क कळ. त

अडक र व्[शात --- ०. (न. दामले प्रत्नागिमी,

हा ८ -८_

कायाल

()॥५॥४/८॥२5७/१|_ (3२,७२२

0[॥ 194301

१२०) 7१०० हि. ॥४७-/॥५]

[!? -891 --5-80-74--15,000

(00५911.1च16. चा 91.)1र२र७1 11111२.1२३

श्र | | प्न र रा ४] 1२0. या भे ')१०06५५[0॥ २९),

॥1॥(]10 $

(1०

1॥1३ 1300४ ५३॥७॥॥॥| 1)" 1 (11110 0॥ 01 |)७॥११ ॥७« (॥१॥* [तज 1110111000 |)"

रानफुल.

[ बँ. सावाकरांची अंदमानांतीळ कविता. ] ण र्‍पेव्येळेन २८0 पस्त: -- "जरकाशक-

ग. वि. दामठे, स्लागिरी. ७००7५५. प” ही च. ज्वाला मद्र्वा-

क्र र ीी (५: .. स, ए, देसाहू, ' श्‍ळदंत मद्रणाळय ' रत्नागिरी.

सकाढत आवृत्त १ ली. मे १९३४. ध्य९

मल्य २ रुपये.

अनुक्रप्ोणिका.

ग्यळळळाा “आळळ ,” चाळाळळळ ७आ्याळा

परडी २ विरहोच्छवास-“

परडी २ मूत दुजो ती !--

परडी ४ सर्प्ाष--

| मत्युराख्येवर ] | 1

। हिंदुत्रसिह । जगन्नाथाचा रथ [ अनंताची आरती

(२२ चा

परिशोष्ट--वेनायकवृत्त ( निमंध )

परडी '»

१३३ ते १५२

१५'५ ते १६२

प्रस्तावना,

नटी (०2 ७.

गोवारहस्य बाला । *“ कमला ” बिनायकाला ॥ दे सति गावयाला ।॥

वी धन्य बेदिशाला ! ॥

६: आशागांत. ' ( श्री, पाठक अम. अ. कृत. )

विख्यात कमत्रीरे आणि कवो बँ. सावरकर यांच्या कांही कवितांचे प्रकाशक होण्याची सांधे आज मला लामावी ह मी माझं अक सुकतच समजतो.

बॅ. सावरकरांच्या अनेक कविता मार्गच जप्त झालेल्या आहेत. त्या पुन्ह प्रकाशिग आज तरी अशक्य आहे.

त्या जत्त झालेल्या कविता वगळून त्यांच्या अुरलेल्या अप्रकाशित क'वे- तांच संग्रह प्रासदवेग्याचा संकल्प पुण्याच्या मगे मुद्रणाल्याचे श्री. गोखले यानीं आधींच सडलेला आहे,

परेतु सावरकरांची ती जत आणे अप्रकादित कविता वगळली तरीहि त्यांच्या ज्या कांदी कविता मध्यंत्तरी “ एनफुले ” या नांवानें प्रकारिल्या गेल्या त्याही आतां दाभिळ झाल्या असल्यानें त्याचीं दुतरी आवात्ते निघावयास हवी होती. यास्तव तंच काम मी अंगावर घेण्याचे ठरवून त्यांचा हा संप्रह्ू प्रकाशीत आदि. त्यात त्या पूवप्रकारित “ रानफुडां ! सहच त्याच * रानांतील ' आणखी कांदी फुठेही वेचून मी या परड्यांत घातला आहेत.

ज्यावेठी हद्दी रानफुठें सन १९२३-२४ मध्ये प्रथम प्रकारात झाली तेःहाच अनेक रसिकांच्या तोंडून अद्‌ृगार निघाले की“: जर असली फुले रानांत फुडत असतीळ तर खरोखरच ' दूरीकृता खळ गुणेरुद्यानलता वन- लताने; | ' ह्यांस रानऊुठें अते न ह्मणतां पारिजात फुढेंच हणणे अवचित!”

(२)

पण तरीहि ह्या संग्रद्मास रानफुळे हेंच नांव चाळू ठेवा मडा अट वाटले. अदा सॉर्ठी कीं ते नांव केवळ कवचा ओपचारेक विनय प्रद्दाविगारें नपून ह्या कावेतांच्या कुळकथेचोच आठवण देणारे आहे. कारग ह्य; काबेता, ही फुले, खरोखरच भेका दिस, निबिड ने अंघ:कारमय़ : रानांत ? , अंदमानच्या काळकोठडीत, अयजलीं-झुमलली ! यांची ती कुळ कथा अशी

सन १९११ त जन्मठेप्ची ॥रोक्षा होअन अनंदमानांत घाडलं गेल्यानंतर सैव्वील बेदीग्रह्यांत बॅ. सावरकरांस प्रथम वर्वेनवर्षे मत्राण अंकांतवासांतच नुसते [खचपत पडावे लागल. त्या निष्किय नी अवश॒ अंघारांतही आपल्या राष्ट्रच घतास पोषक अतत कोणचे काये करतां येभोल यांचा मनाशी विचार करता त्यांस अंकच वाट काय तो गंवसू दशाकलो. लहानयणापासून पानपतच्या युद्धा- वर अक महाकाव्य लिह्ार्बे अशी त्यांची लालसा असे. पण कृतोबांचून कविता काय कामाची हेच ज्या सावरकरांसारख्या कमेवीराचे ब्रीद त्यांस ते मोकळे दते तो प्रत्यक्ष कार्यीच्या रणघा ओत बेठी क'वेता करण्यास कुठला वेळ श्षापड- णार, कसले रुचणार ! पग बंदीग्ह्ंतील नि्कियतेच्या बेड्यांनी जडून पड- लेल्या अवस्थेत मात्र तशी कविताच अक काते होअन बसली. कार्ये अर्स [थं तेवढेंच बकप होतें. यास्तव त्यानी निश्चवयच केळा ते पानपतचे राष्ट्रास भरद्वाकाऱ्य लिदिण्याचा,-- नव्हे, रचण्याचा

कारण कविता लिहिण्यास तेथे कागद व पोन्सलपुद्धां नव्शती, काळ्या- पाण्यावर ।ल.दूणें हाच अक र्नांच अपराध समजला जाओ. यास्तव काविता मनांत रचाव्या; जमल्यास अकाद्या काट्याने वा खापरीच्या विचोळ्या तुक- ड्यानें पहारेकऱ्याचा डोळा चुकवून सफेती देलेल्या त्या भिंतीवर कोरून ठेव व्या; इळु दळु पाठ झाल्या कीं खरडून टाकाव्या. वष्राकाठी पुन्हां सफेती दिली का त्या नितांच्या कोऱ्या कागदाचा नवा पुरवठा अनायासेच होओ. पण दोन तीन वर्षातच तें बिंग फुटल आणि त्या भिंतीच्या कागदांचे थकले सारें मोळ चोपून अकळण्यांत आलें. कारण भितीवर कांहोंतरी कोरून 'लहिलेळे असतं ह पहारकऱ्यांच्या ध्यानांत पुढे पुढे येअं लागले नात्या अपराधासाठी मधूनच कर्धी तरी आमच्या कविवरांना आठ अठ दिवत हात- कडत ठागून अभ राहण्याचे शिक्षा मोगावा लागे. ह्या शिक्षेत हात टांगलेळ असल्यामळे सक्त चे ह्ातकाम अथ तच सुटते. त्यामुळे ती शिक्षचच तुटी

(२)

सनजूत तिचाही मागडच्पा पाठ केळेऱ्य़ा हजारो कवितांची आभ्या अभ्या आवर्तने करून त्या ताज्या ठेवण्याचे कासी आपप्रांग करून घेण्यात येअ 1! पाचअक वर्षोनी अंदमानातह्दी संप-ुद्वो-शिक्णप्रचार-स्तवटनद्क चळवळी चालावे- ण्याची राक्‍यता अुत्पन होतांच बॉरिस्टर मदाशयांचा मोचां पुन्हा प्रत्यक्ष कार्या- कडे वळला. कम निवतांच कावता पुन्दा मार्ग पडी |

परतु जी झाल्य ती चांगला सहा हजाराचे आंत बाहेर होती. (तला ग्रंथा- गारात नसले तरी अधून मधून आववेर्ने कर्रीत पाठागारात जतन करून ठेव- ण्याचा त्यांनी यत्नद्दा केला. पण ग्रंथागारास जशी करर तशी पाठागारास विसर. ती कीड, लागावयाचें कांही चुकले नाहीं. तिच्या अपद्रवातून जी कविता अरी तींत पानपत काव्याचे कांही तुटित सर्ग होते. त्यापकी ६ मद्दासागर ' प्रभाते काढ सर्ग अजूनदी पड्डून आदत. “ गोमातक ) नावार्‍च! अक सर्य स्वतेज खंडकाव्य़ाचे ख्यानं श्री. ग. म. वीरकर यांनो सन १९२४ त प्रकाशळा, आणि ' कामला !' नी ' विर्दींच्छ्ास ह्या दोन सगार्‍ची पाल्ली आवृत्ति सन १९२३ त प्रसिद्िळी होती आशि दुसरी आद्रासे ह्या संग्रहात प्रासद्धीत आहोत.

ह्या कविता स्वतंत्र खंडकाव्यांचे रूपानं जेव्हां प्रसिद्ध झाल्या तेव्हां बॅ. सावरकर सुटले नसल्याने त्याचे नावे त्या प्रकाशितां. आल्या नादात. महाराष्ट्र भाट, विञनवासी, अश्ली टोपय नांबरेच योजण्यांत आठी. अर्थावच ती कवित| आपल्या विख्यात जनकाच्या नावाच्या वाशेल्यावाचून साहित्य जगतात प्रवे सात्यापुळे अलखाद्या अनाथ, अनोळखी कन्येतारला तिची, ब्हाबा तर विचा र- पूस फारशी झाली नादी, पग ज्यानी ती केली त्याच्या मनात ती [अतकी भरटी को तिचा त्यांस पुन्हां ।वसर हणून पडेना, तिच्यानतर जन्मास आलेल्या महाराष्र कतितेवरद्दी तिच्या चाळचलणुकेची आण हावभावाची छाप पडलेली येता जावा आढळून येते.

हीं रानफुले छापताना छिषुद्धाच्या प्रचारासदी सहाय व्हाव हाणून सवत्र “ अ?” ची ब राखडीच वापरल! आहे आणि काविताचे पारेचय नी मुखग्ररं ता संपूयेतः शुद्द ळिवीच्या सुवारलेल्या उंकांतच छापडी आंदेत.

पायटीपाची सोयर कोणास हवो अस्ते, कांगरास नक्तो असते. त्या नच देल्या तर ती साय हवी असते त्याना अगरदोच अडचग पडते. पण त्या दिल्या

(४)

झगे हृव्पा त्यान बावाडय़ा, नको त्याने त्या बघूच नग्रेत अशो दोबांचीही सोय हते. य स्तज पायटीपा दिल्पा आहेत.

ह्या “ रानफुढां ” तोळ बहुतेक कविता सारिचित अशा अनुपप प्रभात वृत्तांत आहेत, पग दोन कविता “' वेतायक ” नांझाच्या नवीन वांत आहेत.

वेनायक वृत्ताची चाल:--कोणचादी गाण्यासारखा गळा न लावतां,

ऱ्हस्व दीर्थे अक्षराचा यथावत स्पष्ट झुव्वार करीत, प्रत्यक ओळीच्या शेवटी स्वल्यविरामाअतके किंचित थांबून, विशमाचिन्हांप्रमाणे स्वल्य वा अधविराम घेत, वाकत संपेल तिथें पूगविराम घ्यावा. गद्याप्रमाणे अथोनुरोधे स्वर पाटीत पग ताल सटुं न देतां वाचीत गेळे अतत', जर रचना कुशल्पर्गे केःेली अस- ली तर केणच्य़ाही पराजंधाचा जो विशेष तो सरेळागा आगि ती श्रातमंजुलता ह्या वत्तातही आपोआप प्रतीत हाऊं लागेल. कोणच्याद्दी बत्तास लावूंच हटले तर कोणत्या तरी पदाची अथवा गाण्याची चाळ बहुधा लागू शकेल. तशा कित्येक चाली यासही लागतील. पण त्यांतील रखठप्रकित यथाबतू प्रकटविगारा त्याचा विशेष हझगजे तें वृत्त गेय नसून पाठ्य आहि, नसतं वाचावयाचे आडे, हाच असल्याने त्यास कोंगचाही गळा वा “ चाल? न लावताच वाचले पाहिजे. “ चाल नक्षश ह्दीच त्याची खरी चाल.

बेनायक वृत्ताचा नियम:---३ मात्रावत, सहा माळांचे सोन चरणक आणि शेवटी अक गुरू अक्षर मिळून वीस मात्राचे प्रत्येक चरण होते. ह्याचा फ्यत्रंघ समचरजगी अततो. पग नाव्य काऱ्यांत किंवा संवादकाव्यांत, चरण- कांच्या अनुगोधं चरण तोडून विषमचरणांची सोयही, सुरेळपणा न भगावितां, त्यांत सहज साधतां येते. ओळीच्या दोवटी यमक असलाच पाहिजे असा नियम नाही. पण विवारयक्‍्तस किंवा भाव>यक्तीस अवशय वाटेल तर यम- काची गोडी दि त्यांत आणतां येते. याति बाराव्या मातेवर असतो.

