडवानळाला, % ( समुद्र प्वपोटीं धारण करितो तसा ), 


सानप 


ल्म २०५... 
भज दपनपतटयिीणाणाप) 2ण१णीणाणणाणी 


उ व्स्यााा न्न 
"3. 1: यसयच क यवयीर 
ल कि र 


"ह न 
व्य क या 
रे 
क्स र -४ 


क मका वि कक हड ल्मा डयन 


> 


टं या... अ 
>. -००-2७०५४०४ 7०-०५ 


क _ द. "या -_ 0. न. ८. --- ह य 
अ सकसेनटी ह फकट - 
-५/“-7-४-“-““““"--“““ााा“-*““ा*“*“““ााश शी श"॥0?टीट(ा॥(ॅरट0एएट((था000 £। :८11-:::पद:::८:::--द-:-८८२-८५८----८-. २-८८-५--८---५- ------7--४1-------:_“-1211.-...7“4“..1:44..72“-4५07 


नोन वार 
णक य च 
वड- म्वत्वन्न' 
क 


4 क, का 
कीच 
>. 

र मह वड 
रडु भे 
प न्न दाळ 
२-० 

7-३ न्न 

य. 


हरी नद 


१९८ रघुवंश. » 
सर्ग. दहावा, 


क क साक्या. क 

अँमरनाथसे तेज जयाच्या अंगीं थार विराजे, 

तैसें ऐश्वर्यही जयाचे त्रेळोक्यामधि गाजे; 

ऐसा दशरथराजा पाळित असतां तो एथिवीला, 

काहि कमी दशसहत्त वर्षी काळ निघूनी गेला. १ 

लोकांमाजी त्रण पितरांचे प्रसिद्ध जे कां होय, 

ते ज्यांचे योगाने सारें सत्वर फिटोनि जाय; . 

शोकरूप तम दूर कराया ज्योती हणती ज्यास, 

अशा सुताची प्राप्ति अजुनिहि झाठि न त्याराजास. २९ 

मंथन होण्यापूर्वी जेव्हां प्रसिद्ध रत्नोत्पती, 

झाली नव्हती, तैं जल्धीला यत्नापेक्षा होती; 

तैसा हाही नूपाते संतती साधन इच्छित चित्तीं, 

फार दिवस राहिला असे तो दशरथ सत्पथवृत्ती. ३ 

क्रष्यशृंगमुख मुनिवर होउाने क्रत्विज राजासाठी, 

(२ १ ट्ट 
झाले आरंभिते नितोत्मे तेव्हां सुतकामेष्टी, ४ 
इकडे रावणपीडित नि्जर' गेळे शरण हरीला, शि 
१ दंद्रासारखें, ९ मसुष्यमात्रास तीन कणे असतात; एक देवकण, एक पिठकण 

व एक मनुष्यक्रण., त्यांत पुत्न उत्पन्न केल्यानें पितकणापासून मनुष्य मुक्त होतो 
असे शास्त्र आहे, ३ पूर्वी देव आणि देत्य यांनी मिळून अख्रत मिळण्याकरितां समु- 
ब्राचे मंथन केलें तेव्हां त्यांतून लक्ष्मी कौस्तुम पारिजात इत्यादिक चौदा रत्ने नि- 
धालीं, या गोष्टीकडे एथे लक्ष्य आहे. ४ ' इच्छित राहिला असे ' असा अन्वय, 
७ सन्मागीने वागणारा, ६ त्राष्यश्ंग हा विभांडक्र कषीचा पुत्र, अवपैणकालीं पर्ज- 
न्य पडण्याकरितां याचें स्थापन व पूजन सांप्रत काळीं करीत असतात. हा स्रगीचे 
पोटीं वाढून जन्मला व यांचे मस्तकावर छगें होतीं, ७ जितेंद्रिय, ८ पुतेष्टी, ७ रावण 
हा राक्षसांचा राजा. याची राजधानी लंका तीच प्रस्तुतचें पिहलड्रीप होय असें 
म्हणतात, रावणाचा धाकटा भाऊ कुभकणे व त्याहून धाकटा बिभीपण होय, राव- 
णाला दहा तोंडें व बीस भुजा होत्या, हा मोठा बलवान्‌ होता. याने इंद्रास 
जिंकून त्याचें ऐख्रये आणिलें, कुबेरास जिंकून त्याचें पुष्पक विमान हिरावून आणिलें. 
यानें गोकण क्षेत्री दहा हजार वर्षेपर्यंत मोठे घोर तप केळे, हा मोठा शिवभक्त होता, 
यानें एकदा कैलास पर्वत डचलिला, यानें स्वर्ग सृत्यु पाताळ या तीनही लोकांस अत्यंत 
पीडा दिली त्या रावणाच्या दुष्टपणामुळें इंद्रादिकर देव अत्यंत व्याकुळ होऊन शेषशयन 
विष्णूला शरण गेले असा य़ा परद्यांत अर्थ उक्त आहे, १० देव, 


ह. सर्ग १०. १.२९ 


नसे पथिक उष्णातुर जाती छायेच्या वृक्षाला, ५ 
स्वर्गाहूनी सकळ देवगण आले जै अब्धीला, 

त्याच सर्माय विष्णूरी देखा देव जागा झाला; 
साध्रनसामम्री मिळते न खोळंब्यावांचून, 


तीर्ते लोकी ह्मणती पुढल्या कार्यसिद्धिची खूण. दै 
सिंहासन शेपाचा देहचि त्यावर जो आरूड, 
फणामणींची कांती ज्यावर पडली. होंती मोढ. -. ७ 


लक्ष्मी पद्मासनी बैसली होती तीची कांची, 

अंकावरती मृदू शाळुनं छांद्रित होती साची, 

त्या अंकावर निजकरपलव तीर्न आंथरळेले, , 
, त्यांचे ठायीं निजपद्युगळा नेणें स्थापीथेले, ट 
पदके, विकासशादी तैस नेत्रयुगुळ कीं ज्याचे, 

बालाकोपरि कांतियुक्त ते होते वस्त्र जयाचे; . 

ज्यांत देखुनि मनांत वाटे तोप सवही लोकां, . 

ह्णुनि शरत्काळचीच उपमा देती ज्याला देखा. ९ 
आ्रीवैत्सावर पडे जयाची फार मनोहर कांती, , 

लक्ष्मीचा हा विळासदर्पण ऐसें ज्यास गणीती; 

उद्‌काचा जो सार असा कौर्सतुभाख्य मणि जो दिव्य, 
विशाळ वक्षस्थळीं तयाला सदा धरी जो भव्य. १० 
परोपरी'चीं रम्य भूपणे ज्यांच्यावर ऊद्‌ंड, 

असे दी्ध बहु विटेपाचेपरि शोभाति ने भुनदंड; 

त्यांची शोभा पाहुनि वाटे तेव्हां ठोकमनाला, 

कीं हा दुसरा जलधीमध्यें पारिजात जणुं झाहा! ११ 
देत्यांच्या ज्या प्रीतिपात्र वधु त्यांच्या कोमलगालीं, 


१ (विष्णूचे वणन होईपर्यत हें संगंधी सवेनाम त्या बिष्णूचाच संबेध दाखवित ), 
२ आच्छादित. ३ श्रीवत्स म्हणून विष्णूच्या हृदयप्रदेशाव( आंगचेंच चिन्ह आहे. ४ 


, समुद्राचे मँथन करून त्यांतून चीदा रत्ने काढिली त्यांपैकीं कोस्तुभ म्हणून एक होतें 


तें विष्णूने कंठात घारण केलें. ५ दक्षांच्या फांद्यांप्रमाणे, ६ पारिजात हाही समुतर- 
मंथनकाळी' समुद्रातून निघाला होता म्हणून त्यावर ही उललेक्षा केली. 
१७ ह 


च य डड त टु 


- -: 54----07-८ ---_० *4“। > 


कक कय काऊ मिना हेका 
स ओळ ५ र 


सज > व्य क, क 


य्स्र 


ह.) 


शी ट अल्याड त कन म _. ८ 
->२_ ८२ -रे- > - --- 2 प०० सन व ०-० नन 


एकलक त सपान. २ 


स्स 2२ 2 टरटाशीप. प अनकेनळ् 
ळयळळळळळळळळी मह जया ननी 
८ व लार ति 
ण वि १ 
या र्न ०- १) क्ट नह ह 
र वसाय स. न्यासा क न्या 


ण पे: 14. 


११० 


रघुवंश. 


मदमत्तपणे वसे सर्वदा जी कां विचित्र लाली; 
तीतें ज्या हो दूर करीती, ज्यांचे तेज अपार, 

अश्या अस्त्रदेवता जयाचा करिती जयजयकार. 
ज्याच्या अंगावरती दिसती वज्जांचे वण फार, 
सोडुनि दिधले होतं भेणे शेपाचेंही वैर; 

असा गरुड नम्रतापुरःसर जोडोनी निजहात, 


ज्याच्या सन्निध उभा राहिला आज्ञांकित दिनरात. 


निद्रा गेल्यामुळें शोभती दिसती हीं बहु चित्रे , 
वीक्षणमाज्ञे पावन कॉरेती ऐसीं जीं का नेत्र; 

त्या योगाने सुखशयनाते पुसणारे मुनि थोर, 
भग्वादिक जे त्यांस पाहुनी करी अनुग्रह फार. 
असुरध्वैसक देव असा जो प्रेमभराने त्याला, 
सकलपुरांचा संघ आदरें नमना करिता झाला; 
मनोवाणिला अगम्य ऐसा जो का पुरुष विचित्र, 
त्याचें करिते झाले सुर तें अशाप्रकारे स्तोत्र. 

५ विश्वात जो निमीनि आधीं मग जो पाळी त्याते, 
अंती संहरिे ऐशा त्रिगुणा नमिता आह्मी तूते. 
आकाशांतिळ मेघोदक जे मुळचें गोडे होतें, 
उपाधियोगं आंबट खारट जसें मग त होतं; 

तैसा तूं निविकार असतां सत्वादिक गुणयोगं, 
स्तरष्टा, रक्षणकती, हता, ऐसीं घेसी पोंगे. 
अप्रमेय तू परी परिच्छेद्क सकलांचा होसी! 
निस्पृह तूं परि इतर जनाची इच्छा पूर्ण करीसी ! 
अजिताहि अससी हे देवा तूं | परि सर्वांचा जेता, 
सूक्ष्मरूप बहु असोनि सकळा स्थूळांचा निर्मातो. 
सर्वांच्या तूं हृदयीं असतां, अससी बा अतिदूर ! 
कामैशूत्य असतांही कारिसी देवा तूं तप धोर; 


१९ 


१४ 


१५ 


१६ 


१७ 


कटलसनललण सट न 


>: “णणाण ण *पपएशश00 00 


१ व्रिह्मयकारक, ९ निर्माणकती ३ निष्काम. 


२४% ॥णिणा% अ्दप्सयूष ह २ कली” एक्णाप्क ष्ट स््ली अ& क 


एक्का तणिशण कणकण शिशणणणणणकणणण 2 कत ण टण “लणल हण पण र 
खी रु 


सर्ग १०. ११९ 


दुयायुक्त तूं तथापि तुज दुःखाचा लवही नाहीं । 

जुनाट असतां जराधून्य तूं | नवल केवढे पाही| (१९ 
सर्वाठांही तूंच जाणसी ! तुळा न जाणे कोणी ! 
जन्मरहित तूं, तथापि अससी सर्वांची मुळ्यानी ! 

सर्वांचा तूं धनी, तुला तौ घनी न कोणी देख ! 

नानारूपे घेसि परंतू मुळचा तो तू एक. ९५ 
सार्मे सातहि तालसुरावर तुला सवदा गाती, 

सात जलनिधी ह्यांच्या उद्‌की निजसी तूं दिनराती; 
सपार्ची जो अश्नी तो बा वदन तुज तेजाळ, 

साता लोकांचा तूं होसी आश्रय सर्वहि काळ. र 
चेतुवेग देणारे साधन ऐसें श्रेष्ठ ज्ञान, 

चतुर्युगात्मक काळ जयाचे न कळे कोणा मान ! 

विप्रादिक जे वर्णचतुष्टय ऐसें हं बा सारें, 

चतुर्मुखात्मा तूंच जहाले तुजपासुनि देवा रे ! २९ 
मुक्तिमाप्ती व्हावी झणुनी करोनि योगाभ्यास, 
प्राणायामादिकी साधरनी वगा करुनी चित्तात; 

हृदयसरोजीं विराजसी तूं देवा ज्यातीरूप, 

त्या तुजला ते योगी ध्याती एकांती गुपचूप. २३ 
जन्मशून्य तूं अस्तोनि घेसी जन्मा वारंवार, 

अचेष्ट' असतां, वधिप्ती बापा असंख्य सिपुंचे भार; 

निजुनि सवदा जागा अससी अशा छती तव नाना, 

विरुद्ध असती, यथार्थ तूझा अंत केळेनाकोणा! ९४ 
इकडे इंद्रिय लाळन करुनी विपय सेविजे फार, 

इकडे निग्रह करुनि मनाचा आर्चारिजे तप धोर; 

इकडे सोेहपुर'सर कीजे पालन विश्वजनाचें, 

उदासीनता धरोनि बसणे इकडे नि:रहाचें; 


4 नक “८-७ "शा ४७४५७॥0 (शकलो ण शणणणीते कका रवकलाणकीर ववराट 


१ सात ज्याला ज्याला आहेत असा, ९ धर्गे अर्थ काम मोक्ष मिळून जो रापुदाग 
तो, ३ ब्रह्मदेवरूप, ४ " कळेबा कोणा? हा पाठ असतां प्रश्नाची खूण आणि ' कळता 
कोणा ' हा पाठ धरिला त उद्गाराची खूण ज्ञाणावी, 


स्पशय श्पन्मोल वाच घण र्फ ्काल 
सड मककन शर जेने कचर कय कन्यका कम कमा ््यस्तिकककमन 
य्य २०६८८७३ 2270 02.5... 


श्र ्ि 
र; 
फश 
१ 
शा 


3. 


रधुवंश. 


अशी विलक्षण कृती परेशा नसेचि जी सामान्य, 
कोण असेरे जगीं कराया समर्थ तुजविण अन्य! 
सिप्डिहेतु पथ वेगवेगळे आगमोक्त आहिती 

तरी सागरा गंगोधापरि तुजचि पावती अंतीं 


७ ही 


मने आपुळी तुझ्याच ठायीं ज्यांनीं स्थापित केलीं, 
कर्म तेशी तुझ्याच ठायी ज्यांनीं सर्मापियेलीं 

असे पूणवराग्यशीळ भे मानव त्यांना अंती, 
पुनराडत्तिच्छेदक ऐसी देशि तूंचि ब मुक्ती 
[म्यादिक ऐश्वय तुझे बा दिसते ज॑ भत्यक्ष, 
त्यांचा ही कवणास कळेना अंत विभ प्काक्ष 
मग जो अप्रत्यक्ष असा तूं त्या तव देवा अंत, 
कधी तरी लांगेळ नराला ! सांग तेचच निभ्रांत ! 
स्मृतिमात्रेंची केवळ देवा पावन कारिसी लोकां, 
स्पशैदर्शनादिकीं करिशि हें नको सांगणे देखा. 
रत्नाकर सागर जो त्याच्या शुभ रत्नांच्या राशी, 
धामानेधी सविता जो त्याची तेजे अपार जेसी; 
तशी तुझी चरिते विश्वेशा वाणीला व मनाला 
अगोच्रें, तीं विषय कशीं बा होतील स्तवनाळा 
जगी तुला अप्नाप्त असं वा प्रातव्याहि बा कांही 
परिपूर्ण देवा तुज ऐसें वस्तु एकही नाहीं 

तथापि जन्मा घेउनि कर्मा नाना परि करिशी तूं, 
होकांवरती दया करावी ह्यच तयाचा हेतू. 
महिभा तूझा वणेन करितां मधे थांबती लोक, 
त्यांचे हेतू दोन; त्यामध्यें वाणीश्रम हा ऐक, 
तुझ्या गुणांचा पार कळेना हा तो दुसरा नाणा, 
सकल गुणांचे वणेत झाळे असे कधी होईना. 
अशाप्रकारे इंद्रेयांस जो अविषय विष्ण अभंग 
प्रसन्न त्याला करिते झाळे बह्मादिक सैरसंघ; 


४000000 000] 0 0 00” ?000000श शी 00४ “शशी पपटपननननलतनननन--्ळू 


१ हे कमलनेत्रा, २ अथवा, ३ एकहेतु. ४ दुसरा हेतु. ५ देवसमुदाय, 


श्‌ 


६: 


शर्ट 


१ 


डड प 
शक पणककवाडातीण क धणाणणा पशााचणा क द्णणत्ध णाल ९ - 


सर्ग १०. ११९ 


कांकी त॑ देवांचे भाषण होते सत्यचि सारें, 

विश्वेशाची भपा स्तुती तों न घडे, नियम असारे, १२ 

: अहां कुशल कीं!'' अशा विष्णुच्या प्रश्नावरुनी त्याची, 

प्रसत्तता जाणानि मंडळी वंदे तदा देवांची; 

“८ भगवन्‌, राक्षसरूपी सागर मर्यादा सोडोनी, 

अकालींच अतिपीडा देतो तो आझालागोनी.!' १४ 

या बोळा परिसोने सुरेश्वर बोळे बहुगेभीर, 

आसपासच्या शैळगुहा तै नादित झाल्या थोर; 

उद्कनिधीचा ध्वनी चालिला होता जो काँ मोठा, 

तोही त्याच्या पुढें लोपुनी गेला त्याचा ताठा. ३१५६ 

सर्वोहूनी आद्य कवी जो श्रीपरमेश्वर जाणे, . 

त्याचीं कंठादिक वर्णोश्वाराची जीं कां स्थाने; 

त्या स्थानांनीं कृतसंस्कारा होउनि संप्रति वाचा, 

ळताथता पावली यामधे संशय नाहीं साचा. रष 

विभुच्या बेदूनापासुनि निघती झाली जेव्हां वाणी, 

शुभ्र रंदांची कांति तिच्यावर पडे चांदिण्यावाणी; 

पूर्वी चरणापासुनि निघुनी काहे शोप राहीली, 

तीच जान्हवी जणूं मुखाच्या बाहिर वांटे आठी! १७ 

५“: सत्वगुणाळा रभोगुणाळा गुण तिसरा तम थोर, 

कधीं कधीं हटवितो सुरांनो, नवी दावुनि नोर; 

महिमा तुमचा तसा पराक्रम दोहोंचें सामथ्ये | 

अह्मा समजलें निशार्चरेश केळे सार व्यथ ! ऱ्‌ट 

चुकी पडोनी प्रमादयोगं घडते पातक जेव्हां, 
१ मिथ्या, २ राक्षस हाच समुद्र, ३ गर्व, ४ गंगा ही प्रथमतः विष्णूच्या पायांपा- 
सून निघाळी असें पुराणांत वणेन आहे. गंगेचा वर्णे पांढरा शुभ्र वार्णला आहे, प्र- 
स्तुत विष्णु बोळूं लागला तेव्हां ह्याच्या दंतपत्तीची शुभ्रकांति बाहेर दिसूं लागडी, 
तेव्हां पूवी पायांपासून जी शुभ्र गंगा निघाली, तिचा अंश काँह्दी अवशिष्ट राहिला 
होता तोच आतां मुक्षावाठे बाहेर आला काय! अज्ञी दैतकांतियुक्तमुखनिसृतवाणीवर 
कवीनें उल्लेक्षा केळी आहे. ७ देतांची, ६ गंगा, ७ रावणाने, 


--. 


री नली 


ल कध ि १ 
१५८५७०००५० ००००-७----०--०-७०--०--.-- ऱ् व्यि _ 2 _ व जवर म. री 
व ८८-4४ -- ८ > अ द: . क -__-70- 0__ --_ रन यन्च्मणा पा णयाप्याचचाट 
वि दज ल्न म ज् द्र 
र्र ५. ०० ल व्य 


वपता 
०५-८४ 


हि] ल 

गि व्य टीचे अ 
(कट ताट... न्या य. मी 
7"... 25. 2>_7 


११४ 


म्हटल ०००० 0000000 पा 


रघुवंश. 


सज्जनह्ृदयाळागीं जैसा ताप होतसे तेव्हां ! 

तैसा राक्षसपती दुरात्मा ताप त्रेळोक्याला 

देतो फारचि, हेही कळले देवांनो आहाला ! ३९ 
जै कां तुमचं कार्य सुरांनो तेंच आमचं आजी 

आहे, हणुनी इंद्रा करणें नको प्राथना माझी ! 

जनीं पहा साहाय्य अभिच स्वयंचे करितो वात, 

नाहि कधी ल्याळागि विनविळे असीन निभ्रांत ! ४० 
पूर्वी तीव्र स्वखजलयोगं तोडुनियां नव डोकी, 

साहसकारी राक्षसपतिनें केला तुष्ट पिनाकी ! 

एक राहिळे बाकी ते तो. जाणा मैच्चक्राचा 

योग्य राहिला असे सुरांनो देखा विभाग साचा! ४९ 
परी विधीच्या वरप्रदार्ने भरभराट दुष्टाचा 

म्याहि सोशिला ! चंदन जेसा सोसितप्ते सर्पाचा! ४२९ 
“नको मरण मज करें सुरांच्या, भीति नसे मनुजांची, 
तपें तुष्ट परमेष्ठीपाशी अशा वरा तो याची ! 2९ 
आतां दशरथसूनु होउनी तीक्ष्ण शरांनी त्याचीं, 

शिरं तोडुनी सर्व सुरांनो राशी घालिन त्यांची ! 
शिरोलक्षणं विमळे कमळे त्यांची जी ही राशी, 
रणक्षितीदेवता तिच्या ती योग्य होय पूनशी | ४४ 
निशाचराचा नाश होउनी यज्ञहवींचा भाग, 

पुन्हा तुझाळा मिळेल ऐसा सत्वर येइल योग |] ४५ 
पुण्यवंत नर विमानि बसुनी ठ्यारमपथे जाती जी, 

देवें रावणविमान देखुनि दडती मेघामाजी; 

त्या लोकांनीं सर्वे इतःपर टाकुनि त्यांचा त्रास, 
निर्भयचित्ते गमन करावें देवांनो स्वगीस ! ४६ 


१ रावणाने खद्नंकरून एक एक मस्तक अर्पण करावें अशा प्रकाराने नऊ मस्तके 
अर्पण केलीं तेव्हां शिव प्रसन्न झाला ब त्यानें रावणाला इप्सित बरप्रदान देऊन त्यानें 
तोडून टाकिलेलीं नऊद्दी मस्तके त्याचीं त्यास पूर्ववत्‌ उत्पन्न केळी, अशी कथा आहे. 
२ शिव, १ माह्या चक्ताचा विभाग म्हणजे बांटा, ४ आकाशमार्गे, 


त 


सर्ग १०. १२३५६ 


| शापक्षयाने निशाचराने बळें हात केशांस 

नाहि लाविला हणेनि नसती पात्र जाण दोपास; 

अशा स्वर्गकामिनी तयांच्या वेणीबधालागीं, पिं 
देवांना आनंदभराने सोडा तुल्ली वेगीं.'' ४७ 
रौवणरूपावग्रहयोगें कडक लागुनी ऊन, 

देवलक्षणे धान्यक्षेत्रे गेलीं सव सुकून; 

| कृष्णमेघ त्यांवरी वरपुनी यापरि वागमृतालो, 

, त्याटिंया उज्जीवना करोनी तई नाहिसा झाला ! छट 
रावणवध हें कार्थ सुरांचे करायास दैत्यारी, 

सिड जाहला दयातिधु तो भक्तांचा कैवारी; 

क्ष जपे पुष्पांच्या योगे अनुसरती वायूस, 


देवसंघ अंशांनी तैसे अनुसरले विष्णूस. ४९ 
इकडे दशरथ पुत्रेष्टींच्या अंती कुंडांतून 

विमरविस्मथातैवें निघाळा पुरुष गुणांनी पूर्ण. ५० 
करी जयाच्या पयश्चरूचे हैनपात्र तै साजे, 

भगवंताच्या अमुप्रवेश दु वह त्याला ही जे. ५१ 
पुरुपदत्त तो चरू घेतला दशरथभपालारने, 

सागरदत्ता अमृता घेई इंद्र जसा संकराने. ५९ 
* जगद्यॉनि विष्णूही इच्छी याया याच्या पोटी, 

येणें त्याची गुणवत्ता सुव्यक्त जाहली मोठी, ५३ 


द्यावाएथ्वी या उभ्यांला प्रातःकाळी सत्य, 

१ रावण हाच अदृष्ियोग, २ काळा मेघ, पक्षी विष्णुर्प मेघ, ३ वाणीरूप 
| जल. ४ देवरूपशेताच्या, ५ विष्णु. ६ ही सहाक्ति आहे. ७ स्वणेपाच्र, ८ वहन का- 
ण्यास कठिण, ९ समुद्रमंथन देवांनी व दैत्यांनी मिळून केलें त्यावेळीं त्यांतून अँ 
| अमृत निघाळें तं इंद्राने घेतलें या गोष्टीकडे या ह्यळीं लक्ष्य आहे. 

ह * अथवा ( वरील अथीची'च दुसरी ताकी)-- 

चेलाक्याचा कारण ऐसी व्याप्ती ज्याची मोटी 

तोही विष्णू जन्मा घ्याया इच्छी याच्या पोटी; 

ळोकांमध्ये राजाचे गुण सर्वोहूनी श्रेष्ठ, 

होते ऐसी स्पष्ट जाहली ययावरुनि ही गोष्ट ! ण्ड्‌ 


बा--------.क् 


न 


बब रका 


"दाल >: १ 
न्यास _----*न-_*--_-“-- 


ी 
पा्म््मपम्य्क्कक्क््क्3्का्चा--स- 
ह. 23 न य रक म बडडकानी कम्म >या 
नु टा ""॥०७४-- - “--7 _ मल न्हव ह 
द्रर> ज्यम्न् क ८3८५ 299८222534: >> न्न -- 3207-२2“. गडाव 


ल्य 


यला पाणी वल्न वा धडे 


क नयानामनिला ७ नेतमिळाी 


>... 01-00 यी याड 
्कााळककाळयसारणण् भाचा 


१३६ रघुवंश. 


वांटनि देतो नव्या आतपालागि जसा आदित्य; 
चरुस्वरू'पी विष्णुतेज तें भूपाने निजहस्ते 


यथाविभागे वांदुुनि दिधले त्स दोन भायोतें. ५४ 
प्रिया केकयी कोशलकन्या ज्येष्ठा यांनी भागे 
तिजी सुमित्रा सत्कारावी असें भूप मान वागे- ५९ 


त्या दोघींनी सुक्तपतीचा अभिप्राय नाणोनी, 
वांटा तिजला दिधला अधी निजनिज भागांतूनी, ८५६ 
दोघी सवतीयरी तोषळी तह सुमित्रा नार, 


जसी तोपते भृंगि गजाच्या मदलेखांवर फार. ५७ 
सैंधानाडि जनहिताथे रविच्या जलमयग्भा जैशा, 
विष्णुमया गभाते राण्या धरित्या झाल्या तैशा. ५्ट 
गर्भधारणें तई तिधी त्या झाल्या पिंगटवर्ण, 

साळी जैशा पोटीं होतां कणथोगे परिपै्ण, ५९ 
गदादिशस्त्रे करीं घेउनी विष्णूच्या लधुमूति 

अपुले रक्षण कारेती, ऐसे सभी त्या पाहाती. ६० 


“५ मुवणवर्णी पंख जयाचे, आकर्षी वेगानें, 
मेघा ऐसा गरुड अह्ातें, घेउनि तो व्योमीं ने. ६१ 
गळीं घातला कौस्तुभ पतिने, कारे कमलांचा पंखा, 
अशी इंदिरा सेवा करिती झाली अमुची देखा. र 
गंगातोयीं स्तान करुनियां जपती जे ब्रह्माते, 
सप्तक्रपी कश्यपादे विनर्ये स्तविती नित्य अह्माते.''' ६३ 
ऐसी स्वरभे ऐकुनि त्यांचीं राजा अपुल्या कानीं, 
विष्णू येतो उदरीं जाणानि अपणा उत्तम मानी. ६४ 
एक चंद्रमा जळीं अनेकीं विझक्त भासे नैसा, 
4 प्रकाशास. २ सूयीला सहलरऱमी म्हणजे किरण आहेत त्यांतून कितीएक शत- 
रश्मीस अग्रतनाडी अशी संज्ञा आहे. त्या अग्रतसंज्लञक नाडी जलमय गर्भाते जशा 
धारण करितात, तसें दशरथ राजाच्या स्रियांनी विष्ण्वेशामय गर्भास धारण केळे अश्ली 


ही उपमा होय. ३ साळी ह्या पोटी कणयोगाने परिपूर्ण होऊन जशा पिंगट वर्ण 
होतात तश राण्या झाल्या असा भाव, ४ लक्ष्मी. 


न 
व, ळा 
८. ब. ४० २ ण त्य लोडीला धा ल 


ऱक् 


ती 


कट) द ५६ 
स पपिपिशटीकीकशीणधणणयीही ही णतककककतकरर १ िकपणकै-णाशीण 7 कटणणशशशणी च्योनच्छाळ >> नळ ब 


सर्ग १०. १३७ 


त्यांच्या उदरीं विष्णू नानारूपें राही पैसा, 
सायंकाळीं जसें औओपधीपासुनि निघते ज्योति, 
तेजस्वी पुत्राते प्रसवे, तैसी कोसल्या ती. 
वपू देखुनी भूपालाने पुत्राचे अभिराम 
जगन्मंगळा तई ठेविली यथाथ अभिधा ' राम,' 
राधववंश प्रदीप ज्याचे पडळें अनुपम तेज, 
तेणें केळे दीप सूतिकाग्रहांतील निस्तेज. 
प्रसूतियोगे तंव कौसल्या कशोदरी ती झाली, 
शय्यागत रामानें तिजला फारच शोभा आली; 
हारत्काळि कश गंगा शोभे कमलांच्या पूजेने, 
वाळुवॉटे बांधिल्या, शोभली तस्ती राणि पुत्नाने, 
कैकेयीळा भरत हणूनी पुन्न शीलवान झाला, 
जननीला तो करी अलंळत विनय जसा काँ श्रीला. 
तसे दिव्य लक्ष्मण शत्वुध क्रर्म तनय हे दोन, 
जुळे सुमित्रा मसवे, जे कां असती बहु गुणवान; 
' उत्तम अभ्यस्ता जी विद्या बोधाला विनयाठा, 
प्रसवे ळोकीं, तिचा दाखला शोभे या राणीला. 
जाउाने दुःखे सर्वे सुखांनीं युक्ता एथ्वी झाली; 
यास्तव वाटे विष्णुमागुनी स्वगेहि आला खालीं. 
असा चतुधी अवताराला विष्णू नेव्हां घेई, 
दिशाचतुष्टय पतीसहित तैं प्रसत्त फारचि होई; 
सुखस्पर्शही वायु वाहती तेच जणूं उ'च्छ्यास, 
च्तुदिशांच्या आनंदाचे, असा जाहला भास. 


७७ हटल 


१ शरत्कालीं पाणी आटून सूक्ष्म झालेली गंगा ( गंगौघ ) बाजूस वाळवंटा 
धिलेल्या कमलपूजेनें जशी शोभते तशी बाळंत होऊन कुशोद्री झालेल 
राणी बाजूला शय्येवर असलेल्या पुत्राने शोभती झाळी, असा अन्वयार्श 
कुश असें समासयुक्त पाठांतरही जाणावें, या पक्षी शरत्कालानें कृश ' 
वा, हा ह अ १9 या उपमेळा विशेष जुळतो. ) 

८ 


९५ 


७१ 


७९ 


ह. कि... 


१२८ 


हटता 


रघुवंश. 


अभ्नी झाला बहु तेजस्वी, प्रभा चढे सूयोला, 
रावणपीडा जाउनि वाटे हषे जाहला त्यांला. 
रावणपुकुटापासुनि गळती रत्न त भषष्टी, 

वाटे राक्षसलक्ष्मी अश्रू गाळी होउाने कष्टी. 
पुत्रलाभ होतांच नृपाळा तोष फार देवांस, 
होउनि त्यांनीं अर्धी नृपाच्या वाजविले भेरीस. 
कश्पटक्ष कुसुमांची दृष्टी सोथो लागे व्हाया, 
भावी मंगळ उपचारांचा तीच जाहली पाया ! 
जातकादि संस्कार करोनी शोधुनि उचम बाया, 
भूपे अपुल्या बाळांसाठी ठेउनि दिधल्या दाया; 
दिनानुदिन तीं राजबाळके पिऊनि त्यांचें स्तन्य, 
पूर्वोत्पन्ना पित्रानंदासवें वाढती धन्य ! 
सहजनम्रता शिक्षायोगे वाढे त्या कुमरांची, 
जैसी तेजस्विता वाढते आज्यवर्शे अग्नीची. 
परस्परे ते घारहि वाळक वागति मित्रत्वाने, 
राधववंशा फारचि शोभा आली त्या योगाने; 
जैसे साही क्रतू विरोधा सोडुनि देववनाला, 
देती शोभा, प्रकार हाही त्याच रितीचा कझ्षाला. 
जरि चौघांची परस्परांशी मैत्री फारचि होती, 
तथापि दोघां दोघांची तें विशेष नडली प्रीती; 
राम व लक्ष्मण हे दोघेजण वागाते ते जोडीने, 
तसे भरतरात्रुध उभयतां खेळति बहु गोडीने, 
वायु वन्हि वा इंदुतोयधी या दोघांदोधांची, 
लोकामध्ये फूट पडेना जसी कधीही साची; 
तता रामलक्ष्मणांत, अणखी भरतरिपुच्च ययांत, 
भिन्नमाव अणुमात्र पडेन! तेव्हां अन्योन्यांत. 
विनय तेज चौघे भाऊ मनोहरण लोकांचं, 
करिती, गैसे समशीतोष्मे दिवस ग्रीष्मांतीचे, 


१ नंदुनवनाला, 


ष्ट 


७९ 


टा० 


१ 


टर 


सर्ग ११. ११९ 


भूपाळाचे वेगवेगळे पुत्र शोभळे फार, 

धर्म, अर्थ, अणि काम, मोक्ष, हे अवतरले जु चार. ८४ 
विनयादि स्वगुणांनीं बालक भजती ताता तेते, 

त्याच नृपाला रत्नांनी रत्नाकर भजती जैसे. ८५ 
दैत्यखडुधारा मोडुनियां ज्यांनीं केल्या चूर, 

अशा चार दुंतांनी शोभे जैसा तुरगज थोर; 
सामदानभेदादिक असती उपाय भे कां चार, 

त्यांच्या योगे जसा शोभतो नीतिमार्ग साचार; 

लांबलांब बहु सुंदर ऐसे चार महा शुजदंड, 

ते विष्णूच्या तनुला शोभा देती जेवि उदंड; 

तसे विष्णुचे अंशभूत जे रामादिक सुत चार, 

त्यांच्या योगे राजराज तो दशरथ शोभे फार ! टप्‌ 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सत्तरी पावती, 
शांव च्यंबक हँ, गणेश अभिधा, लेळे उपाख्याहि ती, 
त्यानें जे रघुवबंशनामक महाकाव्य प्रयत्ने महा 

केलं माकुत, त्यांतला दशम हा सर्ग क्मानेपहा. ॥ १ ॥ 


शशासखत्री लेले त्यंवककरकुत प्राकृतपद्यात्मक भापांतरांतील हा 


श्रीरामावतारनामक दहावा सगे समाप्त लाला असे. 


सग अकरावा. 
श्होक, 
दृशरथसुत होता राम भारी लहान, 
लघुलधु झुलुपें ज्या दीसती शोभमान; 
तरि मुनिवर विश्वामित्र येवोनि त्याला, 


या प्रकार श्रीकालिदासकृत रघुवंदा नामक महाकाव्याच्या गणे- 
। 
ईं 


१ समुह. २ ऐरावत. ३ चंद्रवंशांत गाधि नांवाचा राजा झाळा. त्यांचा पुत्र विर 
्वामित्र होय, यानें मोठें उप्र तप केलें, त्या तपोबलानें हा क्षत्रियांचा ब्राह्मण झाला. 
हा वसिष्ठ क्रपीबरोबर स्पर्धा करीत असे, मानच आपल्या यज्ञाच्या रक्षणासाठी राम- 


7 पथ णय 


डम नड 


2 ब्यच्क 
र््भ्या 


० ०-2 


2-2 -्ट 20000. य १ पल 


४७ २-७. 


प्या 
भ्र -ाऱ्क 
हा 


३८५८००७ 


सरवणा 


>>>... 
याण त 
नन 


धू 
कीड ००१ क्क ग. कन ह र -..(०.३७-- ल प र 
र्भा. 7 विक ल्क कुन क 
रड -< - - __ क्ट 
धं र न क्क तल्या. र न्य 
० ०८ र --_-..--* ये प्यास च्य च्य ज्य प्र 
नहि ग १ ७ क कभ गी. कळ -ऱ- रः 
३१ 55:2०: 2८६८८&05445545> प न्य प्रद > व नमन 
अकळ ऱ् जन्या ०० ्््काक््ळ््कक्याका्यााा्ाळायााफालाा््ााााणा्््ाया्ााा्््काा याया << 
- 


कक) 
न्स्डेः 


-__ बल. 
> ०८८० म... 
क. _ नहकमी 

डू वग 


१४० रघुवंश. 


| ठृपतिजवळि मागे यज्ञसंरक्षणाला; 
५.6 [वर्ति.] तेजस्विता बहुत ज्या वसते नरांत, 
त्याहाचि थोर हमणुनी गणिती जनांत; 
तो ठेकरूं जरि असे तरि ठोक त्यास | 
संमानिती, नचि मनीं गणिती वयास. १ 
१७..[शा.वि.] विहेडूक्त महीपती सुबहुळें कष्टेहि ठेब्या सुता, 
रामाख्या सहेलक्ष्मणा मुनिवैरा त्या होय तो आर्पिता; 
कोणी थेउनियां जरी स्वनिकटीं प्राणासही याचिती, 
होईना रघुच्या कुली काधिहि ती याथ्ञा तैयांची "रेती. २ 
“। घूळी झाडुनियां, सुगंध सलिळा मार्गात सिंपा त्वरे, 
माझे पुत्न तपोबनीं मुनिसवें जाया निघाले बरे; 
आज्ञा यापरि अप जा करि चरां, तो तोयदांचे गण, 
वायुप्रेरित वर्षेती पुकुसुर्म, तैसे बहू जीवन. र 
बापाच्य* वचनास * ते परिसुनी, तत्काळ दोघे जण, 
भाते पाठिशि बांधुनी, सहशरां 'चापां करीं घेउन, 
पायीं भपतिच्या लवोनि पडती, तेव्हां नुंपाक्षींतुनी, 
वेगें त्यांवरही अखंडित पडे बाष्पोदेकाची 'धैनी, प 
[श.] ज्यांच्या चूडा सिर्च बाष्पोदकाने जाती संगे ते क्रषीच्या त्वरेने, 
लोकांच्या डक्‍्पक्षयोगे सुरेख झालीं मार्गी तोरणे तै अनेक. ५ 
[शा.वि.] संगें लक्ष्मणमात्र घेडाने तदा रानांत रामामती, 
न्याया इच्छितसे मुनीश्वर, अशा हेतूमुळें भूपती; 
लक्ष्मण यांस दशरथापासून मागून घेऊन पुढेंच आपलें यज्ञकाये आटपून त्यांस जन- 
काचे घरीं सीतेचें त्वयंवर होतें तेथें नेळे, तेथें शिवधनुष्याचा भंग करून रामानें 
सीतेला वरिळें, अशी पुराणकथा आहे. 

१ विठ्ठानातें भजणारा, २ मोठ्या. ३ प्राप्त झालेल्या, ४ लक्ष्मणासहित, ५ विश्वा- 
मित्नाकारणें. ६ प्राणाची याचना करणारांची, ७ व्यथे, < सेवकांस. ७ मेघांचे 
समुदाय, १० उदक (वषेती ). ११ रामलक्ष्मण, १२ राजाच्या डोळ्यांतून. 
१ ३ रामलक्ष्मणावरही. १४ अश्रूंची, १५ नदी (राम लक्ष्मण राजाचे पायीं पडले तों 
त्याच्या अश्रूंची नदी त्यांच्यावर पडळी असा पडणें या क्रियेच्या द्विरक्तीनें चमत्कार 
बांधला), १६ भिजल्या, १७ इष्टिरूप पद्मांच्या योगानें. 


क 


सर्ग ११. १४१९ 


सेना काहि नकोचि रक्षण करायाला स्वकीयां तुतां, 
आशीर्वादचि एक योग्य हनी, तो मात्र देई सवता. ६ 
[धु..] नमूनी स्वमातांस ते जाति रानां, मुनीच्या पथा शोभळे चाळतांना, 
जसे कांतिमत्सूर्यसंक्रांतियोगे, बहू शोभती चेत्रवेशाख दोघे. ७ 
[शावि.] लाटांच्या परि चंचला भुजलता ज्यांच्या तदा शोभती, 
बाळत्वें चपला तरीहि विलसे त्या राधवांची गती; 
वर्षाकाळि नळे प्रहद नद जे तीरासही पाडिती, 
त्यांची त्या नृपबालकांस उपमा देती जगी जे ळेती. ८ 
विद्या दोन तई बलाअतिबला तुत्तुडूव्यथानाशिनी, 
त्या ह्या भूपतिच्या सुततांस शिकवी मार्गात जातां मुनी; 
मातेच्या निकटीं सुरत्नघटिता भूमीवरीही जसं 
व्हावें सोख्य मुलां, तसेचि वानि यां विद्याबळं होतसे, ९ 
होत्या ठाउक पूर्विच्या बहुकथा, त्या तो मुनी ते'ववां, 
जातांना पाथि विस्तरें वद्‌तसे साद्यंत त्या राघवा; 
त्यायोगें सुसवाहनीं बसुनियां अक्केश जावें जसे, 
पायीं चाळुनिही गमे नृपसुतां ऐकोनि गोष्टी तसं. १० 
छायेने घनडंद, गोड सठिळें अत्यंत शीत सैर, 
कानाला सुखदायक मधुरवें कीरादिकं पांखरें; 
'वायू पुष्परग, तया अवसरीं संसेविती राधवां, 
संगे त्या मुनिच्या बराच बनळा हा योग हो तेथवां. १९ 
, जीवांच्या सकलश्रमास हरिती आम्रादिटक्षत्रज, 
तैसीही उदक जयांत पडले फुछांबुजांचें रज; 
यांचा दर्शनयोग होउाने घडे न॑ काँ मुनींच्या ममी, 
त्याहूनी बहु सौख्य होय विपिनीं, त्या राघवां पाहुनी, १९ 
ज्यीचा देह शिवे हिमाळ्यनगीं नेत्राभ्रिनं जाळिला, 
१ तेजत्वि सूयीच्या संक्रमणयोगानें, ९ जे कुशल पुरुप (ते उपमा देती), १ भूक 
व तहान यांची व्यथा दूर करणाऱ्या अशा बळा व अतिबला या नांवाच्या दोन विद्या 
विश्वामिज्ञाने रामास दिल्या, ४ सरोवर, ७५ प्रफुठ्लित झालेल्या कमलाचे (रज ), 
६ ज्या कामांचा (देह), 


टन «२. वा चा व 
प र: > ८ टस्टन्सरोग स्प वसन स्सा्या याड पयला तच 
डा कक स-- नस्य प्क््ा्सव्या््ज्प्ल्म्म्म्त प्लान्कस्ाक्ाकाल 
रा 


“० स्या 
चप 


व. म्टुतण जर 


ऱ 


.जतामयव त ताच पकटोडेत, थेप्टटाशी र्य कचराच 


क्व्स्ल्ल 


क. 


हि ब 


ब रट 


६ "5. ६-३. न्य र 2 ८. 
य 2. अटच विकर टाकळ टा मे टा की णी 


टचे 


व्य 


22203 
तम िके नपा मनच 


२ पापा इट 


1 
क 


<त्वद 


जोस्ध 


-र् 


5-2. “> 2. शु 
प्न पल्स नट. ५७... :-4-५४०6-1. 0) 
न्न च्य ७ किन शे 
येड प 00 
च "३. १1 डी पुकिले 
प सनदी स्स्स क ळव 


अन्य, ८१0० ० 3 त्र 


नीला “८७७०० ०2५०८८७. 
5-७ २ ््््सर< म्य 
वि ७ ६०यळळव्डा्ळ वाड 
- * “पान प 
-4७ ८-८. य त्ऱ् 


राऊ, > 
र, वि“. नि क १ ९. डा. १ 
मनस मधेशी ५ पेमा 
कळ ० का 
मळ £54:235::5:55255542 895 
व 


१४९ 


रघुर्वंदा. 


त्याच्या रम्य तपोवनीं नुपतिचा सूनू तई पातला; 

हातीं कार्मुक आणि सुंदर तनू या हेतुने तो दिसे, 

लोकां कामचि देहवानू, परि कृती याची निराळी असे. १३ 
शापें यक्षिण राक्षसीच बनली, त्या ताटिकेने स्वतां, 

हा आहे पथ रुढ, ऐकूनि मुनीपासोनि हे तत्वतां; 

दोघे राजकुमार निर्भयपणे दोरी धनुष्यांवर 

लावोनी, गमना वनांत करिते झाले तड सत्वर. . .१४ 
त्यांच्या चापरवास ऐकुनि तई ये ताटिका शीघ्र ती, 

जी कां काळिकभिन्न, कर्णयुगुलीं मुंडे जिच्या हालती; 
आकाशीं निबिडा घेनावलि नवें काळी बैकीवेष्टित, 

येते गर्जत, तत्समान दिसली ही राक्षसी निश्चित. १५ 
जीच्या तीवरजवें पथांतिळ तरू कांपावया लागले, 
प्रेतांच्या वर्सनें जिणं निजवपू विक्राळ गुंडाळिटे; 

उत्पन्ना पिर्तुकाननीं बहु जवा वाल्येपेरी तेधवां, 

ती रोधी रजनीचरी निजबळे रानामर्धे राघवा. १६ 
बाहू लठ्ठ व उंच फार ह्मणुनी भाठाच तो भासला, 
प्राण्यांची अंतडी कराल दिसती त्यांची जिला मेखला; 
ऐशी धांवत ये तयावरि तई स्त्रीघांतंशके सर्वे, 

मोठा बाण तिच्यावरी झडकरी तें सोडिला राघव. १७ 
पाषाणापरि घट्ट फार असल्या त्या ताटिकेच्या उरी, 
रामाचा शर तीव्रधार शिरुनी, मोठ्या बिळात करी; 


१ हिमालय पर्वतावर शिब तपश्चर्या करीत असतां त्याच्याकडे इंद्राने कामाला 
पाठविलें. तो येतांच त्याला शिवानें नेत्राझीच्या योगें जाळून भस्म केलें अशी कथा 
आहे. त्या कामाचें हें वन होते. कामासारिखा सुंदर वैलोक्यांत कोणी नाहीं अशी 
प्रसिद्धी आहे. त्या कामासारिष्या राम सुंदर होता असा झोकतात्पयीर्थे आहे. २ ता- 
टिका ही मुळीं रूपानें चांगली होती. ही सुकेतुनामक यक्षांची कन्या, अगस्त्य क्पो- 
च्या शापामुळें हिळा विक्राळ रूप प्राप्त झाळें, हिचा पति सुंद. त्याजपासून हिला मारी- 
चे व॒ सुबाहु असे दोन पुब् झाले. ३ धनुष्याच्या शब्दास, ४ भेघपक्ती, ५५ बगळ्यांनी 
वेढिळेळी. ६ वक्नानें, ७ भयंकर. < स्मशानांत. ९ वाहाटुळीप्रमाणें. १० स्रीहृत्याभया- 
सहवतैमान बाण सोडिला, (हा सहोत्तवलंकार). ी 


ट्या. -य 420८0. 0 ध्व 


हडेविनिदआ इय जू रक 


नारा ०४ पटारे 


्‌ 
0 
१ 
। 
र) 
भा 


सर्ग १ १. १४९ 


रक्षोदेशि मुळीं प्रवेश नव्हता ज्या अंतकाचा कधी, 

झालें हे बिळ दार थोर शिरण्यासाठी तया त्यामधी. १८ 
रामाचा शर लागतांच पडली, ती ताटिका भूतळीं, 

तेणे केवळ तेवढीच वर्नभू नाहीं तई कांपली; 

ज्यानें आ स्वपराक्रमे त्रिभुवना जिकोनि केली स्थिर, 

त्या ल॑कापतिचीहि ताध्वसवशे ती कांपली थर्थर. १९ 


ँ जेव्हां दुःसह रौमकामविशदिसखे वेगें ईदी ताडिली, 


गंघाढेयें तंव रक्तंचंदनरसें होवोनि ठिप्ता भली; 

गेली सत्वर ' नीवितेशसदनाळागोनि 'रोम्रिचरी, 

अत्याती अभिसारिकेपरि बहू 'ती होउनी घाबरी, ९० 
ऐसा देखुनिथां पराक्रम मुनी जो फार संतोपला, 
शक्षोघ्नासत्र समंत्रक प्रभु तयापासोनि तो पावला; . 
सुती सूर्यकांतमणि तो ग जाळी असें, 

ज्योती ज्यापरि पावतो, सर्माय ह्या हे छत्य झाले तते. २९ 
तेथोनी मग येइ तो रघुपती एके स्थळालागुनी, 

“ हा तो पावन वाॉंमनाश्रम ' अस सांगे तयाला मुनी; 
तेव्हां पूर्वल जन्मचेष्टित तया रामा जरी नाठवे, 

मोठी उत्सुकता तदीय हृदयामाजी तई उद्भवे. ररे 


१ राक्षसांच्या देशांत, २ यमाचा. ३ त्या यमाला, ४ रानांतील जमीन, ५ लक्ष्मी 
६ भीतियोगाने, ७ अभिसारिकापक्षी अभिराम जो मदन त्याच्या बाणाने, ताटिका- 
पक्षी राम हाच कांम त्याच्या बाणाने, ८ अ. प, चित्तांत, ता. प, डरस्थठांत, ७ अ, 
प. सुर्गंधयुत्ते, ता. प. दुर्गधयुक्ते, ( रसे ), 9१० अ, प, केशर आणि चंदन यांच्या र- 
साने, ता, प. रक्त म्ह. सधिर हाच चंदनरस तेणेंकरून ( लिप्ता,) १9 अ. प, प्राण- 
नाथाच्या गरह्मप्रत, ता. प. यमाच्या ग्रहाप्रत, १९ अ. प. राजी गमन करणारी, ता, प, 
राक्षसी, १३ अतिव्याकुळ ( हाच अथे उभयच.) १४ मदमानें अत्यंत पीडित होत्साती 
शृंगार करून राधीच्या समयी स्वतांच इष्टनायकाकडे जाणारी जी स्री तिळा अभितसा- 
रिका म्हणतात तिः्याप्रमाणे, १५ ताटिका, १६ राफ्षसनाशक अक्ल, १७ बलीनामक 
एक दैत्य मोठा बलवान्‌ व उदार झाला. त्यानें इंग्रपदप्रात्यथे शंभरावा यज्ञ आरंभिला 
असतां इंद्राचे हितार्थ विष्णूने वामन अवतार घेउन बळीपाशीं त्रिपाद भूमी मागून 
त्यास त्रिविक्रमरूप धरून पाताळीं घातळें, त्या वामनाचा आश्रम या वनांत होता. 


-न् 


द पया धळळटाचात 20 रणणण्के च्याच :>72:7::-. पाच्या पताल पट 
ट्या पायर्या लक वाक्य यम नीम 


च. -पसदाालप्यकशीत् ह. ८ -पन्पटटनस्सयद: 
पप्या दर यय ण्य म्य 


2.77“ प 


शै रष , १४४ रघुवंश. 

| तेव्हां भूपसुतासरवे निजवरनी वेगें मुनी पातला, 

१ पूजापात्र हतांत घेउनि पुढें शिष्यीघ आला भला, 

१ पैर्णाचे पुट तेच अंजळ्ि जयां ऐसे तुरू शोभती, 

1: उत्कंठें हरिणे जवे मुनिचिया ते दर्शना धांवती, २९३९ 
| तेथ यज्ञ करी मुनी तंव तया ते राजपुन्न स्वतां, 
“ऱ विघापापुनि रसषिती शरगणीं तै पाळिने तत्वतां, 


--“ 


त क न या 
त्न्म् झन पुव ग 


व ढी य 
णी -का_ 


४ *-य्र ल 


शा 
: वत 


व्य 
नड धट क य क रती 
रळ केक वचा तळ 
१४०७७५५८८७ ७॥७६७७& ५५०५७६ ७५०००७७४०५. -०-- 


3! ५ 


म या क य क्र 
क क म यी मी 


रै > क्ति 
उ. - > क. र 
४000५ शमन .प & वदे पन. . 
द य न उ. री 
5.1 


रात्री आणि दिवा नर्भांत उदया नित्य क्रम पावुनी, 
राखीती किरणीं जसे विधुरवी लोकां तमापासुमी. २९४ 
रक्ताचे एंथु बिदुंनी सकलही वेदी बहू दूषित 
देखोनी क्रषिच्या करांतिळ भये पात्रेहि झालीं च्युत; , 
कर्मे टाकुनि याजिकीं तिथुनियां त॑ काढिलासे पळ, 
|. ऐसी एकचि मंडपांत मुनिची झाली तई धांदळ. २९५ 
1, [३..] पताका नमी गूधरैपक्षोत्थवातें, तई हालती नाहि संख्या जयाते; 
> दर्ळी राक्षसांच्या बहू धामधूम, बधूनी वैरी काढि बाणास राम.२६ 
1. [शा.वि] मारीच्या व सुबाहुला रघुपती दोघांस मारी शर, 
डि कांकी हेच निशाचरांत अवघ्या होते महा दुर्धर; 
निकी वासुकिलाहि जो खंगपती लोकांत मोठ्या बळें, 
त्याच्या हो गणुनेत येतिळ कशीं तीं तुच्छ माहांडुळें २७ 
0 वायव्यास्त्र रघद्धहें धनुवरी अत्युत्र ते लाविलें, 
य जो मारीच निशोचरत्रजपती त्याच्यावरी सोडिले; 

त ,होता पर्वतसा बहू जड तरी त्या जीर्णपर्णापरी, 

, अस्त्रज्ञे सहजांत दाशरथिने ते पाडिलें भूवरी. र्ट 
[४]  सुबाहु ह्णुनी दुजा निशिचर स्वमायाबळें, 
तपोर्वान मुनीचिया तंव इतस्ततां जो पळे; 


१ थानांचे. २ द्रोण म्ह. द्ोंणासारिखीं झालेलीं झाडांची पाने. "३ पाळीपाळीने 
(क्रमाने), ४ चंद्रसूर्य, ५ लोकांस (तमापासून जसे राखिती असा अन्वय), ६ मोठमोठे. 
७ गिघाडाच्या पंखांनी उत्पन्न झालेल्या. वायूने, ८ आकाशांत. « गरुड, १० सापा- 
च्या आकाराचे पातु गरीब भाणी आहेल. ११ राक्षससमूहाचा नायक. १९ ज्ञ्न्या 
पानाप्रमाणे, , 


यर. न्यत वककलकाध. र. 
. 


पना नायक कअगेह उड ०० 3 2. 


सर्ग ११. १४५ 


तयास निशिती शरी चिरुनि आश्रमापासुनी 
दुरी रघुवर॑ दिलें भषुधित पश्षियां वांडुनी २९ 
[खर]. यज्ञाचे विघ्न सारें दशरथकुमरीं यापरी नाशियेळ, 
त्यांच्या ते विक्रमाचे बहु कुळपतिच्या क्रत्विजीं स्तोत्र केले 
अंती शास्त्रोक्तरीत्या क्रम मग धरूनी राहिठेल्या क्रियाही 
नेल्या निविघचित्ते सकलमुनिचिया शवटा योजकांही,. २१० 
[शा.वि.] दीलांती ळुंतमज्जना मुनिवरा केळी प्रणामक्रिया 
दोघांनीं, तंव हाळती लघु शिखा शोभा तिहीं ये तया; 
आशीवीद तयांस देउनि, कुशी ते फाटलेल्या कैरी, 
| त्यांच्या तो कुरवाळि कौशिकक्रषी सानंद पाठीवरी, ३१ 
[द्वा] ''चापारोपं करिपल्या जानकीच्या,लम़ा यावे शीघ्र तुझी तयेच्या, 
ऐसें तेव्हां सादरामंत्रणाला, केळे भूप ' मेथिळें कौशिकाला 
[शा.वि.] यज्ञा संपवुनी, विदेहनगरा जाया निघाला मुनी, 
तेव्हां तो शिवचापदत्त कथेता झाला मुळापासुनी 
त्याते ऐकुांने रामलक्ष्मण धनू पाहावया इच्छिती, 
जाणोनी मुनि है संवे अपुलिया ने त्या कुमारांमती. १२९ 
सायंकाळि तिघे पथा क्रमुनियां एके स्थळा पातले 
तेथें आश्रमडक्ष रम्य बघुनी वासाथ ते राहिछे 
जेथें रूपवती तशीच युवती ऐसी अहल्या सती 
इंद्राशी रत जाहली क्षणभरी जाणून त्याते पती. . १३ 


क टर एट १ एलन ण कका टाटा टकल, 


१ “ त्यांचे मौनी मुनींच्या निकट बहु तदा करत्विजी स्तोत्न केलें ” भुस्षें पाठांतर 
होय. यांत मुनीला मीन होतें म्हणून करत्विजांनींच रामलक्ष्मणाची स्तुती केली असा 
भाव आहे, ९ विश्वामित्राच्या, ३ कत्विजांनीं, ४ यज्ञांती, ५ अवभथसखान केलेल्या 
(अशा मुनिवरा), ६ दर्भोनी (फाटलेल्या म्ह9 विदीण झालेल्या), ७ हातानॅ, द राम- 
लक्ष्मणाच्या (पाठीवरो), ५ आदरयुक्त आमंत्रणाला, १० जनकराजाने, ११जनकाच्या 
नगरास., १२ अहल्या ही गौतम क्रपीची खत्री होय, ती अत्यंत रूपवती होती, तिच्याशी 
दुंद्राने गौतमरूप धरून जारकर्म केलें, तें गौतमास कळून त्यानें ' तूं शिळा होऊन पड- 
शीळ' म्हणून तिळा शाप दिला, ' हेंकर्म अजाणत मजपासून घडलें ' म्हणून तिनें प्राथना 
केल्यावरून “" दाशरधिरामाच्या चरणष्पशाने उद्धरशील' म्हणून उःशाप दिला, ती 
अहल्या एथे शिळारूपाने होती, १३ इंग्राते पती जाणून त्याशी रत झाली असा अन्वय, 

१९ | 


1 
1) 
1 
| ह 
। 
॥ 
॥ 11 
1) 
शर 
॥ 
शे शं 
रा ।, ४) र 
(18 
> म कि 
४ | १ ि 
। 
3 1. 
॥ 
1 
च” 
र त 
; 

ह 
री * पुणा 
टप 4 क 
र रि 1 
॥॥॥% '*, 
११ 

४ 

पि ॥। 
प क! 

त) 
र, .: ॥, 
॥ ५ न 

र र 

॥ कया 
॥। १ क्म 
॥ई ६ 

॥ वक 
दी 

“करार 

र 20 
डी: 
हवा (१2/ 
ही. 

३ र 
रि >? 
र्म र री 

॥१४(४)८:: 
1! र 
] श् ॥ 
रवी; | 
1 
1 
र 
१] ४ 
| 
न. प 
| 
शती 
जू । 
| 
शट 
॥ 
रो ही 
ग 


- 

-5 २ 5... १ 
::.-०44ौ 

० वन्य च्य 
र्न 


१४३१ 


रघुवंश. 


शाप होउनियां शिळा पडलि जी होती मुनीची संती, 

ती जी.संम्रति पावली स्वतनुची पूर्वीप्रमाणे स्थिती; 

ही तो राघवपादपदारज जै त्याची कळशा जाणिजे, 

जे कां दूर करी अघोध अवे संस्पशमात्रे निजे. . १४ 
आळा गाधिज राघवान्वित असते ऐकोनियां निश्चर्य, 
कामाथीसमबेत घेर्मचि जणू हा मूर्तिमंत स्वये. 

रते मानुनियां विवेहनपती घेवोनि पाद्यादिकां, 

सामोरे तेव त्यास सादर मने तत्काळ गेळा निका. १६ 
आकाशावरुनी पुनंबसुच हे आठे जणूं भूतळी, 

ऐसें मानुनि, राधवांस नगरीवासी तई मंडळी; 

उत्केठे अवळीकितां मधिम'धीं ज्या पापण्या मीटती, 

त्या येती अडव्या ह्मणोनि 'निर्मिपे तीत नको वाटती.१६ 


[इंग.] समाप्त झाळा नुपयाग जेव्हां, भूपास बोले. मुनिवर्थ तेव्हां, 


[शा. ति.] 


४. .५--५५५/७५४७०४/५०११७५१ ७0१क शतध कटीस्तकीकेत कशि ततच णि बत“ 


“चयापा पहायास बहूत राम सोत्कंठ, यांचा करि पूर्ण काम.१७ 


याचे जन्म महाकुळांत हणुनी कन्येस द्याया अनी, 

आहे उत्तम हा, पातु वपु तो याचे मृदू फार जी; 

कैसा हा नागवील शैव धनुळा दुःसाध्य कीं हा पर्ण, 
रेस वाटुनि फार भूमिपतिचे त खिन्न झाळं मन. शट 


(3 


'बोले भू्पति, “थोर मत्त गज जे, त्यांतीहे जै कां जनीं 


' सांधायास अशक्‍य कम, जरि ते इच्छी कराया मनी 


छावोही, तरि बासभा विफल ती, जाती खया यत्न ते; 
यासाठी कळभास ते न बरवे निभ्नांत माझ्या मते. २९ 


जाची १ ट”/००/-/४५/* “ “6... णच 


१ विश्वाधित्र, ९ काग आणि अश्रे याँसहवतमान, ३ धर्मे हा पुरुषार्थ, ४ जनक 
राजा, ५ आकाशांत पुनर्वसु नक्षजन गोठे देदीप्यमान व सुंदर असतें त्याच्या तारा 
दोन आहेत. त्यांसारिख् हे शमलक्ष्मण दोघे देदीप्यमान व सुंदर होते म्हणून लोकांनीं 
यांस तेच पुनर्वसु खाी आले. असे मानिळें, ६ नेत्रनिमीलने, ७्या मंडळोतें, 
८ जनक राजाच्या घरी शिवार्चे मोठें प्रचंड धनुष्य होतें ते उचळून त्यावर जो बाण 
ळायीळ त्याला आपली कन्या जी सीता ती द्यावयाची असा जनकानें पर्ण केला 
होता, ९ हतीचा गाळ ( कराया इच्छी ) या क्रियेधा कतो, 


पवळज्ारजा्ययारयसबयस्स्यस मय्यन्या०ध्ययराफ्यस्या स्प्पेशा 


- सर्ग १९. झे १४७ 


[शा.] बा, त्या चापे लाजवीले नरेश, ' ते, जे ज्येच्या घर्षणाने त्वचेस 
घट्टे केले, त्या स्वकीया भुजांला धिक्कारोनी चालले स्वाळयाठा.'!४० 


[शा,वि. 


नन ------:----------नककनन---नाशापा--ाा-ाणाक णास 
उभ्या शपीपा 


बोळे कौशिक यावरी, '* नरपते, माझ्या वर्चो आयका, 
'आहे राम बलाब्य थोर अवघ्या राजांहुनी हा.निका, 


किवा बोळं कशास हो! अशनि तो भैसा कळे पर्वती, 


रामार्चे बल या कळेल तुझिया चापींच बा निश्चिती," ४१ 
ही झाप्तोक्ति ह्णूनि भूप मुनिच्या वाक्या खरे मानुनी, 
बोळे कीं, ' शिशुमाजि पौरुप वसे ऐसे घडे हो जनी;. 
मोठ्या दीप्त हैताशनी क्षितितलीं जी दाहशक्ती असे, 

ती अल्पा थिणगीमधेहि वसते प्रत्यक्ष लोकां दिसे! ४९ 
धाडी शीघ़र तदा विदेह नृपती तो सेवकांच्या गणा, 
आणायास सर्भेत शंकरधनू, सिद्धीस न्याया पणा; 
वर्षाकाळि जस्ता स्वकीय धनुळा रवगोधिराज स्वये, 
आविभूंत करावयास गेळदां आज्ञापिती निश्चये, ४२३ 


जेणे सत्वर विद्रूत क्रतुमर्गा मारावया कारणे, ४. 

सोडी बाण महेशी पूर्वसभयी सक्रोधवेगे मने; 

ते सुंता भजगेश्विरापरि बहू विक्राळ होते जरी, 

त्याते देखुनि तो रधूचम बली तत्काळ घेई करी.!'. ४४ 


ह वळ हि 


होते ते ढढ पर्वतापरि बहू तत्रापि तो त्यावरी, 


लीलेने प्रभु रामचंद्र चढवी मौर्वीस ते सत्वरी; 


पुष्पाचे धनुला जवे चढवितो कंदूर्प दोरी जशा, 

संक्ष्यीं विस्मितलोचनी निरखिळा श्रीराम तेव्हां तसा. ४५ 
जोराने धनु ओढितां रघुवरें तत्काळ ते भंगले, 

तैं वज्जापरि धोर शब्द निपजे जेणें त्रिलोकी हले; 


क 
' दते ( नश )..२ ज्ञ ( नरेश), ३ धनुष्याच्या दोरीच्या (घर्षणाने), ४ वचनाला. 