बैनायकत्रत्ताचा अितिहासः - बॅ. सावरकर हे कोलेजांत असतांना मिल्टनचे आणि दोऊस्पीअरजे ग्रंथ त्यांना फार आवडे लागले, तेव्हांगासूनच सुदो4काठपरचनेत कि.येक हीने जिरलित 31911. ४७७७ ह्या वत्त- स;र्ते विशेष अनुकूळ असले ओवादे मराठी वृत्त शोधून काढावे अते त्यास बाटे, त्यानंतर ठिह्रडमन, क खेटर, प्रभवांची कवेता. आजि ४0०९

(५)

४७80 प्रभति त्या 1318117 ए०॥७७ चोच रूपांतरित वृत्त द्दींह्ि त्यांनी अम्या- सिली.आपल्या जुन्या वुत्तांची सरगी आणि त्यांत असलेले सोष्टब दाक्पतो सुटूं न देतां वरील अप्रजी बृत्तांचे गुणद्षी ज्यात आणतां येतील अत वतत घडण्याच बरेच प्रयोग करीत करीत शोेवर्टी अंदमानमध्य सन १९३२ चे आगंमार्गे त्यांनी बैनायक वृत्ताची घडण ठरवि टी. मध्यंतरी बंगाळी काव्या- नाही ठ्परासंग त्यांस घडल्यामुळे िग्लिशा 13180): ०७1७७ चे मधसूदनदत्त या प्रख्यात बँंगाल कवाम पूर्वीच अनुकरग करून मेघनाद बघ क.व्यांत योजलेल्या '। अमित्रावषर ” छंदार्शी हि त्यांचा परिचय झाला. त्याचंही अवशय तें सह्वाय त्यांनीं वेनायकतत्ताचो सरणी ठरवितांना घेतलें. सन १९१४ पासून त्यांनां आपन्या गोमांतक काव्याचा अ॒त्तराध ह्या वृत्तांत रचण्यात आरम केला. अितरद्दी अनेक स्कुट कविता त्यांत. अंदमानमध्ये असतांना रचल्या, त्यांपैकी “' गोमांतक ” काव्य महाराष्ट्र भाट ह्या टोपण नांवांम सन १९२४ मध्ये बॅ. सावरकर सुटण्याचे संधीसच त्याचे बंधूंना प्रसिद्धिळ, वीर बेरागी ह्या पुस्तकांत त्यांची “ व॑ रवर; श्रीबदा ” हा ह्या वृत्तातीलळ आणखी अक स्कुट कविताही प्रसिद्ध झाली. ते सुटल्यानंतर हें वच मराठी नाट्य संबादांतही अिंग्लश बा बंगाली नाटकाप्रमाणे थोजण्याचा अुपक्रम त्यांनी भुःशाप झा नाटकांत केडा. नाट्यकला प्रवतैक मंडळीस ह्या वृत्ताची शिकवण स्वतः बेॅं. सावरकर यांनीच दिल्याने त्या मंडळॉनी अभिनविलेल्या अ:शापांत ह्या वृत्ताचा नाट्यप्रयोग फारच अठावदार आणि यरशास्वबो होओ. संन्यस्त खड्ग आणि अत्तरक्रिया या नाटकांतही वानगीसाठी हणून हे वृत्त योजलेले आहे. पग त्यांस अभिनयिणाऱ्या नाटक मंडळ्यांना बॅ. सावरकरांच्या प्रत्यक्ष देख- रेखीखाली ते बसविता न आल्याने त्या नाट्यप्रयोगांतून ते अद्याप वठवितां आले नाही.

ह्या वृत्ताची पहिली प्रसिद्धी जरो अगदी तुटपुंजी होती, ओका टोपण नांबा. खाळीा, कांहींच गाजावाजा नसलेला; तरी गोमांतक काव्याचे निमित्ते ह्या वृचाचीही चर्चा बऱ्याच नियतकालिकांतून होअं लागली, आणि अशा वृत्ताची आवश्‍यकता वाटत अतलेला बाचक आणि लेखक वाही हळुहळु प्रकट होअं लागला, विशेषतः नागपूरच्परा सुप्रसिद्ध ' वागीश्वरी ” मासिकांतून अशा “ मुक्ततंघ ” पद्धतिविञअयी कांदी विद्ानांनी जे निवंध ॥ळोईले आहेत

(६)

आणि आपापले प्रप्रांग अल्लार्ले आहित, ते सारेच - विचाराह नी मार्मेक च्य

आहेत. त्यांतील बहुतेकांदीं या वेनायक वत्तास त्याच्या मोलिकते (00710.- अ _ ह ब च्य. छट

६७४) विषयी किती मन:पूर्वक गोरविले आहे ते त्यांच्या लेखांतील खालाल वानगीद!खल दिलेल्या कांही तुटक वाक्यांवरून बाचकांच्या ध्यानांत येओलच. ५६ 31811)): ४१९180 चे घतींवर पद्ररचनेचे रिंग फुकण्याचा पाहला जोरदार प्रयत्न बॅ. सावरकर यांनीं आपल्या गोमांतक काव्यांत कला. ” “ मुक्तछद निर्मितीचा प्रथम प्रयत्न ह्मणून वेनायक वृत्ताचे महत्व फार आहे. ” “ मराठी कावेतत ही बंडखोरी बुद्धिपुरस्सतर करणार बॅ. सावरकर हच पहिले बंडणांमश्र होत ! ” अित्यादि.

ह्या वृत्ताचे तांब: वनायक हे नांब ह्या वनाला अद्यासाठी दिलं की त्या दाब्दारने जस] त्याच्या गुणावरंपाचा तसाच त्याच्या योजकाचे नांवाचाही अलख होअं दाकतो. आपल्या पूवपरिचित अशा अनेक सुंदर उृत्तांच्या, अनेक सुरेख पक्ध्यांप्रमागे असलेल्या, चिमुकल्या चरगचालोपेक्षां ह्या बत्ताचो झेप आणि भरारी विनायकाच्या ( गरुडाच्या ) झे,सारखी विशाल असते झणून आणि याच्या योजकाचें नांवही विनायक ह्मणून यास “ वेनायक ' असं अभिधानिलें.

या तत्तगविषयांचो सोपपात्तिक चर्चा हवी असलेल्या जिज्ञासूचे सोयोसाठी स्वतः बॅ. सावरकरांनींच ल्िडिलेळा “ बेनायक वत्ताचा विशेष ” ह्या स्वतंत्र नित्रंध या पुस्तकाचे परिशिष्टांत दिला आहे.

रत्नागिरी. ता. १ ऑप्रिल १९३४ |) ग, वि, दामले,

होते सगळे निजले तेव्हां राहुनिपा जागा । धीरा । अंघःकार्री तू आरोचा शोधेलासे घामा ॥ १ | पतनांन्मुस्व ह्या हिदू जाताय कर हा सावारता । जयांचा । सावरकर हो आभिवा त्या तत पावे सार्थकता ॥२॥ वकता, विद्वान, लेखक, कावेवर, वीर, दतात्मा तूं | विनायक | अभिनच भारत मनोरथांचा मूत दिव्य केत! ॥३॥

“< केसरी ता. ८११३०

र र १ र र ॅ र र र प प प ..

4“ 445 (66-54: (646 8446 89446-----

यानफु्ले-पनडी १ ली.

न ळफ्पेळीिचिश७---

वाभला.

( पानपतच्या कालांतील अक वाथानवा ) 0 यी £ नृुशसक गदांच्या अधुवा अजेडांत असादाया संगत काव्य!ची माळ पूळसाठी गंपावी म्टणून अकत्य. केलेली ही ॥न फलो व पानों, त्या माळेचा याग अजनदी दर्धटच [दसत असल्यामूळ, वशी तविछ्यणल्या धिवससूपज्यार्‍च सुकून चालली आढत. गुच्छा कामितांच जी काट घटली गेलीं ती प्त्येभी ॥१वसंगत न ओकघ्ी दसणामच. तर्मीद गूक्‍ष आसाड १न काटी जंगलांत फुलणानी', ज्यांना! नावना गांव, अशीं मानपुलो असतात तमी कशी म्हणून जन अेखादूयान तीं वातुकानी आचलून धेतली तज कातर्‍्नासाठी नाहींत तानरपत्थाच्या पणयांग शाळत पाकळी पाकळी न कोसम्र वासन तोडला जाअन दन्यान दोवोला बळी पडण्या- साठी; ॥निदानी अधामांत सुकायचीं तीं अजेडांत तनी सुकावी म्टणून;-दी त्या फुलांची पोढली पमडी गावचावडीच्या पायऱ्यांवनव आणून आतली आहे. विजनवासी. [सन १९२२ मध्यों प्यांसद्घ झालेल्या या कवितेच्या पीदइल्या आवृत्तची पजस्तावना. ]

कमला.

:2348<> ( अनुष्टुपछंद, )

फुलबाग किती शोभे लद्दान, नटवी, करी

'नटुनी थटुनी नाना नखरे वरचेवरी: १ हिरवा'चे कधी शाटू, सितमळमंढिचा कधी,

रेशमी जरतारी वा जयाच्या पदरामधी र नित्य ताजे जिरते मोती. पाचच माणिक जन्मती: पवनेंच तर्से त्यांशी नटवी डुळवी किती | रे

ह!ःसतां कुददंती ती जितमन्मथ मोहूवी:

सुगंध सोम्य हास्याची ज्या चोरोनि नवी नवी ४ कणा अकेक या लोकीं कामिनी सकळा करी विश्‍्वमोह्ृक ळावण्या निज: त्या मकटा धरी | ५ नौकेत कोमृदीच्या ही नटळी कितीदां तरी

बाग योजनेगंधा त्या वनदेव-पराशरी | द

१ जित मोती ०: --अथोतू निरनिराळ्या रंग्रांची"कुले.

२ कला०!-कुददंतीच्या ' हास्याची ओकेक कला अ्थीत्‌ कुंदादिक फुलांनी शोभित असलेल्या बागेच्या बहारांतील ओकेक फूलः ते सुंदरी आपल्या केसांत खोंवून आपल्या सोंदर्यावर मुकुट चढवितात.

३ योजनगधा ०: --वलेषाथीन पराशराशीं रमलेल्या केवर्षक कन्येस अल्लोखेले आहे.

_] रानफुल

मांडवी ही प्रवेशाची जाओरने विगिठो जिला: फुळें ही हसरी ये त्या आदरीति पठोपला | ७ फुल ९ अहा फुळे मा तीं अदयार्नी विहरावया

रात्रीत 'चोरुनी येता अप्सरा, धरिळे ज्ञयां ८

नोंद त्या दिञ्य पाप्यांची ठेवू जाअिवरी असे

'चुबनांचेंचि त्यांच्या घे देवीद्वारप हे ठसे ! ९ वीथिका कदळीरचीही: अदयानांतिळ ममरी.

तया सरेखिल्या पाथ!चिया दो तटिं शोभळी; १०

येत्या जात्यावरी मर्यादेने आनतश्ा शिरी

वारी विजणुवाऱ्मराशी, आतपत्र अणी धरी. ११

निगघते करी कषम्या नम्रता कर जोडिती

अशी केळफुर्ठे, गोऱ्या गोड केळफण्या किती, १२

दर्ळे सळोल, द्वा. सारीं दाटतां मिसळोने, ते

अव्यवस्थितशी शोभ! बघुनी ननि भासते: 9३

का!ळंदी पळिंनामाजी च्यांही अपभोगिळा

यथेच्छ वनम-ळाशी; पून, तुप्त, सशोतळा!, ९9

भक्‍तकामा, रतेश्रात, आत्मा अक जया हरी- सखी ह्मणानि ज्या झाल्या, समदप्त-परस्परी 2१५ विगतेषा ह्मणनोया, जातां वल्लभ त्याच कां

तशा शून्यमना मार्गी अभ्या ह्या त्रजगॉपेकाः १६

्ळ

का ----.2:>>><ऱ्ल

दत १ चुबनांचेची ०; -- साध्या अपराध्यांचे आंगडठ्यांचे ठसे घेतात. पण 'वोर्रीत सापडलेल्या अप्सरांच्या, त्या [देन्य अपराधी हणून, चुबनांचेच ठसे घेतले. तेच फुलासारखे भासत होते.

कमळा. ष्‌

कंठांत अकमेकींच्या घालुनी करपल्लवा, जातांह्ी हरि तैशाचि कुडगळांजळि अन्य वा, १७

१

ळोळ कोमळ पेल्यांसी कुणी पाळावेत करी,

चक

गाळागालांसि छावोनी मागळी पुढती वरी र्ट हेम गौरमुखा कोणी सनाळ अपुल्या सखी

(१

स्कंधीं हखीचिया ठेवी पाठेशी लागटने कां! | १९

(-क

रोवेती होः हरी गेळा चढाओ करुनी तदा कुसुमाकर क| कल्पी ढाढ ही कसमायधा! २० आणि इं सोनचाप्या, त॑ शिकल[से तरी कुठे ही दिव्य दिमिया | आह्या स्वयंमन्य नरां जिथे २१ रुप्याचेही करायासी जड स्व्णे न साधतें, ओल्या मातीत स्॒याची किरणें पिळूनी [तथे २२ मृदुचेतन सोन्याची, स्वणवपक, हं फुले

च्व्े क

स॒गंधी तुज पाहोत्री निपतां मन हे मुळ | २३ प्रेयादी सान'चाप्याचा, अमेळी किति डी खुळे !