७ वज. ६ आप्त म्ह० यवार्थवक्ता त्याचें वचन, ७ अभ्नींत, द इंद्र, * मेघांत, 
१० पळालेल्या क्रतुरूप हरिणाला. ११ शिव, १२ पूर्वकालीं, १९ निजलेल्या, १४ शे- 
धाप्रमाणे, १५ काम, १६ सभ्यांनी, 


शर 9 
॥ १ 
| श्र 
ही, (8 
| 
रे 
| शं 
॥ पी 
1. त 
१ हे 
२" पिं 
् प) 
व. 
शि. 
(चि. 
भः 1. 
॥ धि 
५॥ & 
शी. 
र ह 
। र्र 
|. हि 
ष्ट री 
र प 
१) 


न्न 


२ नकल 


जिले म 


१225 


वध ८०-4५ या ा्यन्ा वाया. 


> यी 
मिड १. य 


व षक. -- - ७. द्य 


१0४०0000१0 0-0 


१४८. , रघुवंश. ' 
मोव्या क्रोधन जामदेश््य मुनिला तो शब्द हे जाणवी, 


4" 


कीं ही क्षात्रंकुलांकुरास फुटली आतां नवी पालवी. ४६ 

त्यांचे अह्ुत वीय जाणुनि धनुभंगावरोनी निकी, 

रामालागि तइ. सीत तपती दे खूप शाबासकी; 

तेव्हां तो मिथिळाधिराज अपुली मत्यक्ष लक्ष्मीपरी 

कन्या जी, तिस देउनी रघुवरा संतोपला अंतरी. ४७ 
[शा.] तेव्हां राजा कौशिकाच्या समीप, आणोनीयां कन्यका सुस्वरूप, 


मन 


अभ्नी साक्षी ठेवुनी जेवि देती, तेवी तीत दीघळे रामहस्ती., ४२ 
[वित] ।'। आह्मी स्वकोय तनया तुमच्या सुताला, 
| देवोनि सेवकपणा निमिच्या कुळाला, 


८ ०००न००००८०-७०/४ाट-५०५-चचच//४ कट्टा“ -ताटट>>>-२<-८८५०५८-०-५०-५५००-००७ ०००००००००० .. 


१ जामदश्य मुनिम्ह० परशुराम, याने क्षत्रियांची कुळें मारिलीं होतीं वतो 
क्षत्रियांचा अत्यंत हेप करीत अस, या गोष्टीकडे एथ लक्ष्य आहे. २ ' क्षत्रियवेशा'चा 
तुम्ही नाश केला खरा पण त्या वंशाला नबी पालवी म्ह० अंकुर (रामरूप अंकुर ) 
फुटला बरें, संभाळा, असेच जसे काय या धनुप्यशड्दाने त्याकोपषिष्ठ मुनीला जाणविळें 
अशी ठल्रेक्षा होय. ३ जनक राजा, ४ इक्ष्वाकु राजाला शंभर पुन होते त्यांतून 
एकाचें नांव निमि होते. यानें बहुत यज्ञ केले, एके यक्षाचे वेळेस त्याचा कुलगुरु 
वशिष्ठ यास दुसऱ्याकडे गुंतल्यामुळे अवकाश नसून 'मी आल्यावर यज्ञ कर! असें त्याने 
सांगितलें असतां निमीनें गौतम करपीस उपाध्याय करून यज्ञास आर्भ केला. पुढें व- 
शिष्ठास राग येऊन 'तुझे देहपतन होईल? असा त्याने निमिराजास शाप दिला, त्यानेंही 
तुझें देहपतन होईल म्हणून वशिष्ठास शाप दिला, त्याप्रमाणे डॅभयतांचेंद्ी देहपतन 
झालें, पुढें अह्मदेवानें दोघांसही दुसरे देह धारण करण्याची आज्ञा केली असतां व- 
शिष्ठानें मिञ्ञावरुणापासून दुसरा देह धारण केला, परंतु निमिराजास विदेह स्थितीच 
घरी वाटली म्हणून तो विदेहच राहिळा, इकडे घरत्विजांनीं निमीचा देह मंथन करून 
त्यांतून जो पुरुष निथाला त्याछा राज्यासनीं बसविलें. त्याचें नांव मिथि, त्यानें 


' गौतमाश्रमासमीप निमिराजाचें वैजयंत म्हणून नगर होतें तेंच भापली राजधानी केळी. 


तेव्हां या राजाच्या नांवावरून वैजयंत नगराचेंच नांव मिथिला असें पडलें, मिधिरा- 
जाला मातेचा संबंध नसतां केवळ जनकाच्या देहापासून झाला म्हणून त्याचे जनक 
हेंही नांव पडलें, याप्रकारे सूर्यवंशीय इक्ष्वाकु राजापासून निमिकुलरूप एक स्वतंत्र 
शाखा झाली, त्यांत निमिपुत्र जो मिथि थांचा बाप ( निमि ) विदेह झाल्यामुळे ते- 
धून पुढें झालेल्या वंशजांस विदेह हें नांव पडलें. तसेंच मिथिलाराजाचें नांव जनक 
पडल्यामुळें पुढील वंश्जांस जनक ही संज्ञा प्राप्त झाली, व त्याच्या नगरीचे ( वैज्नयंत 


या-च्या शाणी. णाचा. >>> > 


सर्ग ११. १४९. 


स्वीकारितांच तरि होउाने यास मान्य, 

कीजे मला नृपवरा जगतांत धन्य !” 

ऐसा निरोप अपुल्या गुरुच्या मुखाने, 

तें धाडिला दशरथाप्रति मेथिलाने 

तो केधवां स्वसदनाप्रति रामतात 

येईल, ऐसि नप वाट असे पहात, ४९ 


[शा.] “माते आतां चांगली प्रून यावी, ऐसें राजा जो'मनापाजि भावी; 
इृष्टार्थीच्या सिद्धिचा ता निरोप घेवोनी ये विप्र तेथें अपाप. 
जं ज॑ चित्तीं इच्छिती पुण्यवंत, त॑ ते त्यांचे तिद्ध होते क्षणांत; 
इच्छांवे जे कल्पद्क्षासमीप, ते तत्काळीं प्राप्त होते अमूप; 
तसी इच्छा संप्रती राजयाची, तत्काळीं ती जाथ सिद्धीस त्याची 
विप्राची त्या अध्येपाद्यादि पूजा, सक्वावाने तै करी शीधर राजा.५० 


[शा.वि.] पूजा घेउनियां नूपास मुनिने संदेश सांगीतला, 

तो ऐकोनि तसास फार हृदयी संतोपही बाटला; 

तेव्हां थोर चमस घेउनि निघे तो इंद्रेमित्र स्वता, 

तें मोठा धुरळा उडोनि, रविला तो जाहळा झांकिता. ५१ 
| ' सेना घेउाने भमिपाळ मिथिलेलागी त्वरे पावला, 
, बाहेरूनि तया पुरीसभंवता वेढा तिने घातळा 
| बाहूंनीं अवळी पती, तरि वधू संतोप पावे जसा, 
तैसा मित्रळतावरोध पुरिळा हा वाटला इष्टसा, ५९ 
त्याकाळी वरुणेंद्रसे उभयतां त्या पनी भपती, 
अन्योन्याप्रति तोपपूर्वयक समारंभें बहू भेटती 
खर्चोनी विभवानुसार अपुल्य| द्रव्यास ते सादर, 

न्यापुत्रविवाहकार्थ करिते झाले तई सत्वर, ५१. 


नगराचे) नांव मिथिला पडल्यापासून त्या नगरीच्या राजांस मैथिळ असे म्हणूं लागले, 
मिथिराजाच्या संबंधानें साऱ्या विदेह देशाला ही गैथिल अशी संज्ञा प्राप्त हमाली भसे 
म्हणतात, हा मेथिल किंवा निदेह देश हीचा गोरखपूर प्रांत होय असें मत आहे. 
त्या प्रांतांतच हीं जनकपर म्हणन शहर आहे असें सांगतात 


१ हे राजश्रेष्ठा २ जञनकानें, ३ इंद्राचा मित्र, ४ पित्नाने केलेला अवरोध, 


१९० 
[व.ति.] 


[स्थो.] 


[शा,] 


[शा.वि.] 


[इ.व.] 


[.ल.] 


रघुवंश. 


सीतेस राम, अणि लक्ष्मण उमिलेला, 

भ्राते तदर्त्याहे कुशध्वजकन्यकांला, 

ऐसे युवे दशरथात्मज चारही ते, 

झाले नरे्वरसुतांप्रति तैं वरीते «४ 
' ऐसे वधूस वरुनी सुत भूपतीच, | 

लोकांत फार दिसती रमणीय साचे 

सामादि त्या नृपतिचेचि उपाय चारी, - 

लोकी विराजाते तॅसिद्धिक जोवि भारी. . वळ 
कन्यका नेपसु्ती तसे मळे, तेहि त्याहि तव फार शोभले, 
होय तो वरबधूसमागम, परत्यर्यभ्ररतिवतू मनोरम पी: 
ऐसी चारही छममकार्य सुतांची, संपादूनी भूपती उत्सवाची , 
जाया छांगे जै निजा पत्तनाठा, व्याही त्याला पोंचवाया निघा स्का - 
भूपासंगे जाउची तो त्रिरात्र, मार्गे सीर्तातात ये सः्वरित्र, 
व्हावा तेसा जांवश हा मिळाला, एणे त्याला फार आनंद झाला - «, ०७ 


त्याकाळी प्रतिकूळ वायु सुटुनी भारी उडाले रज, 
मोडीनी पडले कडाकड तई उतुंग सेनाध्वज, 
मोठा पूर नदीस येउनि पहा पर्थतैभूमी जपी 


होते नष्ट पळांत, भपचमची झाली अवस्था तसी ळं 
नभामधें त्यापतमर्यी विलक्षण, झाली स्थिती जी गणिती कुलंद्तप्ण , 


च क 


खळ रवीच्या भवते भयासुर, देखोनि भीतिप्रति पावळे नर> 
ताक्ष्ये हता कुंडलिंच्या जसा च्यूत्त,होतो मणी मस्तकिहूनिनिस्थित, 


तो त्याचि देह नव वोष्टिळा असे, खळ्यामधे सूर्य तई तसा दिसे “ १३. | 


श्ये नाच्या पक्षपक्ती मळकट अंप्ती फार ज्या, केश तेची, 


2 अदाप क ०१0७ पटल नीचण णी न 


, १ रामलक्ष्मणाहून इतर ( भरत शब्ुध् ), २९ कुशध्वजाच्या कन्यांस. ३ रशजनच्छ 
न्यांस, ४ सिंद्धियुक्त, ५ राजपुत्नांच्या योगानें (कन्या शोभत्या ), ६ राज पूची 
७ त्या राजकन्यांचा योगानॅ, ८ प्रत्यय भाणि प्रकृति यांच्या समागमाशारिखा-( मननो- 


रम), % 


लमकार्यीचें ( विशेषण ), १० जनक, ११ उंच, १९ आतपासची जख्वम्तीन्ह 


१३ गरुडानें, १४ मारलेल्या, १५ सर्पील्या, १६ भर, १७ त्या मतसर्पांच्या ( देडे). 
१८ शयेन पक्ष्याच्या, १७ प्रेखांच्या ओळी, 


०८१७-००-10 


व की 


सर्ग ११, १५१ 


संध्याकाठीन अभ्रे अरुण दिसि तीं आह वस्र जयांची; 
ऐशा साऱ्या दिशा तैं मलिन क्रतुमैती कामिनी भासल्या या 
ठोकांना, ज्या अयोग्या बहुतचि असती ठोचनांनीं पहाया.६०. 
[वर्नत.] तै ज्या दिशेस रवि त्याच दिशेकडेस, | 
भाळू भयानकं अशा करिती स्वनास, 
५: मारोनि बाहुजकुलास बळें स्वहस्ते, 
रक्ते तुझी करितसां पितृतपणांतं; 
तो संधि सक्चिध पहा अजि पातला की, 
ऐसा न येईल पुनश्च कदापि होकी,' 
हं जञामदम्यमुनिळा कळवावयाला, 


जाणो अशा रितिच काढिति त्या स्वराला. न 
(.] ऐसे उत्पात मोठे निरखुनि ऱपती घेइ चित्ती भयाळा, 


“यांची शांती करावी'' ह्णुनि विनविता जाहळा तो गुरूळा, 
त्याकाळी तो वशिष्ठ क्षितिपतिपत वंदे, '* भूपते, सोड भीती, भू 
उत्पातांपासुनीयां फळ शुभचि नृपा देख होईल अंती.” ६२९ 
ऐसे ते बोठती तो. प्रकट बहुजवें होय सेनेसमार 

_ तेजाचा ठोळ मोठा, वर्नंदहन जणू पातला तेथ घोर; 
सेनानेते तुपाचे नयन पुसुनियां पाहती नों तयाळा, 

_ तो कोणी एक मोठा पुरुपचि सहस्ता ठोचना पात्र झाठा. ६२९ 


€*-. १५५१७ 


बापाच्या (त अंशां धरि निनगॉलि तो नाम ज्या थज्ञसूत्र, 


१ रजस्वला स्त्रिया, ९ कोल्ह्या, ५ क्षत्रियुळास, ४ भाळू, ( कथिती ), ५ व- 
णवा. ६ जमदभी कषीला रेणनामक राजानें आपली कन्या रेणुका हिला दिलें होतं री 
तिचे पोटीं जमदप्ती क्रषीपासून झालेला जो पुत्र त्याचें नांव परशुराम प्रसिद्ध आहे. 
हा विष्णूच्या मत्त्यादि दह्या भवतारांपैकी सहावा त्रेतायुगांत झाला. याचा बाप त्रा- 
क्षण व माता. क्षत्रिय म्हणून याच्यांत दोन ही प्रकारचीं म्हणजे ब्राह्म व क्षात्र अशी 
तेजे होती. कार्तवीये राजाने,जमदप्तीची कामधेनू बलात्काराने नेली म्हणून यानें त्यास 
ठार माहून घेनु परत आणिली. कार्तवीयोच्या पुन्ञांनीं जमदर्मि कपीला ठार मा- 
रिळे ह्मणून परशुरामाला अत्यंत कोप येऊन त्यानं त्या सर्वास ठार मारून त्यावेळचे 
सर्व क्षत्रिय राज मारून त्यांच्या रक्तानें आपल्या पितरांचे तर्पण केळे, जनक राजा 
मोठा दीव व अह्मनिष्ट होता म्हणून परशुरामाने त्याची उपेक्षा केली. परछ्रामही 


! | 1) १५९ _ रघुवंश. 


| 1. ' __ मातेचा अंश तैसा धनु विदित जनीं घे करी ते विचित्र; 
१0 चंद्राने युक्त भासे दिनकर अणखी चंदनह्रू अहीनें, 
० तैसा सत्वे रजे ही सहित पुरुष तो पाहिला तैं जनाने. . ६४ 
| बापाला कोप आला हणवुनि न सुचे त्यास कतेञ्य कांही, 
योग्यायोग्य व्यवस्था सुटुनि तंव बहू होय तो भ्रांत पाहीं; 
त्याच्या आज्ञेवरोनी करि निजजननीमस्तकच्छेद वेगे, 
- ऐसी जिंकी दया जो प्रथम मग मही सर्वही दास्त्रयोगे. १९ 
(शा.वि.] श्रीमच्छंकरभक्ति-सूचक अशी रुद्राक्षमाला भली, 
सत्रप्नोत तई यदीय उजव्या कानांवरी शोभली; 
जीं एकाधिक वीसवार वधिलीं दु'क्षत्रियांची कुळें, 
ती संख्या समजो .झणोनि तितुके जाणो मणी ओंबिले.६६ 
बापाला वधिळें हझणूनि चढला कोपास जो निश्चित 
जेणे क्षत्रियवंशनाराकरणीं दीक्षा असे स्वीऊत; 
रेसा दारुण वैरि हा, तनय तो चारीहि ते लेकरं ! 
हाताऱ्यास असा प्रसंग बघुनी, आंगी भंरे कांपरे. ६७ 
| पुत्राची ताशे शत्रुचीहि अभिधा विख्यात तें ' राम ! ही, , 
डि ती त्या भूपतिळा गमे मिय तसी देई मना भीति ही; . 
१ हारांताल मणी बहूत करिती आल्हाद जे निश्चये, 
ह त तेच व्याठफणावरी निरखितां चित्ताप्त देती भये. . ६८ 
ती | तेव्हां बोलत, *' अर्ध्य, अर्ध्य '! ह्मणुनी भूपाळ त्याच्या पुढे 
| 


य ल्या 
प 3 र ण कवल. ७०० 
7356001 फणस न्स 
् 
क 


र क 
५-४ ्े2- जव. 
कढ 


यापन. 


"क 
० टी 


प 
०34:554004542 
यक 


] 
कळक 


प्या प्या क. 
व > कमक च केट 
कळ 


येई सादर तो, परंतु मुनि तो पाहीच ना त्याकडे; 
व्हे 1; र श्र च 
डोळे विंगळसे जयांत फिरती तै गर्गरा तारका, 
ह ऐसा तो क्रपि.राम जेथ तिथ ये भूपालकां मारका. ६९ 


पणा 0?ण हणण” ह 


मोठा शैव होता. परशुरामाच्या गदीत जी बाळें क्षत्रियांच्या बायकांनी कापींच्या आ- 
; श्रमांत आणून सोडिलीं तीं व ज्या कोणी बायकांचा वेष घेतला असले मात्र त्याच्या 
प तडाख्यांतून व्रांचछे, पुढें दाशरथी रामाची गांठ पडल्यावर त्यांतील विष्णुतेज रामांत 
। ,_ प्रविष्ट झालें अशी कथा आहे. ७ आपल्या कंठांत, 

१ चंदन दक्ष, २ सर्पानें. ३ सुतांत ओवळेली, ४ दृष्ट क्षत्रियांची, ५ राजांस 
| मारणारा ( असा पाशुराम), 


स्णा-"णटरराप्पणापीषणापपाणाण णपण५ 7. एण ण 


सर्गे ११. | १५ 


मृष्टीमाजे धरी महा धनु, तसे घे अंगुलीनीं शरा, 
मोठ्या क्रोधन भामदम्य मुनिला युद्धार्थ झाली त्वरा, 
तेव्हां निर्भयचित्त राम मुनिच्या अग्नी उभा राहिला, 
त्याला भारीवराम कोपुनि बहू ऐशा परी बोलिला, ७० 
[शा.] "माझ्या बापा मारिले क्षत्रियांनीं, तेणे माझी जाहळी थोर हानी, 
म्याही त्यांना, सैवर्गसंख्याकवेळां, मारोनीयां कोप शांतीस नेला; 
आतां सुपा भोगिळा देडघात, होतां जैसा कोपतो तो क्षणांत, 
तैसा तूझ्या ऐकुनी विक्रमाला,माझ्या चित्ती फार संक्षीभ झाळा.७ 
[शा.बि.] कोण्याही नुपतीस मै नमवितां आलें नसे कामुक, न 
ते त्वां मोडुनि टाकिले परिप्तुनी हे वाटते कौतुक; 
ही वाती जरि सत्य होय तरि हा माझाच वीर्यध्वज, 
झाला भभ, अस्ते मनांत अपुल्या रे कल्पिता मी अन, ७९ 


[मंक्रां] कोणी पूर्वी जरि मु्खि वदे राम हा शब्द जाणे, 


बोध क्षोणीवरिहि अवध्या होई माझाच तेणे; 

आतां तूझ्या उद्यसमर्थी अन्य ही वाच्य त्याचें, 

जाणोनीयां मम मन बहू पावते लाज साचे.  *« ७१ 
[का.बि.] फोडी पर्वत ही अशा सुकठिना अस्त्रा धरी जो करी, 

त्या माझे अपराधकारक रिपू दोघेच भूमीवरी; 

घेनुच्या हरणा करी मदवशी तो एक रे हेहैथ, 

मत्कीर्ती हरु पाहसी हणुनि तू होसी दुजा निर्भय. ७४ 

दुष्टक्षत्रियवंशघधातक असें मद्दीर्य मोठ जरी, 

मार्त देह न तोप, स्या न तुजला रे जिकिठें जोवरी; 

अभीचें बल तैंचि सत्य गणिजे जे सागराभ्यंतरी, 

वेगे तो जळतो, महांतुणचर्यी नैसा जळे सत्वरी. ७५ 

तेजाने हरिष्यीचि शंकरधनू झाळें अधी दुबळ, 

"५ परजुरामाळा, ९ एकवीस वेळा, ३ निजलेल्या, ४ सर्पाला, ५ वोवैरूप ध्वज, 

६ मह (माझाच १). ७ हैहय राजा थाचेंच नांव कार्तवीर्य, याला सह्य बाहू होते 
म्हणून सहखाजुन ही याचें नांव प्रसिद्ध आहे. यास परशुरामाने मारिले, ८ भमी. 


९ मोठ्या गवताच्या गेजांत. १० विष्णूच्या, 
२० 


१५६४ 


[१.ति.] | 


[शा.वि]. 


रघुवंश. 


त्याळा मोडुनियां जगांत अपुले त्वां दाविळें कीं बळ; 
वेगाने नदिच्या मुळींच खणुनी केळे नयाला ढिले, 

त्या झाडा हलकाहि वायु उपडी, तैसचि हे जाहलें. ७६ 
माझे घेउनि हे धनुप्य, चढवी दोरीस त्याच्यावरी, 

त्याव ावुनियां शरा निजकरे आकर्षणात करी; 

रेप तू करिशी तरी समबळी जाणोनि एणोचि बा, 

झाली मी जित जाण, यँद्ट मग रे कैशास हे राघवा. ७७ 
किंवा हा अतितीब्रधार परशू तेजाळ माझ्या करी, 

पाहोनी कुमरा जरी शय बहू घेशील रे अंतरी; 

झाल्या व्य्थचि मोरवि धांसुनि ढा जाणें तुझ्या अंगुली, 
व्हाया निर्भय, ये मळा शरण तूं होवोनि बडांजठी.'? ७८ 
ऐसा भयंकर वंदे जमदसिपुत्र, 

गाली हेसोनि तेव दाशरथी पवित्र, 

बोळे न अक्षर परी क्रि घे धनूला, 


*त॑ उच्तरस्थैलिंच होय तया मुनीला. ७९ 


रामे पूर्षिल जन्मिचे निज धनू,हातांमधं घेतलें, 

त्यायोगे सकलां शरीर पहिल्यापेक्षा दिसे 'चांगर्ठ; 
आकाशीं नव वारिवाह मुळचा शोभाळ जो कां असे, 
त्याला इंद्रशेरासने अधिकची शोभा न कैसी दिसे. <० 


[इं.व.] भूमीवरी टॅकुनि एक टोक, केलें तर्थे सज्य धनुष्य देख, 


क) 0१0)... ण 


अंगार जेवी विझतो तसा'च, निस्तेज झाळा नृपरीच साच. ८९ 
[स्र.] अन्योन्यांच्या समीप प्रथितगुण जगीं तिष्ठती तेथ दोघे, 

एकाची कांति वाढे, गतरूचि दुसरा जाहला खेदयोगे; 

सुध्याकाळी जनाला दिसाति शशिरबी पूर्णिमिळा नभांत, 

तैसे हे राम आणी परशुधर मुनी देखिळे त्या वनांत.  <९ 


[शा,वि.] 


झाळा कुंठितशक्ति हा मजपुढें विर्यातकीर्ती मुनी, 
ऐसे पाहुनियां द्रवे रघुपती वित्तामधे तेक्षणीं; 


बन -----.“ -::”- -२.--->- 


१ धनुष्य करांत घेणेंच, ९ उत्तराच्या ठिकाणीं, १ मेघ, ४ इंद्रथनुष्यानें. ५. पर- 
शराम, ६ चंद्रसूर्य. 


| | __ सर्ग १ . - १६५ 


हा आहे अनुकस्प्या, आणि शार हा नोहेचि माझा रथा, 
हें चिंतूने विशाखसा परशु वदे लक्षूने तो सत्पथा. ८९ 
' आहेसी अपकारकारक तरी तूं विभं या हेतुने 
' माते शस्त्र तुझ्यावरी न धरवे ह निदेर्येही मने; 
आतां बंद करूं त्वदीय गतिला बाण यया सत्वर, 
किंवा नासुं तुझ्या मैखाजित फला? बा शीघ्र दे उत्तर. ८९ 
दे प्रत्युत्तर तो ययावरि मुनी, “ आहेस तूं इश्वर, 
हे मी जाणतस, जनावन करूं आठास ह्या भूवर; रं 
पाहावे तव धाम वेष्णव इथे हे आणुनीयां मनी, ग 
| तूत कोपविळे असे प्रभुवरा, म्या आजि बा जाणुनी, ८५ । ् 
[ख्.] बापाचे वैरि सारे निजबलदहनें जाळुनी भस्म केले, ' 
सत्पान्नां विप्रवर्या बघुनि सर्जळधिक्षेणित अपियेलें; 
आतां हा जो परेशा परिभव घडला आज माझ्या बलाचा, 
ता ही विशेश हस्त तर्व, हणुनि मळा वाटतो 'छाक्य सांचा.८६ 
[शानवे.]  पुण्यक्षेत्र पवित्र ती्थगण जो राहे प्रॅभो भूतठी, | 
| तद्यात्रा करण्यास बा गति मला जी पाहिजे ते भली र 
ती रक्षी, मंग देवळोकगतिही केलीं जरी नाहिसी, | 
वाटेना मज दुःख, कारण, नसे भोग स्टहा मानसी. ८७ 
[शि.] “ बुरं आहे ' ऐसे वदुनि रघुनाथ डहिजवंरा, 
त्यजी तो प्रागीस्य मशुवर उभा राहुनि शरा; > 
महा पण्यात्मा तो माने तरिहि तत्स्वगेर्गातला, व 
तई झाला मोठा स्थिरॅपरिध दुलैष्य मुनिळा (टॅ १ 0- 
[शा.वि.] श्रीराम प्रभु पर्शुराममुनिच्यां, तै पादपद्यी शिरा, |: 
ठेवोनी विनर्ये वदे, '“डिजवरा स्वामी, क्षमेते करा 1 
लोकामाजि बलाढय मानव रणी जिकानि ही शबुळा, 
सद्भाव नमिती तरी नमन तै देतं बहू कौतिठा. ट€ 


ला -->>_-_२-.३>-_--.च--पापाणा टल शा रणी तात १) चक 


१ करुणापाज्न. ९ घडाननासारिखा. ३ यज्ञांनीं संपादित जे फल त्यास, ४ जनाचें 
रक्षण, ५ स्वबलरूप अभीने. ६ समुद्रासहित प्रथ्वीते, ७ हें संबोधन, ८ तुझ्या 
हस्ते ). % पूर्वाभिमुख. १० न हलणारा ( परिघ ). 


१५६६ 
[व.ति.] 


(श.वि.] 


रघुवंश. 


मात्रेश राजसपणा मम घालवीला, 

पित्रंशे सात्विकपणा मज आपियेला, 

हा निम्नहस्फुट तुवां जरि थोर केला, 

माझ्यावरी शुभ अनुग्रहरूम झाला. ९० 
थेतों मी रघुनायका, तव असे जें कार्य देवेणित, 
विघ्चांवांचानि ते समापिस विभो, जावो सदा निश्चित; 
ऐसे बोळुनियां सलक्ष्मण अशा श्रीरामचंद्राप्रती, 

झाला तेक्षणि गु्त भागवमुनी जाणे जयाला क्षिती. ९१ 
तो गेल्यावरि, भूप रामविजया देखोनि संतोषला, 


- आलिंगोने तथा ह्मणे, “ तनय हा माजा पुन्हा जन्मला; 


येई जों वणवा समीप तरुच्या, तों दृष्टि होते जशी, 

मोठें विध टळोनि, भूमिपतिची झाली अवस्था तशी. ९९ 
सोथें सुंदर थोर थोर रचिली नेथें अश्ना सत्पथी, 

कांहीं काढुनि काळ शेभुसम तो ये पत्तना भूपती; 

तेव्हां ज्या खिडक्यांमधूनि बघती सीतिस पौरांगना, 

तज्नेत्रे कुमुदेंचि हीं उगवली तेथें, गमे हें जनां. ९३ 


ज्याचा. तात असे सदाशिव कृती, माता सती पार्वती, 

गांव त्यंवक हे, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्यानें जे रघुवंशनामक महाकाव्य प्रयत्ने महा 

केलें प्राकृत, त्यांतलाचि अकरावा सर्ग हाही पहा. ॥ १॥ 


या पकारे भ्रीकालिदासकृत रघुबंशनामक महाकाव्याच्या गणे. 
शशास्त्री लेले ञ्येबककरकृत माकूतपद्यात्मक भाषांतरांतील हा 
सीताविवाहवणेननाभक एकादश सर्ग समाप्त झाला असे. 


__$ मातेचा अंश, र पित्याचा अश. ३ रेवण शेऊडेळे 77 ळा अंश. ९ पित्याचा अंश. ३ देवांनी इच्छिळेळे, २ पृथ्वी ( जाणते), 
५ अयोध्येस, * स्वा पुरा ' असे पाठांतर जाणावें. 


सर्ग १२. १५७ 


सर्ग बारावा, 
साया, 
विपैयस्षेहा यथेष्ट रीत्या भोगुनियां चिरकाळ, 
दैशावसानाप्रती पावळा' दृशरथ भूमीपाळ 
निर्बाशाचा समय निकट तै अपे पातला त्यास, 


वाटे हाणनि प्रभात दीपासमान तो लोकांस ' १ 
कैकेयीच्या भर्ये जरा जणुं लागुनियां कानांता, | 
पंलितव्याजे वंदे तृपाळा, “ राज्य देइ रामासी. र्‌ 
श्रीरामाच्या अभिषेकाची वाता ती ळोकांस, 

पाट जसा टक्षांस, तसा दे तोप प्रत्येकास ३ 


अभिपेका'च्या संभाराळला केकेयी ती क्र, 


 भपाळाच्या शोकाशखूंनीं दूषित कारे त फार ४. 


पर्जन्याने भिजूनि भूमी बिळांतीळ सर्पास, 

जसी ठोटिते वरती सत्वर बाहेरी जायास 

पततिने आश्यासितां तसी ती पूर्वीचे वेर दोन, 

मनांत होते त्यां बाहेरी काढी तोंडांठून षु 


७०१७०९७ टक्क &कयाचकाळ क केलर आळसे सकनळ --- --:>>:>>>>>>>::>>--« 


-------८५-५-८८५५-५४शा फा 


१ दशरथपक्षीं विपय म्हणजे रूपरसादिक हेच लेह यांचा; दीपपक्षीं विपय म्ह 
देश अथात्‌ पात्र त्यांतील लेह म्ह० तैल त्याचा.  दशरथपक्षा वशा म्हू« वयावस्था 
तिच्या अवसानाप्रत म्ह० कशृद्धत्वाप्रत; दीपपक्षीं दशा म्ह० वात. तिच्या अवसानाप्रत 

दशरथपक्षी निवोणाचा म्ह० मरणाचा; दीपपक्षीं निर्वाणाचा म्ह मालवण्या'चा. 
८ या पर्वात विपयक्षेहोपभोग, दशावसातप्राप्ति आणि निर्वाणसमपनिकटता' या 
घमीनी शेपॅकरून वशरथार्चे व प्रातःकाळच्या दीपाचें साम्य वाणिलें आहे. ५ प- 
लित म्ह० केश्यादिकांला भोमुळें पांढेरेपणा येतो तें त्या प्िताच्या व्याज म्ह० मि- 
घार्ने, ६ आपली वृद्ाबल्या झाली, आतां राज्य रामाच्या स्वाधीन करावे अस दश- 
रथास वाटलें त्यावर, जरेनेंच प्रलिततमिपानें कैकयी'्या शेवेने कानांशीं येऊन अर्स 
करायास सांगितले काय अशी उलयेक्षा केली, ७ कैकेयोवर दरारथ राजा संतु हो- 
छन तिला दोन वर बेऊं लागला तेव्हां मला गरज पडेल तेव्हां ते मी घेईन अर्स 
तिनें राजास सांगितलें. ते दोन वर तिने राभाभिपेककाळी दशरथापातून भागून 
घेतले. त्यांत एकानें भरतास राज्य व दुसऱ्यात रामास चौदा वर्ष वनवास असें मा- 
पान घेतलें 9 


क 
1. 
2 नन कन. 00010 02-62... नस क. जमपपचुळ जटेच्याी शण 
|] 


ये ३ 4 2 आसव्ययुकाक 


१-ी 
17 १५८ रघुवंश. 
, | . दोहोंपैकी एकवरानें लावी ती रामाळा, 
ह| 'चौदावर्षे गहनकाननामध्यें हिंडायाठा; _ 
रि दुने वराने राज्य आपुल्या पुत्रासाठी मागे, 
री मैधव्याचें दुःख तयेळा झालें ज्याच्या योगें. दै 
ह हा विवश न्य क्य अड ७ (३ वि 
1 र. पूर्वी तात दिळी मेदिनी साश्रुमर्ले तो घेई, 
भै ी वनवासाची आज्ञा ऐकुनि'तुष्ट मनी तो होई! ७. 
ट् र * मंगळवस्त्रांपरी वल्कठें धारण करितां त्यास, 
री समान ढत्ती पाहुनि विस्मय झाला फार जनास. ट 
वा, लक्ष्मण आणिक जनकनंदिनी यांस घेउनी संगें, 
| | राम दुंडकारण्यि जाय तो ताताज्ञेने वेगे; 
की. अशा ळतीनं राग ताता सत्यपथी. राखील, 
८ ह, जाणुनियां हे सर्वहि सज्जन तुष्ट मानसीं झाले. ९ 
2 राजाला सुतविरह सोसण्यापेक्षां मुनि शापाची, . 
अरव देहत्याग योग्य वाठली तदा निष्ळंती साची. १० 
त कुमार देशांतर, भूपती स्वर्गाळागीं गेला, | 
५१ | राज्यावरती हात घालण्या सांधे मिळे वैज्याला, १९ 
00. मातुलगेहा अमात्यवर्गे धाडुनि कुठीन दूत, | 
धा कळूं न देतां डत्त आणिला भरत नम्र अत्यंत. १९ 
. * भनकमृत्युचा प्रकार परिसुनि केवळ नचि जननीचा, 
1. *तिरस्क्रार करि, परी करी तो तसाच रोज्यश्रीचा.. १३ 
रि ससैन्य रामाकडे जाय तों वसौतेहुम रामाचे, 
ह वैनचरदार्शित देखानि पाणी ये नेत्री भरताचे. १४ 


चिंत्रकूटगिरिवनांत राही, रामचंद्र जो त्याला, 
पितुमरणाचें दत्त सकळही भरत कळविता झाला; 


१ दुंडकारण्यांत, २ भरताचा मामा युथाजित म्हणून होता त्याच्या घरीं त्या 
वेळेस भरत होता म्हणून तेथें आणायास पाठविलें, ३ बापाच्या मरणाचा. ४ राज्य- 
ठक्ष्मीचा, ५ राहाण्याच्या ठिकाणी झाडे, ६ किरातांनीं दाखविलेछे (वस्ति 
द्रुम ), ७ प्रयागापासून दाहा कोसांच्या अंतरावर हा पर्वंत आहे. याच्या उत्तेकडे 
मंदाकिनी नदी आहे. न 


-अस्-्व्का च्या 


अण पव्य्ज्यय्य-काणाण पप्पा पी पा पण या 1-८ चन्ड 


सर्ग १२. १५९. 


अननुभूत लक्ष्मीच्या हारे विनवी तो रामास, 
| “*क्षोगाया हिला चलावे शीत्र तुवां नगरास. १६५ 
._ ज्येष्ठबंधुच्या पूर्वी करितां राज्यश्रीस्वीकार, | 
,  पैरिवेत्ता मी होइन ” ऐसें मानि भरत साचार १६ 
स्वगेत गुरूच्या आज्ञषेपासुन रामा परतविण्याला, 
कैकेथीचा नंदन तेव्हां भरत न समर्थ झाला; 
खिन्न मानसी होउनि मग तो जोडनि करयूगुलास, 
हणे “पादुका तरी मला द्या राज्या स्थापायास.?' १७ 
स्वीकारोनी वचन तयांचे रामाने भरताला, 
निरोप दिधला तेव्हां तेथूनि तोही मागें आला; 
पुरीं न जातां विरक्तचित्तीं नंदिय्नामीं राही, 


ठेवा जैसा संभाळावा त्से राज्य तो पाही. र्ट 
ज्येष्ठाची तो फार भक्ति करि, राज्यभोग टाकून, 
माठपातक प्रायश्रित्ता करि जणुं तो जाणून ! १९ 


बेंधु स्त्री यांसवे रामी धरोनि शांती चित्ती 

मूळफले भक्षनि राहिळा वनामधें मुनिव्वत्ती, 

इक्ष्वाकूचे वंशज धरिते झाळे ढत्ती वन्य 

टद्धपणीं, परि रामचंद्र हा तरुणपणांतचि धन्य. २९० 
निजप्रभांवे स्थिरा करुनियां छाया तरुची एका,* 

त्याचे खालीं एके दिवसी बसली दोघें देखा; 

ऑंगी थोडा श्रम झाल्याचा भाव दावुनी तो कीं, 

राम निजे ठेवूनि मस्तका तै सोंतेच्या अंकी. १ 
इंद्रपुत्र कावळा येउनी सीतेच्या स्तनभागा, 

दुष्ट आपुल्या नखे खरवडी निर्दय तेथिल जागा; 


"५ ५. ७४-०५ 


न 


१ ज्येष्ठ बंधूच्या आधीं जो लम करितो त्यास परिवेत्ता म्हणतात. '२ अयोध्येच्या 
जवळ नंदिम्नाम म्हणून गांव होता, १३ आईने केलेल्या पापाचें प्रायश्रित्त (करि जणुं ) 
नाषीप्रमाणें ग्रत्ती धरून, ४ वन्य बत्ती (वनवास), ५ या कावळ्याला ऐंब्रकाक इंदर” 
पुञ़् असे म्हटळें आहे, यानें सीतेच्या स्तनप्रदेशास उपद्रव केला असें म्हणतात, 


(६२८ रघुवंश. 


रामाची नखचिन्हे जीं कां पूर्वी तेथे होती, | 

स्वबुद्धिनं तो सदोष मानुनि खोडी! वाटे चित्ती. २९२९ 
' सीता जागे करी तई तो खाकि इपीकास्त्रोस, 

एक अलिंच्या ठ्यर्ये रक्षि तो पक्षी ते अपणास. २९३ 

': जवळ रहातो ह्मणुनि कदाचितू भरत पुन्हां येईल, 

यावें नगराप्रती हणोनी मळा अणिक विनवील;'' 

ऐेसी शका मनीं आणुनी चित्रकूट सोडोनी, 

जाई, तेथिळ मृगांस मोठी उत्कंठा देवोनी. २९४ 


व 
पड. 


पम्प जजन सार ५७५५. १: 
टू टण ७ ण). 
ष्य जक 


यु न्न 


णव वया 
०७७0३५७ ६५१०40०9025-352 तय लक 272 टचान सी ७ म्ह मा 
ह क न क. क: न व की ट्ट नली 0 0 नात डॉल 
र पता.्मेन्य टी... न्वक्ाळ>. धम कळी .्याळा्यबम डी किल तप. १८ अ) २३५८१७्खध्ज् णा 
क 


त | । अतिथीविषयी साधु असे जे मुनी वपस्षति रानांत, 

ईन पु .तदाश्नमीं राहात चाठिळा दक्षिणदिग्भागांत; 

१ | " पजेन्याच्या नक्षत्रांत भवेशूनि ओघाने, _ 

१ र्‍ जाय.दक्षिणे सूर्य त्स हे केळें तंव रामार्ने. २५ 
यी रामाला अनुसरोनि विळ्से तई जानकी तेसी, 

रि केकेथी वारितही शोभे गुणलुब्यश्री जैती. २९६ 
न रि अनंपूया दे सुगंधशाळी अंगराग सीतेला, 

डर! 4 ४ ह 1 & > की $ २ 

; प १ भुंगसंध वर्नि पुष्पांवरला जेणें चंचल केला. २७ 
11 'संध्याश्रापरि पिंगट राक्षस विरा नावे त्याहा, 

1 चंद्राला राहुसा, अकस्मात मार्गी अडवा आला. २८ 

| शं श्रावणभाद्रामंधे दष्टिला हरितोवेग्रह नसा, 
भु *रामलक्ष्मणामधें जनकजे हरी निशाचर तेसा. २९ 

वु भो त्या दोघांनीं मारुनि त्याला, दुगेथे पृथ्वीते, 

1" दूधिळ यास्तव पुरुनि टाकिळें भूमीमध्ये त्याते. ३१० 
। | का $ राम, २ इघीका म्हणून एक जातीचें दृ आहे त्याची काडी अभिमंत्रित करून 
11.) कावळ्यावर टाकिली तें इधीकाल्ल. ३ त्या अल्लापासून त्या कावळ्याचा एक डोळा 
गि फुटला, मेला नाहीं असा अर्थ. ( एथे क्ष अक्षराचा अनुप्रास साधला आहे.) ४ तो 
र | भा डु कावळा. '५ कैकेयीनें निपिद्ध केलेली अश्शी ही गुणळुब्ध श्री म्हणजे राजलक्ष्मी ती. 
शि जज्ञी रामाला अनुसरून शोभली तसीच जानकी ही रामाला अनुसरून शोभती झाली 
न शत असा अर्थ, ६ अजि क्रषीची स्री अनुसूया होय, ही महापतित्रता अशी हिची ख्याति 
18 | आहे, तिनें सीतेला बाघा न व्हावी म्हणून एक प्रकारचा अंगराग म्हणजे उटणें दिलें 
रि होते. ७ विराध नांवाचा एक राक्षस, ८ रामाला, « अवपेणकारक योग. 


-  * ण) “4 “ळव 'णळल्लता 


"ण २ 0 "क. रटच. कका त्या & 


ल 
पपप न्केश णिणहत ण8७ेपयाणाणण पण2णवायवातपाशुाष ४ ७. 


सर्ग १९. १६१ 
मर्यादेच्या स्थितींत पूर्वी विध्यांद्री कां नेता, 
पैचवटीमधि राम राहिळा अँंगस्तविवचने तैसा ३१९ 
उप्णौर्ती नागिणी चंदना, शूर्पणखा ही तैसी, . 
कामव्यम्रा तेथ पातठी.ळक्षनिर्यां रामाती द्र 


सीता सत्चिध असतांनाही प्रार्थी रामाळा ती, 

काम माजला स्थीचा मग त्या काळवेळ ह्या नसतो, २३ 
“ मुळा बायको असे, सुंद्री, वर तू मम अनुजास, 

रागे कथिठें तई असतें त्या कामुक शूपेणखेस ३४ 
पर्वी ज्येष्ठाकडे जाय ती ह्मणोनि लक्ष्मण तीत 

नकारि, तेव्हां पूनश्व रामाकडे पातली स्त्री ते; 
उभयतटाका धरुनि चाठते नदीच वर्षाकाळीं, 

शूरपणखेची तसी अवस्था संप्रति होती झाली. १५ 
'है देखुनियां हसे जानकी त्या हास्याचे तीस, 

जरी सोम्य पळमात्र अप्ते तरि नेलें संक्षोभास 

वायू नसल्यामुळे क्षणभरी शांत जळधिची वेला, | 
वंद्रोद्य होतांच जगी कां पावे संक्षोभाला, १६ 
“ हुसे व्याधिळा हरिणी त्से तु ळत्य हे साच 


१ विंध्याद्री पवेत वाढत असून सूर्यादिकांच्या गतीस रद्ध करिता झाला, तेव्हां 


स्याचा गुरु अगस्ति कपि याची देबादिकांनी प्राथना केल्यावरून त्याचे या परवंताकडे येणे 


केलें, त्यास पाहून पर्वेतानें दंडवत नमस्कार घातला, तेव्हां "मी परत येईपर्यंत तूं असाच 
रहा ' असें सांगून अगस्ति ब्रषि दक्षिणत आला; या गोष्टीकडे एथ लक्ष्य आहे. ९ 
अगह्त किंवा अगस्त्य हा घ्रपि प्रसित्ठ आहे, याने एके चळारने समुद्रास पिवन ठा 

किले, तसेच आतापी वाततापी आणि दुसरेही बहुत राक्षप याने मारिले, हा कुंभा. 
पासून झाला म्हणून यात कुंभयोनि असेंही नांव आहे. विंध्याद्री आकाशांत वाढत 
असतां ह्या देवादिकांच्या प्रार्थनेवरून त्याजपार्शी येतांच तो दंडवतू पडला, तेव्हा 
यानें त्यास परत येईपर्यत अर्तेच दंडवत राहण्यास सांगितळे, त्यावरून तो पर्वे 
तसाच अद्यापि आहे अस वर्णनं आहे. याच अरपीच्या बायकोर्चे नांव लोपामुद्रा. १ 
उष्णाने आते ग्दूणजे व्याकुळ झालेली जी नागीण म्हणजे सर्पीण ती जशी चंदनाला 
सश्षून जाते, तशी कामातुर शूपणखा रामाला लक्षून तेथे आली असा अर्ध, ४ शूपै- 


णखा नांवाची राक्षसी दह्दी रावणाची बहीण होती 
२१ 


१६२ 


रघुवंश. 


अगे, शीघ्र पावशील फल तूं माझ्या उपेहासाचें.'” 
तई जनकेगेंदिनी पाउनी मनी थोर भीती कीं, 

मिठी घालुनी गः्व बैसली रामाच्या ती अंकी; 
शूर्पणखा ही असें बोलुनी वचन तयेला क्रूर, 
स्वकीय नामा योग्य असें ती दावि रूप आति धोर, 
पहिल्यानें कोकिळेपरी ये मंजुळ रव ऐकाया, 


मामाने कोल्हीपरी ऐकिला भयदायक हृदयाला; 


अशात्ररानेयां सोमित्री तो कल्पी चित्तामाजी, 
कीं ही कोणीतरी राक्षसी असे पातली आजी! - 
तीक्ष्णपार खड्डा उपसानि तो वेडाने निजहातांत, 
येड सुमित्रानंदून तेव्हां शीघ्र पणेशाळेत; 

तेथें कापुनि नाक कान घे लक्ष्मण शुर्पणखेचें, 


त्या योगाने द्विगुणित विरुत स्वरूप झाठें तीर्चे. 


वेचे परि कर्कश पर्वे नखहि वक्र जिस थोर, 
हझणुनि अंकुशापरी जयेचा असे उग्र आकार; 
तये अंगुलीकरोनि दोधाजणात धिक्कारोनी, 
होय चालती व्योमपर्थ ती शूर्पणखा तेथोनी. 
रामे राक्षसपराक्षवाचा क्रम जो आरभीला, 
तसा लक्ष्मण नासाकणेच्छेदे आपुळा केला; 
इत्यादी सकला वृत्ता ती खैरादिकां आत्तांत, 
कथिती झाली त्वरे येउनी तई जनस्थानास. 
निशाचरी ती छिन्ननासिका केळी आघाडीस, 


३७ 


र्ट 


ट्ठळ 


४१ 


|: 


१ “ हेते व्याप्रिला ” इत्यादि (३७वें जे पद्य तद्रूप ) वचन तयेला (सीतेला )' 


बोलून. असा अर्थ, २ सोता. ३ ( आपल्या शूपॅणखा ( सुपासारिखीं जीचीं नखें) , 


या नांवास योग्य अपें रूप अर्थात्‌ आपलें राक्षतीरूप ), ४ वेळूच्या पेन्यांप्रमाणें ज्या 
भंगुलीचा पर्वे म्ह पेरीं कर्कश, व जीचें नखही वांकडें म्हणून जी अंकुशाचे आका* 
राची होती त्या अंगुलीने दोघां ( रामलक्ष्मणांस ) धिक्कारून आकाशमार्गे शूपैणखा 
गेळी असा अर्थ. ५ खरदूघण इत्यादिक आप्तांस ( खरादि राक्षसांस ). चौदा हजार 
राक्षस बरोबर देऊन खर दूपण व जिशिरा अशा तीन राक्षसांस ( दुंडकारण्यांत ) 
पेचवटीजवळ रावणाने ठेविलें होतें. 


सर्ग १२. ११६२ 


रामावरती जातां झाळें हेंचि अमंगल त्यांस. ४३ 
नाना पारिचीं तीक्षण आयुधे घेउन अपठे हाती, 

मत्त सरादिक राक्षस आंगावरती चालन येती 

असे पाहुनी सीतारक्षणकामी सोमित्रीला 

योजञांने, राम स्वयं लुंस्ण्या सचाप जाता झाला. ४४ 
राम एकटा, निशाचरांची संख्या फारच होती, 

परी तयांना अपुल्या इतक्या दिसल्या त्याच्या मूर्ती. ४५ 
जर्स दुगेनी दिल्या दूपणा कधी सुजन साहीना, 


तसा राम हा रणीं दूपणां पळ राहो देईना. ४६ 
दूषण खर व त्रिशिरा यांना क्रमे मारिळे बाण, 
एकदाचि ते धनूपासुनी निघतां दिसती जाण ४७ 
तनू भेदुनी जाति पार परि रक्त न मासे त्यांस, 
ते पीती प्राणास तिघांच्या, पक्षी तद्रकतास शट 
| रामशरांनीं सर्व तोडिळे जेव्हां राक्षससैन्य, 
ह रणीं कबंधांवांचुन कोणी तई उठेना अन्य. ४९ 


निशाचरांची सेना मोठी युद्ध करी रामाशी, 
0 जाणे तिजवर रणीं वर्षिळें अपार शरटंदासी; 
त्व असे युद्ध ती करोनि निजली गभरच्छायेखाली, 

रं जिचा न होई नाश अशी तै निद्रा घेती झाली. द्र 
रामे वधिळे राक्षस ऐसी दुर्वाता लंकेत, | 
शूपॅणखा एकलीच येउनि कळवी दशवक्रास ५१ 
भैगिनीनिम्नह आप्तवर्गवध, ऐकुनि दशवदनानें, 
मानियछे कौं दशही मस्तके पाय दिला रामाने ५९ 
मृगरूपी मारीचाकरवीं फसवनि सानज रामा, 


हस नज ळक जाह 2200200००० 


लागले नाहीं; त्यांनीं त्या तिघां राक्षसांचे प्राण घेतले; रक्तपान पक्ष्यांनी केळे. ३ गि 
घाड्याच्या छायेखाली, ४ मरणरूप निद्रा, ५ बहिणीला केलेला दंड, ६ मारीच हाणून * 
राक्षत होता त्याला सुव्णसुगाचें रूप देऊन तो सीतेच्या दृष्टीस पाहिला त्यास पाहत 
हा मळा आणून द्या. असें सीतेने रामास म्हटल्यावरून राम त्याचें मागे लागला 5, 


द 
पलरम्ततटणपलाच्ायधणश 4, _ कास्य 
येव या नो र 
3 व्या वासा 


ण, 


रि ्‌् 
जयी 


>-) 


* णा झध्या 1 शश णालय 


ज्य कय कण 
उ_ल्य १ शका 
ऱ खे 


6. डड हता लयन च्य च 
नाापम्ययममााधय स्पि चक वा क पज 
डे जा. ल ि ज्‌, 
स्म्स्ञि जट १४२०-८५-१२ ब्र 


च्य ती 
पक क न 


ह ७६ 2.6 र 
"ल री १ -_ -- यसन -_. 
स्या ५.02. नभ टस 59 


- --न य स्स 
वल मिनी विकी: ४-६. 33 
क 


१६४ रघुवंश. 


मार्गी जातां अडवा आला पक्षी जटायुनामा; 

कांहिं वेळ युडास करोनी पराभवोनी त्यास, 

वयेहीळा हारुनि नेई रावण निजनगरास. ५३ 
सोताशुझी करूं लागले दोघे बंधू नेव्हां, 

मार्गी पडला जटायु पक्षी तिहीं देखिला तेव्हां; 

छित्तपक्ष होउनियां ठोळे व्यय केला प्राणाचा, 

अशा प्रकारे अनरूणी झाला तो दशरथराभजाचा. ६४ 
रावण सीता घेउनि गेला हे अपुल्या वाणीने, 

त्याशी केळं घोर युद्ध ते तनुच्या बोणयोगाने; 

ऐशी दोन्हीं दोन रितीनं निवेदोनि रामाला, 


जटायु पक्षी तनु त्यजोनी स्वर्गी जाता झाला. ५५ 
पितृमरणाच्या ऐसा त्यांना फार शोक होवोनी, 
पित्यापरी त्याचेही केळें उत्तरकार्य तयांनी. ५६ 


रामशारांनं मरोनि झाला कबंध शापविमुक्त, 

त्याच्या वचनें होय रामही सुय्नीवी अनुरक्त; 

राम आणि सुग्रीव उभयतां समान दुःखी होते, 

त्या योगाने सख्य तयाचे पावे बहु छढीते. ५७ 


१०-२५. 


सता त्याच्या मागे रावणाने रामाच्या पर्णकुटींत येऊन सीतेला तापसवेषॉर्न उचलून 


आकाशपंथ लंकेस घेऊन चालिला असतां जटायु पक्षी आड्वया आला त्यास मारून 


लंकेसं 'जाऊन तेथें सीतेला अश्ञोक वनांत ठेविळें अशी कथा आहे. 

१ जटायू हा एधरजातीचा पक्षी होता. त्याचे दशरथराज्ञावरोपर बंधूप्रमाणें सख्य 
होतें. त्यानें रावण सीतेला लंकेंत नेत असतां त्यास मार्गात आडविठें तेव्हां रावणाने 
याशीं युद्ध करून त्याचे पंल्ल उपटून त्याहा लोला करुन आपण सीतेला घेऊंन ल॑केस 
गेला. जटायूचे भावाचें नांव संपाती, ९ बाणीच्या योगानें ( सीताहरण सांगीतळें ), 
३ घायांच्या योगानें ( युद्ध सांगीतले ). ४ हा कबंध राक्षस मुळचा गंधर्ध होता त्यास 
केपिशापानें, राक्षसयोनि प्रात झाली होती, याचे बाहू चार चार कोस लांब होते 
न्यांत जें सांपडे तें भश्षून तो दंडकारण्यांत राहिला होता. त्याचें मस्तक इंद्राचे वअ 
लागून हृदयप्रदेशांत शिरल्यामुळें याचा न कबंध म्हणजे मस्तकरहित दिसत असले 
हणून त्यास हें नांव पडलें, 


रपधणप्णा पशा 


-५*- 


वमा वकासा टक 


टल व -क 


रपनप्याफाफणयच र 0-5 4 क्या ध्य ताला _. हणाली 204. 


सर्ग १९. १६५ 


% बळी वोलि मारुनियां राम स्थापी त्याचे स्थानीं, 
धातुस्थानीं आदेशापरि, सभ्रीवालागोनी ष्ट 
सुम्नीवांन प्रेरित वानर इकडे तिकडे तेसे, 


, सीतान्वेपण करो लागळे, राममभोरथ जसे. व 
संपातीच्या वचने छागे सीताशुद्धि तयांस, ' 
संसारा निमेमॅसा तरला मारुति तोयनिधीस. १० 
निशाचरीवोषिता जनकना ठंकेमाजी तैसी 
हनमंत पाहिली, विषपलतावता महोपधि जेसी ६९ 


भत्यांनें जी खूण ह्मणोनी मुदी अपिठी होती, 
तीच तई हनुमत दिधली वदेहीच्या हाती; 
आनंदाश्रू शीतल येती नेत्राब्जांतुने तीचे, 


१ किष्किंधा नगर यांचा राजा वाळी नांबांचा बानर होता त्यांचा भाऊ सुम्रीव 
नांवाचा वानर, याची वाग्रको वालीनें बळकावून त्यास हुपकून दिलें होते. तेव्हां तो 
सुम्रीव क्रष्यमूक पर्वतावर राहत असे कारण त्या पर्वतावर वालीला शापामुळे जाववत 
नव्हतें, सुभ्रीवाचा मंत्री हनूपान वानर होता तो वायुपासून झाला म्हणून त्याळा 
वायुपुत्न म्हणतात. २ संस्कृत व्याकरणांत धातूचे ठिकाणीं आदेश होत असतो तद्वत. 

* अथवा ( वरील अर्थाचीच दुसरी साकी)-- 

बली वालि जो त्यात मारुनि रामे त्याचें स्थान, 

चिरकालेप्सित जाणुनि दिधले सुम्रोवालागोन; 

एके घातुस्थानीं दुसऱ्या धातूचा आदेश, 

कौजे तेसता प्रकार झाला प्रस्तुत सुम्रीवास, षद 

१ संपाती हा जटायूचा भाऊ, जातोचा गध पक्षी होता, त्यानें वानरांस सीतेचे 
लंकेतीळ ठिकाण सांगीतळे, ४ निमेम हा० विरक्त पुरष जसा संसाराठा तरतो तसा 
मारुती तोयनिधीस म्ह० समुद्रात तरला, ७ विषलतांनीं आग्रत म्ह० वेटिति अशो 
महौषधी म्ह० असृतवह़ी दिसते तशी निशाचरौनी म्ह० राक्षसस्तियांनीं वेष्टित अशी 
जानकी हनुमंताने पाहिली, ६ अंजनी वानरीला केसरी धानरापासून झालेला महा 
पराक्रमी वानर याचें नांव हनुमंत. यानेंच शंभर योजनें समुद्र तरून लकेत जाऊन 
सीतेची भेट घेऊन अशोक वन व लका पुच्छाभीनें जाळून रामाकडे येउन सीतेचें कु 


शळ कळविलें, हा मोठा रामभक्त आहे. जेथें राममूर्ती तेथे हनुमंताची मूर्ती असते. हा' 


वायूच्या प्रतादामुळें झाला म्हणून यास वायुपुत्र असें म्हणतात. याचें मारुती हे नांव 
प्रसिद्ठ आहे. ७ हनुमंत हा सुमीवाचा मत्री व॑ रापाचा महाभक्त वानर प्रसिद्ध आहे. 


१६६ रघुवंश. 


सामोरे ते येति मुदीळा ऐसे भाषे साचे. ६९ 


पतिसंदेशा सांगुनि तोपित करोनि बेंदेहीळा, 
रावणपुत्रा मारुनि अक्षा चित्ती उद्धत झाला; 
» इंद्रीजिताच्या अस्त्रामध्ये क्षणभरि होउनि बड, 


पुच्छाभीनें सारी ल॑का करी मारुती दग्ध, ६२ 
येउनि रामाकडे शिरोगेत रत्न अपि तो त्यास, 

जणुं सीतिंचे हृदय, मूत हे असे गमे रामास. ६१४ 
घरी उरीं तो रत्न तयाच्या स्पर्श मोहित झाला, 
पयोधैरांवांचून पावला प्रिथाक्िपसोख्याला, . ६५९ 
प्रिया ऐकोनि राम हा अत्युत्पुक होवोनी, 

महाणवा लंकेच्या परिखाऐसे अल्पचि मानी. द्द 


शत्रु वघाया राम निघाळा घेवोनी कपिपषेना, 

न भूतलीं परि नभीहि झाली दाटि तिची जातांना. ६७ 
महार्णवाच्या तीरी आछे राम आणि कपिसेन्य, | 
येई बिभीर्षण तेव्हां त्याचें दर्शन ध्याया धन्य; 

स्ेहाने जणु राक्षसलक्ष्मी त्याला सन्मति सांगे, 

झणोनि रामाकडे येउनी तो आश्वासन मागे. इट 
राक्षसपतिची सर्व संपदा तुलाच देइन बापा, 

बोले त्याशीं रामचंद्र हा तई अश्या संकल्पा; 

योग्यकाळि जरि बीज पेरिळे सन्नीतीच ठोकीं, 
फळनिष्पत्ती अवश्य होते त्यायोगे अवळोकीं. १९ 
जलळधीमध्ये सेतु बांधिळा रामे भासे ठोकां, 


><-५५५८८ 7-0“: 


१ इंद्रजित्‌ हा रावणाचा पुत्र, हा मोठा पराक्रमी होता. याने इंद्रास जिंकिले 
हणून यास इंद्रजित नांव पडलें, याचें मूळचें नांव मेघनाद आहे, यानें हनुमंताला त- 
ह्या्रांत बद्ध केलें होते. यास लक्ष्मणाने मारिळे. याच्या ख्रीर्च नांव सुलोचना. २ डो- 
इत घालायाचें, ३ त्तनावांचून, ४ स्रीच्या आलिंगनाचे सुखास, ७ ' येह विभीपण 
शरण तयाला राक्षस होउनि धन्य ? असें एथे पार्ठांतर ज्ञाणावे, ६ बिभीपण हा राव- 
र. घाकटा भाऊ होता, त्याला रावणाचें कृत्य न आवडून तो रामपक्षास येऊन 
ळाला, 


कय ल 


क्क 
क-न 


एकलाकतापणणीशी शच एकण ला 


सर्ग १२. १६७ 


विष्णूच्या शयनार्थ शेष जणुं वरती आला देखा. ७० 
| सेतुपरथे वानरां घेउनी जाउनि परतीरास, 
रामे वेढा दिधला त्यांचा तै लंकानगरास; 
पीतवर्ण ते वानर जेव्हां उभे राहिळे दाट, 
हेमघटित ते भासे दुतरा ठ॑केभंवता कोट. ७९ 
वानर राक्षस यांचें चाळू झाळे तै रण घोर, 
/ ते दिग्ब्यापी शब्दे करिती निजनिज जयजयकार. ७२९ 
। | 'परिघालागीं कधी तोडिती हाणुनि मोठी झाडें, 
| ठोहघरितमुद्वरां फोडिती फंकुनि त्यांवर धोडे; 
१ शस्त्रांचे बळ.तीक्ष्णनखांच्या पुढं न कांहीं चाले, 
"| पर्वतवराशीपुढें निशाचरॅदीति पराजित झाले. ७र्‌ 
छिन्न रामशिर देखने येई जंब मूछा सीतेस, 
माया ही हे सांगुनि सावध करि तै त्रिजटी तीस. ७४  *' 
जिवंत पति हे ऐकुनि शोका टाकी जरि ठुपबाळी, 
मरण सत्य भासुनि हि न मेळे हणानि लाजती झाळी. ७६ 
इंद्रजिताने भुनंगपा्शी निजवैऱ्यां बांधीछे; 
| गरुडाने ते बंधन तोडुनि त्यास मोकळे केळे; 


भुजगास्त्राने केश राधवप्रतीतिळा जे आढे, 
0 , क्षणाम्थे सारे ते स्वम्तापरी नाहिसे झाळे. ७ 
तन __ लक्ष्मणवक्षस्थलीं मारिळी शक्ति दशश्रीवाने, 
| | आघाताविण रामदहृदय तै विदारिळे शोकाने; . ७७ 


१ शेप ह्वा सर्प पाताळांत असतो त्याच्या आकृतीचा सेतु दिपू ळागला म्हणन 
| त्यावर ही डळतेक्षा केली. ९२ ते वानर व राक्षस द्ग्व्यापी म्ह० दि्ांत व्यापणारा अस्ता 
मोठा जो शब्द ह्म० ध्वनी तेगेकरून आपआपला जयजयक्रार करिते झालि असा अर्थ, 

३ हीं आयुर्धे आहेत, ४ राक्षसांचे हत्ती. ५ या नांवाची राक्षसी. ६ आपला पती 
जिवंत आहे असे जाणून सीतेचा शोक दूर झाला खरा; परंतु त्याच्या बाशारचे वर्ते- 
मान पूर्वी कळलें होते तेव्हां जरी ते सत्य वाटलें तरी मो मरण पावलें नाहीं! अर्से 
म्हणन तिळा लज्जा उत्पन्न झाली 


क 


नप येल 


न 
व्य 


-? -५ 


> 


माच्या गमन पका दत सकशस्य याय, ५५७ पले १८१४० ४्यी 
शी 
ू ीीी टा - 


उभभन्कय  -चकस्य व्या क. मा 
च र्ट 


त 


"त 
त “म्ह ह. य कर 
“याग च्य 


“आाऱ्म्न्यर 


यी 


वी क 
नधी. म्या कत 
५“ का - बटन 
र -- ८ क्ट ८ भा 


जधी 
म नाल 


$ ० ९. ४ कट 
ह 91001. आळ क - > 
पकती कका य 
न्मसयाक-च्यायन्ाययानध्यामळाच्ययाध्ाक ०६%. 
च्मा ५५८८३ 


र्ट रघुवंश. 


हनमेताने द्रोणगिरीला आणाने अतिशयवेगे, 

सौमित्रीला निवंत केले महोषधीच्या योग; 

उठोनि लक्ष्मण अणिक लागला माराया बाणांस, 

पुन्हां छावि तो रडावयाळा लंकेतिळ बायांस, ७्ट 
शरत्काठ मेघांच्या नादा इंद्रधनुण्यालागी, 

नष्ट करुनि टाकिती सवथा घेउनि अपुल्या वेगी; 
इंद्रायुधसम तेदीयचापा आणि भेधॅनादास, 

सोमित्री हा तशाप्रकारं घाडी यमसदनास ७९५ 
सुम्रीवाने धैटकर्णांचे नाककान कापोनी, 

केलें त्याचे स्वरूग त्याने तठ्ठोंगेनीच्या वाणी; 

टांकीने फोडोनि टाकिजे ज्यावरचा मनशीळ, _ 

तया गिरीपरि अडवा आला रामाला तो स्थूळ ट्ळ 
निद्राप्रेय हा, व्यथ अकाली उठवी बंध यास, 

अस झणाने जणुं अखंडनिद्रा राधव देई त्यास टप 


आ 


इतरहि राक्षस वानरयथी मम्न-होउनी मेले, 
त्यांच्या रक्तनदयांगाप जंत रम समरोत्य बडाल. टं 
% रावण अथवा राम यरयातुनि मरेळ अभि रे एक, 


अशा नश्रयं पनश्व रावण यळा आठा दख, ३. 
१ द्रोणगिरी हा एक परत आहे. याच्यावर नानाप्रकारच्या औपधी असतात, त्यांत 


१९५. जम 


स्ंतसंजीवनी म्हणून एक ओपधी जीच्या योगानें मेलेला प्राणी जीवेत होतो ती होती 
तिःच्याकरितां हनुमंताने तो पवेतच उचलून लंकेत समरांगणी आणिला. २ इंद्रशि- 
ताच्या चापाला. ३ इंद्रजितास, ४ घटकर्ण म्ह? कैमकणे हा रावणाचा धाकटा 


* भाऊ याचें शरीर अत्यंत मोठें व मकर होतें. यानें मोठी तपश्चर्या करून ब्रद्मदेवा- 


पाशी इंद्रपद मागायाचें तें चुकून निद्रापदच मागीतले. या प्रसंगी देवांनी यांचे जि- 

व्हेवर सरस्वती बसवून असा वर मागविला अश्ली कथा आहे याला रामानें मारिले 

हा सहा महिने नित्रा घेऊन एकदा उठत असे त्या वेळेस याला भक्षायार बहुत 

मांस वगरे लागत असे. ५ शूपणखेपरी, ६ सत्यू. ७ समरांत उत्पन्न झालेलें (रज), 

* अथवा ( वरील अर्थाचीच दुसरी साकी,)-- * 
मरेन वा अजि मारिन वरी नेम असा चित्तांत, 


र करुनि दशानन घरोनि आला जुंक्माया समरांत, ट्शे. 