1 तिच्यावारे ती त्याथ्यावरती अघळी फळं | २४

जातिर्ने शुचिवॅणो जी; जी भषा ठळनाजना; या'चकांच्या सदा झुंडी झुळती मधु भोजना २५

१-२ हे आणि पुढील शब्द केळीच्या आणि गोपींच्या दुहेरी वर्णनाख. अकत्र व्यक्‍तविणारे दुव्यर्थी आहेत.

२ दोवर्ता'चें फूल, शकरावर चढाऔ करून मदन गेला तेव्हां त्या कुसुमासुधाच्या हातांत ढाल ह्वोती ती हीच.

इ-५ हे शब्द आणि पुढील सारे वणन केतकीच्या आणि कोण्या दानययुर प्रथित यश महिलेच्या व्णनास ञेकतच व्यक्‍तविणारे असे दूव्यर्थी आहे, जसे झानिवर्णा: रंगाने निमेळ किंवा झचच वर्णीय, शुद्ध कुलांतली.

ढु रानफुले.

दानशूर जिच्या दारी; देवाच्या सुभगा पदा-

कीं शंशी स्वकळा तैशी-डाकळा तनुच्या सदा २६: अर्ची जी अपुनीः साधं स्वार्थ ! ना लवळेशना;

परी केवळ कल्याणा लोकांच्या: मुनिसाधना २७ करू सांग तयां देअुं मोक्ष मुक्ति! पडे गळा

गौरी गोरीद्दराच्या जी निष्कामा; अजि तू बरा २८ तया ह्या केतकीच्या, हे गंधवाद्द ! दिशा दिशा प्रसिद्ध गुणगंधाच्या करिसी धवळा यशा: २९ आणि मात्र यशासीची | खरी खॉटे कशी परी अक्ति कुत्कित कीं हीच्या भुजंग ळपती घरी; ३० अवाक्षरहि ना तीचे वदतां | तुज तंच कां,

पावना पबना, शोभे ! स्वाथ विन्मुखता निकी ३१ ही ज्यांची, मंगठा ळाखो लोकांच्या झिजती, जया-- विन बद्दधरा व्हावी अल्परत्ना, अशा तयां ३२ जगदधमी महात्म्यांच्या गृहस्खळित मानिती स्पृह्षणीय न तत्रापे गोपर्नायांचे सन्मती ! २२

पन्हा हुडकितां माते फिरे काय असा अतां कुद्ध ह्वा त्या त्रिनेत्राचा तिजा नेत्रचि जाळिताः ३४ पाहूने भास्करा भारी खाओ धास्ति अनंग हो, कीं दुर्खे पोळळी जिव्हा पी ते फुंकुनि ताकहीः २३५

छळणे ण पकिक्ण्णिध्णाणा एकाला कका पफ शिशिशिशणपेणणिण?ण२ ऑलपशििस्प््णिििण्णास्ा न्न स्तन नआापापण डी

कहद आरसी

१ चंद्रकला देव पाळीपाळीने पितात “ पयोयपीतस्य सुरे्हिमा शो; कल- क्षय: इलाध्यतरोहे वृद्‌धे; '-“-( कालिदास ) २ भुजगऱन्साप किंवा प्रछन्न प्रियकर.

कम ढा. 9

ह्मणनीच गमे नेमी मीनकेतन हा खुळा

गुप्त द्वेरांचे स॒याच्यावरी, सूर्यफुळा ] तुळा! ३६ तरीच तूं सदा डोळा ठेवितोसि रवीवरीः अभंग तरिची दंग भारी रात्रितुंनी करी !! ३७

नाना बाळतरू दशा विदेशांतिळ आणुनी, फुळे किती अशी ज्यांची पानें रंगित देखणी: ३८ तशीच फुळझाडंही विचित्र नटवी किती: कुड्या कुड्यांतुनी होती गच्छांद्दी रचिली पथी. २९ सभाते फुलळबागेच्या वतुळाकृति रोखेळे तृणस्तबक ज॑ ग!र हिरवं हिरवे खुले: ४० प्रभाती तृणवेळीसी त्यांतल्या धवळीं अती, अती चिमकठीं, ल'खो फळेही फुळतां किती ४२१ मनोज्ञ तारे ती शोभा ! यामिनींत, गमे हृदा, दोती वद्दात जा येथें ज्योत्स्नेची रासता नदी ४२ प्रभातिच्या हिम कांती घनीभवन घे नर्वे: चकाकती फळें ना ही-चांदण्याचे रवे रवे |] ४३ वशीकरण चूणोसी देत त्यास तिळा हरू, मंत्र गंजत त्या भोगक्षमा ज्या काळिका करू, ४४ ह्या फुळा करुनी लागूं त्या फुळांशे परोपरी, हिचे चुंबन दे त्याशी त्याचे देत हिळा, अंढी ४५

१ सूर्यकुल सारखे सूयीकडे बघत फिरते अशी लोकोक्ति आहे. २ रात्रीत सूर्य पाहील ही भीति नसल्या मुळे. ३ अली: भंग, मधुप.

रानफुले. दयिता दयितांमाजी सुमळोकांतल्या पहा | घाली खेपा मधावार्री मदनाचा दढाळ हा! 9४६ धोतऱ्याची महादेवा फुळांत रुची पुरे:

गणाधत्वाहे मोठ्यांचे मोठेची असणे बरे ! 9७ फड ह्या निशिगंधारचे हें: अधौरवितं हृदें

कामसेंना पुरोगामी रोप्यशुंगचि काय ते] 9८ छोटेसे स्फटिकांचे हे अष्टपेठ मधे खुळे

ळीळासर, सदा पूर्ण स्वादु शीतळशा जळे. ९९

कारंजे शतधारांचे कासारांत तया अडे:

नतेन बिंदुवरी त्याच्या तेजोबिंब यदा पडे ५०

तदा गमे असा ळीलासरा अडत ये तया.--

थवा अिंद्रधनुष्यांच्या पिलांचा विहरावया | ५२१ जळा्धेमग्ननाळ ह्या शोभती नलिनी तशा

शोभती ळाजत्या गोपी यमुनंत तं जज्ञा: ५२

हृच्चोर पोर नंदाचा वसनें दृरि ज्या क्षणा

आणि त्या प्रिय पाप्याच्या हृटटी तुष्ट करूं मना ५३

शक्‍यतो नरन तन्वंगे करूने वरती जढा,

६ दे न रे हरि वर्स्वे ती | गोपी याचिति आकुढा | ५४

---नायकेचि परी खोटा: या तशाच ह्मणे, वरी !

छंद त्या कीं मृगी तैशा होत कर्षित सुंदशई ५५

आल्या तीरी: अद्दा, तीरावरी | नवनवे तर्धी

ळावण्या'चे पुटातूनी पुट दिव्य पदोपदी ५

कसला या ९

घेत घेत विकासा जे रविसी नमिळें करें:

वायु निडचेष्ट, स॒याचे अंश आनत, आदर॑ ५७ करीत तझ जे देवप्रिय दशित जाहले

विऱवमोहून मद्याचे पेळे चेतन पोवळे, ५ट जीवनाच्या अषा ज्या, जीं हृदर्ये रतिचीं निर्की, प्रमकल्पसुमें तीं ही-फुळळे न गुलांब कीं !! नेर र नॅ

देवताची तथया आरामाची काय मनोरमा

5 1)

बोळा अक झशा! य वच नित्य तेथे सुमा, ६० |

ढाळी बाग सुमां मार्गी मादंवा बघुनी तिझ्ी,

प्रतिपद चांदण्या येतां व्योम 'चंद्रकळा जशी. ६१

कि 'चंद्रिकेच्या प्रमाताच्या मिऱ्याणांत अषा जशी

केशोर योवनामाजी शोभे ती सुदती तशी. ६२ तुषारमय धारांच्या झाऱ्यांहीं स॒जळलांत ती

ष्र

11

शुचिस्मिता स्वयें न्हाणी वेळी पष्पळताप्रती ६३ पुशी मठम,/ठन त्यांची पार्ने; साहस नापरी

मअ्‌ मलमलिनेद्दी ती पसाया कुसुमें करी: ८४ पाकळ्यांनी गुळाबांच्या पुर्शा अन्य सर्मे आणि ओठांच्या पाकळ्यांद्ीं ती गुळाब नव चंबुनी दे५ प्रोघटी तिनें दयावे पय!पान स्वयें असा

ग्रीष्म वषीहुनी व्हावा त्या बागेसि पसंतसा, ६६

6

१ आराम-बाग, अद्यान २ प्रतिपदू:-प्रतिपदा तिथि

१०

रानफुले. ळुप्तान्ह् रावणाच्या त्या झ्डीत अुघर्डे जरा होतां'वे, भानुच्या कोळ्या किरणासम तत्पळा ६७ ढतांत शिरुनी, तोय करी आकुळ फार ते

फुळांचे कमढांचे ती पेळे ओतानेया रिते, ष्ट खाती ढताफुळे असे किडे मात्र सदा तिनी

हळूच धरवूनीयां सेवकाकरवीं, अणी ६९ ज्यांत आर्थारेळी पानें फुलेही गळळीं अशा पेटाऱ्यांताने द्यावे कीं रान धाडुनि दूरशा, ७० लीळावतो जरी कैती लतेच्या बसली तो

विणीत कशिदा चोळीवरी सूकुशळा तरी ७

अल्प काळेंचि ओशाळे व्हावे तन्मन: “सत्य ते | किती आप्पळपोटी मी | नकोस रुसु अं लते | ७२ आढवालीं तुझ्याही मी घे नवा कशिदा भरी;

असें कजतची प्रेम आळवाळाचियां वरी ७३ रम्याकृतींत पेरूना नांव दे अपुळे अणी

नांब त्या ढतिकेचेंही निज चोळिवरी विणी; ७०७. राओ राभी परी, भारी देखण्या पारे, आकृती

फुढांत फुळतां, काढी 'चोळी वापरण्या तधी, ७५ केव्हां केव्हां सुमा्भाती भ्रमरांची सुचाटुळा

भषैकतां सलगीची ती कुजबूज: ' अरे मळा ७६ सांग गुंजत भुग्यासी काय तू अससी तरी !

फुळा बोळ न माझ्याशी, गज गोष्टी तशा करी !' ७७.

कमला. .%*

ळतेसी ठावुनी गाला ळाडार्ने वदतां असे

सुमाशी सुकुमारी ते श्रवणा श्रवं नेतसे | ७्ट

पदधातह्वि दे जीचा अज्ञोकासि विशोकता,

गाळ त्या ललळनेचाची असा कोमळ ळागतां ७९

यावी त्रजासद्दी वाचा | मग ही तों ळताफुळे !--

अर्से मंज वदावी की भासे बुलबुल बोलले]! ८० प्रात:काळी तिची सास होसेने कथितां कधी

* वेणीस, जा, फुरढे बाळे आण आवडली ह्ृदी: ! ८१

बार्गेत त तिन जावे परी हात न ळावितां

पद्दावे जारे होवोनी ढाळिती कुसमें ठता! ८२

आणि सत्य कथी, केसा तिच्या मोहुनि मोकळ्या

फुळे काय-ढतांनीं त्या ढाळाव्या फुळत्या कळ्या || ८३ निजाभरण कार्यांची असे न मन तें परी

देवपूजेसही तीचे खुडाया न फुळें करी ! ८

कीं फुळे खुडितां ये जो रस तो बघुनी. हृदी

वाटे, रक्‍त लतांचे ये ! सास जो न असे कथोः ८५

:देवकार्या, अहा बाळे, ढतांची'च सम किती !

॥. जी.

योवनाची सुर्मे वीरप्रस्‌ तोडुने अर्पिती |! ८६

1 आक ह

वार्गेत 'चांदण्या रात्री के सठीळ सुमोददन रमे अितस्तत! जेशी प्रीति स्व्पि सुवेतना | ८७

्व्ठो

१ पदघातः---कार्वसंकेत आहे कीं अशोक, बकुल, प्रभ्ञति तखूंचे दोददद असतात. कामिनींच्या पदघातानें अशोकाचे आणि कामिनीनी चुळा टाक- स्याने बकुलाचे दोद्दद पुरतात !