सर्ग १९. ७ १६९ 


रथीं बैसतळा रावण तैसा चाळे राम पदाने, 

देखुने ऐसे स्वर्गाहुनि रथ पाठविळा इंद्राने. ४ 

स्वर्गगेचा लागांने वारा ध्वजा फडाडी भारी, 

ज्यांत वसुनि इंद्राने वाधिळे लक्षावधि देवारि; 

असा जैन जो स्यंदन त्यावरि धरुनि हात शोताचा, 
रामचंद्र ते चढता झाला, केवारी भक्तांचा ८५, 

सुरवेऱ्यांची प्रबळाहि अस कुंडित ज्यावर होती, 

असे कवच रामाळा घाळी मातलळि अपुल्या हाती. ८६ 

रामदशानन रणांगणी ते 'अन्योन्या देखोन, 

स्वकीय विक्रम दाबाया हे-बहुतांदिव्ती स्थान 

योग्य मिळाळे, असे हाणूनी यंडा आरभीठे 

त्यांही, त्याथोगाने त्यांचं रण जण साथक झालं छि 

निशाचरांचा वर्ग सकळही राम विनष्ठ केला, 

ह्णनि दशानन रणभशूमीवरि एकटाचि राहीला; 

तरी भजा मस्तके पादडी बहूत होते त्यास, 

यासाठी राक्षसी वेडिलळा अस्ता दिसे ठोकांप ट्ट 

दिक्पालांचा जेता जो काँ, केढासा जो जेली, 

जेणें अपुल्या शिरकमळांनीं श्रीशिवपूजा केली, 

असा शूर अतिबलाढ्य शत्नू रणी मजपुढं आळा, 

आज बहुत हे योग्यचि झाळ गमेडुभसे रामाठा ९ 

सोतासंगमसूचक दल्षिणबाहुस्फुरणा त्याच्या, 


देखुनि रावण शरास तेथें हणी भरं कोपाच्या ९० 
रामबाणही उरा रेपूच्या भेदुनि पाताळांत, 
गेळा जशे तो कळवायाला स्पा प्रिय छुत्तांत. ९९ 


सभेंत वादी बैसुनि जैसे जिकाया अन्योन्या, 
कोल्यावरतीं कोल्या करिती युक्तीने बैधमान्या; 


ह शबशृशशशि््ब्क््बिबि्बिश्ब्िुंडड ब ॒ बब अ ं्बऑग्ब॒बु्॒॒बयु्॒श्बा्ु ाब्ग बब्बर 


। १ राक्षस, २ जिंकणारा, ३ सारध्याचा, ४ इंग्रसारथी, ५ पेडितांस मान्य अशा 


कोट्यांवर कोल्या, 
33 


१७० र रघुवश. 


कळ 


परस्परांत हटवायाळा रणांत संप्रति तसे 

अस्त्रांवर अस्ग्रांस टाकिती हे विश ९९ 
मत्त मतेगज वीयबळाने जुंझति अन्योन्याशी, 
त्या दोघांच्यामंध सामयिक मित उभी कां जैसी; 
रामदशानन बलाढ्य दोघे यांच्या ही युद्धांत, 

तसी जयश्री बसे ठेउनी दोहि तर्डीवर हात ९१ 
रावण राघव लाघव देखुन सर्वे अपतुर अणि देव 

हुप पावुनी त्यांवर करिती क्रम पुष्पवपोव; 

परस्परांची पुष्पशृष्टि तैं परस्परांच्या बाणा, 


न साहून ते अडवुनि धरिती. वरचेवरती जाणा ९४ 

आणी जिकुनि यमा तीच जणुं लोहकंटकी युक्त, 

त्यमी शतध्ची रामावर तो रावण कोपासक्त ९५ 

केळींचे परि सहज तोडिली पथ्था शतघी त्यांने,  . 

अर्तराशेच्या सवे अधेविधुमुखीं शरीं रामानें. ९६ 

कांताहृदयी शोकशल्य जं त्याते उपटायाप, 

'चापी लावी राप अमोधा अंती बैझासत्रास. ९७ 
' नभी पसरुनी मुखे तयांचीं दिसती तेजःशाली, 

महा भयंकर देखुनि वाटे शपफणांची आली. शट 

त्या अस्लाने होउं न देतां म्रणव्यथा अणुमात्र, 

तोड्डानि पाडी क्षणांत रावणशिरांस दशरथपुत्र. ९९ 

बालाकोचें निभ वीथिनी जळांत बहुविध जेवी, 

कैठच्छेदस्थळें अरीची तई शोभती तेवी १०० 


1... शिरे तोडिठीं तरी पुन्हा ती जडतिळ कीं देहास, 


सामाईक, ९ रावण व राम यांचं कोशल्य, ३४ ज्या शतप्रीनामक्र शक्तीच्या 
योगानें रावणाने यमाला पूर्वी जिंकिळें होतें तीच शक्ती जाणों तो रामावर टाकिता 
झाला, ४ अपुर म्ह० राक्षस यांच्या आशेसहित तोडिली ह्मणज्ञे ति'च्या बरोबर आ- 
शैेचा भंग केला. असा एथे सहोत्ति अलंकार झाला. ७५ भर्धचंद्रमुख, ६ मह्मात्र 
र्‍या नांवाचें एक भ्र प्रसिद्ध आहे, तें रामचंद्र अर्जुन अशा प्रतीचे मोठ्या पराक्रमी 
वीरांसच माहित असे. जव्हा दुसरा उपाय नाहीं भशा प्रसंगींच याचा प्रयोग करीत 
असत हे मोठें भयंकर व ज्याळामय अर्ते वाणलें आहे. ७ पंक्ती, ८ लाटांनी, 


कर, 4. 0. १ पटी 


सर्ग १२. नट... रर 


अशा भये देवानां पुरता वटिंना विश्वास. १०१ . 
दिक्पाठांच्या गेजगंडस्थलदानजळें जड झाले, 

मैधुकर सौरभ्याच्या लोभे गंडा सोडुनि आले; 

ज्यांच्या वरती, अशा नंर्दैनोह्षवाफुलांची दृष्टी, 

करिती निर्जर॑ राममस्तकीं मर्नी पावुनी तुष्टी; 

जया राममस्तकास मणिंबंधीचा योग पुढे की, 

लोकर राज्याभिपेकसमयी व्हायाचा अवलोकी. १०९ 
ऐसे त तैरकार्य अटपल्यावरी राम दोरीला 

तो चापाच्या कोटीवरुनी शीघ्र स्तोडिता झाला; 

ध्वजास ज्याच्या रावणनामांकितशर रुपले फार, . 

वाजि हजारी ज्यास जंपिती असा इंद्ररथ थोर; 

घेउनियां मातळी राधवा विचारोनि विनयाने, 
अमरनाथर्भगरीप्रति जाता झाला उध्वंपथाने. १०३ 
रघुपति करि मग अश्िविशुद्धा सीतेचा स्वीकार, 
बिभीपणाळा साऱ्या लंकाश्रीचा दे अधिकार; 

सौमित्री सुम्रीव बिभीपण यांसह पुष्पकयानीं, 

बैसुनि सांकेतास यावया निघे राम परतोनी. १०४ 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पावती, 
गांव घ्यंबक हे, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्यानें जे रघुबंशकाव्य रचिळें मोठ'य! भ्रम प्राकृतीं 
त्याचा द्वादश सगे देख विबुधा हा म्रीतिनं संमती. ॥ १॥ 
या प्रकार श्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणे- 
शकशास्री लेळे ञ्यंबवककरकृत माकृतपद्यात्मकं भापांतरांतील हा 


००००४०० शा कणी 


१ गंडस्थलास, २ भ्रमर, ३ हत्तींच्या गंडस्थलसेबंधी मदजलाने, ४ नंदन वनांत 
झालेल्या. ५ देव. ६ रत्नांचे सरांचा ( ज्या राम मस्तकाला या उपर लौकर ' राज्या- 
मिघेक होऊन रत्नांच्या सरांचा योग होणार त्यावर आतां पुष्पवषटि केली असा अन्व- 
य), ७ देवांचे कार्य, ८ अमरावतीप्रत. % आकाशमार्गानं, १० पुष्पकविमानांत. | 
११ अयोध्येप्रत ( परतोन यावया निघे), 


मरन्यस्किच्ट 
*-ल् 
पणा 


द 


>:: 
की 


क 
1 10002002200022 प्या 
वयक 2 यनररपरश 
कळल मोहे नीज कजर कन 
जु. व 


ग््स्प 


न १० कज अ टे -_- ८. 
>>> की: आर 
३. -- क येळा र 
->< "७ 
८४८८-०5. 2 
द. वि काई (. स्_---4. ८ 
व्र "०:३० च रर क रि 
र . क चक रर रट 
याव... -्ा-मन्य 


न फ्रा 


डु > >ौ१. बाल. स. 
की याय 2-5 

क त १ ओल की 
८7 -"०-नस र्य मक्याचा य काट 


2.7 


०--- 


पुल” फळे 
--- ---.- 
जू 


स्वत ऱ 
०-० -*०५0४-श ५ ४0 0 
युन आट य, 


ल 


- ९ ल्पयाण 2-2 र. 
त क्क व क ल) 
2 ण. 


--पन- मना 
2 “वयन -- नर --य 


कमर य 
िम्याडवाया 
म्प्य्स्य 


१७२९  .%* रघुवंश. 
("म २५ 
सश तेरावा 
ब्हॉक 
[श.वि.] सांगात ननकात्मजेस अपल्या घेवोनियां सत्वरी, 


जाह व्योमेपर्थे विमानि बसुनी श्रीरामनामा हरी; 

तैं रत्नार्कर पारशून्य सहसा पाहोनियां खालता, 

एकांती दैर्यितेसं तो गुणनिधी झाळा असे बोलता १ 

4: हा पाहे मम सेतुनें जलळनिधी झाला हिथा मेथिळी 

लाटा या मलर्यावधी उसळती, तेशाच फेनावळी 

तारांचे गण जेथ शोभति शारत्कालठीं बह निमळ, 

त्या छोयापथ जेवि भेदि गेगना, तेसा दिसे सोज्वळ.” ९ 
- “ पूर्वी जे सगर क्रतूस करिता झाला, तई सुंदरी, 

अश्वाला कपि स्वये हरुनि तो पाताळि ने सत्वरी; 

तै्छोधार्थ, वपुंधरो खणिलि तत्पुत्री खैनित्री महा, 

केळा वधित पूर्वनीं मम अस्ता रिभ प्रिये हा पहा... ३९ 


१ व्ट 


“६ सारच बेडाने अत दाष्ट कारता अश रवाचं गनी, 


"2 


होती चंद्रेभुख्ी अमोलिक असे पोटांत याच्या मणी; 
अंभोभक्षक वांडवाभिहि जली यानंच गे पोशिठा, 
छोकानंदेन चंद्रमाडि सखये यापासुनी जन्मळा ४ 
विष्णूची स्थिति भिन्नमित्त अते तेवीच यांची असे, 


जवा व्यापक विष्णु ताव दायत दग्व्याप हाहा दत 


१ सीतेस, २ आकाशमार्गे, ३ विष्णु, ४ समुक्र, ५ ज्याला पार नादी अशा (रला 
कर ), ६ प्रियेस ( सीतेस ), ७ हे शीते. ८ गलयपर्वंतापर्यंत, २ (त्या गगना छाय़ापथ 
जेवि भेदि असा अन्वय ), १० ( शरत्काली आकाशमंडळाच्या मध्यसागीं शु प्रवण 
असा एक लींब आडवा पद्चा दिसतो त्यास छायापथ असें म्हणतात ), ११ सगर 
नांवाचा राजा, १२ यज्ञास, १३ नेता झाला. १४ अखशोधाथरे, १५ प्रश्‍्वी. १६ सगर 
पुत्नांनी, १७ खणण्याच्या हत्यारांनी, १८ उदक, १७ किरण. २० सूर्य किरणांनी 
समुद्राचं उदक आकांपेत होऊन त्यांपासून पाऊस पडतो. या शिद्धांताकडे या स्थलीं 
लद्वंय आहे. २१ (हें संब्रोधन), २९९ समुद्रांत राहून त्याचें जळ शोप्रण करणारा असा 
एक अमी पुराणांत वर्णिला आहे, २१ लोकांत आनंद देणारा, 


'काणणणणार शा 0 श्‍वभतणतचात्पाणतर दट णरभटटकटणीश शणएरा प णारी ताण'_0000७१८ ०. कटणेशी तण रण 


दनणाटण्कासेच 


| 


2»... 


सर्ग १३. * १७१ 


इ 3. की 


यासाठी निजरूप अंबुनिधिचे विस्तीणताही खरी 
विष्णूचे परि, जानकी, 'न सभणे कोणासही भूवरी. ५ 
ज्याच्या नाभिसरोरुहीं बसुनियां ब्रह्मा स्तुतीते करी, 
शक्तीने सकलां जगांस उदरी जो आवरोनी धरी; 
शेपा'च्या शयनावरी निजसुखं श्रीपुंडरीकाक्ष गे, 
कल्पांती नळधीत था निजुनियां तो योगनिद्रेस घे. ६ 
पक्षचंछेद्‌ करोनियां पुरवरें हारीस ज्यां आणिलें, 
ते अव्धीत शतावधी 'गिरि सुखे येवोनियां राहिले; 
रांनी अतिपीडित लितिपती ते नवि धर्मान्विती, 
मध्यस्था रृपतीस आश्रिति, तरसते हेंही दिसे पाहतां. 
'साधी वहहनक्रिया ळतयुगीं कोलार्वतारी हरी, 
तेव्हां ह्या जलधींतुनी, वेपुमती ती शीघ्र येई वरी; 
कल्पांती उपळे बळें जळ बहू याचेंचि तें ग्वौनना, 
झालें कीं मुखवस्त्र तै क्षणभरी, वांटे असें गेमना. ८ 
अपीयास मुखास सिड असती धृष्ठा नद्या पत्वर, 
तैसा फारचि दक्ष तोयधि असे द्याया तरंगाधर; 
सिंधूच्या वदनासपी पिववि ही त्यांना सुखे स्वाधरा, 

. ऐसा सागर हाचि एक चतुर स्त्रीभोगकर्मी खरा. €्‌ 
लांबी शेभर योजन, बघ शिरीं राहे जयांच्या बिळ, 

, ज्याचे नांव तिमी अशा जळचरीं हा अंबुधी संकुछ; 
हे मासे नादिच्या मुखीं जमळिया पेप्रे[णि तोया पिती, 
डोळ्यांळा मिटुनी, बिळांतुनि वरी पाणी त्वरे झोंकिती. १० 


८] 


“र्‍या यान 


४प--५ 7९०८८८ कप णह पण > | न 


१ पैखांचा छेद, २ इंद्रानॅ, ३ (ज्या गिरीते), ४ पर्वेत, ५ राजे, ६ धर्मयुक्ता 


» ( मध्यरथा ), ७ वर उचलणे छेपानें विवाहकमे, ८ वराह अवतारी विष्णू, ५ पृथ्वी, 


१० पृथ्वीच्या मुखाला ( मुखवस्त म्हणज्ञे राजख्ियांचा मखावर घेण्याचा बुरखा 
असतो तसें झाले ),. ११ तरंगरूप अधर, १९ नद्यांच्या, १३ या नांवाचे मोठमोठे 
शेभर योजने लांबीचे मासे समुद्रांत असतात ते डोळे मिद्रून जलजंतूंसुद्दित पाणी 
पितात. व त्यांच्या मस्तकाळा एक मोठें छिद्र असते त्यांतून पार्णी्विर उडवितात. 
१४ व्याप्त, १५ प्राणियुक्त ( तोया ). 


८... 
की वयापार. 
५ पस, प्त 

अ 


वटा 

ल्य र र्र धा > चर "7 "०": ४ 

क्क क म. कक य क या रनयम "> कत न 
मन्या 2-5 5ााळॉ ८५८२०५. ७.3 
प्र्त. २4.०. क 2 सरण धर स्स क ८2 ७000000 हन टन 
डा आयाळ माडा ता 
करक न्हा ऱ् सू मच्या ्व्ल्ा जट २. वट र” त 
५६८०0 शतर्मे नई “१५५. -००-०१ डो ञ्न् डव क. : वही कीचा क .; 
ीी 


२. 
-> 
८. क द 
435८5--3&-4.... 22 1: त 
"ा.. . * -ट£ 0 “ण ००५१ च्रअन्यननळ. 
च रय कळ विर्य 


॥ 
॥ 
र 
र १ 
॥। 1 
र! रः 
प ७४. 
8 10 | 
1: कडी । 
अ ह 
४) ह त र 
और ] 
क; 
1 
ही ५ १! 
॥. ॥वर्शी 1 "१ 
| 
१ डी ॥ 
४ ३4 1) 
रि र 1) | 
री, व 
हि करि 
ह]. ७ र) 
१ 4: ती! 
हि. ह म, 
1:३४ र 
धु 9 ॥ 
४ ही :] ५] 
"क 
॥ ति ३3 
री र] री 3 
जी 
त. 4५ ॥ 
क का ) दोर) 
टू क 
म क 
पि ट्‌ र दि 
1 । ४ हणा, 
र 
| 
ी. 
चे 


१७४ रघुवंश. 


मातंराछति नक्र या जलनिधीमध्ये उड्या मारिती, 

तेणे फेनगिरी फुटोनि तुकडे होवोनि नानारिती; 
तेही उंच उडोनि कणेयुगुला नक्रकाचिया लागती, 
पाहातां नयनीं जना क्षणभरी हे चामर भासती, ११ 
येती सर्प वरी बिळांमधुनि हे वेळानिळा प्यावया, 
या लाटाच असा जनां हेह मुळीं होतो बघूनी यया; 
सूर्याचे किरणंब्रजे चमकती जेव्हां फणांचे मणी, 

' तेव्हां निश्चय होय की, पसरठे आहेत एथे फणी. १९९ 
ओष्ठाचे परि रक्तविद्धेम तुझ्या आहेत, त्यांच्या वरी, 
लाटा लागुनि शंख येउानि पहा हे ठेपती सत्वरी; 
त्यांचे अंकुर तै मुखांत शिरती शंखांचिया सुंदरी, 
त्यांत सोडुनि जावयास सखये, हे कष्टती अंतरी. १३ 
आकाक्ांतिळ मेघ सिंघुसठिला' प्यायास ओणावला, 
पाण्याच्या भ्रमणामुळे गरगरां तेथें फिरों लागला; 
त्याळा पाहुनियां मनांत वनिते येतं असे संप्रती, 
कींहा मंद्रेशेळ या घुसाळितो सिंधूम्रती मागुती. १४ 
हे वेदेहि ' दुरून सिंधु दिसतो हा ठोहचक्राळती, 
त्य! भांतील तमाठडक्षनिकरी ळेष्णा विराजे क्षिती; 
एंथोनी बहुदूर यास्तव दिसे ती फार सूक्ष्मा तसी, 
चाकाच्या भेवतीळ काळि दिसते रेखा मळाची जसी. १५ 

. ऐसा उत्पुक जाहलो त्वदधरा चुंबावया तत्वतां, 
कीं 'भूषेमधि काळ जाय मजळा तोही न सोसे अतां; 

१ हत्तीसारिख्ये ( नक्र ), २ फेसाचे पर्वत, ३ मर्यादवेळे संबंधी धायूस, ४ बोध. 
५ किरणाच्या समुदायाने, ६ सर्प, ७ तांबडी पोवळी, ८ ( तुझ्या ओष्टाचेपरी तांबडी 


पोंवळीं असा अन्वय ). ९ शंख नांवाचे जळचर प्राणी आहेत. तेही तुझ्या अधरो- , 


ष्ठतुल्य रक्तविड्ठमांकुरास मुखापासून सोडण्यास कष्टी होतात तर प्रत्यक्ष तुझ्य़ा अधर- 
वियोगीं माझी स्थिति कशी व्हावी असा रामाभिप्राय यांत व्येग्य दिसतो, १० पोवळ्याचें. 
११ समुद्राचे पाण्यास ( प्राशावया ). १२ मंद्र नांवाचा पर्वत, १३ समुद्रास ( मागुती 
घुसळितो ), १४ हे संबोधन, १५ कृष्णवर्ण, १६ ( भूपणे घाळण्यांत जो काळ जातो 


तोही मळा सोसेना इतका मी तुझ्या अधरपानाविपयीं उत्पुक झालों असा अन्वयार्थ), ' 


१४ करण पण तपण पाण दसन 


-_ --__ का “भन कज 


न 
भै 
१ 


| 
डर 
1] 
शू 
! 
शी 
कु 


[व.ति.) 


सर्ग ११. १७६ 


जाणां हें समजोनि केतकर जे घेवोनियां निमळ, 

सीते त्वहदनास लछावित असे हा मंद वेळानिळ. १६ 
शुक्ती भंगुनि सैकतीं विखुरल्या मुक्तावळी शोभती, 

जेथें नारळि पोफळीहि लवल्या भारे फळांच्या अती; 
ऐशा सिंधुतटीं विमानगतिने अत्यल्पकालें पहा, 

आलों आपण इंदुसुंदरमुखी आश्रर्य वाटे महा. १७ 
मार्गे वळोनिे बघ कामिने तूं पथाला, न 
अभोनिधी हळु हळू बहु दूर गेला, 

त्यापासुनी हैविपिना सकला धराही, 

जाणा निघे शॅशिमुखि क्षणमात्र पाही! -ऱ्ट 


[शा.] केव्हां मार्गे जातसे हे सुरांच्या, केव्हां केव्हां पाखरांच्या घैनांच्या, 
जैसी माते वासना होय जाण, तेसे तेसें चालते हें विमान. १९. 


[शा.वि.] 


[व.ति.] 


[शा.वि.] 


इंद्रैरावतमस्तकोद्ववमरदे आमोद जाला असे, 


"गॅंगातोयसमागमे अतिशय शीतत्व जेथें वसे; 


तो हा व्योगैसमीर आनाने तुझ्या मध्याम्हि उष्णीत्थिता, 
घर्मीच्या कणिकांस शुण्क करितो हे जानंकी तत्वतां. २० 
सीते गवसिवद्नांतुनि बाह्य देशीं, 

तू कोतुकें जळेदंस्रिध हस्त नेशी, . 

विद्युछता तव कराजवळी प्रकाशे, 

ती वतुळाळाति ब'दूनि मनास भासे, 

कीं तोयद प्रकट हा अपुल्या कराने, 

घाली दुर्ने वलय हस्ति तुझ्या त्वरेने. २९ 
विश्चें सवे निरस्त देखुनि जनस्थानीं पुन्हा हे मुनी, 

पूर्वी जीं त्यजिलीं निजाश्रमपदे आतां तिथें येउनी; 
ज्याची शक्ति जशी तशीच उट्जे बांधोनियां ते स्थ, 
आनंदे करिती निवास दयिते, टाकोनि सारीं भये. ९२. 


१ केवड्यांतील पराग, २ वेठेसंबंधी वायु. १ वनातहित, ४ हें संबोधन, ५ पे- 
घांच्या. ६ आकाशवायू, ७ उप्म्यामुळें उत्पन्न झालेल्या, < खिडकोचे तोंडांतून, 
९ मेघासमीप, १० परणशाला, . 


र; 
) 
म 
१ ८ 
पी 
ली रू 
जक ४ 
गा! 
न १७५४ 
वि $$! 
१ 
॥ ग 
ही । 
रह 
४. 
भे शु 
ग 
पीड, 
रा. 
श] 
र] 
शी 
र 
का) 
| र 
॥ 
ि र 
1) ७१ 
ही 
। 17 
1 
वशी 
पी 
40001: 
1 ग र! 
| 2६ 
"व ५ 
1 "| र; 
| 0. । 
॥ 
१ ग 
गि फे. 
; ध 
य 
य 
र क “| 
लश 
४१. ., 
1५: 
शी त 
ष्य री; 
1 
*. 
1 
4 ॥ 
| 140 
भं 
" | 
“ 
| : वर 
रन ० । 1 [छ.] 
र | 1 
१ 1 
] 1१! 
| 
भर 
* 1 ॥ 
गी (1 
ग | 
ग" 
॥", 
शि र, 
॥ 
रौ १, र) 
णां ॥ 


टी कभ 


रय्न» 


[शा.वि.] 


रघुवंश, 


त्वच्छक्लीस वनीं करीत असतां शोकाचिया निर्भर, 

कांते नपर एक म्या निरखिठा दैवे धरित्रीवरी; 

तो त्वत्पादवियोगड'सित जणूं बोळेच ना दुर्बळ 

ऐसे उत्त घडे, जिथे जनकजे तं हेंचि पाहे स्थळ. . २३ 


ज्या मार्गे तजळा निशाचरपती नेई बळे सुंदरी 

त्या मार्गी वचनेकरांनि वदण्या शक्ती नसे ज्यां बरी 
वाताकम्पितपछवांगुळिवशी त्या ह्या लतांनी मला, 

सीते घोरवनीं दयाद्रेह्षदरय पंथा तुझा दाविळा २१४ 


लागेना तव शोध सास्तव बहू मी व्यय्न हं अंतरीं, 
जाणोनी हरिणी तृणां त्यजुनि ह्यो तोडा करोनी वरी 
दृष्टी फॅेकनि दक्षिणेस अपुली त्यांनीं मळा सूचना, 

केली की, बघ या दिशेसचि असे बापा तुझी अंगना. २६ 


आतां हे अग्रभागी हिमैकरवदने माल्यवान पर्वेताचे, 
आकाशर्स्पाश ऐसे शिखर बघ दिस लागले थोर साचे 

जेथें येकेच काळीं विमळ नब मला सोडिले शीधघ मेथे 

तैसें बाण्पोदकाते व्यथित बहुत म्यां होउनी त्वद्वियोगे. २९६ 


जो सीते गंध चाळे शिझञानिे नयजले मृतिका पल्वलांची 

वाणी सुक्तिंग्ध मेघागममुद्ित अशा ते मयूरंधजाची 

नीपींच्या रम्थपुण्पांतिळ मदुळ असे तंतु बाहेर थेती 

या गोष्टी याच शुंगी मज तव विरहें दुःसहा फार होती. २७ 


एथे ऐकुनियां परोजनयने मेभांचिया गाजिता, 

ज्याचा थोर उठे प्रतिध्वाने गुहेमाजी सखे तत्वतां; 

*% ऐसे वेळि मिठी गळ्या मम तुवां गे घालिजे साध्वर्स, 

तें येवोनि मनीं श्रम दिवस ते म्या काढिले राजे. ९८ 


१ वायूने कांपणार्‍या ज्या पह्ठवरूप अंगुली तीहींकरून, २(ह्या हरिणी), शह 


संबोधन, ४ ( मेघे जला व खहिरहे म्या बाष्पोदका एकवाच सोडिले असा अन्वय ), 
५ मेघागमानें हात, ६ मोरांचा समुदाय, ७ ब्रक्षविशेप यांच्या, * ' कंठीं यासमयीं 


पमिठी मम तुर्वा गे घालिजे साध्वसें ! ( अर्से पाठांतर ). 


सर्ग ११. * १७७ 


रक्ते कंदोलेची फुठें उमलली जन काननीं चांगठीं, 
पजरन्ये भिजुनी किती बहु तिची ती वाफ त्यां लागली, 
च तीं पाहोनि विवाहकालिक तुजी धूमारुणे ठोचनें 
| टं चित्ती आठवुनी मळा रम इथें झाले ग्रंगांकानने २६ 
| ज्यांच्या भोवाति फार दाट विलसे हे वेतसीचें कुळ, 
' तैसे सारस पक्षि देख दिसती ठांबोनि किंचिश्वळ, 
| त्या पंधीसछिलां दुरून बघुनी ये खालती धावुनी, 
श्रांता होउाने दृष्टि ही मम सखे पातेचे वाटे मनी, २३० 
या पंपेवर चक्रवाक मिथुन होतीं सुखें धेसळी, 
ज्यांनीं उत्पळ केसर नवनवी अन्योन्यतुंडीं दिली; 
ऐसीं भोर तुत्ता वियोग असतां तीं जोडपी पाहिली, 
तेव्हां त्वत्स्मरणें मदीय तनुची झाली बहू काहढी. २१९१ 
तीरी ही विळ्से अशोकलतिका, जीचे स्तनाचेपरी, 
गुच्छां पाहुनि पीन, तूंच सखये आहेस हें अंतरी 
४ भासोनी मज, जाई जा झंटकरी आलिंगण्याला तिला 
ह, वारी लक्ष्मण, ही ठता ह्मणुनि, तो येई रं गे मला. ३१२९ 
[शि.] विमानाला घंटा असति लघु ह्या हेमधाटिता, . 
: तयांपासोनी हा मधु रव निघे यान करितां 
| तथाला ऐकोनी वारे उडति ही सोरसकुठे 
जणूं सामोर तीं तुज निवल्गे, येति सकलें १३ 
9 [शावि] जेथें आम्रतरू तुवां घटजळे मोव्या श्रमे पोशिळे, 
तोडे ऊध्वे करोनि धांवति जवे नेथें मृगांचीं कुळें 
ती ही पंचवटी अजी बहुदिनीं संमाप्त झाली असे, 
/ “जीते पाहुनियां मदीय हृदया आनंद गे' होतसे ३४ 
१ वनस्पतिविशेप, २ हें संबोधन, ३ दुरून, ४ भाप्यमूक पर्वेताजवळचे एक स- 
शोवर त्याचें नांव पपा, ५ ( त्यांच्या सलिला हा जलास श्रांत झाळेली माही दृष्टी 
|. जशी काय पीतेच) असा अन्वय, ६ हें संबोधन, ७पुष्ट, < विवारण करी, * गमन क- 
' रिता, १० सारस पक्ष्यांची कुळें, ११ पंचवटी हॅ स्थल नाशिकाजवळ गोदावरी नदीच्या 
न उत्तर तीरी आहे. वनवासांत असतां रामचंद्र एथे राहिला होता, त्याने खर दूषण 
त्रिशिरा हे राक्षस व असतांच मारिले, रावणाने सीताहरण एथेंच केलें 


“०-२ ऱ्न्न 


कश णडक र... 


क. कळ आ.) व) 
क . -----५४७-.. --> न्स > 


ऱ्पर क -.. १५२-८-...... > स्य शच न 
ण हीय णण?”कीप९१ी१?णीणी शीण 


१9 र रघुवंश. 
गोदातीरवनीं करूने म्रगया आल्यावरी सुंदरी, 
वेताच्या सदनी इथें शिर तुझ्या ठेवूनि अंक्रावरी 
विश्लांत्यं्थ निजे, तई झुळझुळां वाहोनि वाय्‌ भला, 
होई सौख्य अपार जे समय त्या, ते आठवे गे मठा! १५ 
ज्याणे तो नहुषीछ्य भप एथिवीमाजी बहु उद्धत, 
भ्रभगे सहसा महेंद्रपदवीपासोनि केला च्युत; 
येतां जो उदयास पंकिळ जलं होती अती निमेळ, 
पाह आश्रम त्या अगस्त्यमुनिचा हा भूवरी सोज्वळ. १६ 
त्याच्या अभिगहांतुनी इथवरी हा धूम कीं चालिला, 
त्या योगे दयिते, विमानपथ हा चोहीकडे व्यापिला; 
त्याठळा येड मनोज्ञ गंध हविचा, त्या हुंगेतां म्यां स्वतां, 
जावोनी रज चित्त होडाने लघू भासे बहू शुद्धता. १७ 
वतत] ही शातकणि मुनिची जैलकेलि भ॒ कीं, 

पंचाप्सर प्रथित नाम हिचे विठोकी; 


व. 


मंघामधू[न [दिसत वेधांभब जसं, 


ष्ट 


झाडीत अधुक दिसे स्थळ दूर तप र्ट 


*“(झ्रि.]  झूगांच्या संगें हा वाने फिरतसे भक्षनि तृणा, 


विळोकूनी यांचे तप, भय सुटे वासवेमना; 
तई घाडी इंद्र प्रकातिसुभगा पांच यवती 
तयाळा त्या एणापरि निजबळे बद करिती १९ 


(शा.वि.] सोवा बांधुनियां जलांत वसतो हा एथ रात्रंदिनी, 


$ गोदातीरीं वनांत, २ ज्या आगस्तिमुनीनें, ३ नहुष या नांवाचा मोठा पराक्रमी राजा 
झाला, इंद्राला ब्रह्महत्या लागून तो जलांतबसला असतां त्याच्या पदावर देवांनी नहुषा- 
न्वी योजना केळी. त्याने इंद्राचे खीकडे जाण्याकरिता वाहनाला मोठाळे कषी लाविले 
त्यांत अगस्त्य कृषि होता. त्यानें याच्या उन्मत्तपणावरून याला शाप देऊन स्वगीवरून 
खालीं पाडिलें. ४ इंद्रपदापासून. ५ अगस्ती. ६ आकाशांत अगत्त्य काषीर्चे नक्षत्र 
आहे. त्याचा उदय झाला म्हणजे पावसाळ्यांत उद्के गडूळ असतात तीं स्वच्छ होतात. 
७ जलळक्रोडेची जागा, < या शातकाण मुनींच्या क्रीडास्थानाचें नांव पंचाप्सर असें 
आहे. कारण या मुनीच्या तपोभंगाथ इंद्राने पांच अप्सरा पाठविल्या होत्या त्यांनीं एथें 
-त्यास वश करून ठेविलें, * इंद्राच्या मनाला, १० स्वतः सुंदर, ११ हरिणापरी. 


ग क्ट ल सा क ्त्सयस्पक इडर. दप उ पचयाचह तही, 000 --नक- ५ ८. ज्यू _ 


>> ट्ट ट्ट... र र्त् म्ह 
ना धर 
स्क्लक त वसावा पळ ज जा इद ल म वपन 0 र नव, शी ५५ .. द १० क पय टया 


यूके र 


सर्ग १३ १७९ 


उल्लासे परिसे. भदंगमुख जीं वार्दे तयांचे ध्वनी 
त्यांचा हा प्रतिशब्द होउनि नभामाजी, यया पुष्पकीं 
झाला फारचि संप्रती गलबला, देखे मिये जानकी. ४० 
[व.ति.] चोहीकडे ज्वलन पेटवुनी दुपारी, 
माथ्यावरी तपतसे जंव सूर्य भारी 
बैस्तोनियां मुनि पुतीक्षण झणोनि हा कीं 
| पंचाभरिसताधन करी अबले, विठोकीं, 
| नावाचे हा विदित लोकि सुतीक्ष्ण पाहे, 
हे जानकी प्रकृतिने तरि सौग्य आहे, 
नांवावरोनि न कधीं करिने परीक्षा, 
लक्षांत. ठेवि सखये मम ही सुशिक्षा. ४१९ 
[शा.वि.] याच्या पाहुनियां विळक्षण तपा पावोनि चित्तीं भया, 
डी तैं युवती सुरेंद्र मनिला रंभादि मोहावया, 
डोळे घालिति, मंद हास्य करिती, त्या मेखला दा्विति, 
त्यांचे आंगिकभाव हे न अगदीं याच्या पुढें चालती. ४२९ 
, (शि. रुद्राक्षांची शोशते ज्यास माला, ज्याच्या योगे खाजवी तो उ॒गाठा, 
! जेणें छेदी दर्श, ऐसा ययाचा, देखें सीते, ऊजवा' हस्त साचा; 
1] 


त्या हस्ताने एकल्याने मुनी तो, आतां माझ्या सत्कतीला करीतो; 
डावा बाहू ऊध्वे ज्याचा सदाही, काष्ठारसाजाहळा,त्यास पाही.४३ 
[शा.वि.] हा मानी हानी मम प्रणातिळा अत्य[दरं ध्यावया, 
किचिन्मस्तक डोलवूनि करुनी प्र्त्यीक्तिची सैत्क्रिया 
गेळें जें निघुनी विमात मधुनी व्योमांत एकीकडे, 
- तेव्हां लावि मुनी पुनश्च अपुल्या दृष्टीस सूयोकडे. . ४४ 
आहे हा शरभंगनाम मुनिचा संशुद्ध गरे आश्रम, 
जेथें दीन जनास सौख्य मिळते अद्यापि सवोत्तम; 
ज्याने अध्वरि फार होम करुनी अय्नीस संतापले, 
शेखी आत्मतनूसही शुचिमनं अभीमधे होमिलें ४५ , . 
१ मृदैगादिक, २ सुतीक्ष्ण नांवाचा, १ इंद्र ( घाडी ), ४ (त्या क्षीला मोहावया 
असा अन्वय ), ५ हावभाव, ६ प्रतुत्तराची, ७ सत्कार, < अंती ह 


शट . , रघुवंश. 


पांथांच्या बहुला अ्रमास हरिती देवोनियां सावली, 
झु्वाधा हरिताति तैंवि विपुलीं ने आपुल्या सत्फली; 
वृक्षांच्या असल्या गणां अतिथिचा सोंपून पूजाविधी, 
सत्पुत्रास पिता तसा, त्यजि निजा देहा तपांचा निधी, ४१ 
[भम.] दरीरूप ज्याचें असे तोड थोर, निघे सर्वदा ज्यांतुनी शब्द घोर, 
अस्ते शुंगळेझो महा मेवैराजी, जणू टक्करा मारितां. पंक, योजी; 
असे माखला, या अशाचित्रकूंटा, सखे देख तूं जो असे उंच मोठा; 
दैपारवेंबहू साम्य साने यया जी,निघेना यया सोडुनी दाष्टिमाझी. ४७ 


क 


[झा.वि.] वाहे निर्मळ आणि सुस्थिर बहू पाणी जयेचें असे, 
एथोनि बहुदूर यास्तव लघू तो ओघ जीचा दिसे; 
आहि ही तटिनी* समीप गिरिच्या मंदाकिनीनामिका, 


मोत्यांचा जणं हार हा एथिविच्या कंठांत शोभे निका. ४८ 


व 


एथे हा गिरिच्या शिरीं जिवलगे, देखें तमालद्रुम, 

यांचा पक्कव घेतला खुडुनि मी ज्या गंध ये उत्तम; 

हे वैदोहे, तई॑ मनोहर असा कानावरी खांविळा, 

ईपेत्पांडु यवांकुरापरि तुझ्या वक्री बहू शोभला. ४९ 
शिक्षेवांचुनि शांत जंतु असती जेथें स्वतां सत्तम, 
पुष्पावांचुनि पांदेपांस नियम येती फळें उत्तम; 

ऐेशा चित्तचमत्कतीस करितो नथील सीते, क्रम, 

तो हा साधन सत्तपास वनिते, उद्दाम अत्र्याप्रम, ५० 


२०३ र 232 
रक मेट 2९ 3०0. नेर 


4). १ नं त्मा जा 

६, २-० ७.३. ००. 

>. --न्न्या र 
निंडकर्य:- या 


२414442 3४०५ 


--५५ रणा वधा रप यण टायटन शीर... १.० ७०७५९५०४१० ० काण कवडा मड 
"२ 
-- "पेव्यमप्टा- 


हट तेय डॉच 


ल > म्क र ली ऱ जवी. "१२०९-१५-५७ --- डु. 
- _ >८५-५४४-८/४५-----: -* तल त या क चा की - ८ - "0 
कि 1) 


ऱ न कि 2. 
म का ला क 6 न्याया काडा अया 


त्र 
व 


: "६४५- ३०-- 
र सची 
-“.1.- > >>> 5 
ळय वा य ही. 


विट. म्य पे... 


१ पिता जसा सतपुत्राला सोंपितो, २ शिखराला लागलेळी, ५ मेधपेक्ती. ४ या 
परवेतजुंगाळा ( पँक झ० चिखळ माखला जणू ), ५ हा चित्रकूट परवेत यावर 
रामचंद्र वनवासारंभी राहिले होते. हा प्रयागाच्या जवळच आहे. ६ दरषभाचें, 

: . ७ नंदी, ८ ही नदी चित्नकूटाजवळ आहे. « किंचित्‌ पांढरे यवांकुर, १० झाडांस. 
११ अनीचा आश्रम, 


८. - _- 7 0८ क 
२०७. ८-० -७-४३ ० 


लय क. ---्द 


“शय्या 
च 


कर १. ण पक: 1: अडक कड मळ ५:25. 5. 70.0... - - - 
पवकळ ळात 29% कि चश विळी जे. 2 ण री अर की मत १०७ यावी जाणला पन्याड डा पडना याम प काडा रर आहत 
क :. .-₹ - अ. च >> *पश-- री आ. न्न 
२. र ड नळ ती > ये. ल ५५0०८६१..००.३-०५३०२ कडवा सड. 
चम 3 यी १५६०-५७-८२ १८५८० स्य 

"४१४. र्ग >. 


टक 


अ 
| 7-2 ८-7- * -00- - 


य्यक णान्ण्स्जा- --र 


व्य न... 


क 
4.६८ या 2-८ 


सर्म १३. कद्र 


*गंगाल्लान तसी पवित्र कुसुम हीं योग्य पूजाक्रमी, 
“हे जाणोनि महासती सुरनदी आणी स्वकीयाश्रमी; 
प्रातः'काळि उठोनियां सुविधिने ह्लानास संसाधिती, 

सप्तर्षी स्वकरें सुवणकमळे तोडोनि आराधिती. ५१ 
ध्याताती हृदयीं परेश विभुळा वीरासनीं बैपुनी, 

| जैसे शोशति योगि अत्रिमुनिच्या शाखीहि तैसे बर्नी; 

| जे वेद्यासाने बसुनी विळसती आरूढ योग्यांपरी, 

एकांती तनुकंपशून्य अगदीं आहेत हे सुंदरी. ५२९ 
पूर्वी श्याम असा प्रसिद्ध एथिवीमाजी तुवां अधिला, 

हस्ता जोडुनियां तरती पतिशुभासाठीं बहु मार्थिळा; 

पाहे तो वट हा महा फलभेरें सर्वागि वेंटाळळा, 
सद्वारुत्मतपद्मरागमणिच्या राशीपरी शोभला, ५३ 
मुक्तायष्टिंच इंद्रनीळमणिनीं शोभे जशी बेढिली, 
किंवा शुभ्र सरोजपॉकि खचिली इंदीर्वेरांनी भली, ५४ 
उ श्वेता हेसतती जप्ती मिसळतां कादंबकांच्या गणी, 

ये वा ळष्णागुरुमिश्र पत्ररचना भूंची दिसे चांदनी; ५५ 
| छायेमाजि दडोनि राहि तम जे तेणें जशी चंद्रिका, 
| रात्ती वेगळि वेगळी बिस्ततसे ती पाहतां नेवि काँ; 
किंवा शारद भेघराजि गानी तीच्या स्वरंभांतुनी, 
। आकाश स्फुट रुष्णवण दिसते जसे ससे, लोचनी. ५६. 
|| किवा शुभ्र विभातिने शिवतनू जी कां दिसते पांढरी, 
। ती ही कष्णभुजंगभूपणगणीं होते जपती साजरी, _ 


| * अथवा ( वरील अर्थाचाच दुसरा छोक )-- 

न सप्त्पी कमळें सुवणघटिते जीच्यांतलीं तोडिती, 
| मालेचेपरि चंद्रहोछरशिरीं जी कां बहू शोभती; न 
" ऐका देवतरंगिणीस अनुसूया एथ विड्यात ती, 
| | साधू खान करोत हीत म्हणुनी ती जाहली आणिती, ५१ १ 


१ वेदीरूप आसनी, ९ चांगले पाचमणी, ३ मोत्यांची छडीच, ४ काळ्या क- 
मळांनीं, ५ ( गंगायमुनामिश्रणाचें हे वणन ५७ वे छोकापर्यंत आहि ). ६ एथवी- 
ची, ७ चंदनाची ( पत्नरचनीा ), 


कल 
रर 
त्र प्र 2०. रीयट टपू 
र लट कहर हक: प वि ह” 
वड्या 1. 


सास 
प ०-१७जकाधका.3. 1110551111 1 न्य्ट 
५५४५-००, ळ्या नक... आ वेडच ऱ् न्न र > रि ऱ न ऱ्ः 2४ मस र क: > कर २-० ०५- ना पूस क आ ह 
क डू नल ऱ ल म्य व्यय मिट छी 2 ४ य दा मज कळक, कट ल 
का कज २६-७५ पम्ण्क धय ---. म र ४ 0: 22 की द प व रि तुच्या 


व्य 


२. नत. व्य अमपयधयाधयात2व2100422. का ज्ञ 


ण्य 
कत ही कलत शन ३ ध टी 
रकमी: विका 4०५०७३ ५. 
व 
८०.७१००---०-.<.. 


र्‍ 

! 

गं 

"त 

री; 

ऱ्् 

र्र 

ही ] 
1 . 
पा ्ी 
8 क 
। र 
नं 
ग ठी ऱ 
४ भ 
रति भं 


क्ण 
कः वळ -- 
ध्या 


न -३ ७, नन 


त्त्ापषषह 1. > 
क 


०८0. ळर. वट 


1 त वी 


--  ड् 
: ०० पपप. 


च न 
“को य. “> -“ > 
-: > 


क 
->-*->-- 


र्य पाप््णणा& की दाव, ट्रक 
टण) णा “पट "7-४ --“।  - -::---.“. --.-----.--4““. ... -- 


चाप न्घ्लु >. जया 
स्या टळक बया 
कसान 
- “27 -- 


झर ३२५०७१० 
ण्य < ५८८ 
पवाड क चा 
यमी टश -म्या -5 


ज्या क शक््येर ; य 
1 भाभा 
र्ड 


दन प्यास 


या 


१ट्र 


१ यमुना, २ गुह हणून एक किरात होता. तो रामाचा फार मित्र असे. त्यानेच . 


रघुवंश. 


तैसा जन्हुसुताभवाह दिसतो गे पांढरा शुभ्र हा, 
त्याला हा यमुनीघ ळष्ण मिळुनि बाहे कसा तो पहा; 


' जी कां सुंदर शुभ्रवणे विठसे गंगा जगत्पावनी, 


कालदी बहु रुण्णवणाहे तसी विख्यात जी कां जनीं, 
त्यांचें भेळन होउनी स्थिति दिसे जी भिन्नाभिन्न स्थळीं, 

ती हे देउनि दाखले विविध गे सुव्यक्त केली भली.. . ५७ 
गंगा सूर्यसुता नद्या उभयतां यांच्या महासंगमी, 

स्ञाना जे करितात ते शुचिमने प्राणाचिया निगेमी; 
जीवात्मेक्यविभावना न करितां मोक्षास जाती त्वरे, 
त्यांचें मागुति या जगांत तनुळां घेवोनि येणे. सरे. . ५८ 
पाहे ही नगरी गुहाख्य अमुचा जो मित्र त्याची, प्रिये, 
एथे मस्तकभूषणा त्यजुनियां बांधी जटा मी स्वये; 

तेव्हां तो सुमती सुमन रडुनी ऐसे मुखे बोलला, 

कीं “गेकेकयकन्यके, अजि तुझा इष्टार्थ आला फला ?/.५९ 
ह्याचें सर मानसाख्य सखये, विख्यात एथ्बीवरी, 

जेथें यक्षवधूगण प्रतिदिनी पॉनीयकेळी करी; 

त्यापासोनि निघे पांवित्र सरयूनामें नदी ही तसी, 
अव्यक्तांतुने बुद्धि जेवि निघते हे सांगताती कपी. ६० 
यज्ञस्तंभ विशाल ह्या सरयुच्या तीरी बहू शोभती, 
साकेताजवळोने निमळ जळे हीची पहा वाहती, 
इक्ष्वाकुशषितिपाळ हे अवभथक्षाना सैवांतीं जळी, 


: पूतात्मे करिती ह्मणेनिच अती संशुदध ती जाहठी. ६१ 


हीच्या उत्तेरकोशळेश पलिनोत्संगीं सुखे खेळळे, 
च्ऊ 2... न टी ५ क र 
त्से पुष्कळ आणि निर्मळ पया माशोनियां पोपतठे; 


"८-८ --“- 5३ 


राम वनवासास जाऊं लागला तेव्हां आपल्या नौकेत बसवून भागीरथीचे पार उतरून 


दिला. 
समाधान वाय्ले, 


रामाचा आदर सत्कार या वेळेस त्यानें फारच केला तेणेकरून रामास फार 
५ यज्ञाच्या अंती. ६ या सरयूच्या . 


३ सरोवर, ४ जलक्रीडा, 


( पुलिनोत्संगीं ), ७ उत्तर कोशल देशचे राजे, ८ वाळवंटरूप मांडीवर, 


गाजली चा क प्याऊ पक ताण 


ह, 5 


नप्लत्पावरत 


कच णा ता प्चा- 5-८ अ 


पनाच पपस्पपचा्य2 कत सा क 


लु ७२ "४ -0 


णय ण नाह 


क 
पन पोचपावती धाश “02 


सर्ग १३. १३ 


या हेतूस्तव वाटते मम मर्नी, की, ही नदी निश्चरथे, 
त्यांची एकचि सवही मिळुनि्यां मावा असे हे भरिये. ६२. 
| मातेच्या परि ही वियुक्तचि असे मान्ये नृपारने धुनी, 
| मी आलों वनवास भोगाने असें ती मानसीं जाणुनी; 
वातं शीत तरंगरूप कर जे त्यांनींच आलिंगिते, 
| 'जाणीं ही मजला, सुंधांशुवदने, ऐसे मठा भासत. ६२ 
संध्या रक्त जशी तशीं अवनिची मोठी उडाली रज, 
त्यांतें पाहुनि, वाटते मम मनी कीं संभ्रम वा युज; 
| नेदिभ्रामि महोत्सव कळविला छृत्तांत. माझा बरा, 
ऐकोनी भरत त्वरं मजकडे येण्या निधाठा खरा |. ६४ 
मारोनी खरदूंपणादि रिपुंला येतां फिरोनी सख, 
रक्षनी तुज लक्ष्मणं मम करीं नेस विळे कीं सुखं 
आळा तातेळता खरी करुनि भी आज्ञा तसी मागुती, 
र ठक्ष्मी रक्षित केछि ती, भरत हा देईल माझ्या हती ! ६५ 
१ मार्गे ठेवुनि सर्व तेन्य अपुल्या अग्नी गुरूळा करी, 
तैसा रड अमौत्यवर्ग अबधा घे जो संव सुंदरी; 
पूजापात्राहि यत्करांत विळपे भो वल्कळ नेपला, 
तो पाहे भरत, परिये, मजकडे पायीच येतो मळा. ६६ 
बापाने दिधली ह्मणोनि कैरगा श्री यास होऊन ही, 
'माझ्यासाठिच भोगिना तरुण ही हे जाणती सवेही 
चोद! वत्सर हा हिच्या सह जणूं हें आतिधारबत, 
* मोठे दुधेट आचरी भरत, हे वाटे मला निश्चित.” ६७ 
१ नदी, २ हें संबोधन. ३ हनुमंताने. ४ खरदूपणादि राक्षसांस मारून परत आलों 
असता लक्ष्मणाने तुझं रक्षण करून तुला माझ्या स्वाधीन केळें तसा सांप्रत हा भरतही 
मी ताताज्ञा संपादन आलों आतां संभाळून 'ठेविळेळी राज्यलक्ष्मीही माझ्या स्वाधीन 
करील, असा अर्थ, ७ बापाने केलेली, ६ प्रधानमंडळी, ७ हस्तगत, ८ तरुण पुमप 
भापली तरुण स्त्री जवळ असतांही तिचा समागम न करितां मनोनिप्रह करून वागतो 
तें आसिधाराग्रत होय. हे तरवारीच्या धारेवर 'चालण्याप्रमाणे परम दुष्कर होय 
म्हणून यास आसिषाराव्रत म्हणतात, 


ईक. (/ 

री 

ध र्‍ र्‍ १८७ रघुवंश, 

| व्र ऐसें बोळुनि रामचंद्र विरंमे तो त॑ विमान स्वर्ये, 
110 | त्याचें जाणुनियां मनोगत तई खाि तभांतोने ये; 
कर ” तेव्हां देखुनि पुण्पकास भरवासंगें अलेल्या प्रजा, 


१ 
च्य 
वा पा 


झाल्या विस्मित आणि तुष्ट मनिची टाकोनि सारी रुंजा.६८ 
सवांच्याहि पुढें बिशाषण असे, त्यानें सर्थे दाविला, 

तैसा जो स्फटिकी मनोज्ञ रचिला त्या दिव्यमार्ग भला; 
सुग्रीव विनय दिल्या निजकरां आलंबुनी तो बळी, 

आराम प्रभु उत्सवें उतरला यानांतुनीं भूतळी. ६९ 
| तेव्हां वंशगुरू वसिष्ठमाने जो त्याला नमूनी अर्धी, 

| स्वीकारी भरते समार्पित अशा अर्ध्यादिकाते-सुधी; 


ऱ्न्डु 


>. नद जटा २4५०० 


७. ७ य. व “न, -. २ र जि व्य हः 
वलख्ऱ्या वि 1 ल ककत द वुटूरचे 
र ् ३ कक धा त. ४८. 21 ५-५. २ 
म्य म मका 


बंधूसाठिंच तातदत्तहि न घे राज्यास ऐशा तया, 


पारंब्या बहु वाढुनी वटतरू ते दीप्ती कां जसे, 
रमश्रू वाढुनियां विरूप दिसती ते डडमंत्री तसे; 
त्यांचे घेडाने तो प्रणाम विभ॒ त्यां पाहे ळपादष्टिने, 
त्यांचें तेवि विचारुनी कुशलही संतोपवी वाणिने, ७१ 
*हा माझ्या व्यसनीं सहाय भरता पुम्नीवनामा हरी, 
तसा हा दुसरा बिभीषण, रणा सवापुढे जो करी;' 
ऐसे सादर रामवाक्‍्य भरते ऐकोनि दोघांजणा, 
तो वंदी प्रथम स्वतां सुविनर्ये टाकोनेयां लक्ष्मणा. ७२ 
तो सोमित़्रिकडे वळे मग, पडे तोही पदी वाचिया, 

' हातानें उठवोनियां भरतही आणलिंगि तेव्हां तया; ' 
घावा इंद्रेजिते कता सुकठिना 'सोमित्रिवक्षःस्थळी, 
आलेल्या खपल्या खुपोनि भरता पौडा बहू जाहली, ७१ 


मॅक] रामाक्षेन मनुजतनुला घेउनी वांनरेश, 


ह िॅब्शस्क्क डा द ेशकसायआआआयजंजयॉ.ोृ... यावी 
क शगखब्ब॒॒॒ अण 


निक ल क या ह. “32012. आहे. >, व्या 
च्च तव म स पिता 


म्क्म वि र 


त धा 
की 
> ्ि 


| 
०००० & र 
च आ ५.७ ०७ फे. 


५ १ विराम पावे. ९ चिंता. ३ ब्रापाने दिलेलेंही (राज्यास), ४ वानर; ५ लक्ष्म- 
ही, ६ भरताच्या. ७ इंद्रजिताने. < केलेल्या ( घायां )* ५ ठक्ष्मणाच्या डर;स्थळी, 
१० मुख्यमुख्य वातर, 


ण य, - 
_ नस्कना पक्क क यपसक र 
स 
2002-00 बट. 2 ह ण्य १ 
व्य 355852000840.29030930320205054524254 2233 


र 
क) 
पू 


क 


आलिंगी भरतास. साश्रु हृदयीं, हुंगी शिरा त्याचिया. ७० 


- पण न पयासदसक् पा. ८ 


त णः य 
वदत्वत्वड पत्ता ०. पनत प्दापतप्का तनत्य कत्दच्का करर _?₹ ८१. 


3 | 1) 


“ण्या पत्नि... “7 


[(शा.वि.] 


सर्ग १३. १८६ 


ज्यांच्या गंडामधाने निघती दानधारा विशेष; ' 
त्या हत्तींच्या त्वरित वरतीं बैसती ते सुखाने, 
आतां आहों गिरिवरि असें मानिती तै मनानें ७४ 


संकल्पें रचिले यथेच्छ रथ जे मायाबलं राक्षसी 

त्यांपेक्षांहि विशेष पुंदर असे जे निर्मिले मानुपी 

ते आणोनि तिथें विशाळ भरते सोत्साह हो त्यां रथा, 
रामाच्या वचने बिभीपणमुख करेव्याद ते बसती ७५ 


[हु.वि.] भरत लक्ष्मण यांसह राम कीं, पुनरपी बसला मरभु पुप्पका, 
बहुत सुंदर आणि सुदीर्ध ज्या, फडफडी असली विळसे ध्वजा 


[शा.वि,] 


[शा.] 


सायंकाळि जयांत बीज चमके ऐशा पथादावरी, 

शोभे संस्थित चंद्रमा बधेगुरू यांहीं जसा अंबरी 

तैसा हा प्रभरामचंद्र अपुल्या बंधुंसवे पुष्पकी, 

उत्साह स्थित देखती सकल ही त्यात प्रजा कोतुकी, ७६ 


क्षोणीला प्रलयोदकांताने जसा वाराहैरूपी हरी 

कांतीला विधःच्या शौरत घनगणा सारानि जेवी दुरी 

रामे रावणसंकटांतुनि तरस उद्घारिळे जीस ती, 

वंदीली भरते प्रसन्नह्ृदया यानस्थ सीता संती ७७. 
वंदी रावण मस्तके तरि तया धि!कारिजे ह त्त, 

ज्याचे यास्तव वंद्य ते पद्‌ असे वेदेहिचे निश्चित; 

तेशा अग्रज बेधुसाठिच जटा ज्याच्या वरी शोभती, 
कैकेयासुंतशीषे यापरि ह्मणानी पूत ज्या मानिती 

1 दोहोंचा वंदनी योग झाला, पाहोनी त्या वाटले त जनाला; 


एकेठायी होउनी थेच रीती, अन्योन्याही शुद्ध जाणी करीती ७८ 


' [शा.वि.] 


ग्री चालति लोक, पुष्पक तयां मार्गे हळू चाललें, 
ऐसें थेउनि अर्धकोस नगरोद्यानीं उभे राहिलें 


कक टश कक कणा 


१ बिभीपणादिक, २ राक्षस, ३ मेघावर, ४ बुष व गुरु या ग्रहांनीं युक्त, ५ वराह 
अवतार धारण करणारा विष्णू. ६ शरत्काळ (कर्ता), ७ मेघसमुदायास (दूर सारुनि) 
दमरताचें मस्तक, पवित्र. १० भरतशीर्पा, ११ सीतापराद आणि भरतमस्तक यांचा 


२ 


१६ रघुवंश. 


श्रे पटमंदिरे रचियलीं होती जिथे ते महा, | 
तेथे जाउनि मंडळीसह सुखें राही म्रभू राम हा. . ७९ 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पार्वती, 
गांध ब्यंबक हे, गणेश अभिधा, लेळे उपाख्याहि ती, 
त्यानें जे रघुवंश काव्य रचिले मोठया भ्रर्मे प्राकृती 
त्याचा सगे असा त्रयोदशहि हा देखा तुती संप्ती. ॥ १॥ 
यया पकारे श्रीकालिदासकृत रघुबशनामक महाकाव्याच्या गणे- 
दाशाखत्री लेले न्यंबककरकृत पाकृतपद्यात्मक भापांतरांतील हा 
रामचंद्रअयोध्यागमननाभक तरयोदश सर्ग समाप्त झाला असे. 


- 55७..४.2०. ७० आये ४.५२ रि ६-३. ८ 10 दान वा 
>ध.2८०2 > चि सर्च यन्य पाप्या पास ज 
2७ गत पाण सश येम्या रब्लापन परावा कयहच्यधवणयलट मि 
श्म्मस्समनरास&राा्याज्या क डर 2 क 
न रॅ 3... कच 


५. 


१ | 
“दभ 
॥॥ 1” » 
“४ | धट 
) '॥ | 
"शि। 
र! व 
0847 
वृ 
|) शि | 
| 1 
'* 
| 
भा 
ो 
पि री | 
र 
"7 '$0 
रो १ 
तिज! 
॥४ (७५ 


सर्ग चवदावा. 
ज्ञोक, 
[शा.वि.] साकेतोपैवनोंत लक्ष्मण तप्ता श्रोराम दोघेजण, 
पाहाती जननीस, होय तंव ते उड्िम त्यांचें मन; 
कांकीं, भरढवियोग होउनि बहुक्वशात झाल्या तशा, 
होतां ओश्रयरक्ष भम्न सुकती उद्यानवछी जशा. १ 
ज्यांनी शत्चस जिकिळे भनबळं भ विक्रम शोभले, 
.दोघांनींहि तिहीं क्रमे निजानिजे मातेमती वंदिले; 
तेव्हां अश्नुमळें दिले न नयनां मातांचिया चांगले, 
त्यांच्या स्पर्शसुखोचि त्या वळखिती कीं पूत्र हे आपळे. २९ 


भै 
हौ ! 
१ | 
॥ क, 
ग ] 
शे 

ी भं 
| 

1; 
। 


क कव कार दन 


-शीताद्रिस्थित निजरोदक अर्से दि शीतता त्याजळा. ३ 


१४०४५५४४५0 ॥७००॥-५//५५१ १ हलत लकक० ००५ 


१ अयोध्येजवळील बागांत, २ आश्रयभूत झाड. ३ पुन्नांच्या, ४ त्या माता. 


"५ शोकानें उत्पन्न झालेलें ( जळ ). ६ भागीरथी, ७ हिमाल्यांतील झ्यांचे 
आ्राणी, ८ देते, । 


«७ -“ ०८५९ 


-6-2 त -चा शध एका १. एत. के पध शादी काश पी एकक्शशाचीण शाली कका काचा शोकध पल्स 


७0 ४४४५ टप पशप्धट 000 


-. ग्वा 


नगदी. 7. 


० का ेहेहबडधवि्बाबकवशााााजाााव्लबडे,* अ. क्ीमा 


सर्ग ११. १८७ 
पुत्रांगी त्रण राक्षसास्रळत ते ओलेच पाहूनियां, 
मातांच्या हृदयांत फारचि तई उत्पन्न झाठी दया; 
जो कां लाव़रवधूस वीरजननी हा शब्द मोठा मिय, 
युद्धक्केश मनांत येउनि तयां तोही गमे अप्रिय. ४ 
५ भैटकेशकरी कुलशषण असी मी सासुबाई सुन, 
सीतानौमक तूमच्या करितसे पादांबुजा वंदन; 
ऐसे बोळुनि जानकी सुविनरये सख्या व सावत्र यां, 
साम्ये दोनहि सासवांस करिती झाळी प्रणामक्रिया. ५ 
“: आतां ऊठ, मुठी ! तुझ्याच पुळतें हे बंधु दोघेजण 
*मोठा दुस्तर दुःखसिंधु तरठे यामाजि संबेह न !' 
ऐसे भाषण गोड आणिक खरें सीतेम्रती तेधवा, 
प्रेमाद्र॑ हृद्य सुयक्त करिती दोघी ति'च्या सासवा. न 
रामाचे अश्निपेककार्थ जॅननीसानंदनेत्रांबुनी, 
केळें चाळु, पुढें महोत्सवभरें दद्वाप्त सन्मंत्रिनी 
न सोन्याचे घट शकडो करयुगीं घेवोनि ती्थाचिया 
तोयानें तव शेवटास विधिने नेळें प्रमोद तेया. 
तीर्थे सिंधु नद्या सरं अप्तति जीं जावोनि तेथें त्वर, 
जीं काँ यांनरराक्षपीं अणियठी ह्पीचिया निभेरे; 
तीं पुण्ये विमळें जळे पडलि तैं रामाचिया मस्तकीं, 
जेपते विध्यशिरोय्रभागि पडिञे कीं स्वच्छ मेघोदकी. ८ 
[उ.जा,] तपस्विवेपं बहु शोभळासे, तो शोभला फाराचे राजंवेप; 
शोभा असी त्यास चढे विशेप,' तीतेंचि आला पुनरुक्त दोष.९ : 
[शा.वि.] मोठा स्पंदन उत्चतध्वज तई होता बहू चांगला, 
त्यामाजी प्रभुरामचंद्र विनय स्वणांसनीं बैसला; 

१ राक्षसांच्या शक्षांनी झालेले, ९ क्षत्रियख्रियांस. ४ वीराची माता. ४ तो 
वीरञञननी हा. शब्द, ७५ भत्याला कर देणारी, ६ बरोबर, ७ मातांच्या आनंदधुक्त 
अधरुनीं ( चाळू केलें ), < म्हातारे आप्त साधु मंत्री यांनीं ( संतोपाने शेवटास नेळे ). 
२ अभिपेककायी, १० वानर आणि राक्षस यानी, ११ विंध्याद्रीवर जसा प्राऊस प- 
डतो तसी, १९ त्या शोभेलाच ( पुनशक्त दोपू आला म्ह० दहिगुणित झाली ). 
१३ ( हें दोन छोकांचे मिळून भाषांतर आहे ), न । 


४-1 


ट्ट ___ रघुवरा. 