१२

रानफुठै, तिने केमलिनी येतां वाज दद्यावि न पाझुर्ठे; सुख निद्रित की, जावे पाहुनी अितुर्के पुढे, ८८ खाळुनी पारिजाता ती जातां त्यासि निजभधी स्तर्गिची सहसा स्वभ लागावींत पडूं तर्घी |; ८९ आणिळा भांड भोमेने खाळी, पासुनि--त्या दिना स्वगें आज दिसे | ढाळी तो सुखाश्र समांसिना| ९० ळह!नपणिची झाळे तिचे लग्न; तयादिना-- पासनि या सुमा सोडूं व्हावं दु:ख असें मना ९१ कों, घे माहोरेंद्दी जातां पाय मागुति मागुती: मायशीं जा तिची सास असें न समजावितीः ९२ “ अगा, अगा, मुळी ! येशी ता तुझी लतिका फुळें, तुझ्याच मानुनी ठायीं प्रतिपाळिन मी बर॑!! ५९३ येतां त्या मंगळागौरी कोण अुत्सव तो मना! सुशुश्र वसना, शुदधा, अदयानी निज शोभना ९४ जातां वंचित पुष्यांसी यं, सुदवेत जिथे लला! मोगरींच्या फुलांचा कीं दाट दूरवबरी सडा: ९५ तदा दिसे समावोनी त्या फुळांत मनोरमा हिमाळयी ब्रती नेशी असावी दिसळी अमा |! ९६ वनोपवनिच्या नाना पाकळ्या, कालिका, किती मंजिऱ्या त्या, दळें तीं, तीं फुळें, रानफुळाहे ती. ९७

टस यटकनकळ...

१ कमलिनी रात्री फुलत नसून मिटून जातात, निजतात, हा कविसकेत २ सत्य भाषेच्यासाठी पारिजात सनीदहरीनें स्वगोतून खार्जा आणल

अशी कथा आहे

कमला. १३

रंग रंग निराळेचीं | परड्यांपरड्यांतर्ळे |

गुळाब, कमले, चांपे, बकुडें, बटमोंगरे |! ९८

पूजेसी जे बसे भोंती ही रचूनि दलेफुळें

कल्पनांच्या मर्घे जेशी कविताच तज्ञी खुळे ! ! ९९ पत्र्या वाहवुनी कांहीं, पूज सांगुनिया, घदी

भट जाति तदा भावें स्वयंची मग सुंदरी १००

मंगळा मंगळागोरी गोरी तोषविण्या मनी

वाही दळे फुडे तो तीं नांवे घेअनि घेअनी- १०१

सरंगांच्या सुगंधांच्य। त्या सुरे्व कुप्यांतळा

ळळनाह्मादे का. ओता रस तो ळठिता कळा; १०२

सांग होओ अत्ता ते त्या संदर त्रतचा तओीं

पारमार्थिक तो सैसा हा परा्थविक देत ही! १०३

गण 7

ज्य' य भाव सुमांच्याची सगघावरती असे वाढळे, शितततच्या राजटंस् वरी जपे: १०% अजत्व, शापिता, देवी सात्विकव्वड्रेकां हवे त्या मनाचे पुसाय! ! त्या भ्रकोटिल्यहि कां शिवे |! १०५ शात तददृष्टिसी सारी सृष्ट शांतिमया गभ. रूपी योवन तोही ती. बाळताच ह्मृदी रम. २१०६ रूपी कुळी, वये, द्वोता छूचळा पति जो तितें

१.

वेशींत यौवनाच्या कीं विशींत शिरला कठे. १०७

यायाय, >> _._-__>:_- ना बण -ा-क्य् ण १??? प्लाट कक न-.अ

नन अररप

१ अितर कोटिल्य ( कपट ) तर राद्दीच पण योबन सहज असे निष्पाप भ्रुकोटिल्य, नयन चांचल्य, देखील तिला दिवले नव्हते!

र्‌ रानफुले.

सासूर्ने घाडिता वाढू, गवाकषीं झणि ये तधी, सन्मखी 'चुकुनी येतां पर्थे अकाचेवा कधी, १०८ सुंदरी सुंदरीची त्या दृष्टादृष्ट घडे जरी

कन्यके कमलेच्या त्या तरी सात्विक अंतरी: १०९, देवमर्ति तशी जी कीं पूजनार्थचि निर्मिली,

'चद्रढेखा तशो जावी जी दुरूनचि प्यायेळी, ११० म्नींच जपठी जावी गायित्रीच,--अशाहुनी

काय भाव दुजा यावा पतिमूर्तिस पाहुनी | - १११ ८

नॅ८". ९

वाढवा जो नवीना'चा, आज तो सण पाडवा! शुभे, द्दो शिव ह तूते नवे वर्षे, अतू नवा |! ११२ भाशा आशा तशा आजी आष्णशीतठ मानवा: शुभे, हो शिव हवे तूं्ते नवे वष, अत नवा !! ११३ पिक गाते वसंताचा भैक मंजळ गोडवा: झाभे, द्दो शिव इं तूर्त नर्वे वर्षे, अतू नवा|| ११४ नवी तिथि, नवा मास, नवे वर्षे, अतू नवाः आजि कां मिरवार्वींना रूपरयीहि नवी तुवा | ११५

द्ोति ढावण्यळकष्मीची नित्य पाहत ती छबी साससही प्रभाती त्या तरी ती दिसळी नवी | ११६ शंकाही ये मनीं आझा आणी अुत्सक अंतरीं | मायशी ती तरी सास अितुकंचि वदे वरी:ः ११७

१ आशाऱ्व्दिशा; सवे दिदा ह्या मानवाना त्या दिवर्षी आद्ोसारख्या सुखदश्शीतोष्ण भासू लागल्या.

कमला, १५

* कसांहीं मोकळ्या बाळे, जाजि बाहिर ना | मा, 'पाडवा आज, काढू दे बेस दृष्ट तुझी जरा!!! ११८

वेणी घाळावया सास्‌ हौसेने मग जे बसे. "कांही 'चार्तेतची तो ही मर्धे खुदकनी दसे: ११५ * हूससी कमले कां त? “' नार्ही: अक पडे मशी -स्वप्न काळ मजेचेची: माझी ती नठिनी जशी, १२० सराच्या झुजव्या बाजू नाद्दी काय?, जिच्या कळ्या

पहिल्याच बहाराच्या झाल्याहोते फुळावया १ १२२१ --ती आणि मी जशा गेळां शोधे ताम्रियसा अळी अष:काळाचिया अका बसनि झुळकेवरी: १२२

गेळां गात “ तुझींची ज्या वाट पाहत राहिल्या ये, शिळीमुखख | ये, स्पश फुळीव चळ या कळ्या!? १२३ आला ठुब्ध अलीद्दी तो !-सोडुनी नलिनी परी मेळा माझ्यांचि ओठाळा दंश येअने द्दो करी !!! १२९ स्वप्न हे नठिनीला ता. असं मंगळ ना परी १

सासूचे ती सुखाईरूही पाद्दती, वळती तरी! १९२५ स्वपाथे दृष्ट होताचा, दृष्ट त्याहुनेद्दी परी

अजाणपणचीं बाले'चे दव मोहृक त्या करी. १२६ १ अली:-भ्रमर.

२ रदिलीमुख:-भ्रमन. हे विशेषण अर्थ साभिप्राय आहि.

२ स्वम्नार्थः-त्या योवनोन्मुख बालिकेच्या शारिरीक स्थित्यंतराचे "प्रति बिंब मानसिक व्यापारांतही न कळत कसें पडत चालले होतं तेच नलिनीच्या ६ पहिल्या बद्दाराच्या कळ्यांविषयी ! हे तिचे स्व सचेत करीत होते. ही कोतु

स्पद गोष्ट तिच्या प्रेमळ सासूच्या लक्षांत आल्यावाचून राहेली नाही

१६ रानफुल.

वेणी होतांच सासू दे जी पाठीस तया दिशी

ह

थाप, ती आजिच्या ळागे चेवनाहाने गोडशी ! 0? २४७. कैशोराताने ज्याने ना योवनांतांचे घेतली

विद्था्थित्वांतुनी विदवत्तेतही पदवी परी, १२८ कुशाय्र बुदाधे तो तीचा कमनीय पती घरा आओोच्या आग्रहें आळा कराया सम साजरा. १२९

पुष्पमाछा गुढीसाठी होती गुंफित ती निर्थे अदयानांत, युतरा पाटी गवाक्षांतुनि तो तिथे | १२० पाही! अळे| जपून कां! ही भनोभव पंनर

फसवा न वसंताची तला मोहक मांजरी | १३२ आणि घार सटे सारा; आजि नि.श्‍चयळे मने

तिच्याशी पहिळची त॑ ढज्जच्याकळ बोलणें, १३२ आअिशी चकवानोया, धीर अकवटनिया

गनीम घरसोडान येत जात टपनेया,-- 2३३

आठा |] आठा तिन्या परवा |! वतास| परे सन्मा “नीय आला तसा गळा राव निघताजवा १३७ जाणेंची ते परी घाडी मूळ प्रश्न निळा, अणी

पच्छे त्या अश्रुता “हो 8! अुनरं जुठळी मर्नी1 १३५ अुठे वरी, बघे खाळी, रंगे गाळ, सुओ गळे; समासम गमे कांहीं हृंदांत तिज बोचळ | १३६

&पपणणापणप “कणा ईकरशिणिणणा पटटा प णाय

१ अ्थोत तिला नकळत फुलधघनू मदनान तिच्यावर खोडलेला पहिला कुलबाण हृदयाला ओझरतां लागला ! पण तिला मनांत फुलासारखं कांही बोचले ।अतकेच वाटले. कारण तिचों सगळीं सुखदुःखे अपमान--अ पमेर्ये फुलांच्या जगताबाहैर अजून पडलींच नव्हती

कमला १७

ह

सासपासांने 'चोरावी गोटट ती पाढे

अशांत पहिल्यानेंची तेचे ष्ठान्नं जेववी सास, मिष्ट त्याहुनेही

चृटपट मघाचा ती ळागळा अनपरांतरी | १३्ट तिसऱ्या प्रहरीहा ती, करमे न ह्मणनिय! जाओ जाऑजओ वेढीलतांत ।वह्रावया, १३९, तोरच्छाये सराच्या ता. लाडक्या बकुळे तिळा ळव वांकवुनी शाखा प्रेमे आड।वर्ळ जरा] १७० & काय ते|? ती पुसे स्नेह कुरवाळत त्या अळा बठक, ' बकुळा सागे: लाजावे न तवां मळा | ” १७१ वाचिळें जें कधी त्यांची स्मांत होर्युनि अंतरी: : कोण जाणे! परी बाओ, वदती का तें जरी १०२ अहा सत्य | ! मनी भावी ती द्रवांने “न भी तरी

य्य

माझिया बकुडाचे ते कोण कोंड पर॑ करी | '”'' १४२३

सोह्याद, कोतुक आणी, तन्वी त्याचि सरांतला

चळ घे भरूनी आणी टाको त्या बकुळावरी ! १४४

लज्जा करी कससेची पाही काय न य: तरी

अरी चूळ, पुन्हां पाही, पन्दां टाकि, पन्हा भरी | १४५ तोचि सत्तरडे कांही ! कुंजाताने, पडटा पदा |

कोण तो, कमळे, येओ | चोर आळासचाच हा | १४५६

यय. टा ट>>> ------ --.-_. - -> --३-ल व ल:

- १ बकूल वृक्‍्प काभनीनी त्यावर चूळ टाकळो असतां फुलतात सा कविउकेत कुठेता वाचळेळा होता तो तिटा, बकुलानें आडविली गसरशीं, सहज आठवला. २

र्ट रानफुर्ठे. आठा: संभाळ, भाला'ची ! थांबरे क्षणची तरी: असावधावरी घाढा रीत ही न तुझी बरी ! धरिळाचे परी पवषो | वार्धक्ये आजे आंधळी वदतीच नभोवाणी “ धर्मयुद्ध न ह । तरी | 'चोरट्या काटेला गुंफी कापत! कर तो झर्णीः ळाजऱ्या लागती गाला ओठ लाजत त्यांहुनी ! साचीकृतानना, टज्जाचित्र हृद्य, अश) तओआं प्रियेच्या पहिल्याची तो चुंबनासे यवा [पिओ ! येच्या पाहिल्याची ह ठज्जाचंचळ चंबना | कोण प्राणी जगीं की जो विसरेल तुझ्या क्षणा |

(%

री, गार जो चटकाहि की, त्वरा थांबविती, सकती शिष्ट, संमाते जी मकी: 'चुंबना पहिल्या! दे ती सुखमादकता जशी प्रियानना|पंता मद्यांमाजिही न पुन्हां तशी | अर्गाच रुसुनी माहेरींचेची जन ज्या घरी

आणने साधे ही देता बोलही न अह्मयां परी

"<<

प<1 शरणा'चेठठीही टाकिता अतरा जना

॥% .-ज- ह

चोरून, तीवरी जाती पाय देआनि: चुंबन ! १ पड--क्षण; किंवा जो पळतो, चटकन निघून जातो तो २ अपट--न पळणारा.

१८६

"र्‍या --_ >-:३>-२२-_--- डाय कल -ा->___.-__-.--------------<च्ाा

कमरा. १९

आानिनीसहि त्या स्वर्भी दिसे मूर्ति तुही अणी--

मल्य 'चंदनपद्मांचे बाणारांत चढे झणी |! १५७ स्नेहशून्य संहारे जे आयुष्यांतिळ घोर रे

विवासनीं अशा जेव्हां जीव व्याकुळ हा द्ुरेः १५८ किंवा विणी कर्से जाळें कोळी द्वदीच मजा जिथे

०५ (९ "व्ह

काळ-खोळींत बंदीच्या त॑ तिथेहि, सख्या, तिथे १५९

प्रियेच्या पद्दिल्याची द्दे मग्ध प्रेमळ चुंबना |

तुझाच स्माते जावोनी भेटवी विरह्दी मना 1! १६० वाजे कांही | थंडी झाल चेबुनी पळता | अणी

कळी स्प्शसुखोत्कट्ये त्या भेदोन्मुख तत्क्षणी !! १६१

पुसे हळूचि साससी “पोटीं कां ुठती कळा! '

पोटी कां हृदर्यी | मुग्धे, अद्यापी न कळे तुळा! १६२

कळा ना शशिळेख, हया ज्योत्स्नेच्या फुलत्या कळा !