शत्रुधचे सहलक्ष्मणें धरिली माथ्यावरी चामर, 
छत्राते धारिळें स्वतांचि भरते सौहीारदयक्तांतरें; 
गंभीरध्वनि दुंदुभिममुख तै वाचे बहू वाजती, 
सेना मंत्रि कपींद्र राक्षस सुहृत्‌ मागेपुढे चाळती, 
ऐसा राधव बंधूयुक्त नगरीमाजी प्रवेशा करी, 
सामादी चवघे उपायचि भले लोकां गमे अंतरी; 

, तेव्हां पौरवधू सुसोधशिखरी हर्ष उभ्या राहती, 
श्रीरामप्रभूच्या शिरीं करयु्गे लाह्या खरं टाकिती; 
मार्गी बांधुनि तोरणे जन सुखे त्या. उत्सवा पाहती, 
झाला ह्षमनास जो नचि असे, त्या पाहतांना मिती. १०.१ 

[उ.जा.] कृष्णागरू जाळिति राजगेहीं, ती धूमलेखा गगनांत जाई . 
तेथें तिळा थोर समीर लागे, तत्काळ ती फांकुनियां दुझागे 
वेणी जशी ती पारिचीच काळी, येवोनि रानांतुनि तेचिकाळी 

रामे स्वहस्ते जणं मुक्त केली, बुद्धी अशी लोकमनांत झाली. १ 

[शा.वि.] आनंदें तंव सासुवा निजकरं जीलागिं शुंगारिती, 
तैसी जी लघुशा रथांत बसली, जी राघवाची सती, 
ती आली समजोनियां झटकरी शरीसादवातायनीं | 
हातां जोडुनियां प्रणाम कारेती त्या नागरी कामिनी. १ 
फांके कांति सदा कधी न बिघडे ऐ१॥ संती अत्रिची, 

, देई ज्या अनुळेपनास, घरि त्या अंगीं पुतता भैमिची; 
त्यायोगे जणुं अभिशुश्ि करुनी जेसी पुन्हा काढिठी 
तैसी दाखवितां पुरीस पतिने ती जांनकी शोशठी. १ 
सौजन्यांबुधि रामचंद्र अपुल्या मित्रास अत्यादरे, 
राहाया सदनें समृड' सुखें विस्तीर्ण देई त्वरे; 
ताताचे मग चित्र मात्र उरले जेथें अशा मंदिरी, ' 


०५५ 0८“. 


१ खेहृयुक्त मनाने, ९ इयत्ता, १ धुराची पंक्ती, ४ वाड्यांच्या खिडक्यांत, ५ १ 
रांतील बायका, ६ ऐशा अनुळेपना, ७ अभ्रिक्रपीची सती म्ह० अनसूया ( तिने ₹ 
तेला अनुलेपन अंगास लावण्यास दिलें होतें त्यायोगें तिची अंगकांति फार शो) 

* होती ), ८ अनुलेपनात, « भूमीची सुता ( सीता ), 


१ 
॥ 
| 
ग. 
र 


सर्ग १४७. १८९ 


8. तो डोळ्यांतुनि अश्रु गाळित बहुश प्रवेशा करी. १६ 
[शिन ': प्रतिज्ञा ताताची अनानि, अवघी पार.पडली, 
हझणोनीयां अंतीं सुगतिहि तयाळागि घडली 
पहातां हे सारं तवाचि सुळतं अंभ घडले !' 
असें कैकेयोठा कर जुळुने रामे विनाविळे, 
[उ.जा.] अशा प्रकारें रघुनायकानं, जावोनि  सौथी परमादराने; 
सात्वोनियां केकयकन्यकेळा, संकोच चित्तांतिळ दूर केला. १६ 
[शा.वि.] जी जी वस्तु जया अपेक्षित असे ती ती तया चांगली, 
व्हावी प्राप्त सुशीप्र, राघव अशी ठेवी व्यवस्था भली; 
हु सुग्रीव बिभीपणादि अवघे पाहोनियां पाहुणे,. 
होती विस्मित फार; त्यांस अणुह्दी तेथे पडेना उरणे. १७ 
रामाच्या अभिनेदना्थ मुनि ने आले, तयांपासुनी, 
तो जन्मादिक सव ढत्त रिपुचे साद्यंत घे ऐकुनी; 
् * त्याच्या विक्रमवणनावरुानिथां ज्याने तया जिंकिले, 
त्याचें अद्भुत वीर्य सूचित कथेमाजी स्वयें जाहळे,,  . (८ 
| पूजा घेडाने तापसेंद्र सकल'स्वस्थानि गेल्यावरी, 
जाई पॅक्ष सुखांत तो न कळला ज्यांना मनोभ्यंतरी; 
भूपा देववि जानकी करि तयां देई निरोपा ळती, 
गेळे ते कपिराक्षसेंद्र अवघे तुष्ट स्वदेशाप्रती. १९ 
इच्छेला अनुलभुनि गति सदा ज्या ठेयोमयाना असे, 
त्याला रावणजीवितातह पुरी नेळें निनेच्छावशे; 
यक्षेशोहहनाथे मागुति तया आज्ञापिळे राघव, 


माण ल कै 


२ णा! ऑफकसश्श्श्णि 


१ हे संगोधन, ९ वाढ्यांत, ३ समाधान करून, ४ पेधरा दिवस ( पंधरवडा ). 

५ सत्कार. ६ सुग्रीव ब विभीपण, ७ पुष्पक विमान हें कुषेराचें होतें तें रावणाने त्या- 

जपासून जिंकून लेकेंत आणिळे होते. रावण मारल्यावर सीतेसहवतेमान राम त्यांतच 

- बसून परत अयोध्येप्रत आळा, त्या विमानांत बसलें असतां भिकडे जाण्याची इच्छा 

करावी तिकडे त्यानें जावें असा त्यांत गुण होता. मोठी तपश्चर्या करून कुवेराने हे 

'संपॉदिळें होते. राम अयोध्येस आल्यावर त्याने त्यास कुबराकडे परत जाण्याची 
आज्ञा केली, «५ कुषेरास वाहण्यास, 


१९० रघुवंश. 


स्वर्गाळंळतिभूत, पुष्पक हि त॑ जाया निघाले सवे. २९० 
[शा.] ताताजञेने भोसुनी वन्यवास, राज्यश्रीही पावळा तो अशेप; 
घर्मी अर्थी आणि कामीहि तेवी, तुल्या टत्ती बंधुवर्गी हि ठेवी.२१ 
[शा.वि.] सर्वाही जननीवरी रघुपती प्रीती करी सारिखी, 
सत्कारा करुनी संमानाचे सदा राखी तयांना सुखी 
साही स्वीयमुसी पयोधैरभवा क्षीरों पिवानी 'गुहे, 
कीजे ज्यापरि ळत्तिकां सकळिकां संतुष्ट तेसैचि हं. १२९ 


होता फार उदार यास्तव बहू संपन्न झाल्या प्रज्ञा, 
विधाते ननिरसी हमणानि करिती यज्ञादि कर्मा निञा; 
' न्यायें वागावेतो सदैव ह्मणुनी वाटे तयांना पिता, 
शोका दूर करी, ह्मणोनि पुतसा तो भासला तत्वतां. ९१ 


तेव्हां राघव राज्यकार्य अवघं कालीं स्वये पाहुनी, 

होई तो रममाण भूमितनयेळागीं सवे घेउनी 

लक्ष्मीभोग करावया माने बहू उत्कंठ झाली असे,' 

ती सीताळति घेउनी अवतेरे लोकांस भासे असे. २९९४ 


जेथे ते वनवास डच लिहिले मितीवरी सुस्थित, 

त्या गेहीं हृदयोनुकूळ विपया सेवोनियां संतत 

सीता आणिक राम या उभयतां ती वन्य.इ'खास्थिती, 
चित्ती आठउनी सुखावह बहू झाली तयां संभ्रती. ९५ 


झालीं स्निग्ध विठोचनें, बहु त्ते धोवल्य गाळा अळें 


थल एण000मर्‍मयमलपहणणणणत पणशीकर शतका णककसककाचाणणार कैलाश ००००००००००-०००-0-20000... ळा 


वेगे, २ आपुल्या साहाही मुखांनी. ३ स्तनांतील, ४ दग्धा, ५ पडाननानें 
६ शिवाचे वीर्य अभीने घारण केलें. ते सहन होईना म्णून त्याने ते घह्मदेमा- 
च्या सांगीवरून गंगेला दिलें, गंगेने कांहीं दिवत उदरांत धारण करून तो गर्भ 
शरवण या नांवाच्या वनांत टाकिलो. तो कृत्तिकांनीं घेतला, त्या साहाजणी होत्या 
म्हणून त्या गभास साहा मुखे होऊन त्या साहाही कृत्तिकांचे स्तनपान एकदम केलें 
अर्शी त्याला साहा. मुखे झालीं म्हणून त्याचें नांव पण्मुख पडलें, कृत्तिकांनी' वाढविले 
म्हणून कातिकेय, व शुहदेंत राही म्हणून गुह, व गंगेच्या उदरीं होता म्हणून गांगेय, 
अमोनें धारण केला म्हणून अभिभ, देवांचा सेनापति झाला म्हणून सेनानी, अशा 
प्रकारचा अनेक नाव त्यास पडलीं, ७ लोकसमुदाय, द यथाकालीं,  पांढरेपणा 


शे ८४ र-आा्या क नम ७० 


णा म्न्क्क्य्सान्स्क-्यन्ययाभन्या्व्न्व्यन्न्या व अआावावकवववष ॉहेप्स्यस्व्ष््याव. 
टि अ. ल ०-2 4 ७02 कमन स्य त्र क. 2-0 2-2. > ल 
याय ल ् 
त्याव डा प कक 7/:-5>..-->>“ >“. क्य दी - ६-६ 


ब्र 
न््म्क्स-ं 
मकनककण्क अद. अ. 


लज 2-- - _ ८--2 ७-०. या 


६-६ व न्य 
लश 
न. -“८-ज न 


नि 


सर्ग १४ १९९६ 


ऐसे शमिसुतेस लक्षण तया सुस्पष्ट तैं जाहलें; 
तेणें ती, “ मज होति दोहद बरें ! गर्भार मी हो खरी, 
हे शब्दाविण सूचवूनि पतिजा संतुष्ट सीता करी र्ष 


(शे 


झाली फार कशा विदेहतनया.त्या गर्भयोगामुळें, 
ते वक्षोजेयुगाम्रभागि सुभर्गी रुष्णत्व ये आगळे 
होती ठज्जित ती, तथापि तिजळा घेवोनि अंकीं पुसे, 
एकांती रघुनाथ, “कायं सखये चित्तांत इच्छा अप्ते ? २७ 
* जेथे पक्षि व भिक्ष्‌ यांजकरितां नीवारधान्यें मुनी, 
जीं कां ठेविति, त्यांस हिसत पशुही ते चाविती थेउनी 
जेथें राहूति मैत्रिणी क्रषिपुता, भूमीहि दैर्भान्विता, 
ऐशीं शांत तपोवन विठसती गंगातटी तत्वतां 
[.उ.जा.]तपोवना त्याचि पुनश्च जावें, असे मना वाटतंस स्वभावें 
ऐशापरी ते जनकात्मना ते, सांगे तया पंक्तिरथात्मजाते. ९८ 
[शा.वि.], *संपादीन तुझे अभीप्सित,' असें सोतमती बोलुनी, 
तत्काळोचित भृत्यवर्ग अपुल्या संगें प्रभू घेउनी 
त अत्यन्त सोधभागि चढुनी तेथूनि स्रीतापती, 
पाहे छाउनि सूक्ष्म दष्टि अपुली सानंद पोरस्थिती. ९९ 
[ल.], मोठाल्या राजमार्गी बहुविध बसलीं, ते समळे दुकाने, 
वस्तूर्नी थोर नौका सरयुंत भरल्या 'चाळताती जवान, 
बागामरध्ये विलासी जन करिते तंड क्रीडना हपयोगे, 
ऐसी ती पत्तनाची स्थिति तव विभुच्या मानसा गोड ठागे.९० 
[शा.वि.] वक्तष्यांमाजि वरिष्ट आणि समरी ज्याणे रिपू जिंकिले 
नींगेशापरि ळ॑बमान सुभुजहंडपभ शोभळे, 


गक. “भमिन काच आध आळच्यामह“ळाळाभ७:9 08-92 “6908व्याळ क्य 


1] 


द 2यळाभआळ,,जाळा 9 45.आाडानी आळा की काकाजी जामायोभहया १०5 कळोकणहाणाकळ' 


१ सीतेस. ९त्या चिन्हांच्या योगानें ( ती (सीता) मळा डोहळे होतात मी गभिणी 
आहे हें शब्दानें न बोलतां पतिला सूचवून संतु करी असा अन्वय ), ९ बोलल्या- 
वांचून सूचवी म्हणजे ने ल्रिंग्धता व मुखधावल्य हें लक्षण पाहूनच रामाला ही गर्भिणी 
आहे असें समजून संतोष झाला असा भावार्थ, ४ सीता, ५ स्तनांच्या मुखांत, ६ राम. 
७ क्रपिधार्न्ये, द घातुक, ७ दभेयुक्त. १० सीता, ११ रामाते (सांगे स्वनाथा रघुना- 
यकातें ) असें पाठांतर, १९ वाड्याच्या उंच भागावर, १४ शहरांतील लोकांची 
स्थिती, १४ सपेराजाप्रप्रमाणें, ' 


व य य 


च 


कणा मरदी- 


प्रि 
गी री 
1, .* 
"प! 
शॉ 
र ही 
टील 1! 1, 
४१. ॥ 
रि ्ं 
| | 
री | 
/ 1 
रि 
७ ॥ , 
भः री 
१ 
४.), 
ग १ 
र्ण; 
पाक, 
रन 
डि 
ी 
ह 4: 
> ह ४] 
ी 
ग 
। 


| र र्व | 


७८. ५७५, ६... “धक 430." 
0-2-औ>-.य. गवळ :.....:८6*:-4: 32.“ 
आ क्र व 
- 
टा ल्क 
ऱ ळे त्य 1. 


कळ कटी, 
वध. 'नण्ड 
८. 


नवता मति कबलेनकन्ा ला. महा वज 
प्यास पस प्न कि 
८ जवा ५: कुळ. आणो च्या दट 6-८ -' 


2130 -_____मयचक यी टी 
० ल्या 
त्य: 7.7 ..-- 


अ ळा कन ना 
बा 024०००३८७० 3123-22 133 यो > वय 
य द २५८ >: खट 
या. 
ळा 
रणे न्य 
पद 


१९९ 


[श्रि.] 


[शि.वि.] 


रधुबंश. 


ज्याचें पूत चरित्र, तो रघुपती भद्वोख्यदूता पुसे, 

कीं “सांगे नगरीतले जन मला हे मा्तिती रे कसेः' १९ 
रामाच्या बहु आअहास बघुनी, तो भद्रनामा चर 

सांगे, श्रीरघुनायकास नगरीडत्तांत तै सादर; 

कीं ' रक्षे'पतिसक्पेस्थित असी खी आणिली ही ग्रही,' 
यावांचोनि समग्र त्य तुमर्चे वाखाणिती सर्वही. १२९ 
कलत्राच्या दोषास्तव सकल निदेस कारिती, 

अशी वाता नेव्हां. प्रवण करे राजा रघुपती, 

पुतप्ता लोहाचा ढढघनवशे गोलक जसा, 

तसं त्याचे झाळें हृदय शतधा भम सहसा. ३३ 
' उपेक्षावे लज्जा त्यजञनि जननिदेसचि अतां,' 

त्यजावी वा भार्या वाने अगदि निदोप असतां ! 

अशा, चिततेमाजी रघुपतिमनाची स्थिति तसी, 

जहाली हिंदोळ्यावरि बसुनि होते चळ जसी. ३४ 
ळोकांचा .अपवाद दूर करण्या नाहीं उपायांतर, 

भाया त्यागचि तो सुनिश्चित करी तै जानकीचा वर! 

ज्यांना स्वीर्यतनूहुनीहि गमते की्तीच मोठी असी, 

ऐशा कीर्तिधेनां उदार पुरुपां भार्याकथा कायशी. . १६ 
एकांती मग राधवें स्वभवनीं बंधूंस बोळाविठे, 

म्ठाना तह्ठदना विळोकुंनि मनीं खेंदासं जे पावले; 

गिंदा जी नगरीत लोक कारिती ती त्यांस सांगोनियां 
श्रीराम प्रभू खिन्न होउनि तई हेंवाक्य बोळे तयां. ३१६ 
“ ज्याचें मूळ रहस्लरश्मि असला राजर्पिचा वंश हा, 

शैुद्का ही मजपासुनी अतिशय दोपी जहाला पहा ! 
मेघापासुनि येतसे सनळ जो वायू तें दर्पणा, 

माहिन्य स्फुट "ये, अतां मम तशी ही गोष्ट झ्ञाठी हणा. १७ 


२000000४00 00070 0000200 एकक क चो वाळा -सतहडयहीणाीर क केणी का टम मामला. य. खिय ठद याजी सा दी दाला वीय पाकी चाया क एकक ककल “७ ७७ कीक ७७ ८-० 0१७०७७९१४५ ल्क 


- १ ( वूताचें नांव भद्र होतें), ९ रावणाच्या घरां राहिलेली, ३ शंभर तुकडे 


झाले, ४ आपल्या देहाहून, ५ कोरती हच ज्यांचे धच अशा, ६ सूर्य, जमी स्वर्ता 
शुद्ध भपूनही माझ्या योगानें सूर्यवंश दोपी दणजे कलंकयुक्त झाला, ८ येतें. 


4 “८ कतर न कप्पा 


स्‌गे १५. १९३ 


(कज 


तेळाचा अतिसूक्ष्म बिद्‌ उदकीं विस्तीण होतो जसा, 
भात्यानों, पसरे दिनानुदिन हा आक्षेप लोकी तसा; 
आलठानाभिध खांब राजप्रदनीं सोपे न देतावला, 
तेसा हा अपवाद आज पाहिला सोपे न जाणा मळा, ३८ 
ताकाचा जरि ळाभ सन्निध दिसे, तत्रापि ही जानकी 
टाकोता अपवाद दूर करण्यासाठी अतां मी निकी; 
मर्भी रत्मसमुच्चय स्थित असते जीच्या असी चांगली, 
ताताच्या वचनावरोनि एथिवी पूर्वी जसी टांकिळी. १३९ 
सीता शुक हणोनि निश्चय जरी माझा अपे जाहला, 
तत्रापी अपवाद हाचि बलवान्‌ तो मान्य आहे मला; 
आहे वास्तव चंद्र निमळ परी त्याच्यावरी सावली 
भूमीची असुनी कलंक हाणनी लोकी खरी मानतिळी. ४० 
ही राक्षस मारिळे सकळ ही दावोनि मी विक्रम, 
तेणे वैरविशुझ्धि होय हणुनी न व्यर्थ माझे श्रम; 
पुच्छीं पाय पडे तड उलटुनी पायां अही झोंजतो, 
सांगा क्रोधभरेंचि ते करितसे, वा, रक्तपानार्थ तो! ४१९ 
[ज्र.] टाकावी जानकी, हा नियम ढढाचे म्यां धारिठासे मनाने, 
याला येऊं नका हो किमापिहि अडवे बांधवांनो दयेने; 
जावोनी शल्य माझे बहुत दिवस मी वांचिने वासना जी, 
ऐसी चित्तांत आहे खरि जरि तुमच्या, ही करा गोष्ट माझी. ४२९ 
्ा.वि.].  सीतिच्या विपी प्रसिद्ध विभचा अत्यंत उंभ्राम्रह 
पाहोनी, तहजांस त्या सर्काळकां झाला जरी दुःसह, 
तत्रापि प्रभूच्या पुढं न शकला बोलावया एकही, 
गी “सीतेस वनांत टाक, अथवा निभ्रांत ठेवी गरही.'। ४३ 
बोले सत्य तसाचि गीतेयश जो तो रामचंद्र स्वये, 
आहे ढक्ष्मण का्यकारि बरवा जाणोनि ह निश्रथे: 
बेंधपासनियां तयासचि तई नेवोनि एकीकडे, 


००रभ्थार यया पप्य्वाााटतीटा सट 
करण्य 


2-८40-- आटू ७.५५. ६-० 


, 


तक सकजनातमादतवलाहचा कका ल कय वहन. 
मेकरजडी&तआलड 5.6 नान्या »-ओलतत हाह 03पण्की मक ति > तनोवमिश शध विर पच ही यी तित-कअतुलळवकड मकन बल अमक अ लर्न एकवट वय बडे जलमला टन 


१ अपवाद, २ आलान या नांवाचा, ९ इत्तीला, ४ तोकाचा म्हणजे अपत्याचा. 
/ , ७ कूर आग्रह, ६ बंधूंस, ७ गाईले आहे यश ज्ञाचें. 
२५ 


ळा: शनक काहा: कळा. 4 न, & क कती न सुमन ममुळान हाक माळ अह जा माना लर कमल नन, अक म्ह 17 तनजचया, तमी कजा 


द 2५ प्ली ऱ् प री 
आ न अ “क 2०२. आ कक. कने > 
मम क सकतयतकपवाऱयातॅनककनंयमाशीत पवार ानयावरयवाठायकलतवाऱाजताक अवा तयडन सका डलवलवयमताचयऱ्कालाककताेज केश नन्यामन्यामलाबपतवनम्कळालमनकनमनकन्याममानककमयकववायकनाकनवनयवकयाकातनयाककतयाव-न्हवलनवकशत केत 
ऑड (4072िअककय टन शकती रकमाय ऱ ला ४ टा टा टर कय. ह 3 ३-5) 


ऱ्य ऱ् 
क 
रं ० मत ळकवा... वा तह) 


१९४. रघुवंश, 


“वत्सा, ऐक," ह्णोनि राघव तया सांगे असे रोकडे,४४ 


“'तूझी शावजई हिणे कळविलें स्वीया मिया दोहदा, 
कीं गंगोपवर्नीच वास बरवा वाटे असावा सदा; 
तस्मात दोहदहेतुने निजरथीं घालोनियां तत्वतां, 
श्रीवाल्मीकिवनांत नेउनि तिला सोडून द्यावें खतां. !? 
बेंधूच्या वघना तशा परिसुनी, पूर्वी अरांतीपरी 

केला घावचि भागेबें पितृवरचें तत्काळ मातेवरी; 
गुर्वझिविषयीं विचार करणें नाहींच ऐसी प्रथा, 

आहे ती अनुलभ्षुनी रघुबरें स्वीकारिळें त्या पथा. 
इष्टाथश्रवणें तिचें मन बहू संतुष्ट कीं जाहले, 

वाजी चार हुशार निभेय असे पाहोनि ज्या जुंपिले, 
सारथ्यास सुमंत्र फार चतुर प्रख्यात तो नेमिला, 
ऐशा थोर रथीं तिला बसवुनी सोमित्रि ते चालिला. 
सौतेने अटविप्रदेश रुचिर प्रत्यक्ष जै पाहिले, 

ते “माझा पति मत्मियास करितो ” ऐसे तिळा वाटले; 
भर्ता संप्रति कल्पछक्षसमता टाकोनि खळ च्छदा 
टक्षाची समता धरी, न समजे हे जानकीला तदा. 
'आतां दु्ळभद्शन प्रियिपती झाला असे ज्याजला, 

तो तै जानकिचा संवेग उजवा डोळा लवू लागला; 

जे कां लक्ष्मण गुप्त ठेवि हृदयीं सांगे न मार्गा तिळा, 
ते भावी गुरु दुःख नेत्रांचे तिचा हा सांगता जाहला, 
ऐशा दुःशकुना विदेहतनया कष्टप्रदा देखुनी, 

झाली स्छानमुखांबुजा तंव बहू. मोठी व्यथा पावुनी; 
* देवा, मत्पति सर्वदा सुखि असो सद्दंधुवगीसह ! '' 
प्रार्थी हेचि पुनःपुन्हा निजमनीं भत्यांपत सोर्यावह. 


४५ 


9 


४७ 


४८ .: 


४९ 


५० 


[शा.] ज्येष्ठाज्ञेने लक्ष्मर्णे जानकीळा, गंगातीरीं सोडितांना तयाला; 
“बापा, आहे कम हे दृष्ट भारी, गंगा ऐप वीचिंहस्ते निवारी !५ ! 


र गॅऑऑऑर्ऑ्ऑॅशंऑऑऑऑऑऑॅशश्रवश॒॒ाआययााखाआआ बू ्विियाााळाानममडामळशावायाडडड कम मापन 


१ वैऱ्याप्रमार्णे, २ वनप्रदेश, ३ खहइच्छद या नांवाच्या, ४ प्रियाती ज्याला 'दुलेम- 


'दृशन झाला तो ( डोळा ) असा अन्वय. 


| सर्ग १४. १९५६ 


[शा.वि] सूत आकळुनी हयांस पुठिनीं केळं उभे स्यंदना, 

तेव्हां त्यांतुनि खालती उतरली श्रीरामचंद्रांगना; 
आणी नाव किरात जीत बसुनी तीच्या सवे तो निर्ने- 

* संघा आणिक जान्हवी तरुनियां गेला तुंमित्रामज. ५९ 
आला दाटुनि कंठ फार न निघे कांहींच तोडांतुनी, 
तत्रापी अवरोनि ते वदतसे शब्दा बळे योजुनी; 
अशम्याते घन थोर वपत असे उत्पातकाळी तसा, 
जोरानें धँडकावि एकदम तो सेंदेश ते वजा. ५३ 
जी स्वीयाझिभवानिळें बहुजवें अत्यंत संताडिली, 
तेव्हां भूपणरू'प दिव्य कुसुम जीचीं गळू लागली; 
ती सीता अतिदुःसिता पडतसे तत्काळ भूमीवरी, 
रम्या कुंदूलता निचेष्ट पडते. गैसी बनाभ्यंतरीं ५४ 


। *। ज्याचें रत्त पवित्र, भास्करमहावंशांत जो जन्मला, 
तो मानी पति हेतुवांचनिं सये टाकील कैसा तुला!!! 
ऐसा संशय घेउनी जणुं तिची माता स्वतां मेदिनी, 
पोटीं आपुलिया न घे जनकॅनांदेहास ती तत्क्षणी. ५५६ 


जेव्हां मार्हठित ती पडे तंव तिळा पीडा न कांहीं कळे, 

ये शुद्दींवर ती तह मन तिचे तापाप्रती पाबळे, 

केलें सावध लक्ष्मण जरि तिला मोठ्या प्रयासें तरी, 
मुछेहूनिहि ता प्रबोर्धाचि तिळा दुःखास दे अंतरी. ५६ 
कांहीं दोप नसोनि घोर विपिनीं जो कां तिळा पाठवी, 
रेशाही पतिलागि दुष्ट वचने निदी न ती पोथिंवी; 

“ आहे पापिण मीच, यास्तव अशी दुःखें मला पातली, 
वारंवार अशी सती जनकजा निदा करी आपुळी. ९५७ 


बतच-----व:>-</५५ ५५५५-८४-५४ 00४0000000 


१ ( निजसंधा म्हणज प्रतिज्ञा व जान्हवी दोनही तरून गेला अता अन्वय ). 
२ लक्ष्मण, ३ पापाणाते, ४ एकदम धडकावून सांगे, ५ आपुल्या तिरल्काररूप वायूने, 
६ सीतेच्या शरीरास, ७ सीता, ८ जागती, ५ सीता. ह 


१ 
धं 


नड 


२००००४ रटन्ट लाटा टदककलळीणा कटीलाणण - टका 


---- ->-:*-> :* -८%१-- 


१९६ रघुवंश. 


आश्वासोनि सतीस बोधवचने त्या वाश्मीकीच्या ग्रहीं, 
जाण्याचा पथ दावि लक्ष्मण, व तो उक्ती वदे तीस ही; 
“हे देवी, करि गे क्षमा, सकलही आज्ञा प्रभूची असे ! 
मी ती सेवक,'' हें वदोनि चरणीं माथ्यास ठेवीतसे. ५८ 
वैदेही उठवोनि शीघ्र वदली हे वाक्य त्याते तदा, 

:। माळे तुष्ट तुझ्यावरी, बहुत मी वांचोनि पावे मुदा; 
इंद्रापीन उप्र यास्तव जनीं त्याची करीती स्तुती, 
ज्येष्ठाच्या वचनांत वागासे सदा तूंही तसा बा कती. ५९ 
सांगोनी मम सासवांप्रति नमस्कारा यथानुक्रमे, 

विज्ञप्ती' सकळा निवेदित वरी, तूं भक्तिच्या संभ्रर्गे; 

कीं माझ्या उद्रांत गभ तुमच्या झाला सुतापासुनी, 

हे जाणोनि तुझी तया अनुदिनीं कल्याण चिंता मनीं. ६० 
माझे वाचिक हे घैपा कळविजे वत्सा तुवां आदरें, 
अशभ्रीमाजि विशुद्ध होउनि पुन्हा बाहेर आलें बरें ! 

हे पाहोनि समक्षही करिप्ति तूं त्यागास माझ्या स्तां, 


ह-----६:६८-५८५५८-->><<<<*५- ढाचा चाच “आन काळ 


१ वाल्मीकि क्षि हा मुळी आदैबापांनीं वर्नांत टाकलेले बाल होते ते किरातांनीं 
वाढवून मोठें केलें. त्यांतच याचे लभ होऊन संतति झाली त्यांच्या पोपणाथ हा वाटेंत 


ळोकांस लुटून इब्य मिळवी, एके समयीं काणी महर्पास ळुचाडीत असतां “ज्यां क- . 


रितां हें पाप करितोत तो स्त्रीपुजादि परिवार या पापाचा विभागी होण्यास इच्छितो 
करिंत्रा नाहीं " हें पुसण्यास सांगीतल्यावरून त्यानें त्यांस तें पुसतांच “ आम्ही दव्याचे 
विभागो, पापाचे नव्हे ” असें त्यांचे उत्तर ऐकतांच तो पश्चात्ताप पावून त्या मह्षींस 
शरण आल्यावरून त्यानें त्यास ' मरा ? असा राम या पदांची उल्टी अक्षरें सांगून 
जप करायात सांगीतल्याप्रमाणें जप करीत बहुत काळ बसला. तेव्हां त्याच्या आंगावर 
वल्मीक ( वारुळे) वाढली म्हणून त्यास पुढें वाल्मीक असें नांव पडून तो महर्पीमध्यें 
गणला गेला, त्यानंच रामायण म्हणून रामकथेवर काव्य केलें, त्यास वाल्मीकिरामायण 
असें म्हणतात, तो तमसा नदीजवळ आश्रम करून राहिला. त्याचेच आश्रमांत सीता 


प्रसूत होऊन तिला लव व कुश भसे दोन पुञ झाले, त्यांस याने रामायण काव्य 


गावयास शिकविले तेच त्यांनी रामाच्या सर्भेत गाइलें असें म्हणतात, रामायण हें 
आद्य कोव्य आणि त्याचा कर्ता वाल्मीकि क्रषी हा आद्य कवि होय असें म्हटलें 
आहें, २ इंद्राचा धाकटा भाऊ, ( विष्णु ), ३ राज्ञाला ( रामाला ), 


--.र्व् चना 
ऱ् रि 


उन्यआ 
णी 
3 


जालना 
क 
<<“ 


नह ली 
धू 


नाट्न्ट्य्ा 
शू म 


सर्ग १४. १९७ 

आहे हे उचित प्रभो सुविदिता वंशास की तत्वतां! ६१ 
किंवा नीतिपर्थेचि वतसि सदा केव्हां न इच्छावशे, 
त्यागाचा मम पाहतां तजकडे तो दोप कांहीं नपते 

केलीं दुस्तर पातके विविध जीं म्या पूर्वजन्मांतरीं, 

त्यांचा दुःसह पाक वजप्रम हा, ही गोष्ठ आहे खरी ! ६१९ 
झाळी प्राप्त तुळा स्वयें सकलही लक्ष्मी, तरी तू तिला, 
'टाकोनी, विपिनांत जासि तृपते घेवोनि संगें मला 

आतां त्वद्दववनीं तुझ्यासह मला देखोनियां सुस्थित, 
क्रोधाने बहुतप्त होउनि तिळा सोसे न ह निश्चित. ६१ 
केळे पीडित राक्षसी मानि असें देखोने त्यांच्या स्त्रिया, 
आहे दक्ष तुझ्या ळपे ह्णनि त्या येती मंदीयाश्रया 
आतां ते प्रॅम जागरूक अप्ततां कोण्या तपस्वब्याकडे 

जाऊं मीं निनरक्षणाथ मज हे मोठे दिसे सांकड,. - ६४ 
किंवा त्वद्दिरहामुळे अफळ ह जीवित्वं हाळ असे, 

वाटे फारचि तुच्छ यास्तव मळा आशा थयाची नसे 

पोटीं त्वहठव गभ हाचि अडवा येतो छझणाॉनी स्वतां, 
सोडाया भय वाटते प्रभवरा, अन्नोदका तत्वतां ६५ 
झाल्यानंतर मी प्रसूत रविच्या बिबाकडे ळावुनी 

द्ष्टी, दुस्तर गा तपास करिजे आहे असे मन्मनी; 

जेणें तुंचि पती मळा मिळशिल प्राणाप्रिया आणखी 

भावी ननगमिहि, तोवि त्या अविरॅहट राहीन भूपा पुली, ६१६ 
सहणाश्रमपालठन मरभवरा हा धर्मे राजाप्रती, 

आहे वास्तव उक्त थोर मनुने, तूं जाणसी निश्चिती; 

आहे संप्रति मी जरी त्यजियली माथा सहा काननी, 
तत्रापि क्षितिनायका मज तर्पेर्यांच्या गणी तूं गणी. ६७ 


मच कटक ७ नन-८---५५-८८-/-0-” 7 


१ " किंवा सता ? ” असे पाठांतर ज्ञाणावे, २ेत्या लष्मीला (नसोत) 

(माझ्या आश्रयाला येत अतत ). ४ रामचंद्र, ५ पुढील जन्मी, ६ वियोग न 
होतांता, ७ तपरूव्यांत मळा गणिळी ह्मणजे त्यांच्या बराबर अर्थात्‌ माझंही रक्षण 
तुझ्या हा तून घडेल 


न्न 


कि 
_ 


6४ णा उल्टी हिशातीय-कटीफयर्लेळ ह... काओक डन 
प्ोऱह.रण्हापरट 
व २2 ध्य 


डत ० “2 २ 3 3 उ 
व व कणे धाजिळ 


पव पत्र चा च्या 
लेऱ 


भे! 


गणक ०> पपतक कटा य कयया न पपतक 
:. लेन माुबुतो ळे 


महो नस्यिट 1 पययाडता चा 
५७०८७७७८५5 


मप परन्य्यभा्न्सा 


१श्ट 


रघुवंश. 


[शा.] ऐसे तीचे ऐकुनी वाक्‍य पूर्ण, माधारें तो जाय सौमित्रे पूर्ण, 
क शु ९ 00. ५. ह 1 अत्य. मि किक भे न 
भेणे नैसी कूररी तेवि आतां, शोकावेर्ग ओरडे फार सोता. ६८ 


 शा.विश 


[व.ति.] 


कणा णा वान... | 
१ शीप्र, ९ कुररी पक्षीण ही भयाने व्याकूळ झाली असतां जशी फार ओरडते 


८०, 
ठक्षांनी कुसुम, तसतीच शिसिनी नृत्ये तर॑ सोडिली, 
शक्षाया धरिली तृण मृगगणे तोडांतुनीं टाकिलीं; 
ऐशी जानकिच्या समान घडली अत्यंत दुःखस्थिती, 
एणें त्या विपिनींहि रोदन बहू ते चालले संप्रती. ६९ 
क्रौंचाळा वघितां नदीर्ताट शारें त्या देखुनी ळुब्धका, 
ज्याच्या शोकवशे मुखांतानि निघे वाणीच काव्यात्मिका; 
आणाया वागे जाय दर्भ समिधा वाल्मीकिनामा मुनी, 
सीतारौदन ऐकुनी जवळ थे तो त दया येउनी. ७० 
तेव्हां ती निञनेत्रतोय पुसुनी, टाकोनियां रोदना, 


' सीता तत्क्षाण त्या सती मुनिचिया पादा करी वंदना; 


तीर्चें जाणुनि गर्भचिन्ह माने “हा होईल गे सहुणी, 

तूत पुत्न,'' असें वदूनि तिजळा बोळे अस तो मुनी. ७१ 
'*रामानें अपवादंहेतु वरुनी तूत स्वगेहांतुनी 

रानीं पाठविलें, असें समजलें ध्यान मठा गे मनीं; 

आतां शोक वरूं नको अ्गदिही आहेस देशांतरी 


बापाच्याच गृही, अर्स समजुनी माझ्या वसे मेदिरीं, ७२. ' 


त्रेळोक्यकंटक असा पति राक्षसांचा, 
मारोनियां करितसे जन हा पुष्षाचा, 
सत्यप्रतिज्ञ रणशूरहि जो न सांगे, 
लोकांत आत्ममहती, बहुनभ्र वांगे; 
ऐसा गुणी. तारे अकारण गे वनांत, 


- तशी सीता ओरडू हागली, ३ वाल्मीकि मुनि एकेसमयी नदीतीरी ज्ानाथे गेला 
असतां भोंचपक््याचा जोडा झाडावर बसला असतां व्याधाने येउन त्या दोघांपैकी 


एक काममोहित असतां मारिळे तें पाहून वाल्मिकाला शोक होऊन त्या भरांत त्याच्या ' 


मुखांतून “ मा निपाद प्रतिष्ठा त्वमगम: शाश्वती: समा: । यत्क्रोंचमिभुनादेकमबधी: 
काममोहितम्‌ ” अशी छंदोबद्ध वाणी निघाली. या गोष्टीकडे एथे लक्ष्य आहे. 


। 


हसोमआवावाेव अड 


ह. १ टवता् ा 


[शा.वि,] 


[शि.] 


सर्ग १४. १९९ 


टाकी तुळा धरुनि निष्ठुरत] मनांत ! 

एण॑ं त्वदीय पॉतिचा मन राग आला, 

सीते अथोग्य ळाति ही न रुचे मनाला ७्श 
ज्याची कीर्ति विशाळ तो श्वशुरही होताचि माझा सखा, 
तैसा बाप तुझा विंदेहनूप जो वेदांतवक्ता निका 


. सीते तूंहि पतिमता समुदर्यी अम्रनेसरा संमत, 


यासाठी अनुकंपगीय मजला तूं सवथा निश्चित- ७४ 
संबेधे मुनिच्या सुशांत असती प्राणी अशा या वनी, 

राहे तूं चिरकाळ मोथिलसुते सारी भर्ये सोडुनी 

सीते येथ तुझा सुखम़सवही होईल तेत्संस्छती 

आह्मी सहिधिने करूं सकळही हे जाण गे निश्चिती, ७६५ 
या पुण्या तमसा नदींत विधिन नेमे करी आणव, 

तत्तीरी उंट अनेक असती जेथें सदा उत्सव; 

सांगोपांग सुरारचनास सुमने तू वाळवंटी करी 

तेणे भमिसते प्रसाद दक्षिया होई गे अंतरी. ' , ७६ 
तत्तत्कालसमुद्रबे पुकुसुमे पूजोपयोगी फळें, 

नीवारादिक धान्य ज॑ उगवतं रानी स्वये 'चांगठें 

त्यांते आणनिथां वनांतुनि तुळा देतील विप्रात्मजा, 
त्यांच्या गोष्टिहि ऐकुनी सुस सये होईल चित्ता तुझ्या.७७ 
सक्षांची छघु आश्रमांत अप्तती राप तयांना पया, 

घाळोनी स्वबळानुरूप केळश॑ वाढीव यत्ने तयां 

झाला नाहि अजून पुत्र तुजला, प्रीती तयाची तरी, 

येईळ स्फुट ती तुझ्या अनुभवा है जाण तूं अंतरी.''' ७८ 
“ छुपा ही ताताची मजवरि '' वंदे यापरि सती, | 
तिळा सायंकाळी निज उटा ने तो कुलपती; 


५४५ 'ट2५०१००५५0 ५ १५१४ त 


१ जनक ( हाही माझा सखा आहे ), २ पतित्रतांच्या समुदायात. ९ त्याचे जा- 
तकमौदि संस्कार, ४ खान, ७५ पर्णशाळा, ६ चांगल्या मनात, ७ विप्रकन्या, « त्या 
कन्यांच्या गोष्टी ऐकून पुत वाटेल असा अन्वय, * घटानें ( पया घालोनि वा- 
ढीव ), १० वाल्मीकि करणी 


-0:-2--022-2.“““. 


यास 


ककी 


ठ.०५.......०: 


"८५-०० 
२८० 


स्या 


अ. 
व शपम्का 


(त 


सरडा 


२५८ -->-“--*न ५“ “पा ४२0२०0 द 
७ स्ककलका डय काळ न--..- 
चा ८८ क य वहत आ ती र... क, 
व्य... तन कन्ममबकक मान. न्यान व्ह 
स्टेक कन्या ०-६ 


नक्का 


प 
१) ० 
कव्या न 


मि... ७ लि 


२०० रघुवंश. 


जिथे वेदीपाशी अभय बसली होति हरिणे, 
तसे बाहेरीही पश चरति शांतमळतिने. ७९ 
[शा.वि.] आली येथ विदेहजा झणुनियां संतोपल्या तापसी, 

त्यांच्या स्वाधिन शोकेकशत अशा सीते करी तो करपी; 
भक्षूनी पितरीं उरे विधुकळा सूक्ष्मा तयेलागि तो, 
मासीमासि जस्ता वनस्पतिगणादर्श स्वयें अपितो ट“० 
पूजेनंतर तापसीहि वसतीसाठीं नंवीनोटज 

दवेती तीस दिनावसानि अवघे झाडानि त्याचे रेज; 

शय्या आंत पवित्र शव्य अनिना घालन केळी भली, 

तळ तेवबिच इंगुदीफलमवे त दीपिका लाविली औः 
प्रातःल्लान करोनि ती मनिवनी नेसे नवी वल्कले 

आलेल्या अतिथीस अर्चन सती देइ मुळे सत्फळें 

वेदेही पततिचा पुवंश अपुल्या राहो पुखे शाश्वत, 

यासाठी फठशाक भक्षनि .तन रक्षीतसे संतत 4 
4 पृश्घाच्ताप अतां तरी प्रभवरा होईल कीं राधवा,'' 

ऐसा तर्क मनांत साहजिक ये सोमित्रिच्या तेधवां; 

यासाठीं अपुल्या समक्ष विपिनीं जे छत्त तै जाहलें, 

ते सीतापरिंदेवनांत अवघे रामास सांगीतले ट३ 
त्याडत्ता परिसषोनि राम नयनांतूनी त्यज्ञी जीवन, 

पोपामाजि जसा निशाकर निशी वर्षे दुवालागुन; 
निदेळा भिउनी बळ रघुवरे रागे स्वगेहांतुनी 

सोता काढियठी जरी, तारेहि तो काढी त चित्तांतुनी, ८४ 
जो वणाश्रमपालनीं रघुपती राहे सदा उद्यत, 


सप्टनना न् > “४ * “पप 000 तीच 


१ सीता, ९ शोकानें कृश, ३ तो दर्श, ४ प्रतिमहिन्यांत. पितरांनीं प्राशून उरले 


ल्या चंद्राच्या कलेस दर्श हा वनस्पतीप्रत देतो तशी शोकाने कृश झालेली जानकी 
हिंला तापसींच्या स्वाधीन वाल्मिकक्रपीनें केली, तात्पर्य चंद्रकटेप्रमाणे ती कश असून 
आल्हादकारक होती, तिच्या योगानें 'वंद्रकलेपासून दरीसमर्यी जस औप्रधीस तसें. 
तापसीस सौख्य झाळें असा भाव. ५ नवीन पर्णेशाला, ६ त्या उट्जांतील, ७ केर. 
< हिंमणबेटीचे तेलाने. दिवली, १० सीतेने शोक केला तेथपर्यंत. १) रावी, 


स प्यायचा व्लज्ाताच पपप प णणपतायमयाच्पप्स्ययाच्ा 


* कर्क हटली क फस्ि| श ४/ 0 ल. 


० मदर्त ७२०५ भरडा पर्पागीणणीणटी 0६ 


स 


> 
कप्पी पि ५0 १ णणा. पटणे ?णणणे सटाणा ण 


सर्ग १५. २०१९ 


ज्याचें चित्त रजागुणें युत.नसे, सत्बे असे संयुत, 

शोका आवरूनी स्वघुद्धिविभव राज्य वये ती करी 
ऐश्वयी उपभोगिना घहु परी भोगी स्वबंधूपरी ८५ 
स्री एकार्‍व पतित्नता तरि तिला ळाकापवादामुळें 

ज्या श्रीरॉमसमाव्हथ प्रभवरे रानामधे टाकिले 

त्याच्या भव्य उर,स्थलीं बहु सुखे लक्ष्मी विराजे तसी 
लोकीं जीस नसे सेपत्नि युवैती, ती दर्प पावे जसी. ८६ 
पूवर्त्री जरि टाकिळी तरि दुजी रामं बरीली नसे, 

सीतेची प्रतिमा करोनि नृपती यैज्ञाथ साधीतसे; 

ऐसे बोलति टत्त ते परिसुनी कांही सुखा पावुनी, 

सोसी ती पतिच्या वियोगजनिता दुःखा तई काननीं,. ८७ 


ट्या ॥नन्प्याच्वनककयनातकाधकरक ७०२०. फल १ स्८न्णणाप0ण 0) 


स्प ण 
क 


ज्याचा तात असे सदाहिव कृती, माता सती पावती, 
गांव च्यंबक हे, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्याने ज॑ र्‌घुबंशकाव्य रचिले मोठ'था श्रम भाकृतीं 
त्याचा सर्ग असा चतुदेंशहि हा देखा तुझी संमती. ॥१॥ 
या भकारे श्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणे- 
शक्शाख्री ठेले ञ्यंबककरकृत पाळूतपद्यात्मक भाषांतरांतील हा 
-__ सीतापरित्यागनामक चतुर्धश सर्ग समाप्त झाला असे 


सर्ग पैधरावा. 
आर्या. 
सीतात्यागानंतर, रॅत्नाकररूप मेखला जीठी; 
श्रीरामचंद्र नरपती, शोगी त्या एकल्यानि भूमीला, १ 


श्रीरामनामक प्रभुवराने. २ सुवत. ( जीला सवत नाहीं ती खली जसी हर्ष पावते 

सी असा अन्वय ). ३ खत्री, ४ यक्षरूग अथ (यज्ञकार्य साधी ), ५ समुद्र (हे. 
हेतुगर्भ विशेषण, मेखलला! रते असतात ), ६ ज्या भूमीला. ७ राजा हा परथ्वीचा 
व पत्नीचा उपभोग करितो, रामानें पत्नी त्यागिली म्हणून तो एकल्या एथ्वबीचाच. ' 
उपभोग करूं लागला, 


, २९ 


टर स *. -- “2 न क्र बळे >. न्य. ऱ्क 
पालकच 1-८ घसा कव्यासस् 1. च्धा्प््वासच्सा- 


---__ 
---..-7-“ 


२०९ रधुवंश. 


लवणाख्य राक्षसाने, प्रीडित निजयज्ञकर्म पाहून; 
यमुनातीरस्थ मुनी, रामाप्राते येति शरण जाणून ९ 
रक्षक राम विळोकुनि, न शापिती राक्षसा मुनी सुळती 
त्राता नसता शापायुध, लोकी वेचिती तपास छृती ड्‌ 
लवणा वधितो ऐसी, वदे प्रतिज्ञा विभ तया मुनिला; 
धमीवन हाचि असे, अवतरण्या हेतु ळोकिर्या हरिला. ४ 
दु जय शूल घरी. जंव, हणुनि नसे शूळ तो. तया गांठी, 
ऐसा मनि वदृति तया, उपाय हा त्याचिया वधासाठी. ५६ 
शत्रघाला धाडी, माराया दृष्ट राक्षसा त्वारेत; 

' जाणी यथाथ अभिर्धा, त्याची तो रिपुवधे असते करित. ६ 
सामान्या अपवादक, शास्त्र तसा एकळाच नर वहिला; 
य!कश्चवितू रघुवशज, बाधोया शक्त होय तो अरिळा. ७ 
राम द्तोशी तो, शाघ्रुत् निवे तई मसन्न मनं; 

पाहात जाय मार्गी, सुगंध पुष्पास्विते मनोज्ञ वर्न टं 
मागाने राम प्रेषित, सेना साह्या करी तयास तसे; 
अध्यंयंनवाचि धातुस, अधि हा उपसगे भापणांत जसे. ९ 


२१-४७. ताशा ण णणाऔाशाण पपणणणी णी)? 


१ रक्षणकरणारा असें जाणून, ९ पुण्यवान, ३ भर्माचे रक्षण, ४या लोकीं, ५ वि- 
ष्णूलळा, ६ जिंकण्यास अशक्य ( जॉवर हा शूळ धारण करितो. तोंवर अजिंक्य आहे 
म्हणून जों यांच्या हाती शूळ नाहीं ता. त्याला गांठ असा अदर ), ७ ऐसा उपाय 
< (शत्रु म्ह० शनूस मारणारा ही अमिधा रिपुवधे यथार्थकरी असा अन्वय), ९ हा 
शास्रीय न्याय आहे. सामान्य म्हणजे औत्सागिक एक शास्र ( विधि) असतें त्याचा 
अपवाद विशेष शास्र करिते. जसें, “ सर्वे ब्राम्हणांला दहीं वाढा आणि कोंडिण्याला 
ताक वाढा, ” एथे सर्वोबरोबर कोंडिण्यालाही दहीं प्राप्त असतां ताकाच्या विशेष वि- 
धीनें त्याचा बाध केला, या न्यायास तकरकोडिण्य न्याय असें हणतात, व्याकरण शा- 


, सत्रांत हा प्रकार बहुत आढळतो. जसें संस्कृत व्याकरणांत ' कर्गण्यण्‌' असा सामान्य 


नियम आहे याचा बाध ' आतो$5नुपसर्गे कः' या अपवादरूप विशेप नियमाने होतो. 
१० ( अरिला बाधाया शक्त होय असा अन्वय ), ११ ज्याला आशीवोद दिठा असा 
शनुभ़, १२ संस्कृत भाषेत ' इड्‌ अध्ययने ' असा ' इडू हा धातु अध्यप्रनार्थक आहे. 


'त्याला अधि ह्या उपसर्ग लागला तरी लाच्या साह्याने धातूला कांहीं विशेष अर्थाचा 


लाभ होत नाही, केवळ त्या उपसर्गांचा योग मात्र हाता. तहत शजुप्तान आपल्या 


'बाहुबळानेंच शजूंचा पराजव केला, म्हणन रामाने जी सेना त्यांच्या साहाय्यार्थ पाठ- 


विठी, ती केवळ शोभा झाली, प्रकृत कार्याला तिची गरजच पडली नाही. 
९] 


| 
| 
हा 
! 
| 


सर्ग १५. | २९०३ 


शत्नघाचा चाळे, रथ ज्याच्या अय्नभागि मुनिवगे; 

गमन करी दावित तो, दशरथपुत्नास त्या सुधा मागे, 
तेजःपुंज रघृद्दह, रथी दिसे युक्त मुनिगणे तेसा; 

गगनांत वालखिल्य ब्रजयुक्तस्यंदनस्थ रवि नैसा १० 


रथरंब ऐकुनि जेथे, उध्ये गळे करुनि पाहती हरिण; 
मार्गी जातां राहे, त्या वाल्मिक्याश्रमांत एक दिन. १९ 
तो वाल्मीकि मुनी, निजतपोबले" सिद्ध वस्तु ज्या भारी; 
तीही श्रांताश्व अशा, गृपतनयालाग फार सत्कारी. १२ 


त्या रात्रीच प्रसबे, सुतढया भावजय तयाची ती; 

| संपन्न कोशदंडां, जनीं प्रसवते क्षिती जशा रीती. १९ 
भ्रात्याला सुत झाळे, परिसुनि सानंद तो सकाळी रे; 
सविनय पुसुनि मुनीला, बसुनिरथीं जाय युक्त दळभार. 
घोर मधूप नामे, लवणाचे पुर अंस प्रसिद्ध खर; 
तेथें निज सेनेसह, येई शत्रुध बीरमुरू्य बर, 
गेला होता रानी, तोही मारोनि सँत्वराशीतं, 
आला इतक्यांत जण, घेउनियां कर निजा पुराशी 'ते.१९ 
धूमाचेपरि धसर, गेध वसेचा जया कचज्वाला 
क्रव्यांदंगणाऱत तो, राक्षस जंगम चिताशिसा गमला. १६ 


र ४११ 2० ** हट. क क कड स कोटक ळय हक 


१ वालखिल्य हणन अंगुष्ठगाचरप्रमाण अशा साठहजार कर्पींचा समुदाय सूर्याच्या 
पथाबरोबर असून ते मप त्याची स्तुति करीत असतात असे पुराणोंत वाणळें आहें 
२ रथाचा शब्द, २ दमले आहेत घोडे ज्याचे अशा, ४ फ्षिति म्ह० राज्य हें प्राप्त झालें 
म्हणजे कोश ( अर्थ ) आणि दंड (शासन) हे दोन्ही अर्थांत प्राप्त होतात म्हणून क्षिति 
यांप प्रसवते असें म्हणन तिचा दृष्टांत सीतेला दिला, ५ घ्रोततरमधूपनामें म्हणजे घर हें 
अक्षर ज्याच्या उत्तर म्हणजे पुढे आहे असा जो मधूप हा शब्द म्हणजे “ मधूप्न ” 
या नांपैकरून लवण राक्षसाचे प्र होते. ' मधप्रप्न ? हें पद स्वरूपॅकरून म्हणजे ज- 
शाचे तसे भार्येत घालतां येईना महणून अशा संकेतानें घातलें, ६ वीरश्रेषठ. ७ प्राण्यांचे 
समुदायास, 5 ते ( सत्वराशी ), ५ कच म्ह० केश ( त्याच ज्वाळा ), १० राक्षसग- 
णवेष्टित, ११ 'चालणारा चित्राभीच जसा, कारण घूमवर्ण, वसागॅध, केशात्मक 
ज्वाळा, राक्षसांचा वेढा हवे चिताम्तीचे धर्म त्यास होते, 


पप्या. 


सज ८ य म 
"४०८० ०२८० > 


२०४ . रघुवंश. 


शूलरहित गांडुनि त्या, लवणा शत्रुचच आडवा झाला; 


छिद्रा पाहुनि हणिती, होते जयसिडि संमुखी त्यांठा. १७ . 


“१. ही हण क 


“: पोटापुरत प्राप्त न, भक्ष्य हणाने जणुं भयातुरे विधिने; 
पाठविळें एथ तुला, ” ऐसें निभाश्सिळें तया लवणे, १८ 
मग त्या वधावयास्तव, घेह उपडोनि उंच उक्षास; 
अकेश मनुज.घेतो, उपड्रनि सहन जसा ळव्हाळ्याप्. १९ 
छवणप्रेरित तरू. तो, जातां शरभिन्च होउनी वेगें 
पडळा, तंव शात्रुधा, केवळ पुष्पांतळेंचि रज लागे. २९० 
तरु मोडला निरखुनी, फैकी वैज्यावरी तश॑ळवण; 
अंतंकमुष्टिएथकरस्थित, जणुं ऐसा अतिविशाळ पापाण, ९१९ 
शव्रु्ने वजास्त्रे, जंव तो पापाण शीघ्र ताडियला; 
तेव त्याचा वाळुहुनी, बहु बारिक तत्सणी चुरा झाला.२९ 
ताळाचा तरु एकचि, ज्याच्या वरि उंच दिसतसे भारी; 
औत्पातिक वायुवरीं, जो कां लोटत फिरे विशाल गिरी, 
त्या गिरिच्या ऐसा तो, दक्षिण भुज वर करोनियां लवण, 
धांवे शव्रुघावरि, वेगे ते शीघ्र ध्यावया प्राण. २२३ 
वैण्णवबाणवशें तो, भिन्नहृदय पडतसे धडाडोन; 
ओऔश्रमवास्यांचा तो, घेऊाने दे कंप भूमिळागोन. २९४ 
पक्ष्यांच्या शुंडि तई, पडल्या त्या लवणमस्तकी धोर; 
राव्ठघाच्या शीपी, दिव्यकुसुमटाष्टि जाहठी थार. २५६ 
दवणा वर्धुनि ह्मणे तो, इंद्रजित मारित्या महीजीचा; 
सोद्ये लक्ष्मणाचा, झाळो मी आज भूतली सांचा. २९६ 
झालें स्वका्य हणुनी, स्तविति मुनी, तंव सल्ज्ज होवोन, 
खालीं करी परी “जे, पराक्रमें उद्चभतचि असे वदन. २७ 
हच 


यमुना तीरी निर्मी, एक पुरी तो नवीन रम्यतेरा; 


बागनयापपापा लट याणी नणणणकरीण 


१ क्वेशावांचून, ९ यमाची मृष्टीच, ३ यमापासून वेगळी झालेली जणूं यममुडीच 
काय असा पाप्राण, ४ या पष्ठीचा संबंध कंपाशी ( आश्रमस्थ जनाचा क्रेप घेऊन 
भूमीला दे म्हणजे भू कांपछी), ५ देताझाला, ६ इंद्रजिताला मारणाऱ्या अशा लक्ष्मणा- 
या, ७ (महातेजल्न्याचा हे लब्षेमणाचा याचें विशेषण), द वदन, ९ विशेप रमणीय, 


ी 


सर्ग १५, * २१०५ 


निस्टएह पौझुपभूपित, सोमित्री नाम दे तिला मथुरा. २८ 
राजा उत्तम हाणुनी, जेथिळ संपन्न असाति फार जन; 

त्या नगरींत वसविले, जाणां स्वगेस्थ लोक आणवुन, २९ 
यमुनातीरी सोधीं, बेमुनि शत्रु पाहि जा यमुना; 

तंव तीचा रुप्ण जलमवाह देखोंने हष होय मना, 
चक्काउता नदोळा, जेव्हां तो फार रम्य अवलोकी; 
स्वणीळंळतिमति ही, भूची वेणी असेंचि तो शकी. १० 
दशरथ व जनक यांचा, सखा मुनी तो हणोनि संस्कार; 
प्रेमे करि सीतेच्या, तनयांचे सविधि तोपुनी फार, ११९ 
कुशथोगे लवयोगे, गर्भापद्रव हरे तिचा हणुनी; 

कुशळव ऐसी त्यांचीं, नांवे ठेवी क्रमकरूनि मुनी, १४९ 
कांहीं मोठे झाले, तंव शिकवुनि सांग वेद आद्य कवी; 
निजळरुत पहिळेकाग्यचि,रामायण लवकुशांस तो शिकवी,३१३ 
मधुरा रामकथा ती, सुस्वर मातेपुढे मुळें गाती; 

विरह व्यथा तयानं, सीतेच्या कांहिशा कमी होती. १४ 
ब्रेत्यापरि तेजस्थी, भरतादिक ते तिघेजण भ्राते; 

त्यांतोनी भत्येका, झाले सुत दोन दोन ते त्यांत. ३१५६ 
होता पुबाहु हणुनी, रिपुधातक एक सुत रिपुघ्चाचा; 

तैसा दुजा बहुश्रुत, लौकिक ज्याचा अपने बहुगुणाचा, 
मथरा एकास तशी, विदिशा नगरी दुजास देवोनी; 

ज्येष्ठ प्रिय श्रुघ, ज्येष्ठा भेटावयास इच्छि मनी. १६ 
कुशळवसुस्वरगीते, निश्चल होताति नेथळे हरिण; 

ऐशा वाल्मीक्याश्रामे, जाउनि संतृष्ट होते पांथजन, 
पुनरापे तेथे गेळो, तरि त्याच्या व्यय तपास होइल काँ; 
यास्तव त्यांत न जातां, साकेता जाय तो अतिविंवेकी. ३७ 
लवणप्राणांतक ' तो, येतो जाणोनि नगरचे ठोक; 


१ पराक्रमाने शोभणारा, ९ चक्कवाकपक्ष्यांनीं वेष्टिलेल्या नदीला, ३ शत्रुपत, 
४ शंका पावता झाला. ५ दर्भीच्या योगानें, ६ गोपुच्छलोमांच्या योगाने. ७ अम्नि- 
प्रयापरी, ८ शचुधराचा, ९ लबणराक्षसाचा हता, १० शब्ुध्, 


८: 


रधुवंरा, 


सववीहे मार्गी जेथे, उभारिती तोरणें गुढ्या देख, 

त्या साकेतार्य पुरी, प्रवेश शत्रुध करितसे जेव्हां; 

अत्यंत गौरवाने पुरवासी जन विलोकि त्या तेव्हां. १८ 
सभ्यांचा समुदाय, प्रेमे सेवीतसे जया वहिला; 
लोक व्यवहाराला, पाहाया जो स्वथं असे बसला, 
सोता त्यागास्तव जो, भूमीचा मात्र पति असे राम;' 
अवलोकिला रिपुघ्चे, सादर तो प्रभु सभत अभिराम, १९ 
ये काळनेमि मारुनि, उपेंद्र त्या इंद्र तावे लवणीस; 

वधितां नमी पदी तंव, अभिनंदी तोपुनी प्रभ त्यास, ४० 
रामे पुसल्यावरुनी, विस्तार कराने वत्तेमानास; 

शत्रुध् कथी सर्वहि, अपुल्या तो प्रीतियुक्त भावांस; 

: अवसर पाहुनि अपिन, मीच यथां, ' यापरी मुनी वदला, 
यास्तव सुतठत्तांत, प्रभूला त्यांने न लेगाही कथिळा, ४९ 
एके दिवसी कोणी, ब्राह्मण मृुतबाळकास घेवीन 

मांडीवरि, रामाच्या दारी शोकामुळे करी रुदन, ४९ 


' “हे भमिके, दशरथापासुनि आठीस रामचंद्रकरीं 


तों पहिल्याहुनि, शेव शिव! दुःखें आलींविशेष तूजवरी,!! ४३ 
सुतशोके रडतो हा, जाणुनि हे लाज झाठि रामास; 

राज्यीं इक्ष्वाकूंच्या, अकालमृत्यू न येचि कोणास. ४९ 
“ क्षणभर धीर धरा जी,'” ऐसे आश्वासुनी हिजेंद्रास; 
अंतैक निंकायास्तव, स्मरे प्रभ त्या कुबेर यानास. ४६ 
शस्त्रं घेउनि संगे, निघे प्रभू बसुनी तया यानीं; 

तव अग्रभागि त्याच्या, एकाएकीं बदे नभोवाणी. ४६ 
राजा धर्मग्यतिकर, राज्यामध्ये तुझ्या अंपे झाला 

शोधुनि ह्रिशिल जरित्या, होइल तवसत्य सिद्ध हेतुभळा. ४७ 


४० यश “000 शकत 2 पटा 


१ ( लोकांचे वादविवाद मनास आणून त्यांचा न्याय करण्यास ). २ जो राम 


३ उपेंद्रा (इंद्र तेंवी),४ लवणराक्षसाचा वघिता, (शत्रुध), ५ यमाळा जिंकण्याकरितां,, 


पुष्पकविमानास, ७ भाकारवाणी, ८ हें संबोधन, « 


र्न 
रकदव्यय- 2-4“. &--“<-<- 


अळं वे क 
्‌ ५, म्य.४५>, क कच्या यत, त सायी. ररक स्ट > <<“ 


सप ाफ्क्स्या क यणचण णणणाऱ्याड टला प्या रणष्द, 


9 
1) 
, 


८१. पक्का 


सर्ग १५. २०७ 


आत्तवचन ऐकुनि हँ, शोधाया भूमि, चालवी यांना; 

इतक्या अतिशयंवेगे, कीं, त्याचा दीध केतु हालेना,. ४८ 
झाडाच्या फांदीला, टांगानि खाली करोनियां स्वमुख; 
आरक्तनेत्र धूर्ग, करितो तप देखिळा अस्ता एक. ४९ 
“कोणाचा कोण ' असे, पुसतां *' शबुक हमणोनि शूद्र अस; 
स्वर्गीथ तपा करिता, '' वदला रामाप्त ता तपस्वि अपतं.५० 
नसतां अधिकार करी, तपा ह्णुनियां जनापकारक हा; 
वृध्य असे जाणाने हं, घेइ करीं भूमिपाळ शस्त्र महा. ५९ 
ज्याचे केसर सुकळे, हिमें अशा पंकजापरी वदन; 
दग्धशमश्रु तयाचे, गळंनालापासुनीच घे खुडुन, ५९ 
राजाने ळृतदुंडा, झाली सद्रति तया नराप्त तसी; 

दुश्वर तप तें अविहित, झणुनि तयाने तया न झालि तसती.५ १ 
तेजःपुंज अगस्त्याप्रति भेटे रामचंद्र मार्गे तसा; 
निर्मरडेकांतिसुधांशुस, भेटतसे 'शारदीय समय जसा. ५४ 
पूर्वी पीतैसमुद्रे, आत्म्याचे मूल्यसाचि आपियठा; 

तो दिव्याळकार, प्रभुला त्या कु गसंभवे दिधला. ५५ 
सीतालिंगनहीना, बाहुस घाळूनि तो परभू परते; 

तेव विप्नाचे मृतशिशु, त्याच्या पूर्वांच परतळं होते. ५६ 
रक्षी यमाहिपासुनि, यास्तव तत्स्तृति करोनियां क्षिप्र 
पूर्वऊता निदेत, निरँॅसि सुतम्राघितुष्ट तो विम. ५७ 
हयमेधा करि तो तव, सुगळे बिशीपण तसे रपाळ दुजे; 
शेतांवरे जळ घनसे, उपायने वपळे प्रभूवारे जे... ६५८ 
नि केवळ भूमिस्था, परि नाक्षत्राहि सोडुनी स्थाना; 
चोहीं कडोनि आले, रामनिमंत्रित महामुनी नाना. ६५९ 


द 


१ ज्याच्या दाढीमिशा जळाल्या असे (वदन), २ कंठरूप नालापातून, ९ (शद्रास 


विहित नव्हे असें जे तप्र तयाने तसी सज्ञती न झाली ) ४ निर्मळ चंडास. ५ प्याले- 
ल्या समुद्राने, ६ अगस्तिक्रपीनें, ७ दूर करी, ८ पुत्नम्राप्तीनें संतुष्ट झाठेळा, ९ सुगल 
म्ह० सुग्रीव, १० दोतावर जपते घन जल बपैतात तसे राजे प्रभूवर उपायाने वर्षे, 


२2०८ रघुवंश. 