मधु-प्रतिपदा होवो मध॒ प्रतिपदा तुळा ! ! १६३

३ क...

१ भ्रियसंगमाच्या स्वमामुळे विरहाने मन पुह्यं व्याकुळ होअं लागतें. तों विरद्दताप शांत करण्यासाठीं चंदनाची अटी आणि कमलांची रेज यांचा आश्यय करावा लागतो. त्यामुळें त्या द्रव्यांचा खप वाढल्याने, मूल्यही चढू लागते !

२ सहारे;--निजेळ बाळवंटाचा ओसाड मेदार्ने अथोत्‌ आफिकेच्या सहाऱ्याप्रमार्णे मानासेक सहारे.

२ अली;-< भ्रमराचे तिला पडलेले स्पप्न ज्याने असे खर केठे तो युवक.

४ अथीतू योवन ज्योत्स्नेच्या,

५ मधु ( वसंत ) प्रातेपरा (पाडवा ) ती तुला प्रति पदा (पावरी ) मधु ( गोड, मनमोहक ) शेवो !

० रानफुले.

प्रातःकाळी अषा तैशी रंगे सून सुमंगढी | तिच्या वत्सळ सासूच्या. कोण अुत्सव अंतरी | १६४ वेळी कल्प प्रसनांची सन साजतः होतसे

कोठें ठेव अणी कोठ न ठेवू तिजळा असे | १६५ देदधमे नवाची तो, तें बाज बसणे दुरी,

शेवतां न जनांचे त॑ जाणें पाहान सत्वरी: १६६ ओझाळे युगपत्स्थित्यंतरे तन्मन, होतसे

अनोळखी जनीं जावे चकळे चकळे तसे. १६७ सासचा तो परी आडवासवी हर्ष झणी तिशी;

की जें हषेद सासशी शुभ तें असणारची ! १६८ प्रेमाशीवचनांचा तो वर्षे न्हाणवली वरी:

तिध्यांचि न परी होओ इषे थोर घरोघरी, १६९

सरम्य मखरामाजी रमणी मग ज॑ बसे: इ१ळोकांत कालिदासाच्या अपमाच तशी दिसे! १७० कळे क न ळच ७ ० पौर बालांगनांचे ता रम्य मडळ दाटले: ज्यासि त्यासि तिची सेवा करूचि लव, वाटले; १७१ काढी रंगावली कोणी, गुंफी हार कुणी, कुणी

मांडी फरेंमरं, कोणी हसवी तिज हांसुनी: १७२ वाढणी गृहिणी नेती, वाद्यं मंगळ वाजती, वांटिती अत्तर, देती कुंकुमा कुसुमा किती: १७३

ल. के ज यी

सध॒प रुचिर पात्रे नेवेद्यासम मांडुनी

६ घेच घांस तरी? ज्या त्या प्राथती कर जोडुनी: १७9

शनिशिय वाया

केसला.

मांगल्य देवताची ते शोभे त्या ढळनांत ती,

मादराचें तया येओ स्वरूप मखराप्रती ! १७५ परंतु तो युवा येतां व्हावे जातिळसें कधी !

जातांच तो परी व्हावं कधी येतिळसे ह्ृदी !! १७६

आणि काय करावं ह्यो त्यानंही ! वरचेवरी

'वस्र, पुस्तक, कांहीं ना राहे काह तया स्थढी | १७७

७ _ क

थाट त्या मखराचा, तें दाट मंडळ भोंव सलीळ ढलनांचे, ते भाव नूतन मोहिते, १७८ परंतु शकढी हीं ना सवे विस्मरवृ तया तिच्या आवडत्या वेळीफुळांच्या विरह्वासि याः १७९ तत्तोषा तत्सखी ना ते सिंचिता भरतां जें ति'ची न तितुकी सेवा ढतांची करणें पडे | १८०८ येतां संदर रंगांची मखरीं फुळपांखर॑ गमे बागांचे त्या धाडी बोलावू मजळा त्वर॑ | १८१ स्वच्हंद त्या रम्‌ देओ पात्रो भावित सुंदरा: ६: जेवी यथेष्ट, हवे माझ्या फुळाच्या फुळपाखरा ! १८२. आणि जा सांग जावोनी कीं सढ:ित अंतरी तुह्यांहूने, ठतांनो, हा वियोग कमळे करी| १८३ सुकतीळ लता स्पर्श सासूर्चे वच ह दुरी दिन दोन तुझ्ासाठी तुमच्या कमळे करी | ”,' १८४

आणणि न्ह्यातां'चे ती बाढा 'चवथ्या दिवशी सटे

च्च

नशी झुळुक अद्यानी कुठेंच्या दृरवे कुठें १८५

ती बेकोहल

बाल्यी बागेत तैशी काँ रमे हांसत खेळतां:

परी बकुळ तो येतां-अह्वारे मदना हता | १८६ गाठांवरी गुलाबांची ज़आची सहसा फले मनांतूनि कुणी मारी | तसें मंजुल ढागळे || १८७

आधींच ढाडका आणि यघ्छार्येतांचे ते दिर्ढे-

नव्हे द्दो, चोरट्याने त्या बळें चुबन घेतर्ळे (- १८८ दुहेरी प्रिय तो असा बकुळ प्रमदे तओ

चूळ, 'चेबन, त भेदोन्मखता, स्मरवी ह्ृदा! १८९ आणि पष्पवेतीचे त्या मनशंकित जाहळे

टाकितां चूळ येताती बाळे कां बकुळां फुढे || १९० -आणे ढंज्जितद्दी किंचितः की अ॒तूंत सवासेनी

जशा पष्पळता तेशा न कां पष्पवती जनीं ! १९१ मुहू्ती मग जे धरम्या शांति मंगळ योजिळी,

आणि माहेरिची आठी सवेहि प्रिय मंडळी: १९२

हट ४९०>_ __€१७ ली... (% व श्म्ह वळ

त्या दिशी पूर्णसोख्या ती | अके ठार्यिच कीं शके

माहेरी स्तासरी आणी अुदयानी निवसं सुखं! १९३

१ फुलघनू मदनाच्या फुलबाणांचा नेम या वेळेस पुष्कळच अचुक ठरला ] गालावर गुलाबांच्या नि जुओच्या रंगांच्या लहरी असळल्याः ते सुखद फुलबाण ह्यावेळी असे नेमके “ लागले. ' पण गोड “ लागले! (वाटले)

२ कन्यकांच्या चुळीने बकुल पुलतात असें समजून तिनें मागे बकुलावर पूळी टाकल्या. पण त्यासरशी तीच ' पुष्पवती ' ( अुतुमती ) झाली | तेव्हां तिल आपण तो कविसंकेत वाचतांना चुकून अुलटा अर्थ समजलो कीं काय ज्ञषणून दका आली!

२ अतुद्यांतीचा घर्मसंस्कार,

४ मागचे ९१ ते ९३ ₹लोक पहाबे.

कना.

अरुणासम दंपत्या तरुणा शुभ त्या दिनी दुकूळवसना साठकृता सत्वर आणुनी

"जा 2 क ह्म्फ

अेकासर्नांच होमा जे बेसवीति तया वषणी

७ _ वये

जोडपे ते खर्ळे जेसे चद्र आणिक रोहिणी ! दवकिषणार्ची हुताशी जे हृवी देववे की तिछा पुरोहित वदे, ठावा करा स्वपतिच्या करा; करा त अंगुळी कांही कर अंगुठिनां शिवे, आष्टांचे ना त्स लागे मिष्ट चंबन हँ नवे ! लज्जेने हढका आधीं, प्रेमधीट पर्ढे परी, मर्धे मर्धे करी देतां दाब किंचित अंगुळी$ वादना 'चतुरा कीं ती स्वनदंडचि तो शिवे हृत्पेटिकाद्रयी गीति ओकतान मधु रवे,

शक्राच्या 'चांदणीमाजी जसा 'वंद्र तसे तधी

भंतषोनासि अशनी घे दोप्ति ठेवुनि ती-मधी. चोकीं रंगावळीमाजी तो चौरंगहि चंदनी चौफुळे ज्या रुपेरी तो रुंद सुंदर मांडुनी, न्हवं घाळावया नारी नेति ते अुभयां तयां: ॥च्च्यांतुनी वरी दाटे जन मीज पहावया. नाना तेळें स॒गंधी त्या ढावण्या अपुल्या! करी छागळी ढळनांची त चढाओढ किती तरी, पुखस्पशे पयांचा तो धो धो वर्षच जाहळा, ॥च्च्यांतुनी वरी दोघां समांचा पडढा सडा.

१ हृदयाची संगीताची पेटी.

१९४

१९५

१९६

१९७

१९८

१९९

२००

२०१९

२०२

२०२

२०४

प्प्र

२४ रानकल.

शाक हर हष ह

कुणी त्याकरवीं तोया फेकवी ढव तांवरी,

टाक चळ कुणी तीते हळु आग्रह वा करी, २०५ फेको फुळे, करी कोणी रंग घालुनि केशरी

छपूनि पिचकाऱ्यांचा मारा मंगळ त्यांवरी, २०६ खालीं सज्जांतुनी येतां, जातां खाळनियां वरी,

२्ट २्ळे

य॒व्यांची युवतींची त कोण धांदल हांतरी ! २०७ हास्यी वामा स्वनांमाजी त्या युवस्वन जाहले

स्वरांत सनयांच्या कीं जसे मजळ 'चोघडे | २ल्ट

(अथक ७

त्या अर्चा, मंत्रची ते का, नवीन अभिषेचिती प्रेम सिद्दासनीं सम्राट काम तो आणि ती रतो | २०९ युव्यांची युवतीरची'ची अशी धांदळ ना परी

वृद॒धही बालसे होती हांसते वरचेवरी. २१० न्हातां अकासनी अस किती 'चोरियठीं तरी अंगे स्वर्यांच अगासी लागताति परस्परी; २१२

मअ्‌.मअ्‌ असे कांहीं मअ तें सुख ठागळें

धरीच वरविष तो तीतं--झोक जाआनिया बरं! २१२ पडद्यांत गुळाल!च्या, जळांच्या गळत्यामधी,

घववे न तिढा देती सांध साधने तो तधी. २१३ अशी परचिता होतां प्रियमृर्त अनुकर्मे:

ह्न्क ४

दुरोनी नचि,-ओंठांह्दीं प्यावी चंद्रकळा गमे | २१४

र अ डया नल. -२२--्

१ मागाल ११० ते १११ ह्या अनुष्ट्पांचा संदभ अर्थ अभिम्रत आहे- ह्या संस्कारांतील्ही अक हेतु हा प्रिय परिचयाचा : अनक्रम ? च असतो.

1 न

क कमत्मू- रश भ 1

आले आहेर तीं झालीं पुण्य ब्राम्हणभोजर्ने,

रचचिठी सुमशय्याहदी नव ती युवती जर्ने. फसवृनि तिठा नेती तिथे जे, सहसा तदा हांसल्या युवती तीच्या धडकी भरतां ह्ृदा | वधूविभूषणा लज्जा ने तिळा पळवून ते

माय आणी तिची सासू मायशी बसल्या जिर्थ:

तां तिर्थेच युवाही तो सहसाचि दिसे तिशी |

| येतां केक ना येती संकटे जगतीं अशीं |

हांसाने कोतुक, प्रेमे पोटाशी धरुनी तिळा सास्‌ वदे: वदे आआी कुरवाळुने त्याजढाः ढाजू नकाचि, बेसा या, अकत्रस्थितसे तुझां

डोळे भरूनि पाहू दया प्राणाचे अमुचे अम्हां !

पाहूने जोडपें दोधो अशा सद्गद कीं हृदी

च्य (र 01% आ क

कोण आभी अणी सास दोघांही न कळे तर्धो.

£ पितृदेव मुकुंद'चे असते जरि या दिनी कोण इषे अशी होतां सन सुंदर पाहुनी !

: आणि बाभी अजी माझी असती विमळो जरी मेहुण्याच्या किती ती या कोल॒का करिती तरी । ! २२९३

पाज

१ आञआसारखींच मायाळू.

२१५

२९२

-----4 नह टच्च

२ मुकुंदः-हें त्या युवकार्चे, कमलेच्या पर्ताचे नांव. त्याचे वडील

लेहानपणींच निवतंले. ती व्याकुळ आठवण त्याच्या भाओऔस झाली.

३ कमलेचीही विमल नांवाची बहीण तरुणपर्णांच निवतली. तिची

भाठवण कमलेच्या आओलाही ब्याकुल करती झाली,

२६ रनहल.

अ॒त्सवांत भसं त्याच्या नस ते॑ स्मरुनी हृदी

आनेदाररूतह्यी त्यांच्या दुःखाइरू गळले तधी ! २२४ तिर्थ मुकुल तो येऊ : कुमार नवर्यावनी

वयस्य जो मुर्कदाच्या प्राणसा रुचळा मनीं- २२५

पाठीमागूनियां देतां कळू न कमछेचिया

ळो'वनांसी धरा हस्ते झांकूनी ठाठेतां तयां २२६

: नांव ध्या, वहिनी ! नेत्रा मग सोडिन | ना अर्धी!