र 


चाऱ्ही ह्वारी जमले, मर्हाप तीही पुरी दिपते केपी; 
तत्काळ सुंष्टलोका, चतु मुखाची तनूच कीं जेसी ६० 


जीची यज्ञगृही पति, हमी मूती करोनि करि यज्ञ; 
यास्तव त्या सीतेचा, स्तुत्य अस्ते त्यागही वदति सुज्ञ. ६९ 


उक्ताधिक संभार, क्रतू असा चाळु जाहला जे 
जे मखघातक राक्षस, तेही मखरक्षणा करिति तेव्हां. ६२९ 


वाल्मीकिरचित रामायण नामक ते इतस्ततां काव्य 
गाती गुवाज्ञेने, वेदेहीचे तनज ते दिव्य ट्रे 
रामकथा हा विर्षय, प्राचेतस कवि तस्तेच गाणार; 
किनरसमरव कुशळव, ते श्रोत्यांचे कसं न मन हारे? ६४ 
रूपी गानाहि मधुर, अस्ति अपे तज्ज्ञ सांगती प्रभुला; 
सानुज कुतृकी बिभु तंव, पाहुनि त्यांगीत ऐकता झाळा.६९५ 
गीते निश्चळ शोभे, सभा जिच्या अश्व चाळे नयनी; 
शोऊति तरु दुंव पडुनी, पातःकाळीं जसे निवात वनी. ६६ 
केवळ वयं व वेपे, भिन्न परंतू समान इतरांशी; 

रामाशी, त्या जाणुनि, जन लावुनि टक्क पाहती त्यांशी. ६७ 
त्यांची गरॉननिपुणता, पाहुनि विस्मय जना न होय तसा * 
देखुनि तश्चिस्पृहता, रापाच्या प्रीतिद[नि होय जसा. ६८ 


गुरु कोण अपे तुमचा, कोणाचें काव्य हेहि सांगा कीं 
ऐसे पुसतां रामे, सांगति ते गुरु कवीहि वाल्मीकी. ६९ 


१ त्याचवेळी जीने लोक उलन्न केले असी, २ म्रह्मवेवाची, १ सुनणाची, ४ ज्या 
गाण्यांत रामाची कथा हा त्रिपय, काव्यकती वाल्मिकि मुनी व गाणारे कुशळव, मग 
तें गाणे ऐकून श्रोत्यांचे 'मनाचें हरण करपे होणार नाहीं १ ५ क्रिज्ञराप्रमाणें आहे स्वर 
ज्यांचा अस्ते (कुशलव), ६ वायुरहित, ७ हतर भागांत, द रामाशीं समान अप्ता अन्वय. 
७ (हें कळुपद टक्क लावूनि पहाती असा अन्वय ), १० कुशल्वांस, ११ रामचंद्र 
गायनाने संतु होऊन जं प्रीतिदान म्ह? बक्षीस देऊं लागला त्याविपय़ी जी त्या कुश- 
ठर्वांची निस्प्रहता ती पाहून जनाला जा विह्मय झाला तितका त्यांची गायननिपुणता 
पाहूनही झाला नाहीं क्षणे त्यांचा निस्पृहपणा म्ह> निलांभीपणा विलक्षण होता. 
१९ आमचा गुरू व य़ा काव्याचा कवीही बाल्मीकीच होय असं सांगती, 


सर्ग १५. २०९ 


.मग सान राम, प्रभु, वाल्मीकिमनीकडेस भाउनियां 
“मी राम ' असं वदुनी, स्वराज्य संपूण तो समार्प तया.७० 
“ सीतातनूज हे. तव पुत्र ' असते राघवास कळवोनी; 
'““सीतास्वीकार तुवां कीजे'' प्रार्थी अप दयाळ मुनी. ७१ 
“४ अमुचे समक्ष बापा, अभिविशुद्ता विदेहंजा हि जरी 
रावण दष्टम्हणनि ही, गोष्ट न हे लोक मानिताति खरी.७२९ 
स्वाचार शुद्ध ऐपा, प्रत्यय दावील ही जना जेव्हां 

आक्तेनं तव हीते, स्वीकारिन मी क्रपीश्वरा तेव्हां! ७३ 
रामे असती भतिज्ञा, केल्यावर जानकी स्वशिष्यकरं; 

निथमे स्वसिझिपरि, ती आश्रमिहुनि आणिळी तपस्विवरं.७४ 
एकेदिवर्सी मग नृप, मेळउनी नगरवासिठोकांस, 


भस्तुत कार्यासाठी, बोलावी आदरे मनिवरास ७५ 
सवर संस्कारयुता क्रकू, तदथोगे भाररा रवीस जसे 
पुत्र हययुत सीता हारे रामा भजे मुनीश तसं ७४६ 


[पाय वस्त्र नेसाळि, नम्नत्वे खालि घातली मान, 
शांतवपू देखनि, त झाळे शुद्धा हझणूनि अनुमान ७७ 
ऐती सीता देखनि, काढुनि ढी तिच्या वरुनि देख; 
सफला शोालीचेपरि, झाळे अवघे अधोवदन लोक, ७८ 
आसान बसोनि मुनितो, बोळे, '* वत्पे, समक्ष या पतिच्या, 
संशय दूर करी गे, त्वद्दिपर्यी जो मनांत ठोकांच्या,'' ७९ 


१ बंधुपहित. * सीतेचे पुत्र, ३ तुझें, ४ असिप्रवेश करून बाहेर आल्याने तिला 
अमभ्रिविश्द्वा भस म्हटळे, रावणवध झाल्यावर, सीता ही लंकेत एकटी होती. तिज- 
विषयीं ठोक संशय घेतील म्हणून ' व्यभिचार घडला असल्यास अमीत जळून जाईल 
नाहीतर यथास्थित बाहर येईल ' असे म्हणून सीतेकरवीं अन्निप्रवेश करविला, तेव्हा ती 
मह्म न होतां जशीची त्ली बाहेर निघाळी, अर्से दिव्य करून ती शुद्ध आहे असें 
जाणून रामानें तिचे ग्रहण करून तिला घेऊन परत अयोध्येत आगमन केलें. "या . 
मोषीकडे एथ लक्ष्य आहे. ५ सीता, ६ आपुला आचार, ७ नियमाच्या योग स्वसिद्रि 
आणावी तसी, ८ स्वर आणि संस्कार एतद्रुधयुत्त जी म्राचा तिच्या योग जसें सूर्याचे 
सेवन करवे तसें पत्नद्वयमुक्त सोतायोगे मुनी रामास सविता झाला, * शालींत फलो. 
त्यत्ती झाली हणजे त्या अभोवदन होतात तते लोक अधोवदन झाले. . 

र्‌ 


२९१० रघुवंश. 
मुनिशिष्यें आणियल्या, पुण्ये उदक करोने आचमना; 
सीता देवी वदती, झाली सत्या अशा तई वचना. ८७ | 
४ काया वाचा चित्ते, पतिशीं व्याभिचार मी नसे केला; | 
तरि हे भूदेवी तू, अपुल्या उदरांत घेई गे मजला. '' ८१ 
ऐसें बोठे साध्वी, तों भूमीला पडोनि रंभ्र पहा; 
विद्युततुल्य तयांतुनि, तेजोमेडळ निते सवेग महा. ८९ 
तेव्हां नागफणाधत सिंहासनंगा सुदिव्यमूर्तिमती 
सागररशना देवी, प्रकटे, तंव लोकलोचरन दिपती. ८९ 
पाहे स्वपतीस अशा, सीतेला बैसवोर्ने ती अंकी; 
राम निपेधि तथापि, नेई तिजला क्षणांत अहिलोकीं, ८४ 
सीतेच्छु तो धरेवरि, कोपुनियां शीघ्र घे घनुण्याला; 
अनिवार देवगति हे, सांगुनियां शांतवी गुरू त्याला. ८५ 
यज्ञान्तीं मुनिवगी, सुहृदाही बोळवी करुनि पूजा 
प्रेमा स्रीतेवरि जो, तो तत्पुत्रींच ठेवि ते राजा र 
जनपाठनरत रामे, युधाजिताचा निरोप परिसोन; 
सिंधुविषय भरताठा, दिधला तो योग्य फार जाणोन, ८७ 
तेथें गंधर्वाप्रृति, निंकुनियां भरत वीर तो समरी; र 
शैस्त्रा टाकवि हृतिच्या, केवळ वीणाचि घेववी स्वकरी.८८ 
जे तक्ष पुष्कलामिध, सुत त्यां तन्नामकांचि नगरीच्या; 
राज्यीं स्थापानि योग्यां, येई तो सश्चिधानि रामाच्या. ८९ 
अंगद व चंद्रकेतु हि, ठक्ष्मण यां निजपुतांस रामाच्या 
आज्ञेने आरोपी, राज्यीं कारापथाख्य देशाच्या ९० 
स्वर्गी गेल्या जननी, त्यांचें श्राहादि कम सारं ते 
श्रीरामादिक अवघे, यथाविधी जाहले क्रम करिते, ९१९ 


१ 
श 
॥' 
झी 
] 


्यक्क लकर 


प. 


ह वच 
“2222200 


(वाडा 


१ सर्पाच्या फणावर सिंहासन होतें त्यावर बसून, ९ भूमोदेवी ( प्रंकटे ), ३ पाता- , 
ळी, ४ जनरक्षणासक्त अशा ( रामे ), ७५ ( भरताचा मामा युधाजित यांचा ), ' 
६ त्यांची शख्ें हितकून घेऊन त्यांस केवळ गावयास लाविलें असे तालर्य, ७ तक्ष 
आणि पुष्कल ज्यांत तक्षशिला व पुष्करावती असेही म्हणतात या दोन पुरी ( शहर ), 
सिंघुनदीच्या समीपभागी होत्या अते म्हणतात. 


सर्ग १६. २११ 


0) २) 


मुनिवेषं मग अंतक, थेउनि बोले स्वयंचि रामास; 

एकांतीं अपुल्या जो, येइल नर तूं परित्यजी त्यास. ९२ 
रामे रुकार दिधला, मग स्वरूप वदे तया काल; | 
बह्र्‍याची आज्ञा कीं, बा आतां सवःपदास तूं चाळ, ९३ 
श्रीरामदरशीनास्तव, दैवाने तेथ येइ दुर्वास; 

द्वारस्थितलक्ष्मण त्या, पाहोनी निज मनांत घे त्रास, 
शापभये एकांती, नाउनि तो त्यास कळविता झाला 
सोमित्रिने अशापरि, जाणुनि संकेतभंग ते केला ९४ 
शरयतीरी जाउनि, योगबळें टाकुनी स्वदेहार्त; 

लक्ष्मण निजबंधूच्या, नेड़ तो शेवटा प्रतिज्ञत ९५ 
वववथा अंशचि अपुला, लक्ष्मण गेला जई स्वधामास; 
शिथिल त्रिपाद धमा, ऐसा तो भकरी करी वास ९६ 
वेरिव्रातकरींद्रा, हटवाया बहुत तीव्र अंकुशसा 

'इर्षं कुशारवतीच्या, ठायी स्थापूनि थोर वार कुंशा, 
साधूंच्या नयनाला, यदुक्ति ऐकोनि येति अश्लुलव 

तैसा शरावतीच्या, ठायी स्थापूने तो हि पुंत्र ळव. ९७ 
मग तो सानुज सामिक, राम निघे उत्तरेकडे जाया; 
गुहर्वज्ये पुरी प्रेम, पतिच्या संगे निवे जशी जाया. ९८ 
भिजला कैदंबकलिका,स्थली त्यांचा जनाश्रनी मार्ग 
हृद्वतवेत्ते त्यात, धरिती राक्षस तसषेचि कौपिवर्ग, ९९, 
आलि विमान तेव तो, भक्तद्याल सृपाळ एक घडी 
सहचरजना चढाया, स्वर्गी करि सरयुलाचि दिग्य रिडी.१०० 


१ काळ, ९ स्वगीस, ३ भय ( घेता झाला, ) ४ धमीला चार पाद असतात असें 
वणन आहे ते पाद तप, शौच, दया आणि सत्य, हे होत, प्रत्येक युगांत धमीचा एक 
'एक पाद उणा होत जातो. 'चोघांबंधुंपैकीं लक्ष्मण गेल्याने द्दी धमोची उपमा योजिली 
आहे, कारण एका विष्णूचे हे चार अंशरूपच होते. ७ शत्रुसमूह हाच हत्ती त्यास, 
६ कुशावती आणि शरावती या नांवाची दोन शहरे, ७ कुशनामका, < घरें क्लेरीजक- 
रून, ९ भार्या, १० कळंबाच्या कळ्य़ांप्रमाणे स्थूळ (असे जे जनाधरु तोही), ११ ए- 
* माचा (मारी), १९ त्या मार्गोते, १२ वानरसमुदाय, १४ बरोबर येणाऱ्या लोकांत, 


२१९ रघुवंश. 
ह्लान करुनि यानि बसा, ऐसें वदतां जनास रघुराणा; 
तेथे गोेतरापरि, दाटी ्नांनार्थ जाहली जाणा, 
झालें तीर्थे तिर्थे तंव, सरयूमध्यं पवित्र नव एक; 
गोमतर याचि नांवें, आहे विख्यात भूवरी देख १०१ 
अंशांनी अवतरे होते, कायीर्थ देव नरळोकीं, | 
ते स्वस्वमूतिमध्यें, प्रविष्ट झाळे फिरोनि पुरठीर्का, | 
जे कां नवीन आतां, देवत्वा पावळे नगरवासी 


कल्पुनियां स्वगीतर, दिधले खीराधवे नव त्याशी. १०२९ 
*४_ नो ४१ श्लोक 
[शा.वि.] तेव्हां उतर वायुतनेया ककॉपतीळा तसे, 


स्थापी दक्षिणॅशीलि दोन अपुल्या सत्कीतिचे स्तंभसे; 
ऐसे रावणमारणात्मक विभू कायी सुरांच्या स्वतां, | 
साधानी सकठाश्रया निजतनूमाजी प्रवेशे अत्राॉ. १०३ 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पार्वती, 
गांव 5्यंबक हे, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्यानें ज्या रघुवंशनाम रुचिरा काव्यास यत्ने महा 

' केलें माकृत, सग त्यांतिल अतां हा पंधरावा पहा ॥ १॥ 


या पकारे श्रीकालिदासकृत रघुबंशनामक महाकाव्याच्या गणे- 
शशासखत्री लेळे ञ्यंबककरकृत माकृतपव्यात्मक भापांतरांतील हा . | 
स्वर्गारोहणनामक पंधरावा सर्गे समाप्त झाला असे. 


१ ग्राईचा कळप एकदम जमून एकाशी एक छागून नदीतून तरत जातो तेव्हां 
जशी त्यांची दाटी होते तशी यरासमर्याी लोकांची अतिशपित दाटी सरयूंत झाली म्हणून 
असा दृष्टांत दिला, आणि त्याच नांवाचें तेथें तीथे झालें. २ स्वगास, ३ जे देव. भूमी- 
व र अवतरले होते ते आपल्या आपल्या स्वगेस्थ मूर्लात प्रविष्ट झाळे परंतु जे मुळचे देव 
नसून मनुष्यच होते त्यांजकरितां रामानें दुसरा स्वर्ग नेसून त्यांस एहायात दिला 
४ हिमालयपर्वतावर, ५ हतुमंतास, ६ बिभीपणाळा, ७ त़रिक्कूटपरवेतावर 


सर्ग १. | २१३ 


[शा,वि.]. स्वर्गी गागरमंडळीसह सुखे श्रीराम गेल्यावरी, 
जन्माने व गुणें करोनि हि कुशा ज्येष्ठत्व तेव्हां वरी; 
केले त्यासचि बंधुनी सकलिकीं मुख्यांशभाक्‌ निश्चित, 
पुभ्रातृत्व कुलानुरूपचि असे, त्यांचे जनीं विश्रुत. १ 
संपॅडर्धक ज्या विशेष असती ळष्यादे नाना रिती, 
त्यायोगे धन मेळवोनि जरि हो संपन्न झाठी स्थिती; 
देशाच्या तरि आपुल्या न तनिती सीमेस सारे तपे, 
् मर्यादेस न सोडिती भरतिच्या वेळीं हि अब्धी जपते, २ 
[व.ति).  दानभरवृत्तियुत आठ असे जयांचे 
विख्यात मूळ पुरुप स्फुट होति साचे; 
ऐसा सुवंश आति थोर कुशादिकांचा, . 
दिरिदैतिच्यापरि सुविस्तृत होय त्यांचा; 
वेशास या मैथेम कारण विष्णु तैसा, 
तो सामवेद जागि देतिकुछास नैसा. र्‌ 


१ नगरच्या लोकांसहवतैमान. २ मुख्यभागाचा धनी. ३ चांगला बंधुपणा, ४ संप- 
वतला वाढविणारे, ५ समुद्र, ६ दिर्दती पक्षी मदञजलप्रवाहयुक्त, कुशादिक पक्षी 
दानकरण्याविपयी जी प्रश्रत्ति तदरुक्ता, ७ ब्रह्मदेव सामगायन करीत असतांना त्याज- 
पासून हे दिग्दन्ति म्हणजे दिगाज निघाळे ते आठ आहेत. त्यांची नांबें. १ ऐरावत. 


२ पुडरीक, २ वामन, ४ कुसुद, ५ अंजन, ६ पुश्पदंत, ७ सावैभीम, आणि ८ सु-_ 


प्रतीक, राम लक्ष्मण भरत शुध या चौघांसही प्रत्येकाला दोन दोन याप्रमाणे एकं- 
दर आठ पुत्न होते. याप्रमाणेच दिग्गज्ञही आठच म्हणून दोन्हीं वंशांचे साम्य व- 
शिळे, .दानप्रबृत्तियुत हें विशेषण उभयवेशाकडेही लागू पडते, म्हणजे दान हणजे 
दान करणें याची प्रवृत्ति म्हणजे व्यापार तबुत्त रामादिकांचा वंश होता, व,दान म्हर 
.» गजञमद त्याची प्रत्रत्ति म्ह० प्रवाह तद्युकत असा दिग्गजांचा वैश होता. < ज्या वैशा- 
ये, ९ जसा आठ दिग्गजांचा वैश विस्तीर्ण होऊन वाढला तता कुशादिक जे आठ 
बंधू त्यांचा वंशह्दी विस्ताराने वाढता झाला असा भाव, १० त्या कुशादिकांचा, १9या 
कुशादिकांच्या वंशासं, १९ मूळ ( कारण ). १३ गरजांच्या कुलात ( मूळ कारण 
सामवेद म्हणजे सामवेद अध्ययनसमयी हे उत्पन्न झाले होते अशी कथा आहे, 


न्य्--था“-. -*« > 7 “मा ८५-०८“ कअ “प 


२११ रघुवेश. 


[शा.वि]. एके वासरे अर्धरात्रसमयीं वाड्यांत दीपावळी, | 
झाली निश्वळा, आणि सर्व निजली होती जई मंडळी; 
जागा होंउनि एकला कुशचि ते देखे नवी कामिनी, 


| जी का प्रोषिवैभर्ठकेपरि धरी वेपास खिन्ना मनी. ४ : 
| राज्यश्री उपभोगिती सुविपुळा ज्याच्या संवे सज्जन, 
त तेजस्वी मैघवाचि जो जिणियले ज्याने रिपेचे गण; | 
| 4४, * त्याच्या येउनि ती पुढें “जय असो राजा” अपे बोठुनी, 
क्क राहे तेथ उभी सुदीनवदना बढांजळी होउनी. ५ 
। भ, जैसी निर्मळ द्षणांत शिरते छाया त्वरेंगे तसी, . शु 
| ॥ | दारें बंद अत्तोनिही गतिभरें गेहांत आठी कसी; / 
पा आश्चर्ये नरपाळ तो उठुनियां बेपतोनि शय्येवर, त 
॥ " तेव्हां त्या वनितेप्रती वदतसे ऐसे धराधीश्वर. द्‌ | 
1 प. ' दारे बंद असोनि राजसदनीं आठीप केसी बर, 
४! योगाचे बळ हे हणू तरि तुझ्या आंगी दिसेना खरे; 
| रीत्यापद्रव होउनी कमलिनी म्ाना दिघे जी बर्नी, 
1! तैसी तू दिसतेस आते, झणुनी होप्तीन गे योगिनी. ७ 
1 ५ '। कोणाची दयिता वर्दे कवणतू आहेस गे कामिनी, 
५ ४. थेण्यांचे इकडे कशास्तव तुवां संधारिळेंसे मनी; 
1 र. आह्मी राघव तो जितैद्विय असू, अस्मन्मनाची गती, 
| अन्यस्त्रीविषयीं पराख्ुख सदा हे जाणिजे निश्चिती. ८ : 
न तेव्हां ती युवती कुशास वदळी कीं “जी पुरी संमती, ५ 
॥ कराया रामार्ने अपुल्यासवे सकळही नेली सवलोकामती; न 
| त्या आहे. अधिंदेवता नगरिची मी भूपते जाण गा, ; 
|. सध्या नाथ नसे मला ह्मणुनि मी झाळें असी दु्भंगा. ९ 
पूर्वा या नगरीमधे नरपती झाले बहू चांगळे, रं 
| रजन्वत्पदवी जिणे मिळविली बौ याच हेतमुळे; 1 
| जग पला जातात गल भतती गोजेर्त. २ क आतूर ४शोगतायनेळ 
। छी (योगीण), ५ विष्णुलोकाप्रत, ६ ज्या देशाचा राजा उत्तम असतो त्याला राजन्वान्‌ . 
ती असें म्हणतात (ती एजन्वत्पदवी या नगरीने पूर्वी मिळविली असा भाव), ७ हें संथोधन, ' 


सर्ग १६. २११६ 


|. "ऐश्वर्य अढकेस मोजित नसे जी मी तिची हे कुशा, 
तू सूर्यारन्वांय पूणे शक्ति असतां झाली अप्ती दुदेशा. १० 
|. पृशा.] सोवें, वाडे, मंदिरे, चंद्रशाला, प्राकार ही नाश यांचा जहाला, 
; स्वगीलागी जेधवां नाथ गेला, तेव्हां बापा पावळे या देला; 
जेव्हां भानू अस्तमानास जातो, झझावायू उग्र जव्हा वहातो, 
उहस्ता तै होतसे मेघराजी, नाथामागं जाहलें मी तसी णी.११ 
शि.वि.] पादी नूपुर वाजती खणखणा ज्यांचे बहू भासवर, 
त्या 'लेथे अभिसारिका स्मरमदे बा चालती सत्वर; 
उल्का तोड धरोनि रात्रिसमरयी त्या राजमार्गी स्वतां, 
झीळू शब्द करीत शोधिति ठृपा बा आमिपा तलता. १३९ 
नारी स्वीयकरी करीत असतां वीपीजलीं ताडन, 
'क्रींडेच्या समयी उठे निनद तो भासे मदंग-स्वन; 
तेथें वर्न्यलुळाय संभ्रति निजे शुंग बळें ताडिती, 
ते आक्रोश कराळ थोर विहिरीमाजी सदा चालती. १३ 
गेळे मोडुनि खांब यास्तव शिवी क्षी बसूं हागळे 
वाच बंद झणोानि आवडिचिया नृत्या तिही सोडिले 
त्यांची चित्रविचित्र सुंदर पिसे गेळीं जळूनी बरा, 
क्रौडेचेहि मयूर वन्य बनळे भूमीपते यापरी ! १४ 
छाखेचा रस ळावुनी स्वचरणा पूर्वील पोरस्त्रिया, 
सोपानावरवी मनो गमना ठेवीत होत्या .तया 
आतां व्याघ्र तिथे वनीं एगगणा मारोनियां भेपुर, 
रक्तांन भरल्या अशा निजपदा ते स्थापिती सत्वर. १९५ 
हत्ती आणिक हत्तिणी निजसुखे क्रीडा करीती ज्लीं 
देती खंडितकेसरे करिवरा तै हत्तिणी चांगळी 
| चित्रे यापरि धोर मच्तकरिचीं आहेत भितीवरी, 
| त्यांच्या मस्तकि' रोविती निजनषें क्रोथें खरे केसरी. १६ 
१ ज्या राजमागीत. २ स्वतः नटून नायकाकडे जाणाऱ्या नायिका, ३-ज्वलतु- 


२. कार्टे, ४ कोल्हा. ५मांताला ( भाठू शोधिती, ) ६ विहिरीतील पाण्यांत, ७ बाद. 
| «८ रानातील टोणगे.  मौर, १० ( हे पौरस्रियांचें विशेष ). ११ भयंकर. 


द 
1. 004. रचा 0 तट 


ह ' ह वडवाळ, ' यी. 1: नाहि 


1 
| 


1 
श । 
4 

0] 
शं 
|) 
र] 
ग | 
त 

0 
18 
! 


वक क्क धड न्वलळकशिळ तन 


क 
पधा रटूणनयणाप मण व्यय यत णारफपा थ्या न: 


ज्मतास्कर 
32० मळ लहिका. 


ल > दळाण अम मधन मज लता य कोला कडक मची 


व्यव कस्य 


क डल 


२१६ रघुवंश. 


खांबाच्यावरि चित्रव्॑ण पुतळ्या नानापरी शोभल्या, 
त्यांचे रंग उडोनि धूसर अशा आतां दिसो लागल्या; 
कीती तुंदर ज्या भुजंग अपुल्या त्यांचे वरी टाकिती, 
कांचोळ्यापरी त्याचि तत्स्तनयुगा आच्छादिती संमती. ९१७ 
काळाच्या गतिनें नृपाळ भवनीं गच्यावरींचे चुने, र 
काळें होउनियां तिथे उगवली नानापरीची ठण; 
मोत्यांचे सर जावे तोवि धवळा ज्योत्ह्या जरी त्यांवरी, 
रात्रीची पडते, तथापि नदिसे पूर्वीपरी साजरी. र्ट 
फांद्यांना लववोनि कोमळकरें पूर्वी विळापी स्त्रिया, 
होत्या नेत नवी खुडोनि कुसुमे त्या प्रत्यही स्वोल्या; 
आतां भिक किरात वानर हिं ते वेलींस मोडूनियां 
जाती दुष्ट निघूने यास्तव नुपा उद्यान गेळे ल्या. १९ 
रात्री ज्यांमधुनी दिवे न दिसती आंधार भारी जिथे, 
नारीची वद॒ने न दृष्टि पडती पूर्वीप्रमाणे जिथे; 
जाळीं लागाळिं थोर जेथ ळुमिचीं, सोगंध्यशाळी अतां, 
चाले धूर न ज्यांनेंधून खिडक्या झाल्या अशा तत्वतां. २० 
[अुज.] नदीच्या तटी वाढला वेतसांचा, नैथा, गंथही येइना ऊटण्या'चा; 
दिसे वाळुवंटी न पूजाप्रकार, रिते तीर-देखोनि मी खिन्न फार. २१ 
(१) कुशावाति ह्मणोने जी तव पुरी, तिला संप्रती, 
त्यजोनि गमना करी स्वकुलराजधानीप्रती; 
तुझा जनक टाकुनी मनुञमूतिला सत्वरी, 
स्वकीय तनु वैष्णवी रपवरा जसी तो घरी.” २९ 
[इ.व.] ऐशा तिच्या ऐकुनि याचनेला, संतोपुनी भूप बरें हणाला; 
प्रस्त होकानि तई स्वचित्ती, अढश्य झाली पुरंदेवताती. ९३ 
[शानवि.] प्रातःकाळि सर्भेत सत्त निशिचे सारं डरिजा अद्रुत, 
सांगे भूपति, त्यास ऐकूनि मनी ते जाहळे विस्मित; 
१ साप कांती टाकितात त्या, २ आपल्या घरी, १ ज्या खिडक्यांत, ४ ज्या खि- 
डक्यांमधून, ५ समुदाय, ६ रामधंद्र, ७ प्रार्थनेला. 


क 
हप्ता शा ..ती ण 


य “प्लस 


व 


८ व ण्या च काकक कन: व वीर न क. 0. भि: “11.2. चेल जी. 000 


वार 


छट एका पणाणाणणणएणीणा ण पण २१0ी”शी0 ण 


सर्ग १६. २१९७ - 


व्हावा तूंचि पती हझणोनि नगरी तूते स्वयें बोलिली, 
होसी धन्य छुपा |'' अर्से वदलि ती भूपाप्रती मंडळी, २९४ 
तेव्हां शीघ़ कुशावतीस विषिने सह्राह्मणा देउनी, 
यात्रायोग्यंदिनी सवे सकळ ही अंतःपुरा घेउनी 
मेघोघासह वायुसा कुश निघे जाया अयोध्येप्रती 
ज्याच्या स्वारिसवें गजाश्वसहिते सेन्ये बहू चालती. २९५ 
के तुने घनदाट तीं उपवने, जे मोठमोठे गज 
क्रीडापवत ते रथत्रज तसे होती घरं सध्वज 
ऐसी त्या प्रभुची प्रयाणसमयी 'सेनास्थिती जाहळी 

टे सर्वजनास जंभैम असी ती राजधानी भली २१६ 
ज्यचिं मंडळ फार शुभ्र असला इंदू जसा अंबरी 
येवोनी उदयास ने उदधिळा वेळेकडे सत्वरी 
तैसा तो धवलातपत्र कुश ने सेने अयोध्येप्रती, 


जी होती बहुकाळ पूर्वपितरीं अध्यासिठी निश्चिती, २९७. 


सेना भूपतिच्या जई दणदणा भूमीवरी चाळती 

सोसेना तिस भार तो झणुनियां ध्ीमिपे ती क्षिती 

जाते विष्णुपदास शीध्र दुसऱ्या जाणीं असा वाटला, 

तेव्हां तुर्क जना, अचाट धुरळा जञव्हां नशी दाटला. १८ 
डब. कुशाब्रतीपासाने नीघकार्नी पुढे' मुकामीवारे शोरतांना, 

तशीर्च मार्गीतहि चालतांना, दिसे समोना, नर ग ्ी 

(ा.] आदिस्थाती सैनिकांचा, अचाट, मध्ये आ 1 तोचु थाट 

ही कारही न्यूनता ती दिसेना, ऐती होती थोर भूपाळपे 


* मोठ्या सेक हस्तिदानोदकांच्या,होती तेव्हां पंकिळाभूमि साच्या; 


पादाधाते धोडेयांच्या पथांत, पंकाची तैं धूळ होई क्षणांत. १० 


अट ---2 “> 


१ कुक्षावती नगरी ब्राह्ममास दान देऊन असा अर्थ, २ गमनास उक्त अशा दि- 
वशी, ३ चालणारी ( असी राजधानीच ). ४ ज्या इंदर्चे, ५ नेतो, « मयोदवेलेकडे 
७ जी अयोध्या 

* अथवा ( वरील अथोचाव दुसरा कोक )-- 

[रथो,]  हत्तिचा मद गळे घुळींत हा, ते पर्थी चिखल होतस महा; 
वाजिचे रज उडे परदे जईू, पंक साखुनि धुळी बन तई ३० 


< हत्तींच्या मस्तकांतून वाहणाऱ्या उदकानें मार्गीतील धूळ भिजून चिखल होई. 


२८ 


१ 
* 
| 
1 
द 


८. तमा 


बब कायायाामा ठी 
ल णाय चटया. 8चा चला कशान १ ०-0... का. > 


र्ट रघुवंश. 


[शा.वि.] विध्याच्या अटवीमधे निजपथा शोधावया लागली, 
तेव्हां भूपतिची अपार एतना चोहीकडे फांकली; 
जागोजाग विनाद वीर करिती ते नमदेच्यापरी, 
तैं त्यांचे प्रतिनाद ते पसरळे दृयनिनाभ्यंतरीं. ३१ 
घातूंड्या खनितूनि जात असतां चार्के रथाची तव 
झाली फारचि लाल, आणि निघतेवेळीं गजांचे रव 
होती मिश्र मदंगवाद्यनिनदीं, ज्याच्या असा तो प्रभ, 
भिछञानीत उंपायना बघत तैं विध्या वठांडी विभ. १९ 
विध्याच्या तैटिनीतुनी उतरतां सेतू गजांचा करी, 
गंगा पश्चिमवाहिनी उतरला तेव्हां तयाच्या वरी; 
पंखांत हळवीतं हस उडती व्योमांत तेव्हां त्वरे, 
यत्नावांचुनी जाहली नृपशिरीं ती. आयती चामर. ३४३३ 
कोधांने कापेळें स्वपूर्वनगणां निःशेष ज्यां जाळिले, 
त्यांना स्वग मिळो हाणूनिच बहू यत्ने जया आणिलें; 
तें गंगोदक भक्तिपूर्वक नराधीरशें कुशें वंदिले, 


ज्याच्या अं्तार चालती बहु तरी त्यांच्यामुळे ने हळे. ३४ 


त, 


कित्येकीं दिवसी क्रमूने अवधा मार्गी क्षितीचा पती, 
पाहे श्रीपरयूतटी सुरुविरीं यू्पंत्रजाची स्थिती; 
जो पूर्वी बहु अध्वरांस करुनी रामादिकांनीं भला, 
वेदिस्थान पवित्र जाणानि मनीं तेथेच संस्थापिका. ३५ 
[शा.] तेव्हां टला पुंष्पितां हाठवोनी, नयुत्पैच्षा ऊमिजाला शिवानी; 
उद्यानाचा वायु आठा समोर, केळे तेणे भूपतैन्यास गार. ३६ 
[शा.वि.] रोंवी शतुतनूमर्धे निजबळें जो आपले सैर्गण, 
पोरांना मिय जो, जयांत वसती शौयीरदिं नानागुण; 
आणि घोढ्यांच्या खुराघाताने उडालेला धुरळा त्या थिखलांत मिसळला म्हणज त्या 
चिखलाचा शोष होऊन पुन्हा घळ होई. म्हणजे त्याचे सैन्यांत मदमत्त हत्ती फार 
होते आणि जोरानें धावणारे घोडेही फार होते असा भाव होय. - 
9 दरीच्या मुखांत. २ भिद्ठांनी आणिलेल्या भेटी, .३ नद्यांतून, ४ पूल. ५ ज्या 
गंगोदकांत, ६ नौका, ७ यकस्तभंगणाची. ८ यज्ञस्तेभतमुदाय. ७ हें गरक्षांचे वि- 
शेषण, १० नदींत उत्पन्न झालेल्या ( लाटांस ). ११ घाण. 


-. | न्टथट्वकतकास्वयाय- त ५०१ ८ द उस्प्तणफ्प्पर त ९० ७१० यचा पर. “ग्वा, ८. 


क 
डू 
बपणियाचय 7 अटव्टकचावतता्ा हळत. ज्च्ट्ट १४५ जद ५७८ 


हििडिगििगिंबाथंडड॒ड अडंखबयूड्सग्गव 


सर्ग १६. .- ११९ 


“ ऐसा तो कुश भमिपाळ अपुळें घेवोनि सारें देळ, 
साकेतामिध राजधानिजवळी येवोनि देई तळ ३७ 
[ल.] जै कां साहित्य लांगे सुखकर सदन बांधण्यालांगि फार, 
होते त सिद्ध होहादिक सकळहि तैं ज्या नसे अंतपार; 
ते घेवोनी नृपाझे वरूनि रचियली शिल्पिवर्ग लरेने, 
सोवें, प्रासाद, हर्म्ये भशनजळगहे मंटूरा, हत्तिखाने; 
[उ.जा.] ऐसी पुरी फाराचे मोडलेली, नुंपे नवी बांधुनि रम्य केली 
ग्रीष्मोष्मतप्ती धरणी, संवेग, नळ करीतो जशि पुष्ट भेघ, २८ 
[शवि.] जे का वास्तुविधिज्ञ विभ असतीं ज्यांनी उपास स्वये, 
केले त्यांकरवी करी नरपती तो शांति शास्त्रान्वये; 
सद्दंधाक्षत धूप दीप बरवे नाना पशूंचे बळी 
अपॉनी नगरीतठी सकळही ते दैवते पूनिटी २१९ 
कामी स्रीदृदर्यी प्रवेश करितो तैसा मैहामंदिरी 
.आधीं तो नपती प्रवेश करुनी तेथूनि थोडीं दुरी 
ज्याला जे उचित प्रशस्त हि तते ऐसी गह पाहुनी, 
तैं मंत्र्यादिक मेडळीस कुश तो देई स्वयं नेमुनी ४० 
बाभारांत अनेक वस्तु विकण्यासाठी सुध्या मांडिल्या, 
खांबांहा गर्भसंहती अनुचरी तै ओळिनं बांधिल्या 
वाजी स्थार्मि विराजती व हिसती त्या वाजिशाळेतळे, . 
साठंकीर कंठेत्रसें नगर ते शोभू बहू छागलें ४९ 
रामाच्यासमर्यी जसी विळसली तैसी पुन्हा ही पुरी, 
शोभे, नथ कुशाख्य भूमिपति तो न्यायेचि राज्या करी; 
ऐश्वर्य, धनसंस्रहे हि नृप तो संपन्न झाला तसा, 


८१५०-५५-५४ “7४-44 ा““- 


१ सैन्य, २ सुतार गंवडी वंगेरेंच्या तमुदायानें, २ भोजनशाळा पानशाला, ४ अ- 
श्वशाळा, ५ रक्ष झालेल्या जमीनीला म्ह भ्रीण्मांतील उष्णाने उष्ण झालेल्या प्रथ्वी- 
स मेघ जसा जलाने पुट म्ह टवटवीत करितो तशी कुशानें नगरी बांधून रम्य केली 
असा अर्थ, ६ वास्तुविपयक विधी जाणणारे, ७ कामुक पुरुष, ८ राजमंदिरी, ७ याचा 
अन्वय गह याशी (थोडीं दूर ग्रह), १० हत्तीचे समुदाय, ११ शब्द करिती, १९ अलँ- 
कारयुक्त, ११ ख्रीप्रमार्णे, 


“* - *----३-३४-०५०३- ० पपा 


असन 


७७5 £ 4.4 


यच ७०६७५ सटकक व 


त्र क 


्ि 
| 
की 


२९२० रघुवरा, 


कीं प्रत्यक्ष पुरेशे येक्षपत्रिही त्याच्या पुढें कायसा. ४२ 
[उ.जा.] नाळी जयांभोंवति मौक्तिकांची, तीं उत्तरीयें रमणीय साची;' 
कुचडयाळंबित रत्नहार, जे स्पर्शतां लागति फार गार; 
[इं.ब.] "वस्रे ठैतू मल्मलिची सुरेख, जीं फुंकल्यानं उडताति दैख, 
वेषा अशा तूं करिबा प्रियांस, ये सांगण्या स्रीष्म जणूं कुशास.४२ 
[शा.वि.] ज्या मागीस अगस्त्यनाम मुनिचें होते सदा दर्शन. 
त्याला सोडुनियां मळा दिनपंती ये भटण्यालायुन; 
ऐसें जाणुनि उत्तराभिध दिशा आनंद बाप्पापरी, 
शीताद्रीमधुनी निरेतर अशी सोडी हिमाची झरी. . ४४ 
लॉँडाचा झगडा करोनेदथयिता आणीक तीचा पती, 
हीं रागें सरती दुरी, पारे पुढे चित्तांत पस्तावती; 
तेसी फार कशा निशा, दिवसही संतप्त झाळा असे, 
त्याकाळी उभयस्थिती निरासितां, त्या दुंपतीशी दिसे; ४५ 
* पाणी तैं ग्रहवापिचें प्रतिदिनी आटावया लागले, 
शेवाळें बहु पायऱ्यांवरि असे तें त्यामुळें वाळले; 
पद्षें ही उघडी पडानि वरंती तेव्हां दिसू लागलीं, 
नारींच्या कमरेबरोबर जळे वापींमधे राहिली, . श्र 
संध्याकाळि कळ्या बऱ्या उमलती त्या मोगरीच्या वनी, 
चाळे फार सुवास घेउाने तया येई अळी धाउनी; 
प्रत्येकावरि पाय ठेवाने जईं गंजारवाळा करी, 
तेव्हां हा जणुं मोनितोचि कलिका, ऐसे गमे अंतरी. ४७ 


-२:---->---/"-५५५ एप १0१०-४"*-टथधट पीता कणा लाट 


१ इंद्र, २ कुबेर, ३ हल्कीं, ४ त्या मार्गाला ( दक्षिणायनाला ), ५ सूर्य, ६ हि- 
माल्यांतून बर्फाचे पाणी होऊन ते भ्रीष्मकालीं वाहातें त्यावर 'उत्तरदिशेच्या आन- 
दबाष्पाचा आरोप केला, ७ भ्रीष्मकालीं रात्र कृश म्हणजे लहान असते आणि दिवस 
संतापयुक्त असतो या गोष्टीस लथून हें वणन आहे, त्यांत प्रणयकोपानं कृश झालेली 
र्री आणि संतप्त झालला पुरुप यांच्या युग्माची उपमा प्रीष्मकालीन रात्रदिवसांच्या 
युग्मास दिली, सारांश या काळीं ( प्रीष्मीं ) रात्र लह्मन व दिवसा ताप होत असे, 
< त्या प्रणयकुपित अशा, ७ दंपतीसारिखी ( स्थिति दिसे असा अन्वय ), १० वरती 
दिसू ळागळीं असा अन्वय, ११ भ्रमर, 


न 
"यण ८ 1१) पपतण स कपास उ कय १ स्य 


क ककल णाचा 


सर्ग १६. १२१ 
गाळी कामिनीच्या नखक्षत असे झाळे पतीच्या. करें, 
त्याला ये चिकटा बहू गरमिने धै्म नई तै भरे; 
कार्म खावियळें शिरीषफुळ जे भूपेपरी शोभन, 
ते वेगे पडतां तेयास चिकटे, खालीं नये तेथुत. ४९८ 
[शा.] 'ततोयागारी शीतठा तोयधारा, कारंजाच्या ऊडती ज्या भरारा; 
सद्रत्नांची आसने मध्यभागी, जेथे होतीं मांडिली जागजागी. 
[इव] तीं चंदनाच्या धुतली रसाने, त्यांचे वरी ते निजती सुखाने, 
आ्रीष्मतुंचा ताप धनाढ्य ठोक, अशा उपायी हरितातिदेख. ४९ 
[शा.वि.] न्हायाला कच मोकळे करिति जे त्या धूपवोनी स्त्रिया, 
सायंकाळि भरोनि सैदररफुळें त्या घाठिती वेणिया; 
य्ोष्मीं दुर्बळ पुर्षैसायक तरी केशां तयां देखुन, 
तो उत्तेनित होउनी अतिशय वेधी जनाचे मन, ५० 
आल्या अजुननामका तरुवरा चेतोहरा मंजऱ्या, 
आरक्ता बहु धूलियोग घडुनी ज्या दीसती साजऱ्या; 
जाळोनी मदना शिवे स्वनयने त॑न्मौर्विही तोडिठी, 
तीची हीं शकळे अती सुरुचिरं लोकीं मनी भाविलीं, ५१ 
[शि.]  रसाळाचे पाळे विविध कवळे मद्यहि जुने, 
उसाचे उत्कुष्ट प्रंथमपरिचें मादक ' उणे; 
गुलाबाची पुष्पे नवनव गुणाने अधिक तीं, 
निदा्घी यांयोग॑ तरुण जन तापास हरिती. ५९ 
[शा.वि) स्रीण्मांच्या भडक्यांत दोन असती लोकांस फार प्रिय, 
ज्यांच्या पीँदनिपेवरणे च हरतो संतीपदुःखोश्वय, 
त्या माजी उदयाधिरूढ विळसे एक स्वर्ये तो कुश, 
तैसा तो दुसरा सुधाकर हरी जो कां तमा निस्तुप. ५३ 
श्रौष्मी वाटति फार ज्या सरयुर्ची लोकांस तोये प्रिये, 
१ झाळें अस्ते असा अन्वय, २ घामाने, ३ नखक्षत (भरे), ४ नखक्षतास, ५ जल- 
मंदिरांत, ६ मोगरीचीं फुले, श॑ काम, < त्याची दोरी, ७ लोकांनीं, १० आंब्याचे, 
"4१ पहिल्या प्रतीचे. १९ कमी मादक (असें जुन मद्य), १३ चरणसेवेनें पक्षी किरण 
-सेवनानँ, १४ संतापरूप दुःखें पक्षी संताप व दुःखें, १५ चंद्र, १६ नि:शेप, 


यान यि क _ 


ग 
भक 
। 
) 
। 
3 र 
16 
त 
, 
01 | १ 
भै 
ी] 


रघुवंश, 


« उर्मीच्या विषयीं सतृष्ण बसती जेथें मेराल स्वये; 


वैत्तीरी फुलल्या लता हि विविधा, "तेथें स्त्रियांच्या सर्वे, 


क्रीडावे असि वासना कुशमनीं मोठी तड उक्लवे ५४. 


तेजस्वी विभुनं कुश पेटगहे तीरी तिच्या बांधुनी, 
केवैत्ताकरवी नदीतुनि महा नक्रां दिठें काढुनी 
ठैद्ष्मी वेभव यांस योग्य असली क्रीडा करायास्तव, 


केली सर्वहि सिद्धता धरुनियां चित्ती महा उत्सवं. ५६ 


गर्दीने जंव पायऱ्या उतरती ता कांकणे धांसती, 
अन्यान्याप्रति, तोरड्याहि पर्दिच्या मोठ्या स्वरे वाजती; 
ऐस्ता तो वधुंचा अती गलबला ऐकोनियां सत्वरी 

ीतोते तटिंचे मेरालळगण ते घेती बहू अंतरी दट 
कांता अंजलिनी मला उडविती त्या एकमेकीवरी, 

* त्यांच्या ह्ानविधीस देखुने विभू संतोषला अंतरी; 

हातीं चामर घेउनी नृपशिरीं वारी किराती तिला, 
नोकासंस्थित भपती वचन हे बोलं तई ठागला ५७ 
“ ह्या पाहे 'वैनिता 'मेदीय रोतशां पाण्यामर्धे क्रीडती, . 
त्यायोगे उटणे सुगंध सगळें. तोयीं गळाळे किती ! 
संध्याकाळ अंनेकवणे दिसतो मेघागमानं जसा, 

आतां श्रीसरयूप्रवाह बनला आहे अगे हा तसा.” ५८ 
% जोराने तरिच्या वरी 'उसळलीं वेग नदीची जळे, 

तेग स्त्रीनयनांतुनी निघुनियां गेलीं त्वरे काजळे; 

छाली ये नयनां जशी मदवशी तेसी जठें पातली, 

गेलें शाभविते हि काजळ तरी, ती लालिन शाभठी. ५६९ 
मोठाळे कुचकुंभ आणिक भल्या जाड्या नितब्समेठी, 


श्री 


या स्य मन्या यय डय यास 
१ ज्या सरयूतीरी, ९ हंस, २ जीच्या तीरी, ४ त्या सरयूतीरां, ५ डेरे राहोव्या 


' कोरे. ६ कोळ्यांकडून, ' ७ संपत्ती. < ऐश्वर्य. * हेससमुदाय. १०.बहु भोतीतें 


घेती असा अन्वय, * “ त्यांची होस विलोकुनी नरपती संतोषला अंतरीं ” असे 
पाठांतर, ११ ख्रिया, १२९ माझ्या, १३ शेंकडों, * “ नौकेच्या वरती बहू डसळती 
असें पाठांतर, १४ कटिपश्नाद्वाग, 


पो शद कटक त य कॅननलला ह कळया 


>, 1 १७.3 


८-२ 


1. 
ः डी: 
श्राप द ० स्केच ७५"”५/७/॥/५४०/-०५५४--१-- "४५-८५, ४- प्न 


स 


क्क प “पत गटा पत्ण्योच्का 


सर्ग १६. २२३ 


त्यायोगें तेनु दुर्वहा अतिशय उयांची असे जाहली; 
. ऐशा ह्या ढढकंकणान्वित भुजी कष्टास पावोनि ही, 
> री हरे ४ ५, .* 
पोहोंती जालिं यास हेतु तरि गे यांची असे होस ही. ६० 
कार्नी खोवियली शिरीपकुसरमे कंर्णावतंसापरी, 
तीं क्रोडा करितां संवेग पडलीं खालीं जलाम्यंतरी; 
शैवालप्रिय मीन जे असति ते त्यांत विलोकूनियां, 
शेवाळींच असें मनीं समजनी येती धराया तया. ६१ 
क्रीडेते करितां वधूगण करी तोयास जें ताडिती, 
तै मुक्ताळति वारिबिदु हि गळी हारापरी शाभती; 
तेव्हां मौक्तिकयुक्त हार तुटले होते जरी क्रीडनी, 
ते नाही तुटले असेचि गमले त्यां पाहतां लोचनी. ६९ 
"(* नाभीचे उपमान थोर भंवरे तायामधे राहती, 
भ्रूचेही उपमान तोंवे उदकीं ऊर्मीच त्या ऊठती; 
वैक्षाजां उपमान कोकमिथुन, तींही तिथें शोभती, 
ऐशा या उपमान वस्तु उपमेयापारि ग्रे दीसती. ६९३ 
गीते गाउनियां जळास रमणी लै ताडिती स्वी करी, 
त्याचा नाद मुदंगसा शिरतसे हा रम्य कर्णांतरी; 
ज्यात ऐकाने तीरची करुनिया मोरे पिसारे वर, 
| । हर्षे शब्द करीत थैथय तई तीं नाचती सुंदर, ६४ 
, .___ पाण्याने भिजुनी बहू चिकटली वस्त्रे नितंबस्थला, 
! रंधामाजि भरोनि पाणि अचला झाल्या. तई मेखला; 
नसैत्र ब्रज चांदिण्यामाधे नभी ठोपूनियां जातसे, 
कांचीग्रात कटीतटीं युवतिच्या निःशब्द तैसा दिसे. ६५. 
' क्कौडेते करिती संवेग युवती तै एकमेकीवरी, 
पाणी फॅकिति ते उडे गतिवशे वक्तांबुजांच्या वरी; 
१ देह. २९ जड, ४ ज्या स्त्रियांची ( तनु दुर्वहा जाहली असे असा भन्वय ), 
४ या ल्रियांची (हौस), ५ कर्णभूपणापरी. ६ शिरीषकुसुमांना, ७ स्तनांचे (उपमान). 
द स्रिया, % पिसारे वर करुनियां थयथय नाचती असा अन्वय, १० नक्षत्रसमूह, 
११ कांचीचा समुदाय, ' क 


--4--6- 0८291. ८.८४९.- -- 


२९४ रघुवंश. 


क 
वट पट "काट" शर. .-नरन्व््ा द्रा 


होती केश भिजोनियां सरळ तेह्वारं गळे ते जळ, 
झाळें लाळ विळेपनेंकरुनियां जे मूळचें निर्गळ, हह 
केशां बांधियळे वरीच, पुसली 'पत्रावळी गाठिची, 
मुक्तापैक्ति सुटोनि खालिं सरली कर्णेस्थ ताटॉर्केची; 
कांतांचा मुखवेप यारिति जळक्रीडावरी जाहला, | 
अस्ताव्यस्त, तथापि शोभत अप्ते हा पूर्ववतू चांगळा. ६७ : 
नोकारूप विमान त्यांतुनि नृप क्रीडाथे पाण्यांत ये, | 
तेथे केलि करी वधूसह, गळां त हार हाळे स्वये; | 
ज्याच्या हत्तिणिशीं जळीं विहरतां स्कंधास गुंतोनियां, ' 
, लंबे पक्षिनि, त्या अरण्यकरिची शोभा दिप राजयां, ६८ : 
[शि.] मुळीं शुभ्रा मुक्ता मग जेवतया पाच मिळतो, 
तथानं तो मेळा बहुतचि मनोहारि दिसतो; ' 
तसा येबोनी तो टुपाति अपुल्या स्त्रीगांग मिळे, ; 
तई त्यांचें ठंद प्रकट बहु शोभाळ्य दिसले. ६९ ' 
[शा.वि.] सोन्याच्या पिचकारिभ्ना तव वधू घेवोनि राजावर, 
रंगा टाकिति, ज्यांत फार असते कुंकू त्त केशर; 
त्यायोगे धरणीपती अतिशय तैसा तटी शोभा, 
जैप्ता सुंदर धापुनिईरवशें शीळेंद्र शोभे भला. ७० ; 
देवांचा पति इंद्र उत्सवभर॑ आकाशगंगाजठी, र 
ऐश्यये बहुत अनेक विध तो क्रीडा करीतां भली; 
जैस्ता शोभतसे, तसाच कुश ही भूमापती क्रीडतां, | 
उत्साह सरयूजळामाधि पहा तो नाहळा शोभता, ७१ : 
पूर्वी भूपण कुंमसंभवमुनीपासोनि रामा मिळे, | 
रीज्याच्या सम जै उदार मतिने रामे कुशाळा दिले; 
संत्रामीं जयदायि ते तुपतिचे देडीं असे रोकडे, 
क्रींडेच्या समयीं जळीं न कळतां हातांतुर्नी ते पडे, ७२ | 


४०७० कण टकर ति ०टीटीधी तीत 000 पली ९ 0 ताटली 20000 “तीत रकन कनक 


यो च्ना ४ ३8 


"णक. 


4५५. हशा तरण 


कणीच 1सशीश 


१ सरळकेशद्वाराने. २ (अश्या प्रक्रारे अस्ताव्यस्त झाला असा अन्त्य), ३ क्रीडा, | 
,४ मोत्ये.,५ हे भूपण अगस्तिक्रपीनें रामाला दिलें होतें; याविपर्या पंघराठ्या सर्गीच्या ' 
पंचावत्नाव्या छोकांत सांगितलें आहे तेथे पाहावे, ६ (राज्यापरोबर कुशाला विले), 


| 
| 
| 


सर्ग १६. २९६ 


कांतांशीं सह भूमिपाळ विविध क्रीडाविधी साधुनी 
तीरींच्या पटमंदिरीं नादितुनी तो भूप येतांक्षणीं 
- वेपाते करणार, तोचि न दिसे ती जेत्रभषा भजी, 
त्यायोगे मान त्याचिया निपजली तेव्हां बहू काळजी. ७३ 
[भुम़,] नसे लोभ चित्ती, असे धेय त्याठा,गणी तुच्छ पुष्पापरी पषणाळा, 
तरी ताते त्याला धरी स्वीयहस्त, तयाच्या वश लक्ष्मि हीप्राप्त होते, 
अशा हेतुने मात्र भूमीपतीला, तर्‍याच्या विनाश बहू खद झाळा. ७४ 
'[शा.बि.] जे कां पाणबुडे प्रसिड असती केवते लोक-ब्रजी, 
त्यांना सांगतसे लितीश्वर, “ तुझी शोधा अलंकार जी;' 
ऐसें ऐकूनि कोळि सि्धसलिलीं शोधून त्या, जाहले 
ठेयर्थोद्यीग, परंतु हॉषितमनं भपास हे बोलले , ७६ 
“ रौजा भूषण तें जळांत पडळे, त्याचे अह्मी शोधन 
केळे फार, परंतु ते गवसले नाहीं अह्मांलागुन 
त्याचा शोध असा.असे, कुमुद या नावे अहो या जळी 
राहे एथ, तर्येचि जाण नृपते, भूपा तुती हारिळी.'!' ७६ 
कोळ्याच्या वचनास ऐकुनि विभ भारीच रागावला, 
डोळे होउनि लाळ शीघगातिने तीरावरी पातला; 
सर्पाच्या हननार्थ योग्य जगतीं ताक्ष्यास्र हे जाणनी, 
घेई सत्वर ता शरासन करीं दोरी तया लावुनी ७७ 
'चापी अस्त्र नियोजितांच हद तो ऐशापरी क्षोभला, 
सर्मीरूप-करी तटास जणुं तो पाडावया लागला 
गर्तेमाजि वनांत सांपडुनियां घोरा निनीदा केरी 
जैसा कां करितो, तसा, हद तई. विक्राळ शब्दा करी.७८ 
[ड.जा.] ' भेणे बहू घांवाति नक्र पोटीं, गर्दी बहू होय जलांत मोठी, 
सरितपत्ी मेथनकालि जैसा, आतां दिसे हा हृद घोर तैसा; 


१ जैत्रनामक भूपण. ९ रामचंद्र, ३ नदीच्या पाण्यांत, ४ व्यथे गेला उद्योग 
ज्यांचा असे, ५ हें संबोधन, ६ सपे, ७ गरुडाल़, < पाण्याचा डोह, ९ खळवळला, 
१० लाटरूप हातांनी, ११ शब्दा, १९ हत्तो ( करितो ), ११३ भयाने, १४ समुद्र, 

२९ 


न्च्य््र 


२२६ रघुवंश. 


[भ.म.] समुद्रांतुनी श्रीसरवे कर्पटक्ष, जपता ये तसा हा स्वसेला समक्ष, 
करी घेउनी ये हृदाच्या वरी तो,भुजंग स्वये भूप देखे तया तो.७९ 
[शा.वि.] भूपा मागुति द्यावया परत तो घेवोनि आला फणी, 
त्याला पाहुनियां दया नुपलिच्या उत्पन्न झाली मर्नी; 
तेव्हां गारुड अस्त्र भूवरि तथे हातांतुनी ठेविळे, 
पाहोनी शरणागतास तजिती तत्काळ कोपा भठे, ८० 
ज्याचा श्रीजगदीश तात, जगती जो शत्रुला अंकुश, 
केलासे अभिषेक सन्मुनिगणे ज्याला असा जो कुश; 
त्याते तो कुमुद प्रणाम करुनी बोळे गते मस्तके, 
छो गारुत्मतनामकास्त्र महिन्या जाणे स्वचित्ती निके. ८९ 
:' जो कार्याथ मनुण्यभाव धरितो, त्या विष्पुची तू दुजी 
पुत्रार्याचि तनू ह्णूनि मनला आराध्य आहेस जी! 
तूझ्या प्रीतित अंतर प्रकट मी आणीन कैसे बरें! 
याची तूंचि विचारणा करुनियां सांगे नुपाळा खरे. ८२९ 
गेळा कंदुक ऊर्ध्व सत्वर कराघाते हिच्या त्या तिने, 
पाहायास्तव संभ्रम करुनियां केळी वरी लोचने; 
तेव्हां खार्लात तारकेपरि पडे व्योमांतुनी भूपण, 
हे जेत्राव्हय तूमचे निरखूनी ही घे तया धावुन, ८९ 
जो भारी बलवान्‌, तसा अवनिचा विर्रतीण रक्षार्गल, 
आजानु स्फुट लांब आणिक क्रू तैसाचि दीर्घागुळ; 
आघातें ब्रण फार ज्यास असती, ष्‌्शा भुजालागुन, 
भैत्राख्या वळयास संगति घडो, ' हं घेतसे मागुन, ८४ 
[इ.व. कुमुढधतीनामक देख माझी, बहीण माझ्याहुनि धाकुटो जी, 
देतों तुळा ही, न करी नकार, मेमं करी सलरि अंगेकार; 


-<८<-*“॥ा“ 


१ बहिणीला, ९ सर्प, ३ नम्रकेलेल्या. ४ ज्ञा कुमुद नाग गरुडासख्रमहिम्यास नि्के 
जाणे असा अन्वय. ७ नक्षत्राप्रमाणे, ६ जेञ्ननामक, ७ ही माझी बहीण ( घेई ), 
८ मोठा रक्षण करण्याचा अर्गळच, ९, जानुप्यंत ( लाब ) असा भुज, १० सरळ. 
११ दोघे आहेत अंगुली ज्याच्या असा ( भुज ), १२-तूं हें भुजांत धाळ असा अर्थ, 
१ हे मागणें मागून घेतों. 


व्या -चयशध्कक ट तण ल कचा 


डू 
ण ब्ाणा ०८.कण्क्सा कपास कासव, फव्ल््य््््य्कय््याध्यञ्क्या"५ पद 2 यणाच्यदाककश्टरक साच्का'्य 


| 


् 


सर्ग १६. २२७ 


धरोनि चित्तीं बहु' भक्तिभावा, करील ही त्वत्पदयुग्मसेवा, 
त्वत्सेवने मागिळ दोप राया, इच्छीतपे, सर्वाहे घाळवाया.''<५ 
(शा.वि.] ऐसे बोळुनि भूपतीस कुमुद भूषा दिली आदरें, 
ती घेऊनि वदे नृपाळ कुमदा, की, “' हे भुजंगा, बरं; 
बंधू तूं अमुचा स्वकीय अससी,'' हँ ऐकूनी कुंडली, 
देई त्या रपतीस तीस विधि. तो बंधु बडांजळी. ८४६ 
अमि' स्थापुनियां, तिच्या मणगटीं बांधोनियां कंकण, 
तत्पाणिम्रहणा यथाविधि करी तो जीनकीनंदून, 
तैं वार्े बहु वाजली सुरपुरीं त्यांचे दिगंतीं ध्वनी 
गेळे आणिक पुष्पटृष्टि गगनांतूनी हि केली धनी. ८७ 
ऐसा तो जगंदीशरपुंच अणखी तो वक्षकाचा सुत 
यांचा आप्तपणा 'बडोनि जमले मित्रत्वही शाश्वत; 
झाला मुक्त.तईं भुजंग गरुडोत्पत्ना भयापासुनी, 
तैसी एथ्वि हि मुक्त होय आहिडेया दंशोशभीपासुनी. 
[(उ.व.] कुमुद्धती नाम सुरूप आर्या, यथाविधी यापरि आत्मभायी 
*करोनियां नीतिवश बूपाळ, पाळीतसे भूमिस तो ळपाळ. रट 


नन्वणणापपापट शीता ती णिशणिनशणिणा पणि ण 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पावेती, 
गांब व्येबक हे, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्याने ज॑ रघुवंश काव्य रचिले मोठ्या भ्रम प्राकृतीं, 
सांचा पोडश सग हा विबुध हो देखा तुकी संप्रती ॥१॥ 
या भकार॑ भ्रीोकालिदासळृत रघुवशनामक महाकाव्याच्या गणे- 
शक्राखत्री लेले ञ्यंबककरकृत प्रा कृतपथयात्मक भापांतरांतील हा! 
कुशविवाहवर्णननामक पोडश सर्ग समाप्त झाला असे. 


डड ची 


१ कुमुद सर्प, ९ (कुमुदतीचा भाऊ) कुमुद, ५ अमरावतीत, ४ मेघांनी, ५ कुश, 
६ कुमुद सर्पे, ५७ सर्पाच्या, ८ इसण्याच्या भयापासून, » फुर, 


२२८ रघुवश. 


सर्भ सभनावा. . 
भयो. 
प्रात'कालवशान, प्रसाद बुडीस होतसे नवी, 
अतिथी कुमहतीच्या उद्री, सुत होय कुशवशे तेवी. ! 
मातापिठ्वंशांते, पवित्र करि तो महाद्युती तैसा; 


उत्तरदक्षिणमार्गी, पूत करी तो प्रभाकरचि जेता. . १ 
आधीं विद्यार्पण करि, पुत्राला, तत्वनाणता तात; , 
मग भूपकन्यक! त्या, देई रूप गुणाहि विरू्यात, २... 


शूर, कुलीन, जितैद्रिय, कुश तत्सुत अतिथिही तसाचि असे; 
निजगुणयुक्त झणुनि कुश, दुसरा आत्माचि त्यास मानितसे.४ 
वडिलांपरि तोहि करुनि, साह्य सुरेशा स्वकीय शस्त्रवरे; 

अन्वर्थदुर्जयाख्या,*देत्या माराने तदा युंधंचि गेरे. ५ 
कुमुदार्य नांगभगिनी, कुमडती अनुसरे तयास तसी, 
कुमदानंदकविधुळा, अनुसरते कोगुदी मसिद्ध जसी. ६ | 


सिहासनार्ड जागी, इंद्राचा जाहला तई कुश हा; 
कल्पट्ठेमकुंसुमांची, भागी शि'ी कुमु्ठतीहिपहा. ७ 
समरा जातांना जी, आज्ञा केळी कुर स्वमंत्रिजनां; " 
' सिंहासनी झणुनियां तत्पुत्रा स्थापिळे तिहीं जाणा. ८ | 
उन्नत ज्याच्या वेदी, चोही खांबांवरी उभा केळा, | 
र ऐसा नूतन मंडप, अभिषेकासाठि त्याचिया केला. ९ 


० ६, सट परक्या लट 0. पपा 00७ टकस्या 


त्या मंडपांत माठ, भद्रासन मांडुनी तयावरतीं, 
सादर भूमीपततिच्या, पुत्राा मंत्रिवृद्ध बैसविती; 
आणबुनी बहुपावन, तीर्थांपा्ाने जळे पवित्र शुर्भ, 
! स्वर्णाच्या कुंभांनी, घेउनि ते राहिले समीप उभे, १० 
|. नानापरिच्या मंगलवाद्यांचे थोर चाठिळे बाजे, | 
| न « त्यांचे तेव्हां उठती, मोठे गभीर गोडही स्वर भ, 

| १ (तो कुराही), २ इंद्राला, १ यथार्थ आहे दुर्जैय ही आश्या म्ह० नाम ज्याचें अशा. 
४ असुराठा, ५ त्या दैत्याच्याच शस्त्राने, ६ मरण पावता झाला. ७ चांदिणॅ. ८ अध्यी 
सिंहासनाचा वांटेकरी, * कल्पद्रुपमाच्या फुलांची वांदेकरीण, १० ज्या मंडपाच्या, 


क म्टाडचम 


नट..." 


उ््यधल्ण्ध्यास्यन 


कि 


वकक > क्य 
4५. 5 जपरन््ससाचचा-2 यवसाय याव्या “च्च अटटशणापशीलीक 90-30 ताट. -- अड. -1 टप ु 
""-२२-_ >: >. ७ र कव, 
जट "८ 4 १-१: माय 
--- ००५ रेणा 
वी या 


५८०१ “नैन -क.--- जौ ८ नमक 
ह क र > 


सर्ग १७. १९९ 


त्या मंगळ स्वरांनी, ऐस झालें जनांत अनुमान, 
कीं, या अतिथिनृपारचे, होइल आतां अखंड कल्याण, ११ 
डक्षत्वचा, यवांक्र, दर्वा, कमळे, अशा पदार्थीहीं, 
नीरीजनाविधी तै, केला त्यालांगे जनातिडडांही १९ 
विप्र पैरोहितमुख त्या, अभिषेकोपक्रमा करिति आधी, 
आथवेण मंत्रगणे, गो कां विजयास निश्चये साधी, १२३ 
पडतां शिरीं तयाच्या, सशळ्द शोभे विशाळ उदकौघ; 
शिवमस्तकीं जप्ती कां, गंगा जी हारिते समस्त अध. १४ 
स्तुतिपाठक करिति स्तव, त्याचा तंव शोभला कुमार तसा 
चातक शब्दा करिती, ज्याभेवती तो सतोय मेघ जसा. १५ 
मंत्रोदकाभिपेके, अधिकाचे तो कांतिमान्‌ दिसे कुमर, 
वाष्टिवशानं वेदुंत, वन्हि जसा गर्गान चमकतो फार, ११९ 
अभिपेकांतीं त्याने, दिधलीं इतुकी धने गहस्थांस; 
कीं, बहुदल्षिण यागहि, त्यांचे जावे “तिही समाप्तीप्र. १७ 
त्यांनी .दिधल्या आशी, सफला होण्यास संधि तें नव्हती 
कां जे प्राक्कमे त्या सर्वेश्वर्यहि पातली होतीं पय 
हां सोडा, वध्यां मारु नका, गाइनां न दोहा रे; 
बैलां लाहुं नका हो, ऐसी आज्ञा दिली तई कमर. १९ 
क्रीडेचे देखिल तै, राघू मेना व पांखरे दुसरी 
बंधांतोनि सुटुन ती, उडती गगनीं यथेच्छ खालिवरी, ९० 
१ वडाची ववचा, २ तीराजनाविधि म्हणन एक मंगळकारक कर्म आहे, त्यांत 
दर्वीदिक शुभ औषधी कमलादि फुलें अक्षता इत्यादि शुभ पदार्थ मिळवून आणि सुंदर 
दीप पाजळन आरतीसारिखे ओवाळतात, एणेंकरून अशञुभाचा निरास होऊन अभ्युदय 
होतो अशी समजत भाहे. ३ उपाध्यायप्रमुख (हें विप्र याचें विशेषण), ४ (जो अथर्व 
मंत्रगण), ५ शिवाच्या मस्तकीं गंगा आहे अशी पुराणप्रसिद्धि आहे तीस अनुलप्लून 
ही उपमा आहे. ६ विज्ञेसंबरंधी अभ्ती, ७ साम्िक ब्राह्मणांस, ८ त्या धनांच्या योगें 
२, आशीवीद, १० मोठमोठ्या राजांस राज्याभिषेक होऊं लागला असतां तसेंच त्यांना 
पुत्र झाला असतां त्यावेळीं आनंदप्रदुरीनाथ बंदिवान सोडणें,* वधा्हीस जीवदान देणें, 
इत्यांदि दयाळूपणाचीं लोकांवर मेहेरबानीची कृत्यें प्राचीनकाळी करण्याचा संप्रदाय 
होता त्यास अनुलधून, हीं दोन पथे (१९वें व ९० वें ) केलीं आहेत. 


व्यक णे केस ५७-सयध0 शण ९ तयाता ्पाडललवफलकवल््यलपन्ह, 50004 य्य कणणण्यावया्मयायकन्य-ाहतरटपमप्ाास्क्कन््शाणफॉाणााणा ह 


ई॑ 


1 

! 
111 
डु 
शु 


२१० रघुवंश.. 


मग अन्य मंदिरी शुचि गँजदंती आसनावरी नृपती; 
बेसे नाउाने, तेथें, भूषादिक घालण्या तमूवरती. २१ 
सद्रंधद्रव्यांनीं धूपउनी वाळवोनियां कत, 
' पक्षाळून करांत, सेवकजन वेष करविदी त्यास. २२९ 
मुक्तासारे आवळुनी, माळा घाळोनि केशपा्यांत, 
त्यांनी घट्ट बसविला, अतिभासुर पक्मरागमाणि आंत. २९१ 
, कस्तूरीयुत चंदन, यांची लावोनियां उठी तनुला, 
मग गोरोचनयोगे, करिती त्याळा सुपत्ररचनेला. २४ 
नानालंकार असे, शोभति जडले अमूल्य मणि ज्यांला, 
घाळुनि त्यां हेसांनीं, चित्रित तो शालजोडि पांधरला; 
अतिदर्शनीय झाला, वरशाभा अतिथिला बहू आढी, 
राज्यश्री ददीच बधू, त्याची योग्या तई॑ जना गमली. २९५६ 
स्वणोदर्शामध्ये, शोशे त्याचा सुवेष तें तैसा, 
भेईस्थित कल्पतरू, उदितीं रविमंडलीं दिसे नैसा. २९६ 
छत्रादिक सुपचिन्हे, धरुनि करी जयरवा करितति लोक, 
ऐसा सभेस तो ये, होती शी सेरसभासमा देख, २९७ 
थेत्पादपीठ झिजळें, नुपमुकुटीं छत हि शोभळें ज्याला, 
सिंहासनी पित्याच्या, ऐशा तो अतिथि आदरें बसला. २८ 
मांगरथागार अशी, अतिथीने ती सभा बहू विठसे, न 
. श्रीवत्सलक्षण तई, विष्णूर्चे वक्ष कोस्तुमेंचि जसे. २९९ | 
अध्यीचा सगळा जो, होतो विधु त्यापरी कुमार भला, 9 
तो सावभीम होउनि, पूर्वीहुनि शोभमान तै दिसला, ३० » 
१ झाभ्र, ९ इस्तिदंताच्या (आसनावर). '३ ज्या अलंकारांला. ४ त्या अठंकारांस | / 
( घाळून ), ५ जीच्यावर हैस काढले आहेत अशी, ६ मेरुपर्वतावर कल्पद्रक्ष आहेत, ।” 


सा 


आ मकन जा. य “कळाल शि वक ऱ ( 2 अ दट उ नड 
परप» टर. - 7 प. तापक प्ययाच्याधाध्सनणाय चा - त्याना च्य सव्य डे 
"भ्या फय णणापाप्या “या वण लाज न्र ल 
ऱ -- - र च र > ी "२३... २ ८०८. 
- 722 5 फ्क्ाव्सा् > क क य क 
८ ७ ७ फे कशी 'पगेिणाणी ण शग ण रि 
ळू 
क 


"| त्यांचे प्रतिबिंब उदय पावणाऱ्या स्वच्छ सूयीरबिबांत जर्य एुंदर दिसते तते (अशी उपमा ' 
न || होय ), ७ जयशब्दा, ८ जी सभा, ७ देवसभेसमान, १० ज्या सिंहासनाचे पादपीठ, * 
| | | कीर ११ मांगल्याचे घरच (अशी सभा)पक्षी विष्णूचे वक्षस्थळ, ५२९ श्रीवत्स म्णून राजवा. ' ' 
वि ड्याचा एक प्रकार आहेल्क्षण म्हणजे तद्रूप, (अशा सभा ) पक्षी, श्रीवत्स म्हणजे । 
1 ४ | 9 ' एक चिन्ह ' विष्णूच्या उरस्थली प्रतिद्ध आहे तह्लक्षण म्हणजे त्या चिन्हाने लॉक्षित १ 
वि अथवा चिन्हित ( असे विष्णूचे वक्षस्थल ), | न 


तले मुहसामीह आ कडन 


सर्ग १७. २३११ 


सतत प्रसन्चमुख, तो स्मितपूवक भाषणा करी तृप्ती 

हा सांपतात विश्वासाचे, ऐसे अनुजीवि ठोक त्या गणिती. १९ 
इंद्रसमश्री राजा, 'ऐरावतसम करीवरी बसला, 
वाजतगाजत मोठ्या, थाटाने निजपुरीमंधे फिरला; 
कल्पतरूपरि विल्साति, शोभाशाली ध्वजा जिथे नाना, _. 
रेसी नगरी त्याच्या, संक्रमणे संवर्ग भासली जाणा. १२९ 
जेव्हां छत्र विमलरुचि, त्या एकाच्या शिरावरी धरिले 
पर्वक्षितिपंतिविरहज ऑएण्य सर्कल भूमिचे तई हरे. ३३ 
अम्नीचा धूर अर्धी, उंबाळा मागूनि त्याचिया निघती 

तैसे किरण रवीचे, उद्यामागूनि भूवरी पडती 

तेजःस्थिती असी परि, तत्क्रम सोडोनि अतिथि हा देख, 
गुणसमुदायासह तो, उद्याते पावला जनी एक! १९४ 
प्रेम प्रसच्चनयनीं वेढिति, पैशा नृपास पुरयुवती, 
शौरदनिर्मडउडुनीं, धुवाप्रती रात्रि जॉवि आकलिती. ३५ 
सन्मंदिरीं सुपूजित, साकितग देवर्ताहि पावुनियां, 

सानिध्य मूतिमाजी, अनुम्रहा करिति भूपतीवर य़ा. १६ 
यावतू सुकळि न वेदी, अभिपेके आहरे जाहली जी का, 
तावतू प्रताप दुःसह, त्याचा वेळांत पावला देखा. २९७ 
मंत्र वसिष्ठगरूचे, शर याचे हे मिळोनि दोघे ही 

न शकति साधाया जे, वस्तु अश त्रिभुवनी असे कांही! ३८. 


मड ळा हहहखाााखखाााशशधिबाबुजाखाबाआखबााबवाावावाा --८-५४ 


$ राज्याभिंबेक झाल्यावर राजास हत्तीवर बसवून नगरांत फिरवीत असत या 
गोष्टीस लक्षन हें वर्णन आहे. यांत या राजाला इंद्राचे साम्य वर्णिले आहे, कारण हा 
राजा इंद्राप्रमाणें ब याचा हत्ती ऐरावताप्रमाणें व यांची नगरी स्वगोप्रमाणें शोभाय- 
मान होती. २ पूर्वील राजा'च्या वियोगानें झालेलें, ३ उष्णत्व, ४ ( एकाच्या डोक्या- 
वर छन्न घरिल्याने सर्व लोकांच्या उप्णाचें निवारण झालें हा एक चमत्कार ) 


,५ शरत्काठीन स्वच्छ नक्षत्रांच्या योगे, ६ ( है कलेपद ), ७ अयोध्येतील (देवता ) 


द ( देवता मूर्तीमाज़ी सातिध्य पावून या भूपतीवर अनुप्रहा करिती असा अन्वय ) 
९ समुद्रमयोदेपर्यंत. १० (मंत्र व बाण मिळून त्यांस साध्य नव्हे असे कांहीं वस्तू 
होतें काय अशी काकू). ११ एथे प्रश्नरूप काळू न केली तर ( वस्तु असे त्रिभुवर्नी - 
नसे कांही ) असा पाठ समजावा, 


| | 
1 
प 


॥ 
फ्क्ी 
र 
!! 
"| 
क 
र 

, 
शं 
रण 
न 
१ 
ह] 
र 
शा 
गी. 


कघ्व्यायाधनण_ हटट£पक पाय पाप व्या - 


"यन्फण्य-. 


पणा पन्ना 
म 


"स्का पपया पन्ना “नानाप्क्--प--ा-स्| -.-“्-ाााापााा्शाान्टाप८न 


क 
ऱ्ड 


ऱ्य 
७>६-<--- 


22.02: 


-उपण्धपयणण पायस 


म्याा््पन 


आनन >. 


८7-12 स८- अँ मलाच सानऱ्न्क्सऱ्न 
“11 2 क 


ह मेक ल 
भय 


"० -., 


झे. ण कण सप 


कट च 


८३-८५ प्स््लवध्लाा"09क 


ट्र डं 
-धा वका. & 0५ “णी? 000 न्ीफ0शव णी तीशी ------५-- 


2०५८५ शतक ० “१ णि“ "४ 


२३९ 


न 707000०. 


फिर्यादी कज्ये, २ आपल्या पुष्पोद्रमानें राजपक्षीं आपल्या चांगल्या उदार, 


रघुवंश. 


धर्मज्ञांसह निरलस, नित्य जनांचे विवाद तो पाही, 

संशय दूर करोनी, न्याय तयांना यथार्थ तो देई. १९ 
निजैसोमनस्ययोगे, प्राप्ति जयांची मना अधीच कळे, 
पाकाभिमुखे ऐसी, देती तरुवर जनास इष्ट फळें; 

त्याच रितीने सारे, आटोपानी सर्भेतळले काम, 

निजभत्यांनी प्रोथित पुरविते तो. मरसन्नमुख काम, ४० 


श्रावणमासी जैशा, नद्या सकळ पावताति टीत, 
कुशभूपाच्या काळी, प्रजा तशा पावल्या समडीते; 

त्यांच नद्यांना भादीं, मार्सी येतो जसा महापूर, 

याच्या काळिं जनाची, संपत्ती वाढली तत्ती थोर, ४९ 
घोले ते सत्य करी, जे देई ते न घेई माघारे, 

हे ब्रत रिपु उपटुनि त्यां,स्थापि पुन्हा झणुनि भम होय खरे. ४२ 
ऐश्वर्य, रूप, योवन, यांतुन एकेक हेतु माजास, 

आंगी सवे असुनि हीं, मदलेशहि येइना कधीं ज्यास, ४२ 
फार प्रजांस अवंडे हणुनि, नवा जरि तथापि त्या राया, 
ढढमूला टक्षापरि, शकति न अरिचे समूह उपडाया, ४४ 
बाह्मप्रतिपक्षित्रज, दूर वसे तो न सर्वदा बाधी, 

यास्तव अंतर्गत, पडुंवगीलार्गि तो जिणी आर्धी. ४५ 
चंचल जरीं स्वभावें, लक्ष्मी तरि याचिया घरी पाहे, 
निर्करपी: कांचनेरेखा जशी, तशी ' ती सदा स्थिरा राहे. ४६ 
केवळ नीति न बरवी, तिजला भितरेपणा जनीं हणती, 
नीतिविर्वाजत शोयी श्वापदवत्‌ क्रूरताचि ते गणिती; 
यास्तव नीतिसमेता, शौर्या अवलंबुनीच विजयात, 

साधाया हा नृपती, पाहे जिकोनि सर्व अरिजांते.. ४७ 


कटा“ 0०00 ०५----२२॥७५७/४४/७४४/५५५-०-२५-०४४४१/४ एकण 


मनाचे योगें. ३ इडछिळेले (काम). ४ या राजाच्या समयी, ५ बाह्य वैरिसमुदाय. 
६ कामक्रोधादिक, ७ देख ( हें पादपूरणाथेक अव्यय एथे जाणावें, मुद्य क्रियापद 


* राहे हें आर्येच्या उत्तराधांच्या अंती आहे). ८ सोन्याची कसोटी पाहण्या'चा दगड 


( त्यांचे ठायी), ९ सुवर्णांची रेघ, १० लक्ष्मी. ११ वैरिसमुदाय. 


क नव्टान्लापरप्पक्त्लासवट य-गधापाध पिसे 


"नकल्ला १ 


क्त 


ना “भवाच्या 


र ण जा ज> 
हह कह यय 


कलकल मलन 


सर्ग १७ न ९१३ 


सेवकरूपी किरणां, स्वमंडेळी फेंकुनी नुपाळ पहा, 

“ अभ्ररहित सूयार्पारे, लोकव्यवहार पाहि,भमिप हा. ' ४८ 
ज्या ज्या काळी न॑ जे, विहित असते कार्य शास्त्र भूपास, 
त्या त्या काळीं ते तै, करि नियमे सोडुनी विकल्पास, ४९. 
मंत्र्यांसह नित्य करी, विचार तरि तो न ये उघडकीस, 
राखी गुघ्तद्वारे, जीं कां लोकांत सुचविती त्यास, ५० 
निजपरमंत्र्यादिरुती, जाणाया योजि गुप्त अनुचर जे, 
तद्योगे सतत असे, जागा जरि तो स्वकालि नित्य निजे.५ १. 
जरि बल्शाली राजा, हा जिंकी सवे शत्रुच्या वर्गा 
निर्भय चित्ती तरि डढ, राखी तो आपुल्या सकल दुर्गा; 
करिवरहंता बलवान्‌, सिह जरी तो गुहोद्रीं निजतो 
तरि कायत्यासह्मणतिल,कोणि तरी हां सरा मूगांस भितो.५२ 

हितावह संतत, निरीशिता बाधवर्निता साच्या; 
गर्गस्थितशालीपारे, फलती लोकांत गूढ कृति याच्या. ५९ 
अतिसंपन्न तथापी, कुपथे नृपती कधी न वांगे तो; 
भरती आली जरि तारे, सागर नदिच्या मुखेचि वर येतो. ५४. 
लोकांची अप्रीती, दूर कराया समर्थ भूमिपती 
होता, तारे तीचे तो, कारण होऊं न दे मुळींच ळती.५५ 
जरि बलशाली तरि तो, म्यूनबला रिपुवरी करी स्वारी; 
वायू सहाय जरि तारे, वणवा जाळू न पाहि तो वारी.५६ 


-------:>>->“>> 2-2 ॥५५0040000 “हणण 


४४ को णणीण0ी00ण 0 (णा? नी न 


१ आपल्या राष्ट्रांत पक्षी मंडळांत. ९ हा भूमिप, ३ (जीं द्वारें त्या मसलतीस 
छोकांत प्रकट करिती तीं गुप्त राखी अस्ता अन्वय ), ४ आपल्या व दुसऱ्या राजाच्या 
प्रधानादिकांचीं आवरणे, ५ किठे, ६ हा सिंह खरंच स्रगांस भितो असे कोणी तरी 
म्हणतील काय £ असा अन्वय. ७ लोकांत हितकारी नेहेमी ज्याची देखरेख केली, 
ज्यांना कशाची पीडा झाली नाहीं अशा त्याच्या गुप्षकती सफल होत असत जशा 
गर्भवुक्त शाली ज्या लोक हितकर व नेहेमी देखरेख केलेल्या व निर्बांध असतात त्या 
फलित होतात. ८ गर्भी म्हणजे अभ्यंतरी परिपाक पावणाऱ्या शाली त्यांचेपरी. 
५ त्या अप्नीतीचे, १० कुशल, ११ उदकाला. 

जुफ 


२१३१४ | | रघुवंश. व 
& लोकप्रसिद्ध जे कां, धर्म तसा काम आणखी अर्थ; 
न्यूनाधिकता सोडुनि, सेवी तो तुल्य तीन पुरुपार्थ.. ५७ 

, __ न्यूनबळ न उपयोगी, अधिकबल तरी करीति अपकार; 
यास्तव मध्यमबळ तो, मित्रां ठेवी सदेव नरवीर. ६५८ 
शक्ति बलाबल देखुनि, आपण अरिहुनि बलाढय हे वाटे; 
तरिं तो जाय तयावरि, अधिक बलाच्यान जायतो वाटे. ५९_ 
आश्रयितेळा अर्थचि, मूळ हाणुनि अर्थ सांचवी नृपती; 
सगळ पंयोधर जाणुनि, 'चार्तक सादरपणे तया भजती. ६० 
शत्रूंच्या उद्योगां, विफळ करुनि आपे करी पार; 
स्वच्छिद्र गुत्त राखुनि, पररंधा शोधुनी करी मार, ६९ 

'चाढाविळे बापाने, अभ्यासाहि करवि तोचि युडाचा; 
ऐसें भूपतिचें बल, तेचि वपु, भद तो नसते त्यांचा. ६२९ 
सव शिरोरत्नापरि, त्याच्या शक्तित्रया न वैरि हरी; 

न चुंबक लोहास तसा, रिपुच्या शक्तित्रयास तोचि ह्री. ६१ 

रं | न वापीपरी नद्यांते, राना बागापरीच गेतणीती; 

“|| जाणानि गिरी घरापरि, व्यापारी पाहिनेतेसे फिरती. ६४ 
.. विज्नांपासु'ने तो तप, चोरांपासोनि राखि अर्थास; | 
यास्तव आश्रम वणीहे, देति तया निनतपोथेषष्ठांश. १५ 

रत्ने खाणीत, वनीं गज, धान्ये विपुल शेव, पसवूनी; 

. निजरक्षणानुरूपचि, दे वेतन या नरेश्वरा धरणी. . ६६ 


ती नर 
-३५ यि ८.5... ५ 
"र 


जाली कळोबड तीर आ डय जक त आड हण कव 
स्स मप्सन्प्ापयधर मिव वा प डड हाय 


ची 


धान 


*॑ अथवा ( वरील अर्थाचीच दुसरी आर्या )-- 
धर्मी, अर्थी, आणिक कामी, तो नीतिमंत भमिपती; 

तीनहि पुरुपार्थी, ह्या ठेवितसे सारखीच निजवृत्ती. ५9 

१. भश्रयित्वाळा, २ द्रव्य, ३ जलयुक्त मेघ, ४ चातक म्हणून एक पक्षी भाहे तो 

'मेघांतून जे थेंब त्याच्या तोंडांत पडतील ते मात्र पिता त्याक्षरीज वुसरे पाणी तो 

पीत नाहीं अशी कविप्रसिद्धि आहे, ५ आपुळे उद्योग पार करी असा अस्वय, ६ हें 

,बैल व वपू यांचें विशपण, ७ बापच, ८ प्रभावशत्ता, उत्साहशक्ति, मंत्रशत्ति अशा 

राजांच्या तीन शाक्त सांगितल्या आहेत त्यांचे भय, % निर्भय, १० आपल्या तपाचा 
षष्टांश ब्राह्मण व अर्थाचा षष्ठांश व्यापारी यास देती. | * 


० पापे --४४९ - 


डेर. 2.33 


मा७ > व्यूह 5 
र४८ “राधा ८०० ्प्ाा्ा.- 


। | 
क टच. *4----“ उ-*-नय 
वम स्प सा. ााौ 
ल दह 


2. १८ - म्य 9 » 


न्य 


उक, 


सर्गे १७. २२१५ 


गुणषट्ट व बॅलपट्टहि, यांचा विनियोग कार्य साधाया; 
कैसा करिजे, याचें, ज्ञान असे शुहसमा यया रायां. ६७ 
सामाद्युपाय चारहि, निजपर राष्ट्रांत योजुनी ऐसे; 
सद्राजनीतिचे तो, फळ नि्बाध क्षितीश भोगितसे. ६८ 
. जाणे कपट करूं परि, सन्मार्ग करि रणांस भूपाळ; 
वीरॉप्रेया जयश्री, आपण होवोनि घालि त्या माळ. ६९ 
तेचि भम्न अवघे, वैरि हणुनि थे नः योग युद्धाचा; 
गॅधेचि इतर करि जो, हरित्या वनकरिचियापरी साचा. ७० 
चचंद्र॑समुद्रापरि तो, डडधिस पावे परंतु हानि कधी; 
त्या दोघांच्या परि हा, पांवेना भूपती समझ सुधी. ७९ 
विठ्ठान्‌ याचक त्याच्या, दानाने दानशूर ते झाले ! 
अडज्धिवशे मेघ असे, जान दातृत्वास पावती वहिले. ७२ 
स्तुत्याचरण करी परि, पाने स्तुतिनचि लाज तो राय; 
स्तार्थकवैरि असें, तेव यश हे त्याचे दिगंतरीं जाय. ७३ 
,दुरिवीा दर्शनमात्रे, तर्वार्थे दवडुनी तंमास दुरी; 
उदितादित्य तसा, तो प्रजांस अपुल्या अधीन भूप करी. ७४ 
* _ 'विधुचे कमली तैसे, रविचे कुमुदी मवेशति न किरण, 
परि था भूमिपतीचे, विपक्षह्ृदर्यी .मवेशती सुगुण. ७५ 
हा भूप अश्वमेधासाठी, जिंकावया निघे देख, 
रिपुवंचना घडे तैं, धर्म्येचि ती कांकि, हेतु तीस मख. ७६ 


१ राजाचे साहा गुण, ९ राजाची साहा बळें ( शास्त्रांत उत्ता आहेत ), १ पडान- 
नासमान जो हा राजा त्यास, ४ युद्वास, ५ वीरच जिला प्रिय अशी ( विजञयश्री ). 
६ 'चंद्र आणि समुद्र यांच्या प्रमाणे, ७ स्तुती करणाराचा हा शत्र होय (हें यश ), 
द पापास. अंधकारास पक्षा अज्ञानास, १० उद्य पावलेल्या सूयाप्रमाणे, ११ चंद्रोदय 
झाला असतां* कमले आणि सूर्योदय झाला असता कुमुद मिटतात अशी प्रसिद्धी आहे 
तीस लश्ून हें वर्ण1न आहे, तात्पर्य यांचे उत्तम गुण पाहून याच्या दवेष्ट्यांस .देंखीळ 
विस्मय वाढून ते मारना डोलवीत असत, कमलांत असे चंद्रकिरण व कुमुदांत जस 
सूर्यकिरण प्रवेश करित नाहींत तसा याच्या गुणाचा प्रवेश शत्रूच्या हृदयांत झाला नाहीं 
असे नव्हे तर ते शजुहदर्यांत प्रविष्ट झाळे आणि त्यांसही तोषकारक झाले, 


देवांचा देव जसा, इंद्र तपा राजराज होय महा! ७७ 

पंचम छोकपती कीं, पष्ठ महाभूत होय हा सुमती, 

तसा साधभ्थवर्शे, कुलपर्वत आठवा अते हणती, ७८ | 

आज्ञापत्र ययाचें छत्र, विरह्दिती शिरीं धरितते राजे, 

इंद्राचे शासन सुर, मान्य करिति भोबे मस्तकेवि निजे.७९ 

अश्वमर्खि दक्षिणा तो, अशा रिती देई क्रत्विजांस महा, 

कीं ज्यांतें पाहुनि जन, हणती मत्यक्ष होय धंमद्चि हा.<० 
स्होक, 

[स्र.] कालीं पर्जन्य पाडी सुरपति, यम ही रोगबाधा निवारी, 
नावाड्यां योग्य ऐसा बरुण, करि जली मार्ग तै सौरुयकारी; 
कोशाची रह्धि त्याच्या, धनर्दे करितते पूर्वजांच्या प्रमाणे, । 
रेपते या पातले तै शरणचि, अवघे लोकपॉल क्रमाने, ८९ | 


न्यटी कशा 0 


कूज्या-मसम न्य क क “ 
::7-५यदऱकरप न. सिळ्ळज्यप्यकन्येलम कन“. 
री 


2) सक. सक ब वय 
१५५८-८४. 


ही: 
<< 


९९६ रघुवश. | 
शास्त्रविहित भागीरने, निजमभावें समृहठ होउनि हा, 


हव्य नी रमेयीच की ६ नाका 


ऱ् २ कणात सॉल्व 


व उपक पाऊ पस प कि कर कनल त्क्स्सरव्ासा 
पस ण कि 0125 मी 2. स्ट > 2७६51 यायाय र 
प >. कड क ० यशाला च ष्र ६७ ७०५६. पपप चद रू 

र र ऱ र 
क र द इ 
आ र च >>> >. 
५:00 यास 
णक 


अण त 
क सी 
वक र रट य तप टल क टश भीक णी 
नी वह न्य न, क अन्न यन पा क्क अ च टे क्क कर अनन र्ट पडि 

न्यान श्् पटक 4 ड् - 4 
हकक ् प पह. धट डय नभर जा क प. - अक) 

लेड कशे न्य मी र-5..._.... नकी 1. अ कट 3. दल > २2.7. -_/_ 23-5६ _ 2,221. क 
पकट या य कटरा नि - >< 
प्र ०२.१५ -०%-०- य प्र (क्य ग क ९४, “4 च 1-0 कऑ- 
का स खय 99४ न जा या 08 रकयच 0 सेन 1. स र त केळ ओह! 
2252525806 192... > क्रक्ा 2 कक ० 

री र 2८ स ळा री डड. म न > ५०“ > 


क ७ ककत 


, ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पार्वती, ) 
गांव त्यंषक हे, गणे अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
त्यार्ने ज्या रघुवंशनाम रुचिरा काव्यास यत्ने महा ' 
केलें माळृत त्यामथोल सतरावा सर्ग हाही पहा.॥ 9१॥ । 


या मकार श्रीकालिदासकृत रघुवंश नामक महाकाव्याच्या गणे- 
शशासत्री लेले घ्येबककरकूत पमाकृतपद्यात्मक भापांतरांतील 
अतिधिवर्णननापक सतरावा सगे समाप्त झाला असे. 


ती 


१ बंग्रादिक जे चार ळोकपाल, त्यांच्या सारिखा हा ठोकसंरक्षक होता म्हणून हाः 
पायया ळोकापाळच, व आकाशादि पंच गहाभूतांप्रमाणें लोकोपकारफ होता म्हणून 
साहवे गहाभूतच, व॑ महेंद्र मलयादिक जे सात कुलपर्वेत त्यांच्या सारिखा हा भूमीचे 
धारण करणारा द्ोता गुणून दहा आठवा कुलपर्वतच होय असा अर्थ या पद्यांत वाणिळा 
आहे. १ धुमेर, ३ इंग, ४ कुषेर, 


पणपणापाणणणाण ण) फय कध्लाप्ससस्ा र टीप णपणणिणणपेणणपॅषेणिेण णएणपश्‍ ण 
र“ 
क 


सर्ग १८.. २३७ 


सर्ग अठरावा, 
म्होक. 


[ह.वि.] निपधराजसुतोर्दार चांगला, अतिथिभूपतिला सुत जाहला; 
निषैधरीलसमानाचि जो बळें, निषध हं अभिधान तया दिलें. 
[शा.वि. पाहोनी भुंतविक्रमास अतिथी चित्ती ह्मणे कीं भला, 
हा पाळीळ जनास निश्चित, असे जाणून तो तोपला; 
शेतामाजि पडोनि दृष्टि पिकती धात्यें मनाजोगतीं, 
तीं देखोनि समस्तळोक हृदयी तोषा जसे पावती ९ 
[शा.] नाना भोगां भोगुनी दीधकाळ, राज्यीं पुत्रा स्थापुनी तो नूपाळ 
सत्कर्मांनी प्राप्य जो स्वर्गलोक, तेथें गेला अंति भूपाळ देख. 
[शा.वि] 'चित्तीं सागरसा गभीर, नयनी पक्मापरी सुंदर, 
बाहूंच्या युगुळी पुरागळू तसा, युडी परां दुधर; 
ऐसा तो कुशपीत्र सिंधुवल्ये संवोष्टिल्या भूतळा, 
कच्छत्रपर्णिचि पाळि नि्षंध क्षोणीपती एकला, "४ 


तेने पावकसा ने स्वजनक स्वगीस गेल्या वरी, 

राज्याचा अधिकार सव अपुल्या तो धेड माथ्यावरी 

जो पक्मानन कांतिमान्‌ निजवळे युद्धांत मारी अरी 

जेंसा शाहळदेश पादगमने नाशी पदांनी . दु 

ज्याची किन्नर कीर्ति गाति भुवनी त्याही नळाला सुत, 

झाला आरवणनाम मासच जपा ठोकां रुचे संतत; 

ज्याची सुंदर अंगकांति गगना ऐसी सुभीला दिसे 

त्याचें नांव महीतळीं नभ असें प्रर्यात झाळे असे न 

तेव्हां उत्तककोसलाख्यविपेर्यी पुत्रा नभाळा नळ, 
क्रमास, ४ गंभीर, ५ पुरद्ठाराच्या अडसराप्रमारणे. ६ शत्रूंस, ७ कुशाचा नातू. ८ समु- 
द्रवलयांकित प्रथ्वीळा, ७ निष्धनामकर राजा, १० नल नांवाचा ( हँ कठेपद ) 
११ आपला बाप, १० हिरिव्या चारीने यक्त प्रदेश, १५ हत्ती, १४ श्रावणमासासा- 


रिखा, १५ नीलवणे, १६ नभ हे.त्या राजपुभाचे नांव व श्रावणमासाचेंही नांव 
होय, १७ देशांत, 


ननय्य् 


॥यमय्येधकती-ज 4. 
स धाचलकचळ 
णा सया ल - 
क 


वप सचा .. 
टम्स्क्लाड्श 


२३ट॑ रघुवंरा. 


स्थापी राज्यपर्दी स्वधर्मरत जो चित्तीं पदा निर्मळ; 
हें झाल्यावर मुक्तिसाठि नृपती रद्धापकाळीं मर्नी, 
होवोनी सुविरक्त जाने वसे ऐणांपरवे तो वनी. ७ 
[स्थो.] पुंडरीक ह्मणुनी तया पुष, जाहला अतिशथे बलान्वित, 
पुंडरीकगज अन्य हत्तिला, तेंवि हा राण अर्थिक्य शचुला; 
स्वगळोकगत तात जाहला, पुंडशिक सुत राज्य वैसळा, 
सोवि विष्णुस सदा र॑मा जशी, याहि भूमिपतिला भजे तसी. ८ 
(शा.वि.) झाला त्या क्षितिपाठकास सुभुणी तो क्षेमधन्वा पुत, 
जी कां शांत असोनि दक्ष. अवनी एथ्वीचिया निश्चित; 
ऐसे जाशुनि राज्य देउनि तया भूपाल तो सत्वर, 
जावोनी गहना वनांमधि तपश्चर्या करी दुस्तर, ९ 
(झा.] देबानीक ख्यात नामा तयास, झाला पुत्र श्रेष्ठ भूमीपतीस, 
सेनांचा जो अय्रगामी रणांत देवांशीं जो तुल्य होता जगांत. १०. 
क्रेळें ऐसे नंदन सेवनाला, कीं त्यायोगें पुत्रवाच तीत झाला; 
झारी प्रेमा नंदनी त्याच योर्गे, झाला शैनूतातवान्‌ तत्मसंगे. १! 
[ड.णा.] हनावनाचा मग सर्वभार, ठाकोने पुत्रावरि त्या नरवीर; 


ऱ्द लट परपप्क णभधसकसाल्दुर “पस एपिप्यशा उन्यज 


२.६ ह. एक्का ल्मह् सडा न 


नब््् ४४ छि" हा 


यज्ञादि कर्मा करुनी स्वळोकीं, गेला कती तो यैजमानलोकॉ. १९ ' ' 


[शा.बि.] देवांमीकतनूज जो मधुरवाक्‌ विख्यात लोकीं असे, 
___. त्यायोगे स्वननापरी रिपुरुणी मैन्ञी तयाची वसे; 
जीं कां पांबुनियां भयास हरिणें रानाम्धे धांवती, 
तींही गैजुळ वाणिनें वश नरा होताति हो निश्चिती. १३ 


9 सखुगांबरोबर, २ पुंडरीक म्हणून एक दिग्गज आहे तो जसा इतर हत्तींना आशि. 
क्य आहे तसा हा शत्रूला अभिक्य असा अन्वय, ३ लक्ष्मी, ४ रक्षेणीं ( प्रश्‍वीच्या ). 
७ देवानीकनामक, ६ बाप, ७ पुत्न, ८ जनरक्षणांचा, ९ यज्ञ करणारे ज्या लोकी जा- 
तात त्या ळोकीं (स्वगीस), १० देवानीकाचा पुत्र, ११ शत्रुसमुदार्यांत त्याची मैत्री वसे 
म्हणजे त्याच्या मधुर भाषणाने शबरूही त्याला प्रेमानें वश झाले होते. ही गोष्ट टीकच 
भाहे, कारण जीं हरिणे मनुष्याला पाहून रानांत भयाने पळतात तींच हरिणे त्याच्या 
मंजुळ व गोड शब्दाच्या योगानें त्याछा वश्य होत़्त असा अनुभव आहे तस्मात या 
राजाच्या मधुर भाषणानें त्याचे शजू त्यावर प्रेम कु लागले हे थोग्यच होय. 


वद दना वली ४८ --ण्ये एण 


बड्या हह ्ब्बडिडड्ओशेाा्िबाबबब बका 


.1--_.५८--५-५णय य टाटनाचाट एतीएकेण ५5००422050072000.. कन्या धक ८ “ण र्‍या 


व ॉस्िबिशकबजसआगवयववयययसस्स पडळ 
ळ 


का मन माह आगा ननततासल्नची 


सर्ग १८. २१९ 


त्याचें नाम अहीनगू हझणुनियां होते जगा ठावके, 
ल्रो पाळी सकळा महीस, बळही बाहूत जाच्या नि्के; 
नीचाचा न करीच संग हणुनी होता युवा ही तरी, 


त्याला दुर्व्गेसने न बाधिति, वसे सद्डासना अंतरी.  १९४' 


चित्तज्ञ क्षितिपाळ हा चतुर ही सिंहासनी जै बसे, 

बापानंतर, ठोक मानिति जया प्रत्यक्ष विष्णू असें; 

जे सामादि उपाय चार अपतती, तीहींच चाऱ्ही दिशा, 

जिंकोनी नरपाळ हा मिळविता झाळा विशुद्धा यशा. १६ 

तो गेल्यावरि पारियात्र झणुनी विख्यात त्यांचा पुत, 

उच्चत्वे जागि पारियात्रगिरिला जो हाटबी निश्चित; 

संय्रामीं रिपु जिंकिले सकळही ज्याणें, तया तत्वतां, 

चित्तामाजि धरोनि भाव भजली ती राज्यलक्ष्मी स्वता. १६ 

ज्याचा ऊर विशाळ, तेवि ढढ ही पापाणपदट्टापरी, 

जो अत्यंत उदारशीठ, शिक तो शोभे धरित्रीवरी; 

ज्यानें बाणगणीं अरातिनिचया आयोधनीं निकिलें, 

होई लज्जित तो तरी जर तया कोणी नरीं वणिळे. १०५ 

ज्याचे चित्त उदार फारचि असे, त्यापारियात्राव्हये, 

पुत्रा देवुनि योवराज्यपदवी झाला सुखी तो स्वयें; 

कां कीं भूप जेना5वनास करितां कार्यामुळे आडती,' 

त्यायोगें सुखसाधनं असानिही क्वेशा बहू पावती. र्ट 
[ल.] * मोठा सौंदर्यशाठी ह्णुनि अतिशये भोग्य नारीजनाला, 

भोगोनी इंद्रियाथी नरपति जरि तो तृप्त नाहींच झाला; 


आदर ७्ककाक०06- य गळळआामाजाळया आमचाच मच 02५१ ४५ “0 पीली १०५00५५ नाणा त ००० तरव“) 


१ तरुण असूनही, २ परहुव्रतार्थ जाणणारा, ३ साम, दान, भेद व दंड असे चार 
उपाय शत्रूस वश करण्याविषयी राजाळा सांगितळे आहेत. ४ पारियान्ननामक पर्वता. 
सारिखा, ५ शिलनामक, ६ शत्रुसमूहा, ७ रणांत, ८ ( कोणी मनुष्यानें त्याची स्तुती. 
केळी तर तो लज्जित होई ), * जनाचे पालन करीत असता. 

अ अथवा ( वरील अथोचाच दुसरा छोको-- 


[शा.वि.) खूप सुंदर देखुनीच युवती भोगू'जया इच्छिती, 


ज्याच्या मानसव्रत्ति सर्वे विषया रात्रंदिनीं वांछिती; 
शेसा जो ठृपती तयातहि जरा हारीतसे सत्वर, 


रत्यही नसता खर्य, करितसे जी काँ बुधा मत्सर, १५, * 


> स्य 


उक्क यसत च्य जमण्यरब्ययत 


ी. रि 
रि री 
01:10) 
शी 
की 

ी 
षी; 
रग 1 
तप 
179171 
1४९६7 
्ी 


२४० रघुवंश. 


तों त्या हारी जरा जे रतिस जरि नसे योग्य तत्रापे साची 
रत्यहा स्त्रीजनांते निरखुनि करिती होय इंष्या देथाची. १९ 
[इ.व.] सेन्नाभ झाला सुत त्यास 'पाहे, नाभी जयाची बहु खोल राहे, 
विष्णूपरी जो बहु शोभमान, भूपांचिया मंडळित मंथान, २९० 
[शा.] त्याळा झाळा वजनाभाख्य पुत्र, इंद्रा ऐसे तेज जाच विचित्र, 
युद्दी ज्याचा नाद विसुद्रवा्शी, साम्या पावे पाळि तो भूमिकेशी. २१ 
गेला जेव्हां भूप हा स्वगेलोका, त्याचा सनू बैसला राज्य देखा; 
सेवी ज्याला भूमि ही रल्नजाते, ज्याणे युडी मारिळे शात्रवाते.२२ 
[शा.वि.] तोही शंखणनामधेय तपती प्रारधयोगे '*दिवीं 
गेल्यानंतर राज्यकार्य करिता झाला महा वैभवी 
भपाळ व्युपिताश्वनामक विभ, नासत्यतुल्याळती, 
* जो ठेवी हयथुक्त सैन्य उदधीपाशी स्वये निश्निती. २३१ 
[व.ति.] विश्वेश्वशास पुजुनी बहुभक्तिभावे, . 
भूपाल तो तनय विश्वसहाख्य पावे, 
जो क्षोणिच्या अवनिफारचि दक्ष झाला, र 
ळोकीं भुताळति धरोनि पिताच आला. २४ 
[शा.वि.] सन्नीतिज्ञ नुपाळ विश्वसह हा जो ऑर्भिचितामणी, 
त्याला पुत्र हिरण्यनाभ हणुनी विष्ण्वंश झाला जनीं 
ते.दोघे मिळुनी रणी निजबळें शत्रुप्तती मारिती 
जसे वायु अणीक अमि' मिळुमी रक्षा वनीं नाशिती. १५ 
१ क्रीडेस (योग्य नसे), ९ रती करण्यास ज्या योग्य त्या शिया निरखून द्रथा दैष्यी 
करिती झाली असा अन्वय, ४ या राजाला जरा भाली म्हणजे तो म्हातारा झाला, एव 
जरेवर खील्वाचा भारोप करून इतर लत्रियांच्या इष्येनंच जसे काय तिने त्यास स्ववश 
केलें स्वतां पाहिले तर ती रव्य्हाही नव्हती. अशा चमत्काराने हें वर्णन केळे आहे 
४ या नांवाचा, ५मख्य, ६ विजेच्या शब्दाशी (साम्या पावे), ७ शंखणनामक, ८ रत्न 
समुदायाच्या योग, ८ शत्रेते, १० सवर्गास, ११ अश्विनीकुमारांसारिखा आकार ज्याचा 
१९ ( घोड्यांचे सैन्य समुत्रतीरीं ठेवी ), १३ शिवाची प्रसिद्ध षारा ज्योतिशिंगे वेगवे- 
गळ्या ठिकाणी आहेत, त्यांत जे काशीक्षिज्रांत आहे, त्याला विश्वेश्वर अर्से म्हणतात 
त्या विेश्वराची आराधना या राजानें केली होती, १४ याचकांस इथ देण्याविषयी 
* चिंतामणीसारिखा, १५ विष्णूचा अंश, 


सर्ग १८. २४१ 


होवोनी जानि मुक्त संततिवशे पिश्र्या क्रणापासुनी, 

अंती विश्वसहाख्य भूमिपति तो मोक्षास इच्छी मनी; 

थेई वार्धक तो सुतास अपल्या सिंहासनी स्थापुनी, 

द्वेहा वश्कल वेहुनी नरपती तत्काळ गेला वनी, २६ 
ज्याने यज्ञ विधानयुक्त भुवनीं सोमादि पंपादिले, 

ज्यानें उत्तरकोसलाख्य विषेयां सन्नीतिने पाळिळे; 

ऐशा त्याहि हिरण्यनाभविभुला कोशल्यनामा सुत 

झाळा, जो नयनांस उत्सव करी चंद्रापरी अद्ठुत, २९७ 
ज्याची कीर्ति समस्त वेढुनि मही ती अँहझलोकावधी 

गेली, तो विदित शितीश्वर असे कोशल्यनामा सुधी, 

ज्याने ब्रेझविदे विरक्तमतिने बरह्मिष्ठनाम्या सुता, 

राज्यीं स्थापने अंतकाळि अपुल्या संपादिली बझता. २८ 
वंशा भूषणभूत भूमिपति तो ब्रह्मिष्ठनामा असे, 

ज्याची संतति ही जगांत अवघ्या स्तुत्यह झाली असे; 

तो राजा असतां, अणूहि महिला बांधा नसे; या रणे, 
आनंदें जनलोचने भरुनियां येती सदा अश्रुने. २९ 
भक्तीने पितुसेवनं सुबहुळें जो पुज्य झाला असे, 

जाची आळति फार सुंदर महा विष्णूप्रमाणें दिसे; 

ज्यांचे लोचन पंकजच्छद्जसे, त्यानेंचि पुत्नाभि्धे 

केळा बापहि अग्रगण्य अवघ्या तै पत्रवंतांमधे. ३० 
टाकोनी विपयांस तो सकळिकां धेई विरंक्तीप्रती, 
स्वंगीलागिच गेतुकाम असता झाला तई भूपती; 

संपादूनि नृुपाळ आत्मैगेवशे वंशस्थिती सादर, 

न्हावोनी नियमें त्रिपुष्करंजलीं झाळा स्वये ' निमर. ३१ 


“५0५०४८०४२२ ९ काप“. 
"४४४५0७0 ी 0000000४४४ गाण शप“ पण ण*ततश ८९ 


पययटन यवा के 
स्का क्य नन - 


मीक ही (ह 
> 


ग 
पिर 
र 


२४२ रघुवरा, 


पुत्रेस्री तनया ऐसी प्रसवली ती पूणिमेच्या दिनी, 
ज्याचा वणीहि पुष्परागमणिळा आत्मीय तेजे जिणी; 
बारावे दिवसीच पुष्य अमिधा ज्याला जने आपिली, 


तारा ती दुसरी जणूं उगवली पुष्याख्य भूमंडळी. २२९ 


तो पुत्राव्ह्य भूपती स्वतनया पुष्याभिधा तैं धरा, 

देवोनी मुनिभेमिनी विनय अपीनियां स्वांतेरा; 

त्यापासोनि शिकोने योग मग तो जन्मूं नये मागुती, 

ऐसा हेतु धरोनि योग करुनी मुक्ती गेळा ळती. ३३ 

पुप्याचा मुलगा भुवोर्षमितिळा पावे जनीं तो सुधी, 

जे कां शाक्ष नमूने राहति तयां पीडा न देई कर्थी; 

त्यांशीं सोथि करूनि मोडित. नसे सत्यप्रतिज्ञ प्रभ, 

बापानेंतर भूमिपाळ बसला, राज्यावरी तो विभू. ३४ 

ऐंगांच्या नयनासमान नयन ज्याची बहू आयते, 

तो भूमीपतिवर्य फार भगयेमाजी असे जो रत; 

त्याचा पुत्र सुद्शनाख्य असतां लाहान चंद्वीपरी, 

चारू, त्या धुवसंधिळांगे गहनीं मारी जिव केसरी. १३९ 

ऐसा तो घ्रुवसंधिनाम चुपती स्वर्गास गेल्यावरी, 

ज्यांना नाथ नसे अशा निरखुनी दीना प्रजा नांगरी; 

मंत्र्यांनी तेव एकचित्त करुनी त्या राजपुत्रा त्वरे, 

सॉकेतांत सुदर्शना बसविलें शिहासनीं आदरें. श्‌ 
[शा.] बाळेंदूने व्योर्म शो नितांत, किंवा शोभे बाळसिहे वेनांव; 

किंवा वरी पैक्षकोशें विराजे, तैसा हा या बालके वशी रॉजे.१७ 

"बु पुत्ननामक राजाची स्री. २ पीप मासांत. ३ पुप्य नक्षत्र हे मोठें पुष्टिकारक (बर. 
ह्विकारक) होय असें फळज्यातिपकार म्हणतात. त्या नक्षत्रापमाणें हा राजा होता 
म्हणजे याच्या काळी सर्व प्रजा सुखसस्रद्धोरने युत्ता होत्या. ४ नक्षत्र, ५ धरा म्हणज्ञे 
पृथ्वी हिला देवून. ६ व्यासानें चार वेदांचे चार वेगळे वेगळे शिष्य केळे त्यांत ज्याला 
सामवेद सांगितला तो जैमिनि होय, ७ आपल्या मनाळा, ८ घुवाची डप्रमा. « तहू. 
१० शत्ूबरोबर केलेला संधि मोडीत नसे म्हणून त्याचें नांव घवर्सांध होतें. ११ हरि- 
णाप्रमाण, १९ दीर्घ. १३ श्रेष्ठ राजा, १४ चंद्रापरी चारू (सुंदर), १५ सिह. १६ नग- 
रवासी, १७ अयोध्येत, १८ आकाश, १% अत्यंत, ९० वनाचा मध्य, २१ उदक. 
२९ कमलकोशानें, २१ ६ हा. वंश म्हणजे रामाचा वश ), ९४ शोभे, 


व्वा ७.९५ १.२” 


०६८. 


सर्ग १८. २४३ 


[शा.वि.] त्यार्ने मस्तक रम्य मौलि धरिला तस्मात्‌ पित्याशीं सम 


[व.ति.] 


[शा.वि.] 


होईल प्रभ हा, असें निजमनीं त॑ मानिती संत्तम; 

जैसा अल्पाहि वारिवाह 'गगनीं वायूमती पाउनी, 

ऑंशा सवाहि वेढितो बहु जवे, हे पाहिळेे जनी. शट 
तेव्हां दिव्य करोनि वेष बसुनी तो बाळ हँत्तीवरी, 
माहोती धरिला जपूनि मिरवे गै राजमार्गीतरी; 

वर्षे पांचपहाच त्यास असती तत्रापि राजा असे, 
जाणोनी सकळ प्रजागण तथा तैं गोरवी बापरे. ३९ 
ज्याकालीं नरपाळबाळ अपुल्या सिंहासनी तो बसे, 

ते" मोठें, व लधूच हा हणुनियां जागा रिकामी असे; 
तत्रापीं बहुतेज हेमसम ते फांके तैगूंचे जई, 

तें व्यांपूने उरे तह सकलही सिंहानाला तई. ४० 
सिंहासनावरि बप्ते जंव तो कुमार, 

भेटीस येति नृपती तेव थोरथोर, 

ठाक्षारपें अरुण वणे पढें तयाची, 

पीठी न पोचति अंघूड हणोनि पार्ची; 

तेव्हां तया मुकूट उंच करोनि चोज, 

ते वंदिती बहुत नम्रपर्णेचि राजे, 

होते मनी बहुत नग्न तरी शिरांते, 

उंचाविल्याविण उपाय नसेचि त्यांते. . ४१ 
आहे हो लघु इंद्रनीळ तरिही पाहोनि तेजस्विता, 

लोकीं त्यास महामणी हाणति हे मिथ्या नसे पाहतां; 
तैसा हा नरपाळ बाळ दिसला तेव्हां वये अल्पही, 


-:-:-:पा------_“--भमााा पणा" 0” 00५000 पपा टी- 


१ मुकुट, २ साधु पुरुष. ३ मेघ, ४ दिशा, ५ वेगॅ. ६ राजकुमर, ७ राज्याभिषेक- 
समयीं हत्तीवर बसवून राजाळा नगरांत मिरविण्यांचा विधि उत्ता आहे त्याला लश्ून 
हें वर्णन आहे. ८ पांच सहा वर्षोचें वय 'होतें तरी, ९ अल्पवयी असतांही त्याला बा- 
पाप्रमाणें गौरविले. १० सिंहासन, ११ सुवणीप्रमार्ण, १९ देहाचे (हेज). १३ त्याच्या 
देहाने सिहासन व्याप्त झालें नाहीं परंत त्याच्या तेजाने सर्वे सिहासन व्यापूत आणखी , 
पसरले. १४ राज्ञा सिंहासनावर बसला म्हणने पाय टेकाबयास पीठ मांडिळे असते त्या 
पोठाला त्याचे पाय पोचत नव्हते, म्हणून राज्ञे लोकांस त्याच्या पायां पडण्याक- 
रितां मस्तके डच करावीं लागत. १५ कोतुकें, 


न 
रु २१४४ रघुवंश. | 


त्यालागी पदवी मरपा नचि असे तेवी महाराज ही. ४९  ।: 
.ज्याच्या बाजुस सर्वकाळ विमळ सच्वामरं ऊडती, र 
ज्याच्या सुंदर 'चंचछाहि झुळुपं गाळावरी शोती | 
ऐसा तो नरपाळबाळ हि वदे आज्ञा स्वकोय मुख, 
ती औसागरतीर भूमिवल्यी कोणी न मोडू शके! ४३ 
[मा.].  कर्गेकघटितपट्े रम्य यद्वाळ देख, , 
विमल तिलक' जेथे शोभलासे सुरेख ! 
नेजरिपर्वैनितांची भालपट्ें विशाळें 
तेळकराहित केळी याचि भूमीशबाळ र ४४ ं 
[शा.वि.] ज्याची कोमळ अंगॅयष्टि हण्णानी जो भूपणानींच रे! 
मारी पावतसे सुदर्शनविभ क्रेशास, हे ता खर; 
तत्रापी क्षितिकार्यभार अवघा तो घड माथ्यावरी, 
ऐसा भूमिपती नसेचि दुसरा साऱ्याहि भूमीवरी ४५ 
हा पाटीवर अक्षरें शिकतसे ता. थोर विठह्ठज्जन, 
याचे सच्चिध राहती सतत ज तद्योग या होउन; 
आली नाहि लिपी तरीहि सकला सन्तीतिच्याही फला, 
भूमीपाळकबाळ हा सुमतिमानू अल्पश्मम पावला ४४ 
[इं.य.] “हा भूपती संप्रति बाळ आहे, मार्त बसाया इर दीध नोहे, 
पांवेळ हा भोढ दरोस जेव्हा, आलिंगण्या योग्य दिसेल तेव्हां; 
[शा.] लाजोनीयां श्री असे ती मनान, छत्राचीया साउठलीच्या मिपारने, 
आलिंगी त्या बाळभूमीपतीळा, ऐसी वाटे कल्पना तै जनाला. ४७ 
[प]. थगोपम जरी नसे भुज अजून त्याचा स्वता, 
न ज्यास पडले वण प्रकट ' मोविचे तत्वतां; 
न खडू धरिला असे, तरिहि पालन. क्षोणिचं, 
भुज करि तयेचि हा शिशु ह्मणोनि ठोकां रुचे. '४८ 
१ समद्रतीराप्यंत, २ सवे प्रथ्वींत. ३ सोन्याच्या प्रव्याने, ४ शत्रुच्या ल्रियांची 
( अर्थात्‌ विघवा' केल्या ), ६ आंगकाठी, ७ प्रथ्वीचा कारभार (याचें ओझें ) 
ट वक्षस्थळ, ९ राजछत्राची छाया लईमीच असंत असी प्रसिद्धि आहे, ( असें टो- 
केत आहे), १० जुगासारिखा (भुज), ११9 भनुष्याच्या दोरीच (वण), १९ त्याच भु- 
जान, १९ आवडे, 


पणी ह पप ही एणणीण प २१0११२ ११ ण ज््वपन्या या त नो ण न्न 


नकद क भ्या त्यानी 7४. 
--->-य 


“र खस प्प.>ास्यफ०- 1 शा ७ टप 
२-८. -न> रा 


ऱ्प्ळ 


--_-हर- 


1 
| 
| 
| 
॥ 


कल क ७७ 
न्या 


परि ध्यककस८प न्स __ 


"८-५ शण 
“1 


टचा क 
कद 
नल 


सर्ग रट, | २४५ 


न केवल शरीर त्या नृपतिचें तड वाढलें, 
परी गुण कुलक्रमागताहि झिळा पावले; 
मुळीं बहुत सूक्ष्म तडपु तसेचि त्याचे गुण, 
बरोबर अशा रिती सहज पावले वैधेन. ४९ 
| [शा.वि] केला मागिळ जॉन्म फार नियम अभ्यास ज्यांचा पुरा, 
त्या विद्या स्मरणासवें गुरुमुखें येती धैराधीश्वरा; 
वेदांचे त्रय गे त्रिवर्गफलद, प्रख्यात शास्त्रे भठी, 
तैशा तो निज तीघ्रभुद्धाविभवे साऱ्या प्रजा आकळी, ५९० 
विस्तारी वरचा विभाग तनुचा तो मानसे निभेथे, 
केशांचा बुचडा कसोनि उजव्या जानूस दाबी स्वर्ये; 
डाव्या हाति धनू धरोनि नृपती आकर्ण ओढी शर, 
ऐसा शोभैतसे, शिके जंव धनुविद्येस तो सादर. ५१ 
[ल्.] नेन्नांना पेय ऐसे मधुच युर्वातच्या, तांबे कामस्वरूप, 
ठक्षाचे पुष्प शोभे, अंनुरतिळतिकेलागि ज॑ पत्ररूप; 
सर्वांगव्यापि भूषा रुचिरतर अशी होय'जें कां स्वभावे, 
भूपाळाचा कुमार प्रथितगुण अंशा यौवनालागि पावे. ५९ 
[शानव.] राजांच्या मुलछिंच्या अधीं तसविरी 'दूंतिव्रजे दाविल्या, 
त्यांपेक्षांहि सुरूप भूपतनया तै मंत्रिनी आणिल्या; 
लक्ष्मी आणि धैरी अशा उभयतां होत्या जरी त्या स्त्रिया, 
संतानार्थचि बायका करुनियां त्यांनीं दिल्या त्या तया.५१ 


या प्रकारे भश्रीकालिदासकुत रघुवशनामक महाकाव्याच्या गणे- 
शशास्त्री लेले घ्यंबककरकृत भाकूतपद्यात्मक भाषांतरांतील हा 


वैश्ासुक्रमवर्णननामक अठरावा सर्ग समाप्त झाला असे. 

१ वृर्द्वि, २ स्मरण होतांच, ३ राजाला, ४ धर्मार्थ कामरूप फल देणारे, ५ वेदभ्य 
व शास यांते जसा आकळी त्याच प्रकारें प्रजाही आकळी म्हणजे स्वाधीन करी असा 
अन्वय, ६ विष्तारयुक्त करी, ७ धनुविद्या शिकतांना त्याच्या शरीराची स्थिती जसी 
होतसे त्या स्थितीचे या कोकांत वर्णन केलें आहे. ८ अतुरागरूपवद्लीला,  ( युवति- 
नेत्रपेय असें मधूच, कामरूप वृक्षाचे पुष्पच अनुरागवडीचे पत्रच, सर्वोगव्याप्री अता 
अलंकारच असें जे यौवन त्या योवनात राजपुत्र प्रावता झाला ). १० दूर्तींच्या समु 
दायागॅ, ११ प्रथ्वी. ी 


२४६ रधुवंरा, 


त 
सर्ग एकोणिसावा, 
ब्णोक.' 
[शा.वि.]. जो तेने ज्वंळनासमान गमला त्या अम्निवणी सुता, 
| ज्ञानिश्रेष्ठ सुदर्शनक्षितिपती स्थापूनि राज्यी स्वता; 
१ साधाया परमाथे वाधेक दरेमध्ये भवाच्या भये, 


अनाम चाम 


कतल याक च्य य वा धामण 
न्या तजे पन ककी 2 


वण क 
-ऱ््यस्ाट 
१ टि अ. 


स्ट ."_-.. 
> २५-००.“ 


क्क काकर. पन्हे 


; गेला सर्व ममत्व सोडुनि वनीं तो नेमिपाख्यी स्वयें. ९ 
/ त बरेटीडेच्या विहिरी तिथे विसरला तो' पूततीर्थोदके ंे 
"| द्भाच्छादित भूमिनीं विसरला मोठे बिछाने निके; १ 
, | , पणाच्या उटनांप्रती समजला तो राजसक्मापरी, 1 
यं टाकोनी फळवासना, नरपती ऐशा तपाला करी. हा. १५ 
र 1; [वू]  रिपुंब्रज जिणूंनियां सकलभूंवधू आयती, र 
प ;. प्रसाधितवि देतसे नुपाति आत्मपुत्राप्रती 
ह यी ह्मणोने सहजे तिच्या करुनि पालना संतत, 
का यथेष्ट उपपुत्र तो तिस सुखें असे भोगित. र: 
ह [शा.वि.] मोठा कामुक अमिवण नृपती बैस्तोनि गादीवरी, 
हा टो. 


कांहीं काळ करोनि राज्य, मग दे मंत्र्यांचिया त॑ करी; 
होता तो तरणा ह्णोनि विविधक्रीडा स्रियांच्या सवे 
कीजे, यापरि वासना ढढ मनीं त्याच्या तड उद्लवे,. 8४ 
त्याने मेळविळी विलास करण्यासाठीं बधूमंडळी, 

सारंग्या तबळे तशींच दुसरी वाद्य सरू जाहली 

तेव्हां उत्सव उत्तरोत्तर अस्ता सर्वप्रकारें चढे, 

कीं जो थाट अजी तयाहुनि उद्यां जास्ती घमंडी उडे. ५६ 


१ अभीसारखा., २ संताराच्या ( भयाने ), ३ कुख्येशाजवळ एक मोठें नामांकित 

अरण्य आहे त्यास गैमिपारण्य असें म्हणतात, याच अरण्यांत सूताने शोनकादिक मापी- 

। प्रत पुराणें सांगितली, हें स्थळ मोठें पवित्र आणि येथे कलिकालाची बाधा होत नाहीं 

| अस पुराणांत बाणल आहे. हें स्थळ सांप्रत लखनो प्रांतांत आहे असें सांगतात, ४ खव 

कीय राजघानींत असतां जशा क्रीडेच्या विहिरी तशीं अरण्यांत तीर्थे, घर्श जसे म्रि- 

। च्छाने तसी वनांत दभाच्छादित भूमी, नगरांत असतां जसे राजवाडे तशी एथे पाना- 

व ची झोपडी, याप्रमाणे तपश्चर्या करीत असतां या राजाला झाले, ५ पवित्र तीर्थीच्या 

| उदकानें, ६ वेरिगण, ७ पृथ्वीरूम र्लीच, ८ ( निष्कंटक केलेली पक्षी अलंछत ) 
| 
| 


४ 


अळली-2- - णा 


| 
ब 
) 
1. 


सर्ग १९, २४७ 


राजाला विपयाविणे क्षणभरी ही राहवेना तदा, 
एकांती वनितागणासह रमे तो भूपती सवदा; 
वहावे दर्शन आपणा टपतिचे ऐसी जरी वासना 
होती पौरजना, तरी नरपती तो त्यास भेटेचिना. ध्‌ 
[रथो.] मंत्रिवर्ग वळवी जरी तया, आत्मदरशन जनास द्यावया, 
अरिंतून पद मात्र दाखवी हेंचि दरीन हणोनि सूचवी ७ 
[शा.] प्रातःकाळी बालसयंप्रकाशे, होवोनीयां स्पष्ट जे का विकासे, 
शोभेचे ज्या मानिती मुख्य सक्म, जे नेत्रांते सांख्य दे रम्य पद्म 
त्या पद्माचे पावला साम्य साचे, आरुण्याने आपुल्या जो नखांचे 
त्या पादाला वदनी नैत्यलोक ९थ्वीनाथा सेविती सव देख. < 
[इं.व.] स्तनावघात तरुणीजनाच्या, पक्तो जिथे हालाते पकजाच्या, 
तेशाचि ज्याच्या रँतिगेहपंकी, यत्तोययोगें बहु गुप्त होती 
त्या वापिकेमाजि शिरोनि भूप, स्त्रियांसंव केलि करी अमूप, 
त्या केलियोगें निजमानसाळा, आनंद त्याच्या बहुस्ताळ झाळा.९ 
[ज्ञा.वि.] गेळे काजळ नेजिचे जळवशें, लाठी तशी ओष्ठिची, 
गेली सव धुपून, गादे जंव ती चाले बहू केलिची; 
ते ओपाधिक कांति गेलि मुखिची, स्वाभाविकी राहिठी, 
त्या योगेहि ऱपाळडत्ति वंधुंनी पूर्वाहनी मोहिळी. १० 
ज्यांना फार सगंध थे असली मद्य जिथे शोभती, 
त्या पानर्स्थाल शीघ्र जाइ वनिता घेऊनि ता भूपती; 
रम्या पष्पित पक्षिनीप्राते वशा घेऊन जातो करी 
यची या नरपाळकास उपमा तै योग्य वाटे खरी. ११ 


*भपानें दिधला मुखासव पिती त्या अंगना हॉसिने, 
तोही प्रीतमनैचि पान करि तै जो त्या दिला स्त्रीजन; 
जैसा कां बकुलाख्यदक्ष वनितादत्ता55सवा वांछितो, 
तैसा भप वैधूगणा पित अशा मद्या तंई इच्छितो. ' १२९ 
१ खिडकींतन. २९ (जो पाद आपल्या स्वकीय नखांचे आरण्याने हम० लालीने 
यंद्याचे साम्य पावला) असा अन्वय, ३ चाकर लोक, ४ स्तनाच्या आघाताने ष्‌ क्री- 


डाग्हांची पंक्ती. ६ ज्या वापिकांच्या पाण्यानें. ७ क्रीडा, ८ पुष्कळ, ५ अस्वाभाविक 
१० त्त्रियांनीं, ११ हत्तीणीठा. १२ हत्ती, ११ त्या हत्तीची, १४ ल्ियांनीं दिलेल्या सेरेठा 


ग 


---.._ ८: >. 


द्द रघुवंश. 