कलींत न अुधाराची प्रथा सत्य युगामधीं ! २२७

बरे, मकुंद घेतां तें मग घेशिळ तुहिना!)

तिचे मौन वंदे को तो सोधे संमत तन्मना, २२८

नांवे ढाजत घेतांची मुकुंद कमला अणी

त्यांच्या मातांहुनी होओ हाचि हषित तं मनी, २२९

बाहू बाहूंत गुंफोनी तेज:प्रेमगुणी वर्यो

समान सुद्ददांची ती जोडी जाअं झुठे जर्यी २३०

खोडसाळ पुन्हां ते तो वळुनी डंवचूं तिळा

वदे मुकळ कीं कैसा डाव साधुनि घेतला ! २३१

“८ ळान कीं तुमचे होतां मीह्दी घेअिन पाहुनि!

स्नेहघोर प्रतिज्ञा द्व कूजे तोहि तया क्षणी. २३२ राजीवळोचजांची ती नवयोवन कोमला

जोडी जिवळगांची ये विश्रमं मग त्या सरा, २२३

ओदासीन्यें तओं कांहीं मुकुंद मुकळाप्रती

वदे “ होझि कससे'ची मन्मतींः हुरहूर ती २३9

१ सधि-तह.

कमला. २

कशा'ची न कळे लागे | अुत्सवास्पर्दिद्दी मती

रमे न दिने ह्या आतां !'! ““खरोचे | रविद्दा किती|' २३२५ -हसे मुकुळ, ' छद्मी वा मर्ख | कां असल्या दिना रेंगाळतो; जसा गेही अनाहूतहि पाहुणा! ” २३६ मर्मी परी मकंदाच्या विनोद शरस्ता शिरे

वदे “अस्पाचे हा कां मी कामी ! तंचि अहा वरं! २३२७ ई पह्दा मकुळा, माते तुजहूने जगामधे

स्थान संपूर्ण विश्नासा वद कां वस्त कुठ | २९३८ पिता निवतेतां माझा अल्प मी असतां वर्ये

मोठें मळा ळहाना'ची जाहळी करिती स्वर्ये, २२९ असे आवडती अशी आओी हीः परि कीं पह!

मर्यादेनें न येती ज्यां सांगतां तिजही, अहा २४० कामिनीसीहि किंवा ज्या: अशा कोमळ भावना

सांगण्या सुद्ृदाहूनी स्थान अन्य न योवना. २9१ पुण्य वा पाप वा सांगे मनी जे तुज ते झणी! तुझ्यापासुनि 'चोरावे, पाप अन्य न याहुनी, २०9२ आबाल्य मूकुला, तूं मी भेकजीव परस्पर

अभिन्नह्वदय स्नेह, भिन्न देह असू तरी. २४३ तुवा मळा न, कीं तृतें सोडिर्ळे क्षणद्दी न मी;

छाया जशी तसे होतो आक्यी संतत संगर्मी, २४४ सुभाषिते प्रमेये बा शाक्षांची स्मरतीं कोती

विशिष्ट प्रियशीं की तीं वाचिठीं तव संगती, २४५

२८ रानफुल.

संगती झुंजळो म्ठेच्छांसद्द राष्ट्रणीं सदा

भोगिल्या संगती साऱ्या संपदा अणि आपदा. २9४६ 'निजळो अठळ संगे, वेष संगत सारखे

ओळखूं न जना आढा कोण कोण अहे निर्के, २४७ माझ्याविना कधी ज्यानें सव ना झुपभोगलें

आजि त्या तुज सोडूनी भोग कां सुख भेकळे |- २9८ संगाचे कामिनीच्या मी ! सुद्ृदद्रोद्द असा तिच्या

रूप ठंपटतेचे दे मंगळा अतृशांतिच्या ! २४९ ह्मणुनी असत्ती त॑ जो अविवाहितची करी ळाडक्या कमलेसोही स्पशे मी नचि तों तरी! किंवा त्वद्वाक पथा होवो | कथो जें कथिले तिने ! परण्या अलौकिकी प्रेमी तुच्छ लौकिक बंधनं! २५१ आमची त्यांवरी तेशी प्रीतिसंमति अंतरी 'प्रेमठे-कमलेच्याही नि्विशेष अह्यांवरी २५२९ वृत्ति कोमळ जी पांचा पार्था व्याकुळवी तधी

हृदा ब्याकुळवी ह्याह्दी ! ”/ ': अहारे सखया कधी, । २५३ वदे मुकळ मध्योंचे साश्र गद्गद “ पावना

प्रेमाच्या या तुझ्या फेडू हाके न तरि कां अणा !: २५४ बंधु ना न| स्वसा ज्याते ना माता पितरंद्दे तां

> ह्म्ळी

मृत बाळवयींची ती आजि आठवती निकी २५५

१ प॒था->कुता

२ ज्या सुखापासून आपले आत्मीय जन वांचित आहेत तं सुख आपण अकट्यानेंच कसं अपभाोगावे हा जो प्रेमळ संकोच पांच पांडवांना द्रपदकन्या कोणी बरावी या प्रश्नी ब्यावुळविता झाला तो

कमला.

त्या मळा सवदी ती तीं प्रेमे दिञ्य पुन्हा परी लाभली ज्या तुझ्या ळोनो सोख्य, साोल्य तरी माते! तर्स मगऴ तेंच को मंगलप्रद मातहा |] सखपा बघ आणण!

१ _ 6१% ७

अविवाहित मीही ज| तं त्रतत्याचे तोवरी होशी मदथ: माझा ता ठाडका कमठा परा फुळांहूने चमेळीच्या हृद्य हास्य जिचे सदा: सन्यत्त त असा होतां रतेच्या पहिल्या पदा आगींत फूड ते जाओ, हद्वाय ! होरपळूनि का | फुळापि फुळल्याहूनी पाहतां जळतां सुखा मातावें जे अस्तेंची कां असे नि्धेंग राक्‍षसी

कुंदा मन हे मार्झे । हाय र, अणखी तिशी- अलीकेक अपे अस्मत्सख्य पाहुन हाय जा समान लेखनी आह्यां आआची मजला दुभी- मकुंदा जननीर्श त्या तुझ्पा, ही तुमची अशी वेळ निष्फळ वंशाची बघवेळ तरी कशा |

ल ऱ्य

८ तुळा क्वचितची ठावे मातांची हृदये ।केती अतुस्नात स्नुषेमाजी घेता पुत्र सुसंगती आल्हादा पावती कोण्या अप्रथक्करणीयशा: वशीकृतजगत कां ती वंशसातत्यठालताः

(>.

भावी अैहिक सौख्याच्या आशा वा शुभभातची;

शण

इयेयाची वा परत्रा ती नवी निरिचितता दुजा;

२६२

२६२

२६9

२६५

२६६

२९

दै

रानफुले, यौवनाच्या अशांतीच्या शांतिची स्माति कीं तर्भी आपुढाल्या सामिष्टा वा कळतां न विमोहवीः २६७ किंवा केवळ पाहूनी तनयालि सुमेगळी अहेतु द्दषे जो रोमांचितवी तन॒ तत्पढी: २६८ वृत्ति सवाचे किंवा याः परि कीं जननी जनां अुत्कंठा सुतभुक्ता तो सून सुंदर पाहण्या ! २६९ त्यांतद्दी की पिता ज्याचा बाल्यत्वींच निवतेला कुढा अकुढताची जो आधाराय राहिला २७० रजा'चा गज जो केढा असा नंदन ठाडका यण्यशय्ये स्नुषेसगी सेवितां प्रथमा सखा! २७१

अत्युल्ह्यासी तया ते रे गमते जननी हृदा

आजन्मभक्त कष्टांची, ठोभांची, कृतकृत्यता | २७२ € त्यांतही आपुल्याची वा आर्ञाच्या तुझिया पहा

सुखाचा कमलेच्याही, प्रश्न केवळ काय द्दा ! २७३

न सख्या अनिरुद्धाचा अक केवळ, की परी

अशेष जनसौोख्याचा पाळणा रतिच्या घर| | २७१

अशेष जनपोख्या दे धर्मे तोचि वदे श्रुती;

धभदा, शमंदा, देवी रति-ना सखदाचि ती |! २७५

राष्ट्र-सेवेप्रती झाळां व्रतबदध तया अह्मा

रामदासीय दासांही तरी धम सुपज्य हाः २७६

ओजस्विवीर्य-गांधव-विधिने अथवा अशा

यता वंदी विवाहाची वाढवी निजराट यशा |” २७७ £ मुकुळा मग तूं कांना विवाह करिसी तरी!”

'“। तुझ्यासम न कां माते आत्मप्रत्यय अंतरा] २७८

कभला.

-यद्यपी राष्ट्रधमाचा बीजमंत्र विवाह रे, गंगाची आटतां गंगास्नान-पुण्य कसे र्ड | परंत परतेची जें आपदा प्रिय भू छळी 'धर्माथेची सख्या द्दोती आपदधमे तदा बळी. अर्धभक्‍तचि त॑ अर्धागीच्या बाहुलतेंतुनी होयरे सखया जाणें हाय ह्या विषमीं रणी, भीति धीटाहे ते दयाया प्रीतिचा असल्या हृवी: चचळती अचळांचीही शिखरं पडतां पवी. पुण्यह्ी इढाघ्यही होती ते वैवाहिक बंधरे आत्मदुर्बेळ जे माझ्यासम, घातुक त्यां त्वर, रोग्यां पौष्टिक तैसें त्यां रतिमंगळ वज्येसं: प्रापैची न तयाचा की त्याग दुष्करसा नसे. चुकोत अल्प धर्मा ना महृदधमे करावया झणांने विहिताची की अविवाहितता!चे यां

£ परतु जो मनस्वी हे दोन्ही धमे शके करू:

क हर.

कामिनींच्या कटाक्षांहीं, जातां येमि न जो धरूं धमवीथत्व तीसंगें ज्याचे लप्त न जो परी

तिळाचि अपुल्या संगी धमेवी्येवती करी:

धन्य धन्यचि तो धीमान धमेवीर चितोरचा राजीवाक्ष अयोदध्येचा, तान्हा भारतभू,मेचा !! तू मुकुंद ! तसं व्हावे, होअ्‌ं त्‌ क्षमची तर्से,

विठ्वास हा मनीं माझ्या, आकांक्षा मजही असे !

१ तानाजी वीर.

२७९, २८० २८१ ट्र

र्ट्र

२८४

२८५

रट्द्‌

बटू

यर्ट्ट

२८९

२९

३२ रानऊुठे.

(४

च क्क ४५ शि. य. बा आमची देशभक्ती ता निनदीकसरोपमा?

च्छ हक

तझी जयांत जन्मा घे गंगा संतत त्या समा | २९ ०-

धमोथ अक'ची त्याग्‌ आह्मो प्राण: तुम्ही परी

कान्ता, स॒तां, स्वतां: आत्मत्याग ह्या त्रिगगे तरी! २९१

ध्येय मी राष्ट्रभक्तार्चे क्वचित: जोवन हो तुर्श

पितृत्वाच, पतित्वाचे, ध्येय राष्ट्य ममक्तिचे ! १९२' “व्यक्तिसर्याचे त॑ माझ काय ते पुसशी तरी:

मत्सखा मत्सखो तू ती संगमाने परस्परी २९३ दविधा प्रांते अशी माझी मिश्‍्या काररसायनी धृतेक-तनु को यावी चाबता कुरवाळनी ! २-४

शद्ध-सेचित-तेजस्विधृतवोय कुमार तू

यॉग्य दीक्षित कामाचा सांग हा करण्या कृत! २९५

घरमीज्ञा, जा ! मदाज्ञा, जा ! माझिची कमला हदी

ठेव जा ठेवशी आ”िंगनाच्या कुठुपामधी |!” २९६ “मुकुंदा ! मुकुळा !' अशा हांका मंजळ तो तिथें

नाचनाचतची येती बाळा संदर आणि ते; २२७

आओनें जी मुकंदाच्या प्रेमाने प्रतिपाळिटी

प्रमळा कमठेचीची सुभगा भगिनी जळी, २९ट

८ मुक्‌दा ! मकुळा | ! बोळे ती, “आठा छटनीन रे

अकली सोडुनी माते | आतां जाळ कुठे बर॑! २९९

कुठे ? कुठें १ ? तयां अक्या कमले वदनावरी

मंज मारित ती ताळ प्रश्‍नांचा अपल्या धरी. २००

१ अविवादित देशभक्तांना संताते रूपाने देशभक्तांचो संतत परंपरा निर्मिण्याचें पुण्य लामत नादी, वाद्दती नदी अपन्न न होणाऱ्या सरोवरासारख तस जीवन होत.

> त्यांच्या अपत्य र्पानें,

कमला.