उेत्संगावरि बैपुनी नुपतिच्या क्रीडावयालागुनी, १ 
त्याकाठीं तुपतीस योग्य गमल्या या मात्र दोघीजणी; 
वीणा चित्तहरस्वरा व वनिता मंजुस्वना तत्वतां, 

या अंका बसती सदा रपतिच्या, राहो न देती रितॉ. १३ 
सोन्याची केटके करांत हलती, माळा फुलांच्या गळी, 
वाद्ये वाजवितां स्वये नरपती तालावरी चांगली; 

तृत्यीच्या समयीं अणूहि चुकता भावामंधे नकी, 

त्यांत शिक्षक सन्निधानि असतां तो ढाजवी भूप कॉ. १४ 
नृत्याच्या बहुत श्रर्गे निपजल्या 'र्माबुने तत्क्षणी, 

भाठींचा तिळकांक नर्तकिचिया गेळा असे पाहुनी; 

प्रेम फंकनि आननास नृपती चुंबोतसे सादर, 

या सोभाग्यवशें तये हटेविठे 'यक्षेशदेवेश्वर. १५९ | 
कांहीं देखुनि वस्तु नूतन जरी तो सेवि तीत पती, न 
“झाला तृप्त तरी न इच्छिळ अम्हां,” घेवोनि ऐसी भिती; . 
अर्धा भोगहि जाहला न, तंव त्या तत्काळ वेगे स्त्रिया,  : 
तेथूनी अपुल्याकडे वळवुनी त्या आणिती राजया. १६ : 
जातां आवडत्या त्यभोनि दयिता वचने त्या भूपती, 
शिक्षा तत्क्षींग कोपुनी करिति त्या भूपास रेशो रिती; / 
अग्री अंगुलिच्या तिर स्राति, तसे वक्रेशेणे वीशषणे, 

वारंवार धरोनि त्यास करिती त्या मेखर्ळी बंधन. १७ 


क “टळक ७ ७. कक ७७ टी क. मी 


प्या 20... हर ०२०20 गड 
यी टन व्ह व: 


-- ४४ 7-2 प: प ०. 2४02, 
यो- १ रेष च्य न 


| 

धु 

१ विद्लासी पुरुष ल्रियांधरोबर क्रीडा करीत असतां मद्यपान करितात तेव्हां पुरुषाने / 

मद्याचा प्याळा आपले मुखाला लावून थोडें मद्य आपण पिऊन अवशिष्ट स्रियांस पिन . 

ण्यास द्यावे, स्रियांनी ही आपलें उच्छिष्ट मद्य आपल्या प्रियास द्यावें असा संप्रदाय का- ) 

व्यादिकांत आढळतो त्याला अनुसरून हे. आसवपानाचें म्हणजे मद्यपानाचे वर्णन आहे. 

र आणि तरुण श्रीनें मद्याचा श्ठ तोंडांत घेऊन तो बकुल दृक्षाच्या नीळ ठाकिला 

असतां त्याला तत्काळ फुलें येऊन तो प्रफुक्लित होतो, असा कविवणेनसंप्रदाय आहे; 

1 त्याळा अनुलक्षून या छोकांत राजाला वकुलडक्षाचा इष्टांत दिला आहे. ९ मनो हरस्वरा 

1 (वीणा ही एक ), ३ मंजुलस्वरा (वनिता ही दुसरी ). ४ रिकामा (अंक न राहो 

देती), ५ कडी, ६ नाचाच्या, ७ नाचणारिणींच्या, ८ त्या राजानें, ५ मागें टाकले. 

१० कुथेर व इंग्र, ११ त्या आवडत्या स््रियांस वंचून जातां राजाला, १२ यापुढें सांगीत- 

ठेल्या शिक्षा करीत असत, १३ बोटांनी तिरस्क्तार, १४ मिवया चब्वून वक्तडृष्टीने. 
१५ अवलोकन, १६ वारंवार मेखळानीं बंधन, री 


-07 भापपशानचपट च 


स्य मजवर. कीट्ा _-.- कप्पा 
क-न. 


होड“. 


3७ 


म्नमटस्ध 


०७७” पप्या पच 
व्थट-नयबकळ येर य>-च ओळ 


आळ ककमती दी कॉड 
क 


सर्ग १९. २४९ 


बुद्धया आडवसे नृपाळ रतिच्या रात्री तई त्याचिया, 
दूतीशीं विरहातुरा वदृति त्या काकूळतीने स्त्रिया; 
कीं त्या भटवुनी प्रियास अमुचे रक्षा गडे जीवैन, 
रेसी ऐकुनि दीनवाणि, विभु्चे संतोष पावे मन. शर्ट 
राण्यांच्या सह संगमांत असतां भूमीपती निश्चित, 
झाल्या दुळभ नर्तकी ह्मणुनि तो होवोनि उत्कंठित; 
स्वेदें अंगुलितूने खारिं निसरे काडी, तरी काढुन, 
त्यांचें चित्र जसं तसें कारेतसे तो जीवसंधारण. १९ 
प्रेमे गावित जाहल्या सवति त्या तो हेष वागे मनी, 
झाला कामाहे दीप्त फार, असल्या या दोनही हेतुंनी; 1 
ऐषा टाकुने त्यांस नेडानि घरीं कामोत्सवाचे मिस, 
राण्या साधुनि घेति कार्य अपुळें ज॑ धारिळे मानसं. २९० 
प्रातःकाळि नृपाळ येउनि घरीं भेटे स्त्रियांहागुनी, 
होती खिन्न मनीं तनूस रतिचीं चिन्हे बहू देखुनी; 
सांत्वी सादर त्यांस तों पडुनियां त्यां नतेकींची स्मृती 
सोडी सांत्वन, ही कळती बघुन त्यां तापा पुन्हा पावती. ९! 
स्वर्भी दत्त वदे जई नप सपत्नींचें तई त्याप्रती, 
तोंडानं नचि बोलतां ळतिवशें धिक्कारिती योरिती; 
अश्रू गाकुने चादरीवरि वधू त्या बांगड्या फोडिती, 
क्रोधे पाठ नृपाकडे करुनियां त॑ दूरही नीनती. रर 
दूती भूमिपतीप्रती सविनया नेती लतामंदिरीं, . 
पुष्पांची शयन जिथे रचियलीं $सतुंग मेथांवरी; 
स्वीयांतःपुरिच्या जनास भिउनी कांपे ञरीं अंतरी, 
भोगी भूप यथेष्ट राज़ि बटको बोळाउनी सत्वरी. २२१ 
“ज़ी कां इष्ट तुझा, तिचीच अभिधा मातें मिळाली तरीं, 
तीचं भाग्य मिळो हणोनि निपजे वांछा मळा अंतरी; 
१ त्या प्रयास. २ जीव. २ धाम आल्यामुळें बोटांतून काडी निसरे तरी त्या 
कांडोनें त्यांची तसबीर जसी तसी कष्टाने काढून तो आपला प्राण वांचवी असा अर्थ, 


४ राजास. ५ त्या राजाला. ६ ज्यांचे सांत्वन राजानें आरंभिले होतें त्या स्रिया, 
७ पुढें सांगितल्याप्रमाणे, ८ उंच, % पलंगांवर, 
डर 


ज्या 
ण्या पसकत्यय ०20२ ळाकने 


तुग 


॥- ७4-० क, 


रर प्ट्य्््ास्लसलसफाकता 
प दर ज्य क उ 


२१६०८ रघुवंश. 


छोभाविष्टपणा मना किति बरें माझ्या !'! असें भपती 
नांवाते चुकता स्त्रिया नरपतीलारगी तई नोळती २१४ 
आली चादरिला गुलाल शिरिचा छागोनि लाली भली, 
माळा ही चरडोनि गेलि, कटिची सन्मेखला मोडली 
लाखचा रसही तिथे दिसतसे; या व्यक्त चिन्हामुळें, 

भूप भोगियल्या स्त्रिया परिपरी हे स्पष्टतेनें कळे २९ 
पाथांठा अठिता स्वतां नरपती ळावी स्त्रियांच्या जर्द, 


क स क 22. 2 
कलो कळकळ कल्टी ऱ 


व शी कार कातडी 
ब्ला 


त्याचें तै प्रतिथिब देखुनि वध त्या लाजती अंतरी. ' १२८ 


* रात्रीच्या अवसान भूप शयनांतूर्नी उठे तो जई, 
नारीचा समुदाय भूमिपतिला मार्थी असे तो तः 

कीँ, “हे नाथ पदहयास अमुच्या ठेवोनि पाथांवरी, 

कठा वेष्ठांने बाहुनी दढ अह्यां द्या चंबना सत्वरी.” २९ 


राजा योवनशालि तो तैतुवरी भूपळिवेपा धरी, 
देशांत विलीकि जॉ स्वतनु ती इंद्राहुनी गोजिरी 


१०४१९४१ धाणी हीत कितीशी प "-२-०१-१-५०५८०५००८५५८--“- 


१ माझ्या मनाला हा केवढा लोभाविष्टपणा बरे. ( असा अन्वय ). २ नानाप्रका- 
रांनी ( हे प्रकार टीकेत स्पष्ट केले आहेत ). ३ ख्रिया, ४ ळगल्याच्या गांठीळा, ५ 
( प्रिय श्रिया एकांती. बसून अंगावर उठलेली चिन्हें दर्पणांत पाहाबया लागती, तेव्हां 
आरशात राजाचं प्रतिबिंब पाहून लाजती असा अर्थ), * ' प्रातःकाळिंच भमिपाळ ”* 
असें पाठांतर, ६ अंतीं. ७ अंगावर. ८ राजवेपा, 


| 


त्याचे व्यम्न बहूत होय मन त न खस्थ राहे तई; 

कां कीं, रम्य नितंबयुक्त जने जेथील वस्त्रे ढिली, 
गा ठिलीं निरखून ते तुपतिची दृष्टी बहू वेधली २९१६ 
| | ; जाई चुंबन घ्यावयास तंव त्या मार्गे मुखा सारिती, 
व नीवीला कर घालितांचि हिसका त्याठा बळें मारिती 
1 ऐषे सर्व निडत्ति हेतु असतां स्त्रीसंगवांछा तया, 
त, त्याकाळी उलटी प्रडत्त करिती झाली बहू राजया. २९७ 
त्य ऐकांती म़रियकामिनी बसुनियां अंगावरी रम्य तीं, 
| ।, | चिन्हें जी रतिचीं सुदषणतलीं पाहावया लागती 
1.१ तेव्हां मस्करिसाठ पाठिसि उभा राहोनि हास्या करी, 
र 


*४- “> “>. 


"7८-५८ ८-2. >--*- य 
च 


पाश नयन 
मनय-----.>”. 
“न हक. लिलया 
क व 


पीन ाळातच्केळानन्ा-- 


जाडमामननतदक ६. पन्खक 


> 
र क्क उल जनत सा तचा नकात ला कायस दा तान क न स सा न सिसा वनयाचा ननवड 
 लल्यडतचच्यय्य्यापटरा पचन ड् 


सर्ग १९. २५१९ 


हर, रे 2: 


तैसा तोष न होय चित्तकमलीं त भूपतीला तया, 


जैसा होय वपूवरील रतिच्या चिन्हांस देखोनियां. २९० 
मित्राच्या करितां झणोनि नृपती बाहेर तो जावया 

होड सिद, तड तयास वदती नारी त्यनोनी भया _ 

हे अत्यंत शठा, अह्मी समजला जाशी पळोनी खर,” 


१ 


ऐसें बोठनि त्या कची धरुनियां आकापिती त्या करे. ३१ 


भपाच्या बळवद्रतिश्रमवशे अ ग्छान होती स्त्रिया, 
विश्रांत्यथ मैजांतरी निजनियां आऑटिंगिती त्या प्रिया; 

जी, शोभ्षे विभुच्या विशाळ सुभगा वक्षस्थलाच्या तर्टी, 
ती जाई कुचघषेण निधुनियां त चंदनाची उटी १९ 


रात्रीं गप्त फिरे जना न कळतां रत्यथ भमीपती 

दूती शोधुनियां तर॑ नपातिळा नारीमती दाविती 

त्याला होउनि आडव्या पर्थमि बधू, “हे कामुका यापरी, 
'चोरोनी फिरसी कुठें” वदाने हे ओढून नेती करी, ३३ 


[शा.] नारीस्पश्री सोख्य पावे नितांत, ज्योत्स्योयोगासारिखे मैमिकांत, 


रात्रीं जागे वासरी घेई झोंप, ऐसा पावे करवापम्य भूप. ९४ 


[शा.वि.] झाले तैक्षत ओ"७्ठ अग्नरदनीं, मांड्या नखांनी तशा, 
*पांवे आणिक तंब्रुऱ्या मग तैथां दुःखा न देती कशा ? 
रसे आत्मविळोकनं सुचविती राजास गाणारिणी, 
नेत्रांची छवि तीहि मोहित करी भूमीपतीलागुनी. १९५ 
गाणे नृत्य व भाव ही शिकवुनी वारांगनाते स्वतां, 


आट. पा टययचना पका आजकचकर हीच आला ७. ७१ ढाक 296 कोकीळ, 


१ अंग्रावरील रतिचिन्हें आरशांत पाहून राजाला जसा आनंद झाला तता इंद्रापे- 
क्षांही सुंदर असें आपलें रूप पाहून झाला नाहीं असं क्षोकतात्पर्य. ९ मित्रकायीथ 
म्हणून तो बाहेर ज्ञावयास लागला असतां अरे शठा, तूं पळून जातोस असें म्हणून 
स्या त्याला केश धरून ओढिती असा भाव. ३ वक्षस्थलीं. ४ अत्यंत, ५ चांदिण्यानें 
सुख होतें तसे. ६ राजा, ७ राजी जागरण व दिवसा निव्वा यामुळें चंद्रविकासी कम- 
लांची उपमा भूप पाबे असा अर्थ. ८ क्षतयुक्त, « पुढल्या दांतांनीं. १० ओष्ठाप्रमाणें 
सक्षत, ११ सनईसारिखीं तोंडाने वाजविण्याची वार्धे ( आलगुजी ). १९ ओठांला 
९ पांवे ) आणि मांड्यांना ( तंबुऱ्या ) 


पेरे 


वम प्य 


टच तीलर 


८५ 


यकारक यातन 
पच य दणी त्याना 


--४००५४७०३-४ 


टा वलण् टा 


र स 


कट क्रीट पत पण णपततला जतला की 
७ 


यर 


स्पा यसा 


पि | 
7 

यि 
रि 
! 


० 


ज्र ण्स्यकयकायय्क््टकिप्यपण्याकाटच-डाळााना 
ध्य) &- ह्व्ट (ळजळळहण्ना कस» ल ८ टक 


क्य 


7. हदन. मना पप पतममज्क ५ “यकी भर. 
कमय वी लेयर अ. ह 4 


रि -> -*“-<र* > 


य्यक 


"> ण भी ना -4_7 -7८5-25:-- > 
क >. क जन 
ह "ह: ट. २-. य 
"-*--“ 
न -न्.ा<4०-“- 


क ह शी यमलोक 


र लनन के... ् य. ४ २_ 2 - 70-पपप्कणा पण फणात 
पय लो र की -.- - र न्ऱ्. न ऱ्े >“५ र ->. ० र्ती कळ ग्री -. 
न्ल्ट ऱ्र. - -२- ---- ८*/० >”; <<" > ऱ्ट > प्र 
पि पळ यी... विच प कव. र > २" ८४८५- उ णल र्या 
रा जळा, मह -_ ५०० ०८-२०. कट र. 2-3 ह र. 2. न ह 300. ।-अनरी- 


टप्पा 
०-००ष. - 


२६२९ रघुवंश, 


एकांतस्थाळे त्यां सुशिक्षित करी कौवूहळें तत्वतां; 
मित्नांसक्षिथ आणवोनि मग त्यां दावोनि त्यांचा गुण, 
एणें इच्छि पराभवूं सुकुशलां तो शिक्षकांलागुन, १६ 
[भुञ.] कुड्यांच्या फुलांच्या सुमाळा गळ्यांत,कळंबार्गजाने तनू ज्याचिकांत 
असा रृष्टिकाळी करी तो विहार, छेतीच्या नगी नाचती जेथ मोर.१७ 
[शा.वि.] प्रेमाच्या कलहे रुसूनि निजल्या जे पाठमोऱ्या स्त्रिया, 
त्यांची तैं समजाविशी न करणे हं योग्य वाटे तया 
तो मानी मर्नि कीं, ' अतां भिउनियां मेघांचिया गर्जिता, 
आपोआप मिंठ्या गळ्यांत मम हो या घालतील स्वतां.' १८ 
[भुम.] हिमाचीव्यथातीन व्हावी हझणोनी,ग्रहंझांकिली नूतनां चांदन्यांनी, 
शरद्रानि तो स्त्रीरतीच्या श्रमाला, हरी भूपती सेवुनी चांदिण्याला.१९ 
[शा,वि.] हुसाली रशना जिंछा, पुंलिन ही जीचे नितंबस्थळ, 
रेस्ती ती सरय मनोहर जिचे वारीच वस्त्रांचळ; 
कांतेचा अर्नुकार ती करितसे, जाणोनि ऐसें मनीं, 
% सोधाच्या खिडकींतुनी तूप तिला माहे उभा राहुनी. ४० 
हेमती उपयुक्त वस्त्रानिवहीं, शब्देहि वस्त्रांचिया, 
पठ्ट्यांनीं कटिच्या, तसा पारेमळें केस्तूरिधूपाचिया; 
आकर्षी वनितासमूह सुभग क्षोणीपतीला लरे, 
सोडोनि निऱ्या बहू अवडिने बांधी स्वकीय करें. ४ 
ज्यांच्या अंतरि वायुचा लव नसे ऐशा शहाभ्यंतरी 
ज्यांची निश्चळ दीपरूप नयन तेने बहू साजरी; 
विन्मथुनेद सेवन करायाला सुयोग्या तशा, 
त्या झालया शिशिरीं, नृपाळरातिच्या साक्षी प्रशस्ता निशा.४९ 
% आम्राला मळयानिळें नर्व्देलें मोहोरही नूतन, 


- "ययात - “१ स्ट 


१ कोतुकांन, ९ कळंबाच्या फुलांतील रजानें, ३ कृतीने केलेल्या डोंगरावर, ४ हता 
ची पंक्ती, ५ मेखला, ६ ज्या सरयूला, ७ वाळवंट, < अनुकरण, * वाल्यांच्या? असें 
पाठांतर, ७ कस्तूरोच्या घपाच्या ( परिमळें), १० जो क्षेणीपती (राजा) जी राजा 
आवडीने स्रियांच्या निऱ्या आपल्या हातानें सोडून बांधीततपे असा अर्थे, ११ मंथुनाचे 
सर्वे भेद, १२९ शिशिर मातत. १३ राजाच्या क्रीडेंच्या ( साक्षी ), * ' आंब्याला 
अर्से पाठांतर, १४ नवीं पा 


मनन 


पष व्ाच्न्दस्द 


र्‍या 


क स्कयग्यया सध्याच 'पशप्पणाच्वासणाथ्स णाथ्ना ५ 


क कल, कटे टे व कयऊ७ कडा: फउपन्य0. ८.87 अर लच्या आतच ७०1०५१ कचकच ध्ककयााचध णह 
नाणणण0१10- 007 काका अमक 3 


टर. क. “कॉक पण. 


सर्ग १९. २५३ 


आला, देखुनियां वेसंतसमयी रोषास त्या टाकुन; 

सोसेना म्रिर्यविप्रयोग म्हणुनी होवोनि अत्यातुरा, 

भूपाला स्वयमेव त्या विनविती जोडोनि दोनी करा. ४१ 
अंकी घेउनिया प्रिया नरपती दोलेवेरी बेसुनी 

घे झोके जंव रज्जु सोडुनि बह तो सेवकाहातुनी; 
भीतीचेनि मिपं बळें कवळिती भूपास त्या बाहुंनीं, 

ऐसं तो वनितास्वयंळतभूजाझिपास भोगी जनीं ४४ 
उंचा चंदन घांसुनी स्तनयुगालागी उद्या लाविती 

मोत्यें गुंफनि भूपणे सुरुचिरे आंगावरी घालिती; 

रत्नांनीं युत मेखला स्वजघनी, सौख्यावहा बांधिती, 

ऐसा वेप करोनि कामिनि तया ग्रीप्मी नृपा सेविती. 2५ 


[अमन] फुळें पाटलाची नवी आम्रपाने, करी धाळुनी तो करी मद्यपान; 
कमी कामो भ्रीप्मकाली स्वभावे, अशान नृपाचा बहू हि पावे. ४६ 


[शिा.वि.] 


कामाधीन असा नृपाळ असतां कामे दुजी सोडुनी, 
झाला इंद्रियलालनी रत सदा तो भूप्चूडामणी 
एकेका क्रतुचे विलास असती जे वेगळे वेगळे, 
ते भोगोनि नरेश्वर क्रतु सहाही या रिती काढिले. ४७ 
कामे मत्त असा तरी न नृपती त्याच्या वरी ऊठले, 
कां कीं हा बलवान्‌ असें समजुनी ते भीतिला पावले; 
झाला ग्ठान परंतु भपति भद स्रीसंगमन्ये तसा, 
होइ क्षीण कळानिधी अतिश्ये तो दक्षणार्पे जसा. ४८ 
स्त्रीमद्यादि कुपथ्य वद्य जरि त्या सोडावया सांगती, 
होह त्या अपकार दृष्ट, तरि तो ऐकेचिना भूपती; 

सारांत मनुष्य गोडविषयीं जो आकळीला असे, 
त्यांपौसषोनि तया पन्हा वळविणे हं कृत्य सोपं नसे. ४९ 


५८७ 0000 शशश शश भ्ाप ४४१० 0७५५५ कक रक टण पण णी टी“. 


१ वसंत कतूंत. २ प्रियांचा वियोग. ३ हिंदोळ्यावर ( बसून झोके घेई ), ४ श्रि- 


यांनीं आपण होघोन दिलेळें आलिंगन यास ( भोगी ), ५ ग्रीष्मकाठीं. ६ पाटलाची 
'फुळें आंब्याची पार्ने हाताने मद्यांत घाळून तो पान करी, **“तथाप्रिन अरी? असे 
पाठांतर. ७ रोगाने. ८ ख्रीसंगापासून झालेल्या ( गर्दे ), * चंद्र, १० दक्षाच्या शा- 


पार्ने. १9 स्वादू विषयानीं, १२ त्या दुष्ट विषयांपातून, . 


सया क्कब््या 


पा 


पसन सटकन मुळ 
वपन प 


म््घेप्यस्यण््कनक्कााक कापायला 


पसा रात टण 
2५222० 


टा म धनसे 


काजा 


शि म अन्ना 
न्याव 


८.७५. 
तासा 


-> ५७ 


प्रवर टहेव--भभ 


जाये 


22.१ ळ क 


-न:--८--- ८ 
ब जज 
"कैला यापकी ण एफ त ह 
न ज्र 
"ळावन 3------ऱ 


त प्ली ५. 
आ ल्क 


२५४ रघुवंश, 

झालें तोंड फिके, तसा स्वर निघे ते क्षीण कंठांतुनी, 

घाली अल्पचि भूपणे, गमनही यष्ट्यादे आलंबुनी; 

होती स्त्रीविरही नरास असलीं जीं कां जनीं लक्षणे, 

तीं झालीं तंव अभिवर्णनृपतीलागी क्षयव्याधिने. ५० 

दशाचे समयी क्षयिष्णुविधुनं आकाश ते कीं जपे, 

औीप्मीं तोय पुकूनि पंकचि उरे ज्याचा तळें ते जसे; 

ज्योती फारचि सूक्ष्म होने पहा चाडे दिव्याचे जसें, 

तैसा राधववंश या नृपतिच्या योगें जनाला दिसे. ५१ 
मा.) गडबड जंव कांहीं भूपतीची दिसेना, 

प्रकतिविषार्य त्याच्या थेडू शंका प्रजांना; 

“करि जपतप गुप्तस्थानि पुत्रा थ थोर, 

करिति कथुनि ऐसें मंत्रि शंकेस दूर. ५९ 
: शा.वि.] त्या भूमीपतिळा अनेक वनिता होत्या तरी संतती, 

लोकी तो नृप विद्यमान असतां झाली न एकीप्रती; 

बद्याचें बळ खुंटले क्षयगरदे ऐसी तनू व्यापिठी, | 

कीं, दीर्पां पवन तशी नुपतिळा तेणें अवस्था दिली. ५१ 
[शरि] असा स्वर्गी गेल्यावरि सृपति रोगोपैशमनीं, 

असे कांहीं शांती, प्रकट असि वार्ता उठउनी; 

गृहाडरामी मंत्री दहन तनुचे गुप्तरितिने, 

पुरोध्याच्या हस्ते करिति तंव अंत्येष्टिविधिने. ५४ 
[शा.वि.] ज्ञाते पौर व मंत्रिवर्ग अवघे एकत्र ते जाहले, 

आहे गर्शवती तृुपाळमाहिपी चिन्ही तिहीं जाणि; 

तेव्हां ती शुभगर्गलक्षणवती भमीपतीची मिया, 

राज्यश्नी्ञति पाबळी झटकरी त्या सावभौमाचिया. ५६ 

१ (हें स्वराचें विशेषण ), ९ काठीवरे. २ ज्या तळ्याचा. ( पक म्हट चिक 

मात्र उरतो तें तळें जसें), ४ स्रिया. ५ दिव्याला वार जशो अवस्था देतो हाणजे 
मालवून टाकितो तसे क्षयरोगानें त्यास बेले ( नाहींसे पेठे), ६ ( रोगाचे शमन 
करणारी असी कांहीं शांती आहे म्हणून वार्ता उठवून वाड्यांतल्या बा्गातच त्याचें 
दृहून केळे असा भाव), ७ वाड्यांतील बागांत, ८ उपाध्यायाच्या, ९ 'साववीम राजा" 
, च्या राज्यश्रीप्रत पावली असा अन्वय, 


| 
। 
१ 


सगे १९. २५६ 


भष्त्यांच्या विरहामुळें अतिशयें शोकाते झाळी मिया, 

तन्नेत्रोष्णजळें बहूत निपजे संताप गर्भा तया; 

स्वर्णांचे घट शीतवारियुत ने तींहीं महा उत्सव, 

झाळा जं अभिषेक, त सकळ तो संताप त्याचा निवे. ५६ 
[मंक्रां] होवो कालीं प्रसव हझणनी इच्छिती लोक सारे, 

त्यांते श्रेयस्कर बहु असें बीज पोटांमधं रे; 

वर्षाकाळीं जसि बसुमती, त्यापरी राजपत्नी, 

गभी दिव्या उदारिं धरि, ज्या रक्षिती स्व यत्नी. ५७. 
[झा.वि.]. शोज आरीयुत ती नुपाळैमहिपी ते भतसिहासनीं, 

मोटे रद्ध व बुद्धिवंत असल्या युक्ता सदा गॅत्रिनी; 

पाळोनी अवघ्या प्रजा नयवरी ठेवी तयां तोपित, 

चाळे शासनही तिचें सकळ भू गोठांत अव्याहत. ५८ 


प 


ज्याचा तात असे सदाशिव कृती माता सती पार्वती, 
गांवे घ्यंबक हे गणेश आमिधा लले उपाख्याहि ती, 
त्यान ज्या रघुवंश नाम रुचिरा काव्यास यत्ने महा 
केलें प्राकृत सग त्यांतिळच हा एकूणिसावा पहा.॥ १ ॥ त 
इति कालिदासकृत रघुवंद नामक महाकाव्याचा गणेशशास्री लेले 
ञ्यंबककरकृत मराठी पद्यात्मक भाषांतरांतील अभिवर्णश- 
गारवर्णनात्मक एकूणिसावा सर्ग समाप्त झाला असे. 


& वका * 


करी 


का पयासय 
>::->:-::5:.555&: 


५५00510125 
पाच 


१ परथ्वी पोटामध्ये ळोकहितकर जसें बीज धारण करते तसी राणी दिव्य गर्भ 
उद्रांत घरती झाली, ९ लक्ष्मीयुक्त, ( ग्रंथाच्या शेवठल्या सगीचें हें शेवटीळ पद्य 
ह्मणून हा श्रीशब्द एथे मंगलाथह्ी होय असे जाणावे. ) २ राजपत्नी, ४ नक्य्याच्या 
सिंहासनावर, ५ ह्यातार्‍्या व बुद्धिमान अशा ंभ्यांनीं युक्त, ६ नीतीच्या योगाने, 
७ आज्ञा, ८ अकूंठित, | 


२५६६  * रघुवंश. 


ग्रंथकर्त्यांची प्राथना. 
*होक. 
[ल.] आर्यावर्तीत झाळा, कवि मुकुटमणी कालिदासाख्य ज्याची, 
सत्कीर्ती भूमिगोळावरि फडफडते, जेवि शुभ्रा ध्वजाची; 
त्यानें वंश क्रमाने रघुनरपतिचा वाणिळा संस्कतांत, 
त्या काव्यालार्गि लोकी बुधजन गणिती श्रेष्ठ काव्यव्रजांत, ! 
[झा.वि.] ज्याचा तात असे सदाशिव पुधी माता संती पार्वती, 
गांव यंबक हे गणेश अभिषधा ठेले उपाख्याहि ती; 
त्याने संस्कृत वाव्य ते उतरिठें भाषांतरी प्राळृती, 
दोपां टाकुनि याचिया गुणलवा घेवोत ते जे कती. २ 
।ि [व.ति.] दोषांकडे नाचि विळाकुनि मत्ळतीस, 
१ स्वीकारितीळ जारि पंडितवर्य तीस; 
' जावोनि शीण अणखीहि असेच कार्य, 
कीजे अस मम मर्नी निपजेळ धेय. र 
शि आया, 
(र, सतराशे अठ्याण्णव शककालीं चेत्र शुद्ध नवमीला; 
भं . गेला श्रीशद्येने निविघ अंथ हा समाप्तीका, : ४ 


र 

1] |) 
त ॥। 
, 1 
ह, 

शर 1] 


-] > न '>< प्या 
ब: - “८५ ४५/५//॥- --- याच्या 


आर्या. 
अठराशे पांच शकी प्राकृत रघुवंश रामनवमीला; 
निर्णयसागरमुद्रणयंत्रेशें छापवून संपविला. 


(१8 टि 


न्न 


त्रा 


ढदशरथस्गया. 


गयपपपापापणाण २8” न २ चेक निकेररशाणीणणा 0) १२ कचता 


ह्या नांवाचा रघुवंशांतील नवम सगे 
ह्याचें 
समकोकी प्राकृत भाषांतर 
गेणेशशास्त्री ठेळे त्र्यंबककर 
हयांनी केले. | 
तै 


मुंबईत 


“ निणेयसागर ?' छापखान्यांत छापून प्रसिद्ध केले, 


ह्यांत युमकालकार आणि वृत्तवैचितर्य हीं मुळांतल्याप्रमाणे 
सांधण्याविषयी प्रमत्न केढा आहे, 


तचेन्य ण लन धका याा 
स्य टाय का 


पन्हन्नकन्नत्कण र ्यााीड टा 


व््य्पटन्स्च्यर 


का कयी 


मम ल 
ज्ञ 


०0070-00:-.---. 


प्री 


नमळ, 


र ्क्ास्यप्ाप्ापा टाफ च्यायला टसर सट च का न्य्ट णस व्यय कयप्र त्य कवन 
का पक यय ण यद न स ळे म स्वप ्कन या मककन न्यत प म 
क व "प्न. >-2-०-८--:-::5&६££&5 5555...“ म्या 


वनय ् 


दळ 


2०2 


यय यीन 


>-->४:८:<:::>२2-.५८८-८-<--- 


वी; 


प्रस्तावना, 


न्यत र 


कांहीं दिवसांपूर्वी आही रघुवंश नामक प्रसिद्ध संस्छत काव्यार्चे 
दुक्षिणा म्रैझू कमिटीच्या सचनेवरून मराठी पद्यात्मक भापांतर केळे 
ही गोष्ट पुष्कळांस कळली आहेच. आतां कोणत्याही अंथाचे भाषांतर 
झटले झणणे त्यांतील अर्थ एके भाषेतून दुसऱ्या भाषेत उतरणे होय. आही 
रघुवंशाचे भाषांतरच केळे, तेव्हां ते अथात्‌ या नियमाप्रमा्णेच झाळे 
आणि ज्यापेक्षां त्या समम्र काव्याचे भाषांतर केलं, त्यापेक्षां त्यांतल्या 
नवव्या सर्गाचेंही भाषांतर तसेच काळें हझणने त्याचा अर्थ मात्र सं: 
स्कृ्तांतन मराठींत उतरळा गेला ही गोष्ट अ्थसिडच आहे 

आळीकडे आह्मी त्या नवव्या संगाचे आणखी समश्छाकी भाषांतर 
रसिकजनांच्या प्रीत्यथ॑ तयार केळे आहे, त्याविषयी कांही. माहिती 
देणें आणि सूचना करणे अवश्य वाटल्यावरून त्या पुढ देता ः-- 

संस्छत पंडितांनी काव्याचे तीन भेद कल्पिळे आहेत. १ ध्वनि 
२ शुणीभूत व्येग्य आणि ३ चित्र. यांसच अनुक्रमे उत्तम, मध्यम, 
कनिष्ठ असें हझणतात. त्यांत ध्वनि ह्मणजे ज्यांत वाच्याथापेक्षां व्यं- 
ग्याथाला प्राधान्य असंत ते. सुणीभूत व्यंग्य हणजे ज्यांत व्यंग्याथ 
गौण किवा अप्रधान असतो ते. आणि चित्र हणणे ज्यांत व्यंग्याथ 
असून अलंकारांचा मात्र. चमत्कार असतो ते. 'चित्रनामक काव्याचे 
दोन भेद आहेत, | अर्थचिन्न आणि ९ शब्दचित्र. यांतून पहिल्या 
भेदांत उपमा, रूपक इत्यादि अथोलंकाराचा, आणि दुसऱ्या भेदांत 
असुमास, यमक इत्यादि शब्दालंकाराचा चमत्कार असतो. ज॑ काव्य 
व्यंग्यप्रधान असून त्यांत आणखी अर्थाठंकार आणि शाब्दाळकार 
यांचा चमत्कार असतो तें कावन्य फारच उत्कृष्ट होय असे जाणावे 

काव्य कितीही चांगळें असळें तरी त्याच्या श्रवणसमकाल ह्मणजे ते 
ऐकण्याबरोबर जो आनंद होतो, तो त्याच्या शब्द्रचनेच्या योगानेच 
होतो, अर्थाच्या योगानें जो आनंद होतो, तो त्याच्या मागून विचारा- 
अंती होतो यांत संशय नाहीं. फार तर काय पण काव्य नीरस असळ 
तरी त्यांत शब्दलालित्य. असळे वर त देखील श्रवणस्मकाळ' ठो. 


ग 


कांच्या मनास संतोष देते. मग त॑ सरस असलें तर संतोष देईल ह 
सांगाथास नकोच. स्रीच्या अवलोकनानें तरुण पुरुषाच्या मनाला जो 
मोह होतो, तो तारुण्यळावण्यादिक जे तिचे बाह्य हणजे देहसंबंधी 
गुण, त्यांच्याच दर्शनसमकाळ होतो; मग तिचे 'चातुर्य रसिकत्वादिक 
जे अभ्यंतरचे ह्मणजे आत्मसंबंधी गुण ह्यांच्या योगाने संतोष होणे, 
तो दर्शनानंतर सहवासादि योगानें त्या गुणांचा अनुभव आल्यावर 
होतो. तसाच काव्यांपासून श्रवणसमकाल जो आनंद होणें, तो त्याचा 
देहरूप जो शब्दसंघात त्याच्या योगानेच होतो, आत्मरूप जो रस 
त्याच्या योगाने आनंद होतो तोत्या'च्या मागून होतो, ही गोष्ट उघड आहे. 
अनुप्रास ( वर्णाडृत्ति ), यमक ( वणेसंधाताटृत्ति ), पद्मबंध छत्रबंध 
वगेरे बंधरचना, इत्यादि शब्दालंकार प्रसिद्धच आहेत त्याप्रमाणेच 
छंद ह्मणजे पद्याच्या चाली ज्यांस एत्त अस हणतात, हाही निय- 
ता$क्षरगणघटित किवा नियतमात्रागणघटित शब्दर'चनेचाच एक म- 
नोहर प्रकार आहे. था छंदाची योग्यता वेदामध्ये देखिल वर्णिली 
आहे ही गोष्ट वेदवेच्यां पंडितांस विदित आहेच. प्रस्तुत ठोकांमध्येहि 
छंदाचे माहात्म्य फारच आहे, इतकें कीं एखादे वाक्य केवळ छंदो- 
बड असले हणजे त्यास कविता ह्मणतात! गद्यरचना सुंदर असळी 
तरी तीस कविता हणत नाहींत! संस्कछत आणि प्रारुत परमा्थसंबंधी 
अंथ देखील छंदोबड आढळतात. सवे करगेद' छंदोबड आहे. युकुंद- 
राज, ज्ञानेश्वर, रामदास, तुकाराम, यांचे अंथ छंदोबडच आढळ- 


तात. सारांश शब्दचमत्कार असण्याचे नर्थे ताढश॒ अगत्य किवा । 


प्रयोजन दिसत नाहीं, त्या पारमार्थिक अंथांत जर हे चमत्कार भा- 
ढळतात, तर केवळ लोकरंजनार्थच केळेळे ने नाटकादि श्रंथ त्यांत 
हा चमत्कार असणे आवश्यक होय हे उघडच आहे. 

पुराणें छंदोबड'च आहेत. त्यांतही शब्दचमत्काराकडे हय अस- 
ल्यांचं दिसून येत. श्रीमह्वागवतांत रासोत्सवप्रसंगीं 

ज़याति ते5धिके जन्मना त्रज! श्रयत इन्दिरा धाखवदनन हि॥ 

दयित ढऱ्यतां दिक्षु तावकास्त्वयि धृतासवस्त्यां विचिन्वते ॥ १ ॥ 
इत्यादि गोपीगीत हणून प्रसिद्ध अध्याय आहे. तो एके मनोहर 


छंदांत निबड्ध असून प्रत्येक चरणांत पहिळें व सातवे ही अक्षरं तमान 


टे 


आणून अनुप्रास साधला आहे. तसेच यांत कांहीं बंधरचनाही साधली 
असल्यांचं ऐकण्यांत आहे. असेंच, 
श्रुत्वा गुणान्भुवनपुंद्र शूण्वतां ते । 
निविश्य कणेविवरेहरतो5्वुतापम्‌ ॥ 
इत्यादि श्रीळष्णाप्रत रुक्मिणीने लिहिलेली पत्रिका (पत्र ) ही एके 
प्रकारच्या सुंदर टत्तामध्ये निबड आहे. 
,_ याप्रमाणे पुराणामध्येही कोठें रस, कोठें बक्ता, कोठें बाच्य, कोठें 
प्रबंध, यांच्या संबंधाने अनुगुण व उचित अशी पुंद्र शब्दरचना अ” 

सल्याचें दिसून येतं. 

अर्थ साधारण असला तरी छंद व अनुप्रास इत्यादि शब्द्रचना- 
चमत्काराच्या योगानें त्याला फार शोभा येते. जसे!- 

6 हटातठारने पटा रंगवुनि जटा धरिशि कां शिरी,” 
“: मठाची उठाठेव कां तरी.” ( रामजोशी ). 

या वाक्याचा अर्थ हटला ह्मणजे ' बळेच जोग घेऊन गोसावी बै 
रागी व्हावे, मग प्रपंचाची खटपट कशास करावी £' इतकाच आहे. 
परंतु ह्याच साधारण अथीला जेव्हां जोशीबावांनी लावणीच्या मनो- 
हर छंदानें आणि 'टा? व 'ठा' ह्या वणीच्या आढत्तिरूप शब्दालं- 
काराच्या भूषणांनी भूपित केलें, तेव्हां तोच अथ श्रोत्यांच्या मनाला 
मोह करणारा झाला ! 

याप्रमाणेच वामनपंडित, मोरोपंत, अमृतरायजी इत्यादि कर्वी- 
'च्या काव्यांत शब्दालंकार बहुत आढळण्यांत येतात. 

५ कठिण सख्या हश्करची वाती, यइल यखादा हरीप मातो,” 

“ शुद जाते मग बंदुक धर्ता, हात कांपतो दारू भरतो. 
इत्यादि अनंतफंदीचे चुठके जे लोकांस इतके भुलवितात, ते श- 
बदालंकारानेंच भुळवितात, ही गोष्ट ठोकानुभवसिद्धच आहे ! 

श्रीहभैनामक कवि अत्यंत बुद्धिमान होता. तो लहानपणी कांही 
उडदांचा पदार्थ खात बसळा असतां त्यास कोणी एकाने संस्कतांत 
विचारिठें, '* अरे, कि जक्षसि!” त्यावर त्यांने उत्तर दिलें, “ शेमुषी- 
मुषमाषान्नम्‌ !' आतां हे लहानसेंच वाक्‍य, पण तै अनुप्रासाचे यो-' 
ग्राने किती गोड झाले आहे ! असो. | 


४ 


अनुप्रास, यमक, नांना मकारचीं 'शत्ते, ही जशीं कानास गोड 
लागणारी आहेत, तशी बेधरचना कानास गोड लागणारी नव्हे हे 
स्पष्टच आहे. 

भारवी-कवीने 'किराताजुनीय काव्यांत, आणि माघ कवीनें 
शिशुपालवध काव्यांत हा बंधरचनेचा प्रकार दाखवून आपले शब्दू- 
रघना चातुर्ये म्रकठ केळं आहे. रघुवंशनामक काव्यांत कालिदा- 
साने वधरचना दाखविली नाहीं; परंतु अनुभासांकडे त्या कवीचे पु- 
ष्कूळ लक्ष्य होते, असें दिसून येते. ही गोष्ट त काव्य साद्यंत पाहिले 
असतां अनुभवास येईल. आतां ते सा्यत काव्य पाहण्यास बहुत 
वेळ पाहिने, हणून त्याचा दुसराच सर्ग, जो यावत संस्छत विद्या- 
थ्यीच्या प्राय! पाहण्यांत येतो, तोच त्या दृष्टीने पाहिळा असतां या- 
विषयींचा नमुना समजण्यांत येईल. त्याचा पहिलाच छोक असा! --< 

५ अथ प्रजानामधिप! प्रभाते जायाम्रतिम्राहितगन्धमाल्याप 

“: वनाय पीतमातिबद्धवत्सां यशोधनो धेचुभ्रपेमुमोच ।॥!? 
यांत प्रथम प्र या अक्षराची ब शेवटीं ध, न, म या अक्षरांची आरत्ति 
आली आहे तेणेकरून हा झोक कानास गोड लागतो ! 

( झोक ३ रा याचे पूर्वार्ध ). 

*: निवर्त्य राजा दयितां दयाठुस्तां सौरगेयी सुरमिर्यशोभिः” 

यांत य, द्‌, स, र, भ, या अक्षरांची आडत्ति आठी आहे| तसेच 

विसृष्टपार्श्वीनुचरस्य तस्य पाेट्ुमाः पाशभूता समस्य ” (को ०९पू.) 

यांत पा आणि स्य या अक्षरांची आढत्ति साधली आहे. 

“ ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्ठ्गामी वधाय वध्यस्य गार शरण्यः” 

“ जातामिपड्रोटपतिनिपक्धा दु दतुमिच्छत्रसभोद्धृतारिः ॥? 
सनन्दिनीस्तन्यमनिन्दितात्मा सहृत्सठी वत्सहुतावरोपम्‌ ।(छो. ५९पू.) 

“, गौरीगुरोगेव्हरमाविवेश ”  (छछो० २६ चतुर्थ चरण), 
“ भरुजाः मजानाथ 'पित्रेव पासि ” ( », ४८ चतुर्थ चरण). 

| * प्रस्थापयामास वशी वशिष्ठः ” (,, ७० च. च), 
!.' “ पुरंदरश्रीः युरमुत्पताकम्‌ ”-'. ( ,, ७४ प्रथम चरण), 
ह्या आणि असल्या आणखीही बहुत ठिकाणीं वणीढत्ति आणि 


प्या यन यर 


स्त 


0050200 


न्ती 


कक. हक. नर ० 


गाने तीं तीं पद्य फार श्रोत्रमधुर 


२, 


शब्दाडत्ति साधिली आहे तिच्या 
झालीं आहेत. 
हा अनुप्रासाचा प्रकार रघुवंशाच्या सर्वही सर्गात साधारणपर्ण 
आढळतो. परंतु विशेपॅकरून यमकाचा व ऱत्तवेचिज्याचा जो चम- 
त्कार, तो नवव्या सगीतच दिसून येतो. यावरून तो सर्ग अर्थरच- 
नाचतुर जो कालिदासकवि त्यांने यमक आणि तत्तवेविन्य ही ही 
दाखविण्याच्या उद्देशाने केला असावा असे अनुमान होतें. 
रघुवश्ारचे मराठी पद्यात्मक भाषांतर आह्मी केळे, त्यांतही असा 
अनुप्रास साधण्याकडे ठेववेळ तितकें लक्ष्य ठेविळें आहे ही गोष्ट जे 
कोणी श्राह्मबुडीने व क्रजुपणाने ते भाषांतर पाहतील त्यांच्या ध्या- 
नांत थेईळ. त्यांतील दुसऱ्या सर्गीचा पहिलाच छोक असा आहे; -- 
| मातःकाठी सुगंधाक्षत विमलफुलें वाहिली धेनुकेला, 
भार्येने भूपतीच्या मुनिवरहवनासाठि तददोह केला; 
वत्सातें आंखडोनी नरपति तिजला सोडि रानांत नाया, 
सत्कीर्ती हेचि ज्याचें धन, नृपति असा तीस लागे भजाया- १ 
एथे प्रथमार्धीत ल, भ, या अक्षरांची, व उत्तराधात ज,य, या 
अक्षरांची आढक्ति आढी आहे. तसच, 
( झोक तिसरा ). 
वार्टेत कांटे वाने गार वारा तसा कसा सोशिळही उबारा, 
अशी दथा फार मनांत वागे झणोनि धाडी नृप तीस मार्गे; 
, यांत ट आणि र या अक्षरांची आढत्ति आली आहे. याममाणें 
भाषांतरांत मध्ये मध्यें थोडीं थोडीं अनुभासाचीं स्थळें वाचकांचे आढ- 
ळण्यांत येतील. | | 
सकळ रघुवंशाच्या भापांतरांत नवव्या सगीचें भाषांतर आढे आहे, 
त्ते केवळ अर्थाचेंच आहे हे पूर्वी सांगितळेंच आहे. यमकादिक रा- 
ब्दालंकाराचें भाषांतर होत नाहीं ही गोष्ट उघडच आहे. 
आतां त्या नवव्या सर्गांत कवीने जशीं यमके साधिळीं आहेत, व 
|| जसे वृत्तवेचितर्य दाखविठें आहे, तसे प्रारतभापेतही आपणास सापळे 
१, तुर आपण करून पाहवे असे आलीकडे मनांत आल्यावरून त्या 
न सर्गाचे हें समश्छोकी भाषांतर पुढें केळें आहे. 


“पा 
ऱ् 


स 


र 
ना लिन्व्न 


! 
शं 
9 


य्य 
रन 
शा 
। ४] 
ा (९ 
र 
द र 
| 


-०८-८०-. 


न > घस र - चलन ऱ्न्ट र क्ट ज्ः 
कयणे: उ्यप्य्पा्च्सस्याायाशयाव्यपपतन >> डा यो ळू 
क क कमय क अलक 3... पल क्क त्य ककया अलक शनक कही. कत पये: ७. व्याली धट कलाबा 
या >> _ ट्ट य, कि ह कट 
2: 2--_-:-:-_1177_.2-:..:71_._ रभ 3. &£-, >> ०-१ सं 
ऱ “य ऱ पळे क्य स नीना 


2:4४ ८४४ 7 


-१- कच क टक य जसधक 0१० णक क दपक टा, 
बा ल्क द नूरमन ल्या 


>“ 


द 


मूळ संस्कृत सर्गीची परदे <९२ आहेत. आणि दुतविलंवित, वर्स- 
ततिलका, शालिनी, महर्षणीय, औपच्छंदूसिक, मालिनी, रथो- 
द्धता, मंजुभापिणी, पुष्पिताग्रा, खांगता, घेताळीय, आणि मत्त- 
मयूर, अशी एकंदर दत्त हणजे छंदाच्या चाली बारा आहेत. 

भाषांतरांत एके पद्यास एक पद्य याप्रमाणे केल्यामुळें परद्यसंख्या 
ब्यायशींच अस्तावी, परंतु पांच सात ठिकाणीं एके पद्यासत अनेक पच 
करण्यांत आल्यामुळे पद्यसंख्या ८२ पेक्षां अधिक हणजे सरासरी 
एकुणनव्वद नव्वद झाली आहे. मूळ पद्याचें जे छत्त तेच भापांतर 
पद्यांत योनिळे आहे, आणि जेथें एके पद्यांची अनेक पद्धे केलीं आ- 
हेत, तेथेही मूळ पद्याचें गै छृत्त तेंच त्याच्या भाषांतराच्या अनेक 
पद्यांसही योजिळें आहे, हणून मूळांतल्याप्रमाणे भापांतरांतीळ ढत्तांची 
संख्या बाराच झाली आहे. 

मूळ संस्छतांतील आरंभीचे ५४ छोक हुतविलंबित दत्ताचे अ- 
सून त्यांत प्रत्येक 'छोकाच्या चतुर्थ चरणाचे पाहिळे एक अक्षर सोडून 
त्या पुढील तीन अक्षरांची आढात्ति साधली आहे. आणि पंचावन्न 
स्डोकापासून पुढील भागांत तसली अक्षरादात्ति न साधितां केवळ दत्त- 
वैचित्र्य दासविठे आहे. 

भाषांतरांतही पहिल्या चोपन्न छोकांचे भाषांतर हुतविळंबित वृत्तां- 
तच करून १९वबा व ४४९वा हे दोन खेरीज करून बाकीच्या प्रत्येक 
हकोकाच्या चतुर्थ चरणांत पहिळें अक्षर सोडून पुढी तीन अक्षरांची 
आडढस्ति साधिळी आहे. मूळ संस्कतांतील ही अक्षरादत्ति सववत्र यम" 
कालंकाररूप आहे. भापांतरांतील अक्षरावृत्ति कोठें कोठे यमकरूप 
आणि कोठें कोठे लाटातुमासरूप झाली आहे ही गोष्ट जे कोणी 
अलंकारशास्त्र जाणते अपततील त्यांच्या ध्यानांत येईलच. यमक को- 
णास ह्मणांबे आणि लाटापुमास कोणास हणावे हा प्रकार विस्तर- 
भयास्तव एर्थ सांगवत नाहीं, 

चोपन्न छोकापासून पुढें भाषांतरांतही मूळांतीळ छोकाचें जे वृत्त 
त्याच वृत्तांत त्याचें भाषांतर करून वृत्तवैच्ित्य दाखविळें आहे. 

१ एकुण चाळिसाब्या भरोकांत तर ' शाकर ? या तीन अक्षरांची भावूति न तघ- 
ता निरुपायाखव ' साकर! असेंच रूप करण्यांत आलें आहे. 


>. ८००५..५५-५४० ५. 1५:4६. ४४०८०४५६०८ ८५८८५- ८ २५ १०००८३६. ८७ उद. वट... 00, 1०८७०००१००. ८७६0: ५५०-4त. 955: 6आहत, (२१० कसाव्याकेनतत च्या सारया 6 पलकण- ००.27) प्या पपल, वतन १. पण्ये.. ०. ५४७०-१०-2७ ४६. 0 --“५-_ प कय - 4०-२५ (८९ -- :-- -“--&४* ता. 


व: 


या सर्गीत मुख्यत्वेकरून प्रतिपाद्य विषय झटला हणजे दरारथ 
राजाची मृगया होय. ह्मणून यास दृहारथमूगया असें नांव 
आहे. यांत अजराजा मरण पावल्यानंतर त्याचा पूत्र दशरथ हा रा- 
ज्यपदारूढ झाळा, एथून उपक्रम करून, त्यांचे शौर्योदायीदिक गुण, 
त्यांचे विवाह, त्यान केठेलें देवेंद्रास साहाय्य, त्याचा शब्चुपराजय, 
त्याची प्रजापालनदक्षता, त्याचें यज्ञकमानुष्ठान, त्याची उद्योगशी- 
ठता, इत्यादिकांर्थे संक्षिप्त कथन करून वसंतक्ततूचा प्रादुभीव वर्णिला 
आहे. पुढें वसंतोत्सवसंबंधानें तरुण स्त्रीपुरुपांच्या वासंतिक विहाराचे 
- अत्यंत सुरस व सविस्तर वर्णन करून पुढे त्याची मृगया चमत्कारिक 
व सुंदर रीतीनें वार्णिडी आहे. पुढ एक्या अंध व डड अशा तापसा" 
च्या पुत्राचा वध दशरथाच्या हातून चुकून घडला, तेव्हां द्रद्धावर्स्येत 
पुत्रशोकार्ने मरण पावण्याचा शाप त्यांने राजास दिश्यामुळें व आ- 
पल्या हातून हे फार वाईट कर्म घडलें असे वाटल्यामुळे राजास उप- 
रति होऊन तो मृगया करणें सोडून आपल्या अयोध्यानगरीप्रत परत 
येता झाला, ही कथा शेवटीं सांगूनं कवीर्ने या सर्गाची समाप्ति केली आहे. 

मापांतरांतही अथोतू ह्याच क्रमाने हाच कथाभाग आला आहे. 
मूळ पद्याचा अर्थ छंदाच्या निर्बधामुळें जाषांतरपद्यांत साकरल्येकरून 
साधणे फार कठिण; त्यांतही पहिल्या 'चोपत्च पद्यांत मूळचें वृत्त सा- 
घून आणखी चतुर्थ चरणांतील तीन अक्षरांची आढात्ति साधावी लागली 
हणून तेथें तर निदान कथासंदर्भारचे सूत्र तरी न तुटतां ते कायम र- 
हार्वे झणून त्याविषयी ठेववेल तितकी सावधगिरी ठेविली आहे. 
आणि संदर्शसूत्र कायम राहून आणखी मूळांतील विवक्षितार्थ थें नित- 
का बांधायास साधला तेथें तितका बांधण्याविपयी यत्न करण्यांत कसर 
केली नाहीं ! 

या सर्गात मूळकवीने ( कालिदासाने ) अनेक रस दाखविठे 
आहेत; त्यांत प्रथम दानोत्साह, धमोत्साह, ह्या उत्साहसंबंधारने 
दानवीर धर्मवीर असे बीररसाचे अनेक प्रकार दशित करून पुढें व- . 
संतोत्सवाच्या प्रसंगाने शृंगाररसाची पुर्ण्टि उत्कृष्ट रीतीनें व्यक्त केली 
आहे. नंतर म्ृगयेच्या प्रसंगाने बुंगार, दीर, अद्भुत, अशा रसांचे 
थोडे थोडे मासे दाखवून पुढें पुत्रमरणामुळें दड वापसास झालेल्या 


न्न 


> -3-2:2:::2:<. 


यमक 


5-५ 
ऱ्् 
रजक कीय कक यारा. - 


2०-0० 
०० 


6 टे ८ च्ाण्ऱ्र 


५>-< 


ऱ्य 


स 
ह कजण वव, 


० 
उता सयाा- 
म्या ८ 2 


प र "२०.2०-22 त्या. 
च प्यार -८ 2 समाप्त ज्ये 
7७ के, ल 1.2 कच म” 
> 37125 क 


ट्‌ 


शोकाच्या संबंधांन करुणरस प्रकट करून, नंतर पुत्नवधार्न अत्यंत 
कोपायभान होऊन तापसानें राजास शाप दिला यासंबंधाने रौद्ररसाची 
लपेट दाखवून शेर्टी मुनिपुत्रवधरूप अत्यंत गाहित कर्म स्वहस्ते घड- 
ल्यामुळे राजास मरूगयेविपयीं उपरति होऊन झालेल्या निर्वेदाच्या 
संबंधाने शांतरसाची झाक दाखवून सगीची समाप्ति केली आहे. 

भापांतरांत हे रस कितपत उतरले आहेत किंवा मुळींच उतरे 
नाहींत याचा निर्णय करणे हे काम सहृदय वाचकार्चे आहे, भा- 
पांतरकर्त्यांचे नव्हे, हे उघड आहे. 

घृत्त व यमक यांच्या निर्वेधामुळे, व योग्य शब्द न सुचल्यामुळे, 
जे अप्रसिद्ध व कठिण शब्द घालावे लागले त्यांचा बोध होण्याकरितां, 
व दूरान्वयादि कारणाने जेथें दुबोधता आठी आहे असे वाटलें तेथे 
त्यांचा ही बोध होण्याकरितां, एष्ठाखाळी टीपा दिल्या आहेत. 

याप्रमार्गे हे. रघुवंशांतीळ दशरथम्रगया नामक नवम सर्गाचे 
प्राकृत समळहोकी हणजे ( मूळपद्य ज्या टत्तामध्यें असेळ त्याच ढ- 
त्तामध्ये त्याचें ) भाषांतर मोठ्या ह्रमांने तयार करून त रपज्ञ व मा- 
मिक अशा विहज्जनांस परमादरपूवेक समर्पण केळें आहे. .तर यांत 
जे दोप व न्यूनता असततीळ त्यांविषयी क्षमा करून ळपाळुपणे यांचा 
त्यांनी. अंगीकार कराया अशी त्यांस विनयपूर्वक प्रार्थना आहे. 


गणेशशास्त्री लेळे घ्यवककर. 


रघुवंश नवमसगाचे समःछोकी 
प्राकृत भाषांतर. 
या ग्ीस 


[गु.वि.] अमेरछोकि करी गमना अज, मगे घरापति होय तर्दीत्मज; 
*जरनैतती तंव त्या बहु भानि' ती नपतिला;पेतिला जशि कां संती 
सकळदेशगणा नगरा वना, न्रुपति पाळितसे सुंनेये जना 
हणुनि जाहळि यासचिहे. शिती,बसुमती,पुमती ्भागबीळती.२ 
दशरथम्रभु आणि शेषीपती, जाग यथार्समयी वसु आर्पिती 
णुनि भूमितळीं न समान या, वस्तु जना सुजना बहु द्यावया.२ 


न---ाा--“न“ापा"फ--ाप २४४0000000? 0?0तएशी 00 00२?२त?0?0?0)0?0ैप१ि११िॅ१?णणणीशी शी शिधा? ? 0??? शी ह ण 


१ स्वर्गांस, २ अजनामक राजा ( दशरथाचा वाप ). १ अज स्वर्गास गेल्यावर 
म्ह० मरण पावल्यावर, ४ एथ्वीचा धनी. ५ होता झाला. ६ अजाचा पुत्र (दशरथ. 
* ६ पृुथिविला सुख दे निजळेंकरा जनकसा; न कसा नृप तो वरा ' हें पाठांतर, ७ 
जनसमुदाय ( रयत ), < त्या ठृपतिळा, ७ फार मानिती झ्लाली, १० ( हें जनततीचे 
दशक ). ११ भर्त्यांला, १९ पतित्रता स्री, एथे ' पतिळा ! या अक्षरसमुदायाची आ- 
वृत्ती साधळी आहे. आणि हा अक्षरसमुदाय अथेयुक्त असून प्रथम उच्चारणीं व आ- 
वृत्तिकालीं ही एकेच भेरूप अर्थी प्रयुक्त असल्यानें हा लाटानुप्रासनामक शब्दालं- 
कार झाला, पाठांतरीं निजलेंकरा जन कसा म्ह० बाप जसा तसा एथिविला सुख दे, 
तो तप बरा कसा न | असा अन्वय, एथे न कसा या तीन अक्षरांच्या समुदायाची 
आवृत्ति साधली आहे. आणि हा अक्षरसमुदाय प्रथम उच्चारणकालीं अथंशून्य ग 
सून आवृत्तिकाडाॉ अथयुक्तपणे योजिला आहे म्हणून ह्या यमकनाभक शब्दालंकार 
झाला, असेच पुढेही जाणावे, १३ 'चांगल्या नीतिमार्गाने, ( जना पाळी ), १४ पृ- 
थिवी. १७५ वसुप्ती हे एथ्वीचे नांव आहे. याचा अथे वसु म्ह० रले धन तद्युक्त असा 
आहे, परंतु अन्यायी राजांस तो नांवाचीच वरुमती असंत. पण हा राजा उत्तम नी- 
तीने जनपाळन करी म्हणून ती खरी म्हणजे यथाथ वसुमती वसु (रले धन यांनी ) ' 
युक्त अर्थात्‌ रत्नें धन यांत प्रसवणारी अशी याच राजाला झाली असे सुमती म्ह 
जाणते लोक बोलूं लागळे असा अथे, एथे सुमती या अक्षरसमुद!!याची आदरत्ति सा- 
थली आहे, १ ६ दशरथ राजा, १७ इंद्र, १८ यथाकाठीं (वक्तावर), १९ दशरथपक्षी 
घन व इंद्रपक्षीं जळ, ५० या राजासारिखा सुजना म्हणजे साधु अशा जनाप्रति बसु 
म्ह० धन देणारा भूमीवर नव्हता अस तात्पयै, प्रतिशब्द जना. याच्या पढें असणें 
'चांगळें म्हणून बहु हें पाठांतर कल्पिळें भाहे. तसेच सुजना दे जना याचें विशेषण 


क 


तण ण्य ण च्थालयायळळ. २. 
ववद जा 


य्न्ट 


"अभक. - ८) 


ज्या“ 


य्ऱ्या 


“र 


1५०५. 


> य्ट 


त्ऱ्् 


"2 


ठॅ> ऱ्य र र त्र 
वन्य मका प्रस ानक्टाचररनणवक 
८ >> 2202 कप प्त कायच 
टे -ळजओवष्िकेळयी, रईके- ३-३ 2-.:) 7.८४... च 
“ 


व. 
प्यासा 


पण पन्स्लाशाणी पटणा स्ट 


रसर न्य. >. ळा 
नो न्मय-नस्ा-न्य् 
यत 


५-->*- -:-.:----.«-य--_ 


८० ८५. ०१-६५०/- 
टम 


मम्मे शिश या... अका 222 मिति... 


----- 


लक काणी णक ची 
प्र ७०००७ प्ययया य्य. ॥पच्ता 
प पन््र पक 4 देल गप पय हुक. 


य 4 


शे रघुवंश. 


न रिपुच॑ भथ भूमितलीं वसे, न विपदा कवणा शिणवीतसे; 
जगि उपद्रवठेशहि देतसे, न गद हां गदहीनि करीतते. ४ 
र्थ तसाचि अज प्रशु ज॑ असे, बहु पुशोभित भूमि तई दिसे; 
क्रम तसा गृप दाखवि हा गुणी, धरणिला; राणि लॉभिव दाउनी.५ 
बहुत दुष्ट जनाम्रति दंडि तो, सुजन त्यां धन देउनि रक्षि तो; 
यम तसाच कुबेर, उणा येयां, न 'च,हझणूंच हाणू सम हा तथां.६ 
न मृगयारति वा नचि सोंगटी, नवि मधू नचि नाराहि ' गोमटी; 
व्यसन एकहि योवशनाकरी,सुपतिला;मतिलार्जान' ने ह्री.७ 
_ नचि शेवीपतिशीं कांधर दीनसें, नाचि असत्य कुंचाळितही तसे; 
न रिपुळाहि वदे कडू निश्चित, ठुपति तो_ पैतितोडरणीं रत. ८ 


क्लिट 2 20 “770 एता व्यक मड डक डच 


शोभत नाही कारण सुष्ठ॒ ( चांगला ) जो जन तो सुजन असा याच पर्दांत जन या 
पदाचा अधे उक्त होतो, परंतु सुजन हा शब्द साधु याच्या पर्यायरूपाने ही कोशात 
प्रणीत आहे म्हणून एथे त्या अर्थांच योजिला आहे. या झोकांत सुजना या तीन अ- 


क्षरांच्या समुदायाची आवृत्ति आली आहे. 
१ रोग ( उपब्रवठेश ही न देतसे असा अन्वय ), ९ हया राजा, ४ रोगांचा नाश 


(करीतसे), या छोकांत गदहा या अक्षरचयाची आद्रत्ति साधली आहे. ४ दशरथाचा 
आज्ञा, ७ दशरथाचा बाप, ६ राज्ञा (जेव्हां होता तेव्हां जशी प्रथ्वी शोभली 
तशीच यानेंही पराक्रमाने शोमविठी असें तात्पपै ), ७ हया दशरथ तुप, घरणिला 
म्ह० प्रथ्वीला आज्ञा व बाय यांच्याप्रमाणेच रणांत, ८ लाघव म्ह० बौशल्य दाखवून 
क्रम दाखवी असा अत्न्वय, एथे रणिला या अक्षरभयाची आव्रत्ति आठी आहे, आदग- 
'ततोंतीलळ णीवर अनुस्वार एथे अधिक झाला पांठु अनुस्वाराचा दोप यमकादिकांत 
तारश कविजन मानीत नाहींत, ९ यया यमकुबेरांस (हा उणा न 'व), १ "तयां यमकुभे- 
राँस ह्या सम म्ह« तुल्य असे म्हणूंच म्हणूं असा अथे, कारण दंड करणें च धनदेणे दी 
कामें यथाक्रमे यम व कुबर यांची आहेत. तीं दोन्हीं या राजांत वसत होतीं म्हणून तो 
त्यांशीं समान होता. या छोकांत च म्हणूं या अक्षरचयाचो आदत्ति साधली आहे. 
११शिकार, १९मय, ११४तुंदर खरी, १४या सुमतिला (राजाला), १५जें व्यसन मतिला 
हरि म्ह० धुद्गि नष्ट करिते ते एकद्दी व्यसन त्यास नव्हतें असा अर्थ, एथे मतिला था 
अक्षरनयाची आवृत्ति आली आहे. १६ इंद्राशी ही (दीन भापण नव्हते), १७ विनो- 
दांतही (असत्य भापण करीत ने ), १८ कठोर (भाप्रण शत्रूलाही बोलत नसे )- 
१९ हें ठपति याचें विशेषण, याचा अर्थ पतितोद्गूरण म्हणजे इथवर त्यांचे ठायीं रत. किंवा 
दारिश्वादिकॅकरून सुखापासून च्युत झालेल्यांस उद्भरण म्हणजे दात देऊन वर काढणें 
त्याविषयी सक्त, असा जाणावा, पएर्थे परततितो या अक्षरत्रयाची आव्रत्ति आढी आहे, 


बहाध्यणपरक्पध णाचा लावाल 
जं यावा लना 


बकर य हा वा नन 


सर्ग ९. ३ 


देशरथा नमुनी नप वागती, जर्गात पावति ते उद्याप्राति; 
अनत जे नृप होति, तयांवरी, न करुणा करुणा5वश तो करी.९ 
सकलही एथिवी रघुंच्या समे, दशरथें निणिली स्वपराक्रम; 
अति दुरासद येच्चमु तत्वतां, गेजबती जर्वतीम्रहया स्वतां. (० 
क्षितिस औजलधी जंव निकिले, मलाधे ते नयदुंदुभि जाहले; 
सुरहि वानिति ऐकुनिज्याचिया,घनखवा,सैरवानिकसान या?! ! 
अमरंनीथ जसा केलिशा करीं, धरुनि पर्वतेषक्ष 'जेवे 'चुरी; 
नरपतीहि तसा रिपर्ची बळें, निरज शिर॑ जाश रे सुडि ' ती फुळे, 
अखिल देव जसे सुरनार्यका, नमिति ठेवुनियां पदि मस्तका; 
नमिति याहि नृपाळवरा अरी, सकळेही करही जित सत्वरी. १२ 
रिपुचिया विधवा तरि ळेकुरं, निजपदीं पडतां निरखून रे; 
करि सुरक्षित हार्राने तहेरी, विजयी. जय साधन ये घरा. १४ 
१ करुणेला अवश म्हणजे जेथें करुणा थोग्य नव्हे तेथे करणा न करणारा, एथे 
करणा या अक्षरत्रयाची आद्रतति साधली आहे. ९ रघुशीं समान म्ह> तुल्य असा जो 
दशरथ तेणें. १ आकळण्यास अशक्य हेंही यश्चमू याचें विशेषण, ४ ज्या दशरथाची 
चमू म्हणजे सेना, ५ गरजयत्त. ६ वेगाने सत्वर चालणारे आहेत असे इय म्ह० घोडे 
जीच्या ठायी, ( गजवती आणि जवतीमह्या हीं दोनही यचचमू याचीं विशेषणे आहेत ) 
एथे : जवती * या अक्षरत्रयांची आवृत्ति आली आहे व हा अक्षरसमुदाय प्रथम उद्या- 
रणीं व आदृत्तिक्ाळींही अर्थशून्य आहे. ७ समुद्रापर्यंत, ८ समुद्र, > जयाचे नगारे. 
१०देवहि, ११वार्णति, १२ज्या जळघिरूप जयदुंदुभीच्या (घनरवा), १३घनरवा गंभीर 
शब्दास, १४ मनुष्य या (घनरवाला)नर कसा न वानी १ असा अन्वय, १५ एथे गरवा 
या अक्षरभयाची आवृत्ति आठी आहे. १६ इंद्र. १७ वज्ञाला, १८ पर्वतांचे पक्ष म्हू० 
पंख, (पूर्वी पर्वतांस पंख असून ते उडून लोकांस भास देत असत म्हणून इंद्राने वॉ- 
करून त्यांचे पेख तोडून टाकिळे अशी पुराणांत कथा आहे तिजकडे एथे लक्ष्य आहे), 
१९ वेगानें, ९० चुरडी, २१ या पष्ठीचा सवध शिरें याशीं होय. ९९ वळानें. २३ निज्ञ 
है रिपुर्ची याचें किंवा बळें याचे विशेपण, २४ तो नरपतीहि जशीं फुलें तशी निज 
रिपुर्ची शिरे खुडी असा अथे, एथे जशिरे या अक्षरत्याची आबूत्ति साधली आहे, 
२५ इंद्राला, २६ शू, ९७ सवेही (अरी), ९८ युद्धांत, २५ जिकिलेळे (हें अरी याचें 
विशेषण ) एथे कळही या अक्षरश्रयाची आवृत्ति आळी भाहे. १० त्या विधवा आणि 
ठेंकर याच्या दरा म्णजे भयास हार्शने सुरक्षित करी असा भन्वय, ११ अर्जूनासा- 
रिखा, १२ संपादून, एथे जयता याची आईत्ति आली आहे. 


४ रघुवंश. 


एथिविचा सकलाहि धनी जरी नप अहनिश उंद्यम हा करी, 
'नेघुनि जाय'हाणे“चळ चाकशी निज समा जर मानव आळशी.' १५ 
जाशे भजे दनुजारिस सेर्वदा नचि तया त्यजि ते कधि सरवधा, 
ताशे ययाहि उदार नृपास ती सैकमला केमला त्यनिना संती. १ $ 
मगध कोसल केकय देशचे अधिपती अतिनिर्मलबदि'चे 

बहुत सादर अर्पिति रॉजया सुतनुजीा तनुजा तरुणी यया. १७ 
तिनहि शैक्तिसवें नपती जसा विठसला क्षितिराज्यपर्दी तसा, 
विठसळा तिन घेउानियां स्त्रिया सुचतुरा चतुरॉनन भूप या. १८ 
मग नरेश सुरेशसहायता करुनियां बनळा विजयी स्वतां, 
नृपतिचे यश वर्णिति गायनी स्वरबला रवेलळाधव दाउनी. १९ 
विपुळ यज्ञ करी नप निश्चये अमित दान करोनि धन स्वये, 
पुरुन यूप बहू सरयूंबरी नरमणी रमणीय तिछां करी. २० 


९५ ४” 7. “दात “1002721 नट ७.० -- 27५“. ल्न 


५८-८८. 


१ सर्वकाळ, ९ उद्योग, ५ चंचळ, ४ चाकासारिखी ( 'चंचळ ), ५ स्वकीय लक्ष्मी 
: लक्ष्मी चाकासारिखी चंचळ आहे म्हणून मनुष्य आळशी राहिला तर ती त्याची 
लक्ष्मी निघन जाते ! असे दशरथाचें म्हणणे असून तो प्रथ्वीचा सावैभीम असतां सवै- 
काळ उद्योगी असे आळशी नसे असा अथ, ६ विष्णूस, ७ निरंतर, < तया विष्णस 
०, स्व देणारा अशा हे तया याचे विशेषण, १० कमल धारण करणारी, ११ लक्ष्मी 
१९ पतित्रता, ( एथ कमला याची आव्रत्ति आळी आहे), १५ राजे. १४ दशरथाला, 
१७ सुंदरांगी, १६ (हें संभधीसवनाम याचा संबध तनुज्ञा याशी), १७ कन्या, १८ ह्या 
( राजया ). आपल्या सुंदरांगी आणि तरुणी अशा ज्या तनुजा त्या या राजाला म्ह? 
दशरथाला ते राजे सादर अपिते झाले, दशर्थाचे लभ झाले असे तात्पय, १९ प्रभाव 
उत्साह आणि मंत्र अज्ञा राज्ञाच्या ठायी तीन शक्ति असतात असे शाखांत वाणलें 
आहे या गोष्टीस लक्षून हें वणन आहे. तीन शक्तीप्रमाणं तीन स्रियांनी ही हा राजा 
शोभला असा अथ. २० फार चतुर (अशा स्रिया), २१ हें विशेषण भूप आणि स्रिया 
या दोहोंकडे ही लाग पडण्याजोगें आहे, ( चतुर म्ह० सुंदर आहे आनन ज्यांच किवा 
जाचें असा त्या पदाचा विम्रह जाणावा), २२ एथ चतुरा याची आढृत्ति आळी आहे 
२३ दशरथ राजा, ९४ इंद्राचे साहाय्य (करून), ९५ स्वर्गींच्या अबला म्ह० श्रिया 
अर्थात्‌ अप्सरा, ९६ स्वरकौशल्य ( दाउनी ), एथे रबळा याची आव्रत्ति आढी आहे 
आणि व आणि ब यांचें सावण्ये विवक्षित आहे, २७ यज्ञस्तंभ, ९८ सरयनामक नदी 
अयोध्येजवळ आहे ति'च्या तीरी, २९ दशरथ, १० सुज्ोभित ( फरी ), ११ सरय़ला. 
एथे रमणी याची आवृत्ति आली आहे 


व अदा यि 
च ता ही _ ची रि व र्य 
सि शआगजआयययजज.े् ब्लाक यया कया्यावणसान्यानह हये हबखाखााशाखखािशाााखावााााशाबाकाशाशााााााााििााााबञयमंयवययय्ां[भखूेंेामििवि4 ळक्म 


सर्ग ९. | ढु 


अँजिन दुंड तशी कुंशमेखला धरुनि हा जव दीलिप जाहला, 
तैव यया बहु मानिति सज्जन शुभर्वहा भेव हा मनि जाणन.२१ 
सुरतैमाजहि मानितसे भळा अवैभथे प्रयत प्रभ जाहला, 
नमवि मस्तक भूमिपती पहा वेनपुर्चा नधुचिद्दिंपि मात्र हा.९९ 
बहुत माजुनियां दगुजघजे त्रिदश पीडियळे ळतिने ' निजे, 
गमन नॉर्कि करोनि करी स्वतां भेव हा बर्छेहास सहायता 
रविस झांकित धूळ नभामथी दुबवि ती रिपुरकवशें सुधी, 
अशिच अम्रग युद्धि करी स्वतां धवल हा बलहास तहायता.२२ 
मग सरेशैसमा अजनंदेना जणु फुलांसह ये तव वंदना, 
फ़रतु वसंत जनां सुखदायक रुंचिर तोचि रतोत्सेवकारक.२६ 
तंव उदीचि दिशेप्राते जावया अरुण तो फिरवी अपल्या हया, 
ह्मणुनियां रथि संस्थित तो. निर्भी,विभॅलया मलयेसिरवीत्यजी.२९ 
प्रथम मोहर ये मग पलव, मग पिकभ्रमरावलिचे रँव, 
क्रम असा बहु दे जनतुषिळा नवनवी वन बी कतुपष्टिळा.२६ 


किं डब्बा” ानाडममाजडोडोडीच वि 


१ कातडे (मुगाचे). ९ दर्भाची मेखला. ३ यज्ञाची दीक्षा घेतलेला. ४ कल्याणकारक 
ऐसा हें यया याचें विशेषण, ५ शिव. यज्ञदीक्षा घेतली म्ह०अजिनादिक धारण करावी 
लागतात. व यज्ञ करणारा यजञगान हा शिवाची अ्पूत्ती पैकीं एक मूर्ती होय या शा- 
ज्रप्रसिद्धीस अनसरून हें वणन आहे. ६ देवसमुदाय, ७ यज्ञांतज्ञानास अवभथ म्हण- 
तात तें महापाबन गणले आहे. ८ शुद्ध, ९ जल देणारा (हें सप्तम्यंत विशेषण), १० न 
मुचि या नांवाच्या दैत्यांचा हिट म्ह० शत्रु अथोतू इंद्र त्या इंद्राविषयीं मात्र हा दश 
रथ राजा मस्तक नमवोत असे, इंग्राहून दुसर्‍या कोणासही तो नमस्कार करीत नसे 
असा भाव. ११ दैत्यसमुवाथानें, १९ देव. १३ आपुल्या (कृतीने म्ह० कृत्याने अर्थात 
दांडगाईने), १४ स्वगोस, १५ बलाब्य,. १६ बलहा म्ह० इंद्र त्यास (सहायता करी), 
१७ अप्रभागी' म्ह० इंग्राच्याही पुढे होऊन युद्ध करी असा अर्थ, १८ हा चरण वरील 
व्चरणाप्रमाणेंच जाणावा, १९ मूळ संस्कृत २३ब्या पद्याचे हे दोन छोक केळे आहेत 
परेतु धृत्त तेंच आहे. २० इंद्रतुल्या (अजनंदना), २१ दशरथाळा वदन करण्याकरितांच 
जणुं वसंत फुलांसद्वित आला अशी उल्लेश्षा, २९ मनोहर, २३ सुरताविषयी उत्सव 
देणारा (असा वसत मतु), २४ उत्तर दिशेप्रत, २७ घोड्यांस, ९६ आपुल्या हें र्थाचें 
विशेषण, २७ (हें रथाचे विशेप्रण), ९८ मलयनामक पवैतास. हा पर्वंत दक्षिणेकडे आहे 
त्याकडून सूर्य उत्तरेस फिरतो तेव्हां उत्तरायण होतें या गोष्टीस लभ्षून हं वणन आहे 

कोकिळ व भ्रमर यांच्या समुदायाचे (एव), १० शब्द, ११ रष्टिला क्रतु हा वरील, 


न | रघुवंश. 


दशरथाप्रति याचकमंडळी तशि सरोर्वार ज्या भ्रमरावठी, 
तदभिवेष्टित होउनियां भली कमालिनी मलिनीरत दीसली,. २७ 
नचि अशोकभवे समनचि तीं यवमनाप्रति मादक भासती 

रुचिर पव ही तंव निश्चित मदयिता दयिताश्रतिसंस्थित, ९८ 
करवैकोद्वव पीउानि सैन्मध भ्रमर गंगति, येह जई मेघ, 

बघुनि हे ह्मणती '“भ्रमरीं दिली कुरवका रवकारणता भली.” २९ 
बकुंळशाखिस येउनियां फुळें अलि पिती भु तकव चांगलें 
उपवनांत मिळे तरुळा जंव सु बॅदूनावदनापित आंसेव. * ९० 
मैधिरमार्पित किशरकि चांगळें मकळंजाळ तह बह शोभले 

क्षत जसे नधुने पातिख्या नखे तनुसत नुसतं दिधले निके.२१ 


मोहर पह्वादिकांच्या क्रमाने नवनवी बनवी असा अन्वय, तरुसष्टिला असं पाठांतर या 
पाठीं क्रतु हा कर्ता अध्याहृत जाणावा, रुचि सष्टिला या पाठ शोभा बनवी असता अन्वय 
या पाडी वच वी अशी पदे करून वन हे सटीला नवनवी रुची बी असा अन्वय जाणावा, 

१ दशरथ राजाच्या भोंबती जशी याचक मंडळी मिळे तशी सरोवरांत भ्रम- 
रावली मिळून त्यांनीं वेष्टित अशी कमलिनी म्हणजे पद्मिनी ही होऊन मलिनीकृत 
म्हणजे काळी दिसूं लागली, असा अन्वयार्थ जाणावा, २ मद करणारीं यांचा संबंध 
अशोकभवे सुमने याजकडे, १ मदकारक हे. पव याचें विशेषण, ४ स्रियांच्या 
कानावर ठेवळेळा, अशोक वृक्षाचा पह्रिव वसंत क्रतंत तहण शख्रिया कानावर 
खोंवितात या गोषीस लक्षन हें वणन आहे. अशोक ब्रुक्षाच्या फलानींच यव्याच्या 
म्ह० तसणाच्या मनाला मद होऊं लागला इतकेच नव्ह तर ख्रीकरणेस्थित असा 
अशोकपक्लवरही पाहून त्याच्या मनाला मद होता झाला असा कोकार्थ, ५ कूर- 
बकनामक वृक्षाचे ( सन्मध ), ६ चांगला मकरंद, ७ वसंत कत, ८ कुरवक ब्रक्षास. 
९ शब्द करण्याची हेतुता, (कुरवकाला दिली असा अन्वय), एव रबका या अक्षर- 
जयाची आवृत्ति असून व आणि ब यांचे सावरण्ये विवक्षित आहे, १० बकुळ 
बृक्षास, ११ भ्रमर, १९ मकरंद. १३ बकुळाच्या फुलांतील (मध ), १४ रुब- 
दना म्ह० श्रिया यांच्या तोंडातून पडलेळे असे ( आसव), १५ मद्य, श्रियांनी तोडात 
मद्याचा चूळ घेऊन तो बकुळ द्रक्षावर टाकिला असतां. त्याला तत्काल फुलें येतात 
अशी कविप्रतिद्धि आहे. तदनुसार हें वर्णन आहे, १६ मधु म्हणे वसंत तत्संबंधी रमा 
म्ह० लक्षी तिने आपिलेळें असं (मुफुलजाल), १७ पळसाच्या वृक्षावर, १८ कळ्यांचा 
झुग्रका, १७ स्त्रीने, २० पतिच्या या पट्टीचा संबंध ततुस या शब्दाकडे जाणावा, नखे 
याजकडे नव्हे, २१ नखाच्या योगानें. २२ शरीरास, वसंत लक्ष्मीने पळसाच्या शक्षास 


१1... 


सग ९, ७ 


झत रंदी अधरास वधूचिया बहुत पीडिततपते हिभ न तया, 
निजकॅरी करि दूर, अशी बरी रविकुंती वि$ंती हिमजा हरी.१२ 
भेळयमारुतकस्पितपछ्कवी उपवनीं जणं भावचि दाखवी, 
मदेकरी सहकरेळता जनां संकेलिका कलिकॉसहिता मना.११ 
बसुनियां सहकौरलतेवरी धरुनि पछव चंत्रपुटांतरी, 

युवर्शॅना मदनोदर्य सत्वरी पिके मर्नी कमनीयरवे करी. ३४ 


ल्र 


गमति वन्यठता तंव नंतेकी विमल दतरुची सुंगने निकी, 
भ्रमरझंकृति गायन तेचि रे किरॉलये सलयें कर ते बरे. १५ 
बहुत शुभ्र विधूपरि गे मर्घू पिति व पाजिति त पतित वधू 

मदनदीपन त्या कारेती मर्नी सुनयना नयनान्तविळोकनीं, १६ 
विळसती क्रतुमाजि यया तशा स्मितमुखी कॅलकांचि वधू जशा, 


विकर्चतौमरसा ग्रहुमापिका मर्दैकैलोदकळोळविहंगेका. १७ 


-------ण “-ायीपा-सागनणपापमशा पणा“ 


आलेल्या तांबड्या कळ्यांचा ग्रुषका ख्रीने नखकरून प्रतीच्या तनूस केलेल्या क्षता- 
प्रमाणे दिस ळागळा असा भावाथ, 

१ दातांनी, २ अधरोष्टास, ३ शेत्य, ४ आपल्या किरंणांनी, ७ ूर्याचें करणे, ९६ 
विकार, ७ शैत्याने झालेली हे विऊृतीचे विशेषण. ८ दूर करी, * मलयपवेतसंबंधी 
वायूने काँपणारे जे पलव तीं हॉकरून, १० पार्गांत, ११ हावभाव, १९ मद करणारी 
१५ आंब्याची ठता. १४ सकळांस. १५ कलिकायुक्त अशी हे संहकारलता हिचे 
विशेषण. मलयपवतावर चंदन ब्रुक्ष असतात त्या योगाने तत्संबंधी वायु सुगंध असती 
याकडेही एथे पहिल्याच पदांत लक्ष्य आहे. १६ आत्रलतेवर. १७ तरुणजनाला, 
१८ कामोदव, १७ कोकिल, ९० मनोहर शब्देंकरून, २१ वनातील वेळी, ९९ नाच- 
णाऱ्या ( कळवंतिणी), २४९ दंतकांति, २४ फुलें, २५ भ्रमरांचे गुंजारव, २६ पटव एथें 
वन्यछता ह्याच नेकी, सुमने होच त्यांची दंतकांति भ्रमरशच्य हेच गायन किसल 
हेच कर म्ह० हात गमती असे सावयवरूपक्र बांधिळे आहे. २७ चंद्रासारिर्खे, १८मद. 
१९ त्रिया, १० नयनांतेकहन जीं अवलोकन तीदॉकरून मदनदीपन करिती असता 
अन्वय, एवं स्रियांचे स्वतः मद्यपान करून आपले उट्टे मद्य पतीस पाजावे अशी जी 
पानक्रीडा तिजकडे लक्ष्य आहे. ३१ किंचित्‌ हास्ययुक्त मुर्खे ज्यांची (अशा वधू ). 
१९ अव्यक्त मधुर, शब्ययुक्त आहेत कांची म्हणज मेखला ज्यांच्या ( अज्ञा वधू ). 
३९ विकसित झालीं आहेत कमले ज्यांचे ठायी ( भशा गरहवापिक्रा ), २४ घरांतीळ 
विहिरी, २५ मदेंकरून कलकल शब्द करणारे उदकसंबंधी चंचल पक्षी ज्यांच्या 
ठायीं अशा ( ग्ृहवापिका ) गृहवापिकेमध्ये कमळे विकसित झालीं होती व जटसंबंधी 


द रघुवंश, 


वद्‌न पांडु दिसे विधुद्रीनीं बहुत कार्ह्यहि थे तनुलागुनी, 
वधुच खंडित ही तव यारिती रंजनिते जानि ते बुध मानिती,१८ 
विमळे शुभ्र पडे शुभ चंद्रिका नर तशा सुख पावति बायका. 
श्रम हरोनि तयां बहु दे रती तव निशाकर साकर जेवि ती.२९ 
वॅमरमाकनकाभरणें शुर्भ बहुत र्ती हुतारीनसश्चिभे, 

दयितद्त अशीं कुसुम, तयां धरिति यारितिया स्वशिरीं स्त्रिया, 
बहुत कृष्ण अशा अलिसंहती जेव फुलांवर येउाने बैसती, 

तंव वनस्थलि रम्य दिसे कशी न तिलक तिलक प्रमदा जशी. ४ | 
कुसुमिता विळसे नवंगौल्लिका मदसुगंधि व पछ्ठवयुक्तका, 
निरसितां युवतीपरि सत्वरी नर तिला रतिला धरि अंतरी. ४९ 


ह 200०१७७ डच कळकळ. ७८%. & क 24 ह भक 2 क व याय य जस आचायय हलक क कोणते 3लकेण काळजीच भनक. आळा केळ कच्या कॉड देळीळ१&प्काळण कचर दाती कृणाल ळक 7००० > -> 2५-५५ “> 


किंवा जलप्रिय पक्षी त्यांच्या तीरी मदेंक्ररून मंजुळ शब्द करीत होते म्हणून त्या ग्र- 
हवापिका, स्मितमुखी व शब्दयुक्त मेखला ज्यांच्या अशा ज्रियांप्रमाणे शोभू लागल्या 
असा तात्पर्यार्थ, 

१०"२९ वासकसज्जिका अभिसारिका इत्यादि नायिकांचे प्रकार कंगारप्रकरणीं 
वाणिळे आहेत त्यांत एक खंडिता नायिका भाहे तिचें मुख चंत्रदर्शेनीं पांढरे होते व 
शरीर कृश होतें. त्या खंडित वधूप्रमाणें वसंत भरातूच्या रानीला बघ म्हणजे जाणते 
लोक मानिते झाले. काँ कीं चंद्रोदयाने रजनीमुख ( रात्रीचा आरंभकाळ ह्यालाच 
रजनीमुख म्हणतात ), पांढरे होतें म्हणजे चांदिणें पडून पांढरे दिसतें व तिच्या शरी- 


राला कुशत! येते म्हणजे त्याकाळी रात्री लहान होते. ३ शुभ्र चांदिणे पडू लागल्या- ' 


मुळें नरनारी सुख पावू लागल्या. आणि साकर जशी श्रम दूर करून संतोप देते 
तसा चंद्र श्रम दूर करून हृ्षे देता झाला, या छोकांतीळ चतुर्थचरणीं अक्षरसमुदा- 
यांची आद्रृत्ति साधावी तशी साधली नाहीं. ४ वनलक्ष्मीची सोन्याची भूपरणेंच अशीं, 
( कणिकार दृक्षाचीं कुसुमे म्ह० फुलें), ५ लाळ, ६ अम्तीसारिखीं, ७ प्रियपतींनीं' 
दिळेळीं अशीं. < फुलांना (अर्थात्‌ क्णिकार ब्रक्षाच्या फुळांना, कारण तीं लालजदे 
असतात ), ९ वनश्रीची सुवणभूपेणच व अभीसारिखी ळाळजद॑ अशी पती- 
नीं दिळेलीं जी कणणिकार वृक्षाची फुलें त्यांत त्याकाळी स्रिया मस्तकी धारण करित्या 
झाल्या, असा छोका्थ होय, १० कपाठीं कत्तूरीचा तिळक लावल्याच्या योगानें जशो 
प्रमदा म्ह० खी शोभते तशी काळ्या भ्रमरसमुदायानें वेष्टित जो तिलक बरक्ष त्याच्या 
योगानें वनस्थळी रम्य कशी दिसणार नाहीं ? तर दिसेळच दिसेल असा या कछोकाचा 
अर्थ, ११ पुष्पयुक्ता, १९ नवीन मोगरीची वेळ, १३ त्या नवमह्रिकेला युवतीपरी म्ह 


तरुणीच्या तारिखी निरख्षितांच नर अंतरीं रतिळा धरी असा अस्वय एथे कुसुमिता . 


क करम प. मी की 
1. ह. .-1या*क--न्न्न्च्प्फ्व्स्म्न्क्प्क्क्च्क ््यिम्नमनपफ्प्फ्फ्प्प्प्सन्कन 


सपन्वन्लचललपयापाण यथ-२०- "८ यन 


22_2_-"- पि... - 


सर्ग ९, ९१ 


बहुत ळाळ नव्या चुनड्या बऱ्या श्रुतिसर्मापेत ज्या यवमंजैऱ्या, 
तशिच ऐकुनि तीं पि्ककूजिते नरमणी रंमणीजित होति ते.४९ 
तिशेकमं्जारे पांढरि ती वरी भ्रमरयोग घडे तव ती करी, 
अलकमोक्तिक संगतिसे त्वरे अति चमत्कृतिमत्कृतितिचित्तरे.४७ 
तरूचिया कुसुमांतिळ धूळि ते वनरमामुखशोभन' चूर्ण तै, 
उँलितती तव जाय तेयाकडे उपवनीं पवनीं वर भे उडे. ४५ 
बसुनिथां सुस्त हिंदुळियावरी भयमिपे त्यजि रज्जुस सत्वरी, 
पातिस आवळि तो अंबेलाजन भुजलते जलतेप्रति नेऊन. ४६ 
६ न देवडा रुसुनी वय साजणी, नाचि मिळे जर जञाय हतांतुनी,' 
*पिवररवे जणं ऐकुनियां मता स्मरमंती रमती तंव योषिता.४७. 
मदसुगधि इत्यादि विशेपणेकरून नवमह्विकेला युवतीचे साम्य व्येजित झालें आहे. 

१ कानावर ठेवलेल्या, २ यवांचे अंकुर, ५ कोकिलांचे शब्द. ४ नरश्रेष्ठ. ५ रमणी' 
म्ह० श्रिया त्यांनीं जित म्ह० जिंकिळेले, स्रियांनी यर्वांकुर कानांत खोचण्याच्या री- 
तीस अनुसरून हें वणन आहे. ६ तिलक वृक्षाची पांढरी मंजरी आणि भोंवरे यांचा 
योग पाहून स्रियांचे केशपाश आणि मौक्तिक्रे यांच्या संयोगाच्या दर्शनेकरून जसें कृती 
म्ह० धन्य पुरुप यांचें चित्त अत्यंत चमत्कृतियुक्त होतें तसेंच अति चमस्कृतिमत्‌ होतें 
झालें असा या कोकाचा भावार्थ, एथे मत्क्रति या अक्षरत्रयाची आवृत्ति साधिली 
आहे, परंतु ती चतुथे चरणांचे पहिले अक्षर सोडून पुढल्या तीन अक्षरांची असावी 
ती पहिली तीन अक्षरें सोडून पुढील तीन अक्षरांची आळी आहे इतका मागून आले- 
ल्या क्रमांत भेद झाला आहे. ७ वनश्रीच्या मुखाला ळावण्याचे सुंदर चूर्णच जे 
(अशी कुसुमधूळी), ८ भ्रमरपेक्ति, ९ त्या वनश्रीमुखचूर्णांकडे, १० जे अलितती. 
११ सुखकारक असा टांगलेला झोपाळा ( त्यावर बसून ),' १९ ख्रियांचा समुदाय, 
एथें जळते या अक्षरत्रयाची आवृत्ति साधली आहे, आणि छ व ड यांचें सावण्ये वि- 
वक्षित आहे. उन्हाळ्यांत खरोपुरुपांनीं झोपाळ्यावर बसून झोके घ्यावे अशी एक प्र- 
कारची क्रौडा आहे तीस लून हें वणन आहे, आणि झोंके घेतांना पडण्याच्या भी- 
तीचें मिप्र करून पतीच्या गळ्यांत श्रिया भजळता घाळून त्यांस आंवळून धरीत असा 
या छोकाचा भावार्थ आहे, * पिक्ररवें स्मरशासन ऐकुनी विरमती; रमती जणुं कामि” 
नी ( हें पाठांतर ), १४ न देवडा दृत्यादि छोकपूर्वार्धाने उक्त जी स्मरमती म्हणजे. 
स्मरशासन म्ह० मदनाची आज्ञा हुकूम, पिकरवें, म्ह० कोकिलांच्या शब्दावरून 
ज्ञाणून जणूं त्याकाळी योपिता म्ह० ल्रिया रमती असा झोकार्थ, आणि वसंत- 


काळी कोकिलाचा शब्द ऐकतांच ख्रिया अत्यंत कामातुर होऊन पतीशी रममाण 
होत्या झाल्या; मानवती होऊन रुसून बसण्याचे घैये त्यांस राहिलें नाहीं, इतक का- 
ि 


१). 
| 
1. 
क 
९3 
1 
. 
| 
$ 
| 
१ 
1.8 


वक ण ल्य क. बाद... - 


ते 
3) 
रश 
शू 
॥ 
4 
भृ 
७ 
1] 
9 
|] 
शे 
ग 
धु 


पवि] 
ति 


पया नच ० सपतेपे दय म 


यी 


पयन यामा यमन ण म्य प मटकन 
33 म्यान क म्लिजे' 
"८४" ९. 
र >> 


>. 


7-०---४-८॥-----२-४४--_५-:“--- ऱट न -- न्न्न्न््न््ल्य् - 
व्र -> ८- .-. _ क मकती 
व ऱ्य टप ज़ कक हीही 0. 0. र्‍या घ्य तून क म प्रण >> - 
् चिक > स्टस्फ 22 ध्य 
ाण्या-ळ ० य पपया ता 
3 व - 


१० रघुवंश. 


अनुभवोनि मैधूत्सवसोहळे प्रवुनी तरुणीजनडोहळे, 

मग म्रृंगव्यमनोरथ अंतरी नरमणी रमणीर्थे तनू धरी, ' ४८ 
“बहु उपद्रव देति वनी स्वयं तरि अनेकविध करिती भये, 
“'ह्मणुनि पाप अणूहि विचारितां न मूगये मूग येरिति  मारितां;?” 
“सुख विपाद तशीं पशुची भये परिचर्ये कळताति सुनिश्रये, 
““चळहि लक्ष्य हणू नर शीकती”''सुजन ते जन ते उपदेशिती,'* 
““निरसते जडता तनुची खरे श्रमसहिष्णुपणा ति ये त्वरे, 
“गुण असे मरगयेमधि राहती” “सुजन ते जन ते उपदेशिती;'” 
भंव अमात्य असे तृपतीप्रती बहु मृगव्यगुणस्थिति वर्णिती; 

बसुनि जाय संवेग हयावरी गृप बना पथनापरि सत्वरी. १९ 
नृपति 'चाप गळी छटकाउनी तनुस वेप वेनाहैचि घालुनी, 

बॅसुंनि जाय संवेग हयावरी नृपवना पवनापरि सत्वरी; 

बहु जवें हय घांवावे तो जई निबिड धलि उडे गगनी तई 
निरखुनी हणती जन अंतरी नृुसविता सवितान नभा करी, ५० 
कुसुममाळ कचामराति वेहुनी कवच पत्रैसैवणेचि घालुनी, 


"४0 70४५४४५५५१ तटाला “ ह पट. कट ताट क 


मोद्दीपन झाळें असा भावार्थ, एथे स्मरमती या शब्दाने स्मरशासन घ्यावे लागते ते 
प्रशत न वाटल्यामुळे पाठांतर कह्पिळें आहे त्यांत विरमती ग्ह० रुसणे फुगणे थापा- 
सून विराम पावून म्ह० ते सोडून रमती असा अथे अवशिष्ट भाग पूर्ववत्‌ जाणावा. 

$ वसंतोत्सवाचे सोहळे. ९ सखरुगव्य म्ह सुगया त्याविपयींचा ममोरथ म्ह० इच्छा. 
२ नरश्रेष्ठ (राजा दशरथ ), ४ रमणीय असी तनू म्ह० शरीर ज्याचें जसा (नरमणी) 
७ वनांत उपद्रव देणारे व भय देणारे या रीतीचे सरग मारिले असतां खरृगयेला ( मगर 
येंत ) अणुमात्रही पाप नाहीं असा या छोकाचा अथे. ६ पश्ूचीं सुखमयादिक कळ- 
तात, चंचळ लक्ष्य म्हणजे निशाण मारतां येतें असें सुजन म्हणजे खुगयागुण जाणते 
युरुप जनता म्ह० जनतमुदाय त्यास उपदेशिती म्ह० सांगतात, असा कोकाथे, एथील 
सुजन ते इत्यादि चतुर्थ चरण या व पुढील झोकांत धुवपदाप्रमाणे घातला आहे, 
७ प्रधान, ८ असे म्ह पूर्वोक्त तीन छोकांत सांगितल्याप्रमाणे, « खूगयासंबंधी गुण 
( वर्णिती ). १० दशरथ राजा, ११ बायूप्रमाणें ( वनाप्रत जाय ), १९ वनांत हिंडण्या- 
च्या सोईचा, १३ हें छोकार्ध घुवपदाप्रभाणें मागील व या छोकांत घातलें आहे. 
नरांत सवित्यासारिखा म्ह० सूयोसारिखा असा दशरथ राजा, १४ आच्छादनयुक्त (असें 
करी ), १५ आकाशाला, १६ वेशांत. १७ पानाप्रभाणें वर्ण ज्यांचा असें (कवच), 


“-_-----ा-- टप -> 


सर्ग ९. १९ 
घरितसे गेतिचंचळ कुंडला सुरुचिरा रुचिरॉळति तो भला. ५१ 


0) ८५...” 


तनःच होति अयां वनिच्या ठता अलिहि दृष्टि अशा वनदेवता, 
नपांतिला बघती हैयवाहना शुनयना नर्थनाशितदुजना. ५९ 


उखर पॅकिळभभि असे कठे करुनि ती निट, मारुनि चोरटे, 
मरपतती प्रविशे मग *सहूणी गुंगवयोगवयोपाचेती वनी. ५२ 


चढवुनी नूप सत्वर मोविळीं निशित' तूणितुनी शर काढिला, 
चिडाति ऐकनि यदव केसरी अशि सर्चापळ चॉपलता धरी.५१ 
वित. मोठा पुढे हरिण, मागुनि एणि येती, 
स्तन्यार्थ पाडस जयां पर्थि आडवीती; 
तोडामधे तृण अंतत मृगयूथ त्याच्या; 
झाळा पुढे प्रकट तैं नरपाळकाच्या ५५ 
त्याच्यावरी करि धरापाते चाल जेव्हां, 


१ गमनाच्या योगानें चंचळ अशा कडला ( धरितसे ), ९ मनोह्या ( हे कुंडलाचे 
विशेपण ), ४ रशुंदराक्ृति ( हँ तो म्ह० राजा याचें विशेपण ), ४ ज्या वनदेव्तांच्या 
(वनलता याच तन आणि अलि म्ह० भ्रमर हेच दृष्टी), ५ भ्रमर, ६ घोड्यावर बसले 
ल्या अद्ना ( नृपतिला ), ७ (हें ऱृपतिला याचें विशेपश ), ८ नीतीच्या योगे नाशाप्रत 
पावविछे आहेत दृष्ट जन ज्यानें अश्या ( हेंही ठृपतिळा यांचे विशेषण), दृष्टीला भ्रमर- 
साहृऱ्य मानण्याचा कविसंप्रदाय आहे त्याकडेस “ अलिहि दृष्टि ” या वाक्यांत लक्ष्य 
आहे, तसाच सुक्मार शरीराला लतासाइऱय कल्पिण्याचाही कविसंप्रदाय आहे त्या- 
कडेस “तनुच होति जयां वनच्या लता ?या वाक्यांत लषष्य आहे. * 'तो तिथे सुंगवर्या 
गवयां न उणें जिथे.) असे पाठांतर ७ सग ह्० हरिणे, वयस्‌ म्ह० पक्षी आणि गवय 
म्ह० एके जातीच पक्ष यांहीकरून भरलेले (हें वनीं याचे विशेषण), पाठांतरीं खग व वय 
यांना आणि गवय यांना जिथे उणे नव्हतें असा अर्थ, अथ मृग पक्ष्यादिक विपुल अशा 
वर्नातील उखीरवाखीर चिखलाच्या वगेरे वाइट जागा आधीं नीट क्रएवून व तेथील 
छुटारू चोरटे वगेरे घालवून देऊन नंतर त्या वनांत राजा मृगया्थ प्रवेश करिता झाला 
असा छोकाथं होय. १० धनुष्याच्या दोरीला, ११ तीक्ष्ण, १५ भात्यांतूनि. १९ ज्या 
चापलतेचा शब्द (ऐकुनी), १४ सिंह. १५ चपलतायुक्त, १६ धनुष्य, १७ मोठा 
हरिण पुढे आणि एणो म्ह० हरिणी भागे व त्यांची पाडसें पिण्याकरितां त्यांच्या पायांत 
गुंडाळत आहेत, मुखांत तणे आहेत असे प्रकारचा एक सृगयूथ म्ह० सगसपुदाय राजा- 
न्या पुढे इृटीस पडला, १८ त्यांच्यावर राजा धावन गेला असतां हरिणे रानांत चोही- 
कडे भडकलीं त्यांच्या भयाने चंचळ झालेल्या इष्टीमुळे, वायूने कापणाऱ्या कमलांनीं 
जसें वन (जल) काळेभोर दिसतें तसें सारे वन काळभोर दिसूं लागळे, असा 'छोका्थ 


-'ऊ7/क ण्या गयाहण्य 1६ 


१२ | रघुवंश, 


चोहीकडे भडकती भूग राग तेव्हां; 
झाळें निळेंचि वन तब्वळदृष्टिपार्ते, 
होतें जसे पवनकंपित पंकजी तै. ' षे 
तो' ळेष्णसारहननार्थ शरास घेई, 
क “३ (9 
त्याची त्वरे सहचरी तंव आड येई, 
देखोने कामिनरपाळ दयाद्रे झाला, 
आक्तष्ट ही शर तये तव आवरीठा. ५७ 
नेमी शरा इतर ही हरिणां वधार्‍या, 
दृष्टी भर्ये चपळ पाहानि तो तैदीसा, ' 
प्रौढांगनानयन आठवुनी मनांत, 
होई ढिळा सुडडमुष्टि तथापि हात. «टं 
२. १.४१ ४७ । वि ीं 
जी सूकरें बसुनि पेश्‍्वल्पॉ्क होतीं, 
भ्‌स्ता मुखांतिळ गळे तशि धांवती तीं, 
:8 २५ (9) 3, 
मुस्तरा व कदम तसा निरखोनि त्यांचा, 
तो माग ठावित धरापति जाय साचा. ५९ 
आकर्ण ओढुनि शरा जरि भुपती हा, 
जंधीं खिळी तरुवरांशि वनीं वेरोहां, 
फिदारुनी निजसटी अति कोपुनीया; 
“नेणोनि विर्खंतनु पाहति त्या वाया. १० 
एक्या अरण्यमाहिपास हणोनि नेत्री, 
__ वबाहेरजाय सहसापम्रविधूनिगात्री, 
१ राजा, ९ कृष्णसार म्ह गोठा हरिण त्याच्या बघार्थे, ३ त्या हरिणाची, ४ खरी. 
७५ कामुकजनांस वियोगदु खे कशीं दुःसह अततात हे स्वतां जाणणारा, ६ आकण ओ- 
ढला होता असा (शर), ७ त्यानें (राजाने), < हरिणांच्या, ९ शीड लरियांचे नेञ्र (सा- 
हड्यामुळे मनांत आठवून), १० मूठ बळकट वळली होतो असा (हात ढिळा झाला), 
११ डुकरे. १२ ढोबकणाच्या चिखलांत (बसून होतीं), १३ लव्हाळे ( रानडुकरे ल- 
व्हाळे खात असतात अशी काव्यप्रसिद्धि आहे ), १४ चिखल, १५ डुकरांना जांघेत 
बाण मारून झाडांशी खिळून टाकी, १६ आंगावरील केंस, १७ न जाणून, १८ वि- 
द्वशरीर झालेळे, ( आपण विद्वशरीर झालो हें लक्ष्यांतही न यता ती डुकरे कोपाने 
राजासच मारण्यास यत्न कर लागलीं यावरून डुकरांच्या क्रोपाचा ब राजाच्या श- 
रळाघवाचा अल्युत्कर्प ब्यंजित झाला ), १९ एके रानमहिपाचे डोळ्यांत राजानें बाण 
मारिला तो त्यांच्या शरीरांत शिरून बाहेर तिधून गेला तरी त्यास रक्त माखले नाद्दी व 


नाक मस न्न क्लासला 
क्सा 9 प्न 
"२५२ रर न णा व्टफर नट कक ४५ आ नती न्श्प्यि 


येरे म्ह कळ ८ डं यन य 


क या सल 
म्यक्््यत्ककस्ल 
सेवट नव्याच” 


जाट वसि्यनन 
क नाक ची 


>. 


ट्ट 
वटे 
ज्टे 


क्म वन्य 
क: 


मी 
7253£:489.0 9992-52 ८८०५-०2-०५ 


द हं 
६ ४, 
ही 
१ | 
र, 
शू 
वीका 


-५० ५ शकता 00 “७ ४५५९. क 


ये गररस्टलसपूर 'रुजरगशकाक धल ५ ७ 


सर्ग ९. १३ 


रक्त अलिप्तचि पडे मग आधि तोकी, ' 
पाडी वधोनि महिपा शर तो, विठोकी ! ३१ 
गेंब्यास तो करि लघू बहुधा विषाणा, 
छेडूनियां शरगणीं वान भूपराणा, 
सोसे न त्यास र्जान शुंगचि उद्धतांचें, 
हारी तयास हणुनी नचि जीव त्यांचे. ष्र 
तेव्ह द्रीस्थ 'चवताळुनि वाघ येती, 
शाखाचि सजेतरुच्या दिसती वैनांती, 
त्यांची मुखे त्वरित बाणगणी भरी काँ, 
पणीच तीं गमति सव जनां विलोकी. द्र 
[शा सिंहालाही मारण्या चापधोपा दावोनी तो पाववी त्यांस रोषा, 
जाणा त्यांचा राजशन्दासहिष्णु होवोनीयां जाहला तेज्जयिष्णु.६४ 
प्र] झज्याहृष्टी "करिकुलकुंभ फाडियेले, 
त्यां सिहां ररनिकर विदारियेले, 
एणें मी निर्गकरिंचे रणोपकार, 
फेडीळे माने समजे अस नृवीर. 
[औ.] चमैरांभंवती फिरोनि त्यानं हरिळे तैं सित थॉमरां तयाने, 
'तो जमीनीवर पडल्यावर मग तो रानमहिप पडला असा झोकार्थ आहे. एणेंकरून 
राजा'च्या बाणाची अतितीब्रता व अतिचपळता इवनित झाली, 
१ गेंड्यांना त्यांचीं बिपाणें ग्हणजे शिगेंच तोडून तो लघु म्ह० हलके करी कां कीं 
उनमत्तांचे शिंगच त्यास सोसत नसे म्हणून तेंच माञ तो घड त्यांचें जीवित घेत नसे 
असा 'ोकार्थ, २ दरींतळे, २ फांद्याच, ४ स्जनामक बृक्षाच्या ( शाखाच ). ५ वर्ना- 
मध्ये, ६ भाते (वाघाची वासळेली तोडे 'बाणांनीं भरल्यामुळे ती भातेच दिसू लागलीं 
असा भाव. ७ त्या पिंहाचा, ८ मी राजा असतां सिंह्रांत राजा हा शब्द कसा लावि- 
तात अशा दष्येने, ५ त्या सिंहाच्या जयाविषयीं इच्छा करणारा असा, ( सिंहाळा सग- 
राज असे ह्मणतात म्हणून त्या राजशब्दावरूनच इष्यायुत्ता होऊन सिंहास जिंकू ठा- 
गला काय अशी उल्ेक्षा केली ), १० ज्या दुष्ट सिहांनी, ११ हत्तींच्या समुदायाची 
गेंडल्थळें, १९ बाणसपुदायांनीं, १३ आपल्या हृतींचे, १४ रणांतीळ उपकार, (मी फे- 
डिळे असे राजा मनांत समजळा), १५ (चमर हाणून खुगविशेष असतात त्यांच्या शे- 
पदाच्या शेवटास गोंडे असतात त्यांच्या चवऱ्या होतात), १६ पांढऱ्या शुभ्र, १७ च- 
वऱ्यांते. (शूंचीं 'यामरेंच घेऊन संतुष्ट रह्वाततते तसा चमरांचींही चामरेच हरण करून 
द्रप्त राहिळा त्यांस ठार मारले नाहीं असा भाव), 


3 


ह 
1 
] 
् 


स्वा््यस््ाव्वि-ध्् व्य ८ -- क 


ना 


सै 


बपवन आमन्यनयवाक य पयवे यस्य, स स्यन्यस्धा सा८्स्यपाप्सय 


१४ रघुवंश. 


रिपुभूपतिच्याहि 'चामरांत हरुनी जवि पुतुष्ट होय चित्ते. ६६ 
[मा] खुपति निज हयाच्या सल्चिधानी मयूरा, 
बघुनिहि नांचे मारी पाहुनीयां पिसारा, 
सुरात शुटकि ऐसी आठवोनी. सुवेणी, 
निजर्मान वनितेची गुंफिळेली फुलांनी, १७ 
[रथो.] तैन्मुखा श्रमज धर्म पातला वायुळागुनि तया वनांतळा, 
मेदे शीतळ सुगंधि चांगला, सवे तो त्वरित शुष्क जाहला. ४८ 
[मंडु.] सचिवांस सांगुनि असे स्वळुत्येरे विपिनीं निरंतर नृपाळ तो फिरे, 
चतुरा प्रिया'स्वपतिळा करी जशी मृगया यया स्ववश ती करी तशी. ६९ 
७७ ७ ७११ ॥०0) "क ७ ह 2..." €., १६ 7५. ट्र क्र 
[पुष्पि.] शयन कुसुम दैलेंहि जेथें ज्वळित गैहीपधि तेचि दीप जेथे, 
तिथे निज पारेवार शून्य ऐसा क्रमि तुप रात्र कधी स्वमंदिरीपा.७० 
ह, ७ 39 * ह. क ्ृ 
निजसर्दान विशाल दुंडभीचे परिमुनि घोष उठे नृपाळ त्यांचे, 
वय ४0 001200. 002 १ ळी ह हश 
वर्नि करिपतिचेचि कर्णतीलीं नरपति जागृति ये प्रभातकाली, 
१ ह. मि च (83 क क वळ तीं 
निजसदानि जसे सुतोप देती दिनपाखि मरीलबंदिंगायने तीं, 
थै ६ टी. (५ _*)_ "क १३_ &१५ की 
इेथाहि विपुळ हर्ष होय त्यात परिसुनि मंजुविहर्गकूजितातं. ७१ 
१ फुलांनी गुंफिलेली अज्ञी व सरतकाली सुटलेली अज्ञी जी आपल्या ख्रीची वेणी, 
त्या घेणीसारिखा मोराचा पिसरा पाहून तो मोर जवळ आला असतांही त्यास राजानें 
मारिले नाहीं असा छोका्थ, २ राजाच्या तोंडाला (श्रमामुळें घाम आला), २३९ हीं 
वायूची विशेषणे ), ४ चतुर स्री आपल्या पतीला जशी.वश करून टाकिते तशी या 
राजाला खग्या ही स्ववश करिती ह्माली (राजा फारच मरंगयासक्त झाळा असा भाव), 
५ आंथरूण बिछाना, ६ चांगलीं कोमल फुलें. ७ पार्ने. < रानांत अशा कांही 
कांहीं वनस्पती आहेत की, त्यांचा रानी दिव्याप्रमाणें प्रकाश पडतो तसल्या महीपरधी 
(तेच दीप), % तेथें ( तसल्या वनांत), ( कोमल फुलें पानें यांचें आंथरुण; महीपधीचे 
दीप, अशा वनांत तो कधीं कधीं एकलाच रात्र कर्मी असा शोकार्थ), १० मो- 
ठाल्या नौवदोचे (धोप), ११ हत्तीस मोठमोठे कान असतात ते हाळळे म्हणजे मोठा 
शब्द होतो त्या शब्दांच्या योगाने, १९ संतोष, १३ सकाळीं, १४ मंगलपूचक अशीं 
बैदीजनांचीं गायन ( राजे ळोकांकडे सकाळीं बंदीजन म्ह० भाटलोक मंगळकारक 
असे स्तुत्तिपाठ करीत असतात त्याकडे एथे लक्ष्य आहे), १५ या वनांतही, १६ मं- 
जुल अशीं पक्ष्यांची कूजितें हा शब्द याते ( परिसुनि हम० ऐकुनी ) निञमंदिरी 
मोठाळे य्युनोबदी ऐकून जसा तो सकाळीं जागा होई तसा एथे हत्तीच्या कर्णताठांनी' 
जागा होई, आणि घरा भाठ लोकांची गायनें ऐकून संतोप पावे तसा एथे प्रात:काळी 
मंजुळ पक्षिशब्दांस ऐकून आनंद पावे अता होकाथे. 


नर्‍््कटचाप%, ण पक ण 


क 
1112 “2 पप्लॅफ्लसॉललणिण पिणणा प फ्णिणिणाणाणाणाणण८ण?2?2?१9238 टाहो ळळो.-. -०4.52222622>2भआअम >. भ3भभाभ0.50भौयामभमभमयम अय ०५ ७८202. आळ आन आट 922>. आत ८004क केट य 2 कायण. हकक. .णीणीची 
-<नवपाााा पणा 
र जी त. क टु 3 “92 र स्टे क हिडकल, य क्र न व्ह ळा फर ऱ् 


सर्ग ९. १५ 


मग तो रुरुच्याचि पाठिमागे बसुनी अश्विहि एकलाचि लागे, 
बहु धांवत भूप शीघ्र आला तमसानाम नदीचिया तटाला. ७२९ 
[स्वा.] कुंभनोद निघतां उदकांत हस्तिशब्द समजोनि मनांत, 
तांचे धोरण धरोनि शरा या सोडि वन्यमददृंति वधाया. ७२ 
[वैता.] तंव जें प्रेतिपिडध राजया नृपती तेंचि करी दिनी यया, 
अतिरनिद्यपर्थीहि जाणते पद देती भ्रम पाघुनीच ते ७४ 
[मत्त] “हा ताता ! हे क्रंदित ऐकोनिच भ्याला, 
शोधाया त्या वेतेसकुंजीं नृप गेला, 
बाणे विद्धा पाहुनि तेथ मुनिपुत्रा, 
खांचे चित्ती शल्यें जणुं ते नप भित्रा. ७५ 
[व.ति.] कुंभावरी स्वतनु टेकुनि जो निदेर्ला, 
त्यांचे समीप हैय सोडुनि भूप गेला, 
तूं कोण हँ जंव पुसे तंव त्या श्रमाने, 
५. क ह टू कडी 
मी शूद्र हे कळावे तो स्खठिताशराने, ७ 
त्याचेच सैंगिवरुनी संहँरल्य त्याला, 
नेई तदंधपितरांनवळी मुला, | 
ज़ जाहळें न समजोनिच दैवयोर्गे, 
ते सर्व टत्त नूप त्यांस यथार्थ सांगे. ७७ 
ऐकोनि ते बहुत शोक करोनने त्याचे 
तें शल्य काढितरि करें नृपनायकाचे, 
झाळा गर्तांसु सुत; अश्रुजळेंच भूपा, 
____ तो दृड तापस वदे बहु उदग्र शापा. ७९ 
१ राजाने वनगज मारूं नये असा शासखतः निषेध आहे हाणून असे राजास निपिद्ठ 
जे कमे ते तो करिता झाला असा अथे, ९ (कधीं कधीं जाणत्यांचेंही पाडल भ्रमामुळें 
वाडैट मार्गीत पडते ). ३ वेताच्या जाळीमध्यें, ४ निजलेळा पडलेला, ५ हय सोडून 
म्ह० घोड्यावरून उतरून त्याच्या समीप गेळा अशा अन्वय, ६ त्या राजाप्रत., ७तो 
मुनिपुत्न, < गुंतत गुंतत शब्दाने, « माझ्या उरांत बाण खोचला आहे तो उपटून न 
काढिता तसाच मळा तूं माझ्या अंध व बद्ध अशा मातापरितरांजवळ घेऊन जा असे 
त्या मुनिपुन्नाने राजात सांगितलें त्यावरून, १० शल्य म्ह० बाण त्यासकट, ११ त्याच्या 
अंध परितरांजवळ (नेई). १९ त्यांच्या पुजाला, १३ खरें. १४ राजाच्या हातानेच 
सुत्नाचे शल्य उपदून काढिते झाले असा अन्वय, १७ गतप्राण (झाला), १६ शाप देणें 


ए८ -- ३-७. 2५... ५ /._. 


चर 


नपा ०... १-8 


-कका2स ०- 4८.४ म 


२-६. ७0. 


४८ - ह ह. आरे 


र डिन या क क 
क: 


०५-०2" ----.----------.::.>><. 
कळ द डं 
1 क त य २.6. रद ण वसर 
सक ० य म से च्यवन ज्र य 


र. >>: प पकी जत टाय 
च र 


- दलास “- 4 
न क 


१४ रघुवंश, 


सिपुभूपतिच्याहि चामरांते हरुनी गवि सुतृष्ट होय चित्त. ६६ 
[मा]. थुपाति निज हयांच्या सल्चिधानी मयूरा, 
बघुनिहि नचि मारी पाहुनीयां पिसारा, 
सुरति पुटलि ऐसी आठवोनी सुवेणी, | 
निञर्माने वनितेची गुंफिळेली फुलांनी, ६७ 
[रथो.] तैन्मुखा श्रमज धर्म पातळा वायुळागुनि तया वनांतला, 
मेदे शीतळ सुगंधि चांगला, सब तो त्वरित शुष्क जाहला, ६८ 
[मंड.] सचिवांस सांगूनि असें स्वळत्यरे विषिनी निरंतर नृपाळ तो फिरे, 
चतुरा प्रिथा'स्वपतिळा करी जशी मृगया यया स्ववश ती करी तशी. ६९ 
[पुष्पि.] शयन (कुसुम दैलेंहि जेथें ज्वछित गहीपधि तेचि दीप जेथें, 
तिथे निज परिवार शून्य ऐसा क्रमि तुप रात्र कधी स्वमेंदिरीपा. ७० 
निजसदा्नि विशाल दुंदुभीचे परिसुनि धोप उठे नृपाळ त्यांचे, 
वाने करिपतिचेचि कर्णतालीं नरपतति जागृति ये प्रभातकाली, 
* निजसदानि जसे सुतोप' देती दिनभुसिं मंगबंदिगायनें तीं, 
इेथाहि विपुळ हर्ष होय त्याते परिपुनि मंजुविदर्गकूनितात. ७१ 


१ फुळांनीं गुंफिलेलळी अशी व पुरतकाली सुटलेली अशी जी आपल्या श्रीची वेणी, 
त्या घेणीसारिखा मोराचा पिसरा पाहून तो मोर जवळ आला असतांही त्यास राजानें 
मारिले नाहीं असा छोकाथ, ९ राजाच्या तोंडाला (श्रमामुळे घाम आठा), १ (हीं 
वायूची विशेषणे ), ४ 'चतुर श्री आप्रल्या पतीला जशी वश करून टाकिते तशी या 
राजाला संगया ही स्ववश करिती झाली (राजा फारच मृगयासत्ता क्षाळा असा भाव), 
५ आंथरूण बिछाना, ६ चांगळीं कोमळ फुळें, ७ पाने. ८ रानांत अशा कांहीं 
कांहीं वनस्पती आहेत कौ, त्यांचा राती दिव्याप्रमाणे प्रकाश पडतो तसल्या महीपधी 
(तेच दीप), % तेथें ( तसल्या वनांत), ( कोमल फुळें पानें यांचें आंथरुण; महीपधीचें 
दीप, अश्या वनांत तो कधीं कधीं एकलाच रात्र कर्मी असा श्रेकार्थ), १० मो- 
ठाल्या नौवदीचे (धोप), ११ हत्तीस मोठमोठे कान असतात ते हालले म्हणजे मोठा 
शब्द होतो त्या शब्दांच्या योगानें, १९ संतोप, १३ सकाळीं, १४ मंगलपूचक अशी 
बेंदीजनांची गायनें ( राजे ढोकांकडे सकाळीं बंदीजन म्ह० भाटलोक मंगलळकारक 
असे स्तुतिपाठ करीत असतात त्याकडे एथे लक्ष्य आहे), १५ या वनांतही, १६ मं- 
जुल अशी पक्ष्यांची कूजितें ह० शब्द याते. ( परिसुनि हा० ऐकुनी ) निजमंदिरी 
मोठाले थुनीबदी ऐकून जसा तो सकाळीं जागा होई तसा एथे हत्तीच्या कर्णताळांनी' 
जागा होई, आणि घरीं भाट लोकांची गराथनें ऐकून संतोप पाबे तसा एथें प्रातःकाळी 
मंजुळ पक्षिशब्दांस ऐकून आनंद पावे असा कोकांथ. 


---६ ८7-23 स्लट टण -नन-८--- 


सर्ग ९. १५ 


मग तो रुरुच्यांचि पाठिमागे बसुनीं अभश्विहि एकलाचि लागे, 
बहु धांवत भूप शीघ्र आला तमसानाम नदीचिया तटाला. ७२ 
स्वा,] कुंभनाद निघतां उदकांत हस्तिशब्द समजोनि मनांत, 
___ तेंचि धोरण धरोनि शरा या सोडि वन्यमददंति वघाया. ७३ 
।वैता.] तंव जें भतिषिड राजया नृपती तेंचि करी दिनी यया, 
जतिर्निद्यपर्थाहि जाणते पद देती भ्रम पावुनीच ते ७४ 
[मत्त]. “हा ताता ! ह क्रंदित ऐकोनिच भ्याला, 
शोधाया त्या वेतसकुंजी नृप गेला, 
बाणे विद्धा पाहुनि तेथें मुनिपुत्रा, 
खोंचे चित्ती शल्यें जणुं ते नृप भित्रा. ७५ 
[व.तरि..  कुंभावरी स्वतनु टेंकुनि जो निदेळा, 
त्याचे समीप हेथ सोडुनि भूप गेला, 
तूं कोण हे जंव पुसे तंव त्या श्रमाने, 
मी शूद्र हे कळावे तो स्थलिताक्षरा्ने. ७ 
त्याचेच सोंगिवरुनी सेहेशल्य त्याला, 
नेई 'तैदंधपितरांनवळी सुंतोला, 
जे जाहळें न समजोनिच देवयोगे, 
तें सर्व उत्त नृप त्यांस यथार्थ सांगे. ७७ 
ऐकोनि ते बहुत शोक करोनिे त्याचे 
ते शल्य काढिति करें नुपनायकाचे, 
झाला गतींपु सुत; अँश्रुजळेंच भूपा, 
तो वृद्ध तापस वदे बहु उग्र शापा. ष्ट 


०-५ ५४८४ाशाााणापहशश ण शण प" 0ी?0१शी एएी00ी!ण एप णणणण0ी000ी 0७ शीण णी )00ी0]) 00 ण तीच 


१ राजाने वनगज मारूं नये असा शासखत्रतः निपेथ आहे ह्षणून असे राजास निषिद्ठ 
जै कर्म तें तो करिता झाला अता अथे, ९ (कधीं कधीं जाणत्याचेंही पाडल भ्रमामुळें 
बाईट मार्गीत पडतें ). ३ वेताच्या जाळीमध्यें. ४ निजलेळा पडळेला. ८ हय सोडूंन 
म्ह० घोड्यावरून उतरून त्याच्या समीप गेला असा अन्वय, ६ त्या राजाप्रत. ७तो 
मुनिपुञ्र, < गुंतत गुंतत शब्दाने, ७ माझ्या उरांत बाण खोचला आहे तो उपटून न 
काढिता तसाच मठा तूं माझ्या अंध व वृद्ध अशा मातापितरांजवळ घेऊन जा असें 
त्या मुनिपुत्ानें राजास सांगितलें त्यावरून, १० शल्य म्ह बाण त्यासकर, ११ त्याच्या 
अंध पितरांजवळ (नेई). १२ त्यांच्य़ा पुज्राला, १३ खरें, १४ राजाच्या हातानेच 
गुत्राचें शल्य उपदून काढिते झाले असा अन्वय, १७ गतप्राण (झाला), १६ शाप देणे 


१६ " सुवंश. 


* तूं अंत पावशिळ वृद्धपणीं सुताचे, 
शोकामुळीचे गजसा;'' “' मगे वाक्‍य साचे,” 
डस्षीनि शांत अहि होय तसाचि झाला, 

तो तापस; क्षितिपतीहि वदे तयाला. ७९ 
: भी तो निपुत्रिक झणोनिच शाप हाही, 

मांत गमे तव अनुग्रहरूप पाही '', 

“ भू जाळितो ह्मणुनि येड तथेस पीक, 

यासाठीं अभिसहि मान्य करीति होक!'* ' टर 
“ आज्ञा करी मज मुने अदयास कांहीं 
ऐकोनि हे मुनि वदे गरनायकाही, 

५ पुन्ञासमेत अमुतते दहनांत जाळ, 

ही आमुची पुरवि तूं नरपाळे ऑळ !”" ट९ 
तों पातले सकळ सैनिक भूपतीचे, 
साधोनि त्यां करावे वांछित त्या मुर्नाचे, 
तो जावया परत तेथुनियां निघाला, 
पापामुळे बहुत जो च्युतधैये झाला, 
'पोटीं जळे अळधिच्या वडवाभि जैसा, 


2 न“ "८८८- -““-- ० पगट कनान टच टल न २५८५२१५५५० ०९५००५०१८० 


' झालें म्हणज्ञे हातांत पाणी घेऊन 'आाप तोंडाने बोलून तें पाणी सोडावे अशी रीत 
होती तिळा लक्षून हें वणन आहे, एथे अधरूर्चेच पाणी त्यांन घेऊन शाप दिला. एणॅ- 
करून अश्रुजलाची विपुलता आणि तद्वारा शोकाचा अतिशय हीं ध्वनित होतात. 

१ मजसारिखा ( पृत्रशोकानं तूं मरशीश ), २ माझे वाक्य खरे होईल खोटे व्हा- 
बयाचें नाहीं. १ भहि म्ह० सर्प हा डून शांत होतो तसा हा तापस शाप केऊन 
शांत झाला; मग क्षितिपती म्ह० राजा त्याला म्हणतो असा अन्वय. ४ अमी द्दा 
भूमी जाळितो त्यामुळें तिळा पीक चांगलें येतें याकरितां लोक अभीळा उपकारकच 
मानितात. तसा तुझा शाप मज अपुत्रास पतन देणारा असल्यामुळें अनुम्रहरूपच आहे 
असा भाव. ५ निर्दयांस मज कांहीं आज्ञा करीं असा भन्वय, ६ राजाला ही ( वदे १, 
७ (हें संबोधन ). ८ इच्छा मनोरथ, * मुनिपुत्राच्या वधजन्य पापामुळे, १० समु- 
ब्राच्या पोटांत मोठा अभि आहे त्यास वडवानळ म्हणतात तो समुद्रास नेहेमी जाळीत 
असतो अशी पुराणप्रसिद्धी आहे. (तो वडवाझी जसा समुद्राच्या पोटीं जळत असतो 


सर्ग ९ जर र र्ष 


त्याच्याहि अंतकर तो मुनिशाप तैसा, 
तो भूपती निजंपुराप्रति शीघ्र येई 
| स्कंधा पून्हा सकलराज्य धुरेस घेई <२ 
ज्याचा तात असे सदाशिव कृती, माता सती पावेती, 
गांध घ्येबक हँ, गणेश अभिधा, लेले उपाख्याहि ती, 
याने श्रीरघुवंश नामक महाकाव्यांतला हा सुधा 
केलासे नववा सुसर्गेहि सम“होकी विलोकी बुधा. ॥ १ ॥ 


शहोक. 
(क्षि) बिचित्रे सद्च्त अणिक थमर्के तोषजनके 
विलोकोनी व्हावें रसिकमन संतोपित निक; 
अशा उद्देशाने सरस रघुचा सर्ग नववा 


सम&्कोकी ठोकी जपाने करि मी प्राऊत नवा १ 
भाषी, | 
उत्तम संस्कृत असतां पाळत कविता अलंळता यमकीं, 
वांठे वाटेल तशी भव्या भरीपढे जशी टिमकी, र 
अति गोड नेवणारां होते 'रोचक कढी जना जेवीं, 
संस्कृतकविताभोत्त्यां प्राकतकविताहि होउ हे तेवी ३ 


अठ दों पांच शकी, रचिलाते सर्ग युक्त यमकांनी, 
कष्ट भाणुनि कविष्च्या, ऐकावा हा गुणज्ञ रपतिकांनीं श्‍ 


याप्रकारे गणेशशास्त्री लळे ब्यंधककरकृत रघुवंशाचा प्राकृत 
समलोकी नभम सर्ग समाप्त झाला असे 9 


० ० 0 कशा _ 
तसा त्या राजञाच्याही पोटात तो अंतकारक म्ह० सत्युकारक असा मुनिक्ताप जळूं 
ळागला म्ह० डांचूं लागला असा 'भावाथे) 

' ५ सकल राज्याची धर स्कंधीं म्ह० खांदयावर” पुनः घेई म्हणजे सगयेस जातांना 
राज्यकारभार अमात्यांकडे सव सोर्पावला होता तो परत घेता झाला असा भाव 
५ मोठ्या काळजीने लक्ष्यपर्वक श्रम करून (मी म्ह० गणेशशाक्षी लेळे, कार म्ह 


४ मोठ्या, ७ नगाऱ्यापुढे, ६ त्याप्रमाणे रोचक होवो असा अन्वय, 


करिता झालो, असा अन्वय ), ३ यमकालंकारांनी अलंकृत केली भाहे तरी.