अकुंद “ कमळांचा को, ? वंदे, “ गंधाचे गोडसा:

परी आज कळे त्यांचा स्पशे त्याहुनिद्दी तसा] ” ३०२१ “€ खरं, खरें ! ? दसे व्यंगे चतुरा “ कळर्ळे तुळा न्ह्वातांना ते १? अणीं राती ते कळेळ पळोपळा | ३०२ गोड गोड अस! ज्याचा स्पशैे ळागतसे तुळा

त्या तुझ्या * कमलेंची ! कां असे धाडियळें मळा: ३०३

ताजीं ताजी फुळे वेचू. पुसे मी आणि जे तेते: नड 72.0 हन क

कशासी कमळे गे ती? त॑ किनी मज ती वदे; ३०४

द्र

८ सांज जाणे न कां देवदशंना मज सत्वरी डयीराममंद्रा | ! : ना इनी काममंदिररिः सदरी ३०५

चब ७. ह

कमळे, कामदेवाच्या दर्शनाति | ' हसनि मी

वदे ता, मकुळा, भारी रसे ती--मांने तोषुनी | ” २०६ “८ उ्यौरामपूजनी आम्ही पाहिली तुज ना कधीं अशी तत्पर तूं पुर्ष्ये वेंचे आजि तरीच तीं | ३०७

रुसससी १ प्रेमळे, आतां तच ना वदळीस कां

कामपूजन हें आजी १ वेच, वेंच, निकां निकी ' ३०८ हसे मकुळ: “ कीं भाते पूर्ण पुष्पधनू तरी

कमठेसचि ना बिंघं शकचि तुजही परी! 1!” ३०९

ख्य जा ० श्र खू. हुम (2. __6%

तों क्रोध कोण ये | जाती तीं सुर्मे पिरडांनेची:

]देसूं अष्ण शिव शीत ज्वाळाची सुटळी तशी: २३१० बांक ते ळव ते लाखो |! अह्दा कोण शके धरू जातां वेळीलतांतूनी अडते फुडपांखरूं | २१९९

3!

३्‌रे

३४

रानफुले.

: प्रेमळे ! प्रेमठे ! ! हांका मुकुंद मुकुळे किती

मारिल्या, विमत्या केल्या, अंके कोण तयांप्रती | ३१२ जाती तिठा धरूं दोघे, परंतु चपळा झणी

निसर्टोच पुढें: त्यांसी प्रेमे कर्षित मागनी. ३१३ “ घे तरी चकळां, याचे क्षमा, थांब |! असं तिळा वदतांच पदी आंचा गुंततांहि न, गुंतला: २१४ आणि ती घारेट। त्यांन | परी पाहुने गाठ ते

अुन्हांत मुकुडा'चे सस्वेद ता बहू हांसत: ३१५ * उयामे, मुकुंद, यांहीं ये घाम या मुकुळा तुझ्या:

बोलसी वीर हा गाढ। रणिचा अदगीरच्या | ३१६ मीच कां, प्रेमळे ? बोळे मकुंद “ रणदक्‍षते

स्वयें वीरवर इयीमान भाअ्‌ त्या अवढाकतेः २३१७ जं घसे त्यांचिया शब्दांसहची शरसा झणीं

पाडी म्डेच्छांचेया सेनानीचेची धड हा रणीं 1? ३१९८ ८ असेल पाडिळे? ठीलावती ती हसली, “ घडा:

छार्टिळे आधिंची का तें असेळ कुणि तच्छिरा! / ३१९ “' शीषेहीनहि होअ दे: पाडिळे धड मी तरी?

भरेळ तुज ता पाहूं धडही धडका परी! / ३२० इसे मुकुळ असें; ता त्या सावेश विठासिनी

वदे “दे बघु ती माते तठढवार तुझी झणी! ३२२

दुगा तशी रर्ण घेते मंडळें बघ! दे मळा

तेजस्वी तो अणी घोडा इयोमते दिधळा तुला | ” ३२२ “ तोचि घे तोचि हो घोडा प्रेमळ !-तुज घेअनी

पुढे, जोडिस भु जे वरातीस मिळे कुणी! ३२३

कमला. २५

सतळवार अणी माझी! ते दुर्गसमची जरी

हस्त आठ तुळा होते पेलती तुज ती तरी! ”/' ३२४

“४ पुर हो ते पुर॑' ओढी करा ती मकुळाचिया

'बाह्वी सारूनिया त्याची, गंफुनी स्वकरी तया, ३२५

वदे हांसत “ ये तूंची, मुकुंदा, वद तत्वता

कीं या जोड करांतूनी कोणाचा कर कोणता १” ३२६

आणि केशोर-कोळें जें गोळ, गोंडस, गुंफले,

निष्कंक करांचे ती अुचठाने धरी जळे: ३२७

त्यांत रूप कळे केस कोणाचा कर कोणता

कैशोर-कुडमढा माजी स्त्रीपुकेसर झांकतां | ३२८ : कोणता कर कोणाचा! मकुंद हसळा, “अहा |

प्ररून'ची ह्या नुरे वेडे या पाणीग्रह्वणं पहा ”/' २३२९

डाक सारस मेना तो. मोर बुलबुल बोलले

£ ठीक ठीक | स्वयंपाणिग्रह्ी द्वित्व क्षे अरे! । ३३०

: अर्धांग हाहि ही भर्धांगिनी, यांसि अनंगतो

पूर्णकांग करो ! ” आले वारे मंजूळ गात तो| ३३१

'संकल्प झारिनें कारंज्याच्या सोडिति अप्सरा;

पिढांचा अिद्रचापाच्या थवबाही बहु नाचला: ३३२ मंगढाष्टक गीते ता गाति कोकिळ: ढाळिती ताज्या गुढाबपाण्यासी गुळाबळतिका कितीः २२३३ भत्तरांच्या कुप्या आणी आपुल्या अुघडूनेया माठती निशिगंधांच्या कळिका सरसावल्या: ३३४

१ पाणिग्रहू' हात धरणे !; इळेषार्थी ' वरणे

अलदनपपॅॅससस

रानफुल,

फॅकिती अक्षता वेळी फुलांच्या: तरू डोलले;

अर्धांगिनी, अहा अर्धांगिनी | बुळ बुळ बोलळे |! ३३५ सा्टेची सगळी अशी विनोद हेसतां तिशी

प्रत्युत्तर तिनें दयावी कवणा कवणा कशी ! ३३.६ आणि त्यांत कळेही ना साष्ट बाह्याचे ह वदे अंत!सृष्टयत्सवासी को किंवा केवळ साद दे!!! ३३७

(०

तों वरी मखरांचीया कोवळ्या कदलींतुनी

ळवनि कमळा पाहे जसा 'चंद्र नभांतुनी ३३८ ८ आल्य, आल्य ! अद्दा सोडा | बोलवी कमला | ! भळे विनोदसमरा सोडू मानानें तिज फावठे | ३३९ घाठिती तिज मध्ये; ते तिघेही मग चाळले

तिने कटींसि दोघांच्या गंफितां कर कोवळे. ३७०:

२ जॅ. के रात्र होतां, फराळाशी जोडपी नव बैसतां, तांबूळ लोडतां ओठों गोड ओोठहि ठागतां; ३9७१९

असा दिनभरी भार्वे देव जो नव अपिठा

मनोभव मनी साक्षात प्रभ प्रकट जाद्दळा ! ३४२ ती स्व-स्व-प्रथमतूच्या शांतीची स्मृतिही अणी कामव्याकुळ ते साऱ्या करी कामुककामिनी |! ३७४३ पूजका प्रमुखाची जी मदनोत्सव मंदिरी

त्या व्रता'ची--त्रतस्था ती कोमळा कमढा परी? ३४४ --गूढ अदमत कांहीसे घडणार अतां खरें: अतक्येसौख्यभीतीचीं हृदयंगम वादळे: ३४५.

कॅमल.

ळञ्जा अकृतिमा देही दे स्वेदोद॒गमही जरी:

सत्वशीळबतीच्या त्या तरी सात्विक अंतरा ३४६ जडसं, विषयी अस, तमोपहतसे नसे

किमपीहि | शिवावें द्दो तिळा अशिव ते क्स | ३७४७ तिच्या आवडत्या त्या त्या ळतांची विणळी फुळं

प्रेमठेने जी तीच्या अलळकी अपुब्या करें: ३४८ याच माणिक मोत्यांचे अळेकारहि ट;किती

तन्मुषावह्नी ओवाळुनी स्वकिरणे जधी: ३४९

नमस्कृता वेदे आणी शवश्र चर्बाने तीं जव * अष्टपत्रवती वत्से, जा | सौभाग्यवती मव | |! ३५० झणा तो तव तताचत्ता सास'चा प्रिय : जा अतां '

नवीन जगतं दिव्याथोची जागवि अकतां | ३५१ शुभाशीवेचनांचा तो वषे न्ह्याणवळी वरी;

त्या देवमंदिरीभृता पूजा ती मखरांतली, ३प्रे ती होमदीप्ति, ते धूम स्वच्छ, आहुति गंघ ते, श्रृतिमंगळ ते दिव्य श्रृतिमंत्र निनादते, ३५३

अभ्यंग स्नान तें, अंगस्पश, तीं ठळनास्मितें,

पण्य ब्राह्मणपैक्ती त्या, दक्षिणादिक दान ते, ३५9 आहेर ते, विडे ते, ते अब्षाणे, फुळसेज ती,

आल्हाद अिष्टमित्रांचा, अलंकारवित्या सती: ३५५ सोइळ्यांही विधीह ह्या तया न्हाणवळी वरी

पृथक प्रथक मनीं झाळे जे संस्कार पळोपळींः ३५६ होतांचि स्पशै त्या ' जा "चा प्रेम पावन-सवे या धीरोदात्तेक संस्कारी जाती अकवटूनेया [- २५७

श्७

श्ट

रानफुले.

कां देवांद्दी द्रिजांहीही महत्काये करू कुणी निवाचिता मळा केळी | नियुक्‍्ता मजसी अणी |! ३५८ अष्ट रजे पितरांचे, जे ह्ृष्टवो अखिळा मही,

जयाच्या विजयासाठी व्हाव लुब्ध विरक्तद्दी, ३५५९ लोककल्याण साधं ते-सुख केवळ ना-परी अभ्निसाक्ष सख्यासंगें कायसें प्रत मी धरी | २३६०

गोत्रषी च समपैनी नव प्रतिनिधित्व तें निघाळांचे अह्वा द्दी मी जाअं “जा? वदती तिथे । ३६१ सोल्हास ती अणी जाअं निघाढीहरि तिथे-परी

कासया कमळे १-हारे मदना |! गति खटळी। ३६२९ ळोटिळी ती सख्यांनीं ता. बळेंचि पतिमादेरी पुर्ढे मन, पदें घेतां मागती बरचेवरी ! ३६३

(आ

ळाविळीही कडी व्यांनींः द्वारा व्यथचि मारिशी मुग्धे धके! न तू अके पदांचे, परि जा कशी ३६४ अक तूं स्वमनार्चेचो कमळे कमनीय, जा--

प्राणवल्लभ बोळावी, जा, युवा जिकडे तुझा !! ३६५ पुण्य मंचक रशाय्य! हीः बेस बेस शुभे न भीः 'चुंबितां कां मर्धेची तूं राहृसी सटनी अभी ! ३६६

बेस सेजेति ये तूं ये: स्वयं जनककन्यका

स्पशेळी जीस ती झाळी रतिसेज न धन्य कां! ३६७ देहधमे कसासाची ! : पावने प्रकटे अजी

स्वगेंगा जीवना'ची हो, हे गंगोत्रि, तुझ्यांत जी| ३६८

कमठा. २९

ओपो हिरण्यगभ त्या स्ययंभ भगवान स्वर्ये नारांत ज्या; झरा त्यांचा नारे अक तुझ्यांत ये! ३६९ तीथची अगमा घेओ तोथेता सभनांत; ते

तुझ्पांत: तूं अतुस्नाते तेथतेसह्ि तीथे ते ! २७० तरि घाळ फुडांची ती माळ स्या अणि नंतरी फुळांहंने मञ्‌ माळा करांची निजसुंदरी | ३७१९

फुल हाने मअ आणि साखरेहुनिह्ी मिठी

कठि कोमळ त्या घाळी प्रेमाची प्रमदे मिठी | ३७२ गोड, गोड, मिठी ! वेडे, पुढें त्याहुनिही अहा पअनी

आढेंगनामूती गाडी । पिअनी तर ते पहा ! २७२ अंगीं अगीं समाठलिंगो ! विठेंब पळ ना कर॑! कीं असामान्य गे देवी पळ हा ! असल्या पळी ३७४

सांगावे तें कुशी कीं गे नसतीठांचे ती. अभी

मंडळे नागकन्यांचीं पाताळी अणखी नर्भी ५५१७५ अप्सरांची धरूनायां करी मंगळ आरत्या: ठावुनि सनया आठा दवदूत ततीहृ त्या: २७६

प्रतीक्षत पढा ह्याची धन्य | याचे पला क्वचित वर्णिताळ कवी भावी “ शुंभशंसे ' प्रसन्न दिक! | ३२७७

धळ - --

१ * अप अव ससर्जादी तासुव्रीजमवासजत ' त्या स्रीचे मूलर्बीज घारण करणाऱ्या अपांना नारा हटलं आह. ' आपो नारा जाते प्रोक्‍ता' मनुस्मृती तील ह्या वचनांचा हा उललेख आहे.

२ अनेक जलाशय त्यांचे कांठी कोणी प्रख्यात पुरुप राहिला ह्मणून च तीर्थ ह्मणून पूर्वे प्रख्याति पावते जाहले.

३-४ बभूव सर्वे शुभसासे तः्क्षणं ! ' । प्रसन्न दिक्पांसु विविक्तवाता ' प्रभाते कालिदासाच्या काव्यांताल “लोकांचा हा अलेख आहि. महापुरुषांच्या जन्माच्या स्वागताथ अश्या घटना घडतात असे पौराणिक संकेत आहेत.

'रानफुले.

की, कल्याणि, पळीं या जीं ओवनी हृदयें हृदी प्रेरे अनंग पेराया अमर्ते अमता मधी

-र्‍सांगावे कुणि |-टत्या दिव्या पेरणीतचि संभवा

घेणें असेळ अओखादा घनऱ्यामळ राम! वा काढेंचि ना गर्णेह्यी जो ठरे आद्यकवी महा-< कवींत वस॒धेमाजी, आजी त्या सम अन्य हा वाल्मीकि वाः कुणी गीता द्रष्टा वा नवसारथी: वाडमी बहृस्पाते शिल्पीमय: भौष्म महारथीः किंवा मदाठसा, मुक्ता, मीरा वा विदुळा कुणी लावण्याची ठता किवा अमा देवविमोहिनी :

वा कुणी विरववेधांचा मनु भास्कर नूतनः आड्ययोच्या अजिंठ्या'चा निमीता, नट, नतन, नाट्यकार कुणी किंवा ळोकीं अदभतसां नवाः आसत्नमत्य राष्ट्रंची राष्ट्रें ज्या प्रतिभेत वा नवजीवन पीती तो चंद्रगुप्त, अमात्य तो, विक्रमादित्य वा ज्याचा म्ळेच्छा विक्रम मर्दितो, हिंदु छत्रपाते श्रीमान शिव, वीरवराय्रणी गुरूगेषिद वा बंदा धर्मवीर नबा कुणी-- मेंगळा'ची परा सीमा | पेरणीताचि संभवा

घेणें असेळ या दिव्या देवभामे तुझ्यांत वा जन्मजन्मांतरीची यत्तपः सिडद्धे फठोन्मुखा राहिळी या क्षणाचीची वाट पाहूत अ॒व्मका आत्मा अंतिम जन्मास्ती मुक्‍त भोगुने व्हावया बुद्ध, जीजप, वा जीवन्मुक्त देहुंतेळा तया ! |

१ भास्कराचार्य. २ चाणक्य.

२9८ २७९ ३८० ३८१९ ३८रे र्ट३ २८४ २८५ ३८६ २८०७ रट्ट

२८९,

३ देहूचे तुकाराम.

कमला. ४१

प्रेयाचा स्वगे गे स्वग श्रेया'चाहि ठुटं तरी

सख्या समुपभोगीं त्‌ घट्ट ह्या हृदयी घरी ! ३९०८ न अंग मभगे चोरी : निर्विकल्प समाधिते

बोजसाधन ह कामासन | तूं रत हो तिर्थ |! ३९१ आणि पंचशरा ये ये: पंचही शर या पळी

मार रे सकमारीं या मन्मथा मिथुनावरी ! ३९२ झटझीळ असें साध शुभची सुमकार्मुका

काम, कामा, तरी तझा करी शंकर राग कां! ३९३ घेच संमोहनास्राही घेच खर्चाने या पठी!

मुकुंद कमळा, घे घे, समाधिस्थ पेरस्परी |! ३९9 विमानांत अद्दा आढिंगनाच्या रतिमच्छितां

अुंच भुंच अनंगा ने सुखाच्या गगनांत त्या !! ३९५ मंज़ मंजुळ गीतांच्या नव निझरती सरी!

चंद्रिका-चद्रकांतांचे रस स्नेहरसांतरी !!| ३९६ ह्ांसल्या ठातिका आशीवाद मंगळ तेधवां; शुभे हो शिव द्दे तूर्त नवें वर्ष, अंतू नवा | ३९७ ०4 ].-' ग

बट ा"णाााााा-द:.३.२_२३-------- -->

१ परस्परोः--ध्यान समाधीत स्वतःचं मन स्वतःतच समाधिस्थ होते. पण त्या कामसमाधींत मने अन्यान्या रममाण होअन “' परस्परी ” समाघेस्थ झालीं; तन्मयता सायुज्यता पावली.

२ नवे वर्ष'-_मार्गे अनृष्टप ११२ ते ११५ मध्यें दिलेला आशीर्वाद असा व्या राब्दांच्या दोही अथी आज खरा ठरला | तिथे नवे वष भतू नवा? ह्याचा कालवाचक अब्द आणि अतु ह्या अर्थ मुख्याथ होताः अिथ त्यांचा *ठेषार्थ अभिप्रेत आहे. नव्या * अंतू ' च्या मंगल्शांतीप्रीत्यथे होणारा हा चंद्रिका चेद्रकांतांच्या स्नेहरसांचा आंतर ' वर्षे “-वर्षाव-शिवास्पद होवो !

रानफुळे-

प्रेयाचा स्वर्ग सोडोनी, साच्या गगनांतुनी कमेभासे पनः येशी हृचि की संचवे झणी ३२८

भीत भोत दुरोनिया वारे वाहत जात ते अऱ्वांच्या थयथयाटाची घ्वनिती पडसाद. ते! ३९९ अश्‍व ! सुस्पष्ट ह्या टापा ! कुणाचे १ सहसा कसं !

ताच शय्यागृहृद्रारी थापही हळु येतसे !-- ४०० “मुकुंदा!” थाप आढी ना दार तों अघडूनिया मुकुंद पडला प्रेमे गळ्यांत मुकुळा चिया ! ७०९

“६ स्मृति प्रिय तझी आतां होती होतचिः.ये अहा !_

“६ प्रिय १ न[! परि ये कथ अप्रियची द्ृतभाग्य हा! ४०८

मुकुंदा वाच तूंची ही राजाज्ञा! मज दशेनी

निघणेच रणा! ” “आणी मलाह्वि, तीर, या क्षणीं| ४०३

रणी ना पडळे शिदे? मराठा तरी कोणता

दृत्ताजींच्या न सडासी जातां राहिळ मागता |. ४०४ मुकुदा त्यांतह्दी शत्रू म्छेच्छ येथीळची कुणी

दुर्वाता अकनी अशी बंडाझी करण्या झणी ४०५ रानांत होत आहेती जमा याचि, तयां प्रती दंडायासी त्वर॑ आज्ञा श्रीभाअ्‌ मज सोडिती. ४०६ हझ्मणूनि या मृहूतींची छापा वाठुने तोडितो असावधचि या रानी जॉ ना संहृत शत्र. तो, ४०७

अद्य्त अइवसंघांचे आकळाने लगाम रे वाट पाह्वांते आज्ञेची शिलेदार घुसत पुढे ! ७०८

कमळा.

रुसशीळ तसा जातां: झणुनि तुज भेटूनि

आलो जाझ?” “' अणी मार्त काय मा्गति ठेवुनी] ४०९ नाही, नाही, कधी नाही|! मराठा नचि काय मी | परी मकळ ना बोले संकोच हृदया श्रमी. ४१० अधोवदनची अंतीं प्रेमगदगद तो प॒से

“जागे, मुकुंद, कीं माझी कमळा निजळी असे? ” ४११ ““ळागळा लढव की डोळा आतांची,” “तरी केंवि ते त्याग आतांचि ती व्हावें शिळानिष्ठ्र या हृदें! ९९२ सुखस्वेदज बिंदूंची बिंदी डोळत राहिली:

प्रमसेजे न जा आढी नीज ही पहिठी परी! ४९३ तोंच सोडुनि जावें त्वां मुकुंदा कमळे कसं

फेकाबे ते कर्स आर्गामधाचे कमला असें! '-'..' ९९४ “: आगीतही असें केकू कमला न अयुक्त कीं

जरी प्र्वळळी ती कों देवकाय-महामखी ! 9१५ मकुळा सखया तूंची बदळासि सरावरी:

घर्मी्थची कधी होती आपदधम असे बळी| ९२१६ शत्रु शत्रु दिशा दाही फिरगाण तुराण तो

थेट श्रावणकोराच्या रेपयत अहिंदु तो ! 9१७ तो तो सवे मिळूनीयां विच्छेदूं अुठळा अहा

शिवछत्रचि हिंदूचा त्राणप्राण अनन्य ह्वा !! 9१८

अहिंदु अुठळा सारा |-हिंदु जो तितुका अणी काय पार्ह्याचि ते शय्यागेह्वांच्या खिडक्यांतुनी |! ४१९

रानफुल.

अठो हिंदुः अझुठो वा नाः मराठा तितुका तरी

आबालबालिका आतां मरो मारित संगरीं ! ९२० समथो'ची अक्मा दोक्षा घेतळी नचि कां ? झर्णी द्वातावरी शिरा तंद्दी घेअनी घुसती रणा | ४२२१

सरदारांचे तूं वीरा श्रीमंत प्रभु भाझुचा:

तरी मीहि नसे कांरे देहची दुसरा तुझा १? ”'. 90२२ तोंचि शीळ हळू आढी |! आढी स्फात हृदो, मुखी

चीरश्री'ची प्रभा आली वीरबाहु फुरोने को. ४9२२३

*“: अहा | ? मुकुळ तों बोळे पाय टाकितची पुर्ढे!

“ सव सिद्ध असे सांगू अक शीळ सख्या सुटे! ४२४

विळंब पळ ना आतां शक्‍य | हं चळ तू !-परी

मातेसी वा बध येना पळही कमला पुरी | ”'. ४२५

आणि सदगद ते दोघे देवद्वारिं तसे झणी दवारी शाय्यागृह्माच्या त्या सकप कर जोडुनी: ४२६ वदे मुकुळ “' देवा तूं आमुच्या कमळे अणी: ? “£ झामुच्या प्रेमळे देवा ? मकुंद वदला झणी: ४२७ “८ आमुच्या प्रेमळे आणी कमलेप्रति बोळती दोघेह्दी ते; * प्रभो रक्‍षा | प्राथना झितुकीच ती [|!1*४२८

राजीवठो'चनांची ती यौवनोदय भास्करा जोडी जिवळगांची त्या साश्रद्दी करुनी त्वरा रनर निजल्या न जिन्यांसीद्दि कळतां अुतरे जिने, भुल्लेधिती ग्रह्वा-ज्यारे फिरुनी कधि पाहणें | 9२३०

कमला. ४५

अुच्छखळाश्वसंघांचे गाम सुटळे ढिळे,

रान आठे, अद्दा झाठे ! स्वार ते सरसावळे! 9४३१ खिकाळतो न घोडा वा स्वार श्वास न टाकितोः तळावरी पडे छापा रिपुच्या सइसाचि तो !! ४३२

घडड धडड आगी बंदुका ओकती तां !

तळर्पाते तळवारी | अकची गज होतो !

सुटुनि न घटि द्दोत्ये प्रेमशय्या जयाते

कृषण रण गमले त्या-पत्यद्दी स्वमसे त |! ४३३

अणि भडकुनि शय्यादीप दावाग्रि माते ! वमति रुधिर रंग प्रीतिचे ! बग पेटे |

दयित | बकुळ | द्वारे | कररतां तो न भेटे !

डायान भिवावे होर्त-स्वपही सत्यसं त !!! 9२३४

सावनवान-वाइपय ! --39:”:<€€-- “ संन्यस्त खड्ग, नाटक, मूल्य १ नुपया, सप्पींसदःच “' बळव'त स. मंडळी पयागीत असलेले, वीय आणि कुण मसानों ओथंबलेले आण आपल्या वत्वग'भीन वक्‍्तृत्याने मद्दामाष्ट सादित्यात अपूज्वता पावलेले नाटक. | अःशाप, नाटक मूल्य १॥ ऱु. अनेक सुवऱणपदको मिर्ळांवलेले अस्पृश्यता "निवामणावमील अर्पातम नाटक अत्तनक्रिया, नाटक, मूल्य १ २. ममाठयानी' घेतलेल्या पानपतच्या सूडाचे अंतहासका कथानक ज्यात दृ.द- यांगम मीतीने ।चित्लिले आह) ते नाटक. मला काय त्याचे ) कादंबनी, मूल्य .॥< मलबाममधील माप- अथवा » ल्यांच्या बंडा त 1 ढृदरवन झालेल्या अमा- मोपल्याचे बंड । नुष अत्याचानांच' आगण मुसलमानांशी १'दूदरंनी कलल्या आत्मघातम अनकीच्या दरष्पामणामा चे यथातथ्य वऱणन कमणाऱमी सुप्यीसदःध कादंबम्ी, मी ।जच'े नाव ममाठगे भाषेत अक नित्याची म्हणच हान बसल ली आढ. वनील पुस्तमांतील 1वक्त्रीस असणाऱ्या पुस्तमा्पॅमी काण- तीदी ५ रुपयांची पुस्तम घेतल्यास शेकडा वीस अडत ( कीमशन ) 1मळ'ल. पुस्तका दयमूल्यान ( व्ही. पी. ने. ) ॥ मार्गावता य ओल. टपाल खल्च पनमाळा दऱ्यावा लागल. | विकाअू पुस्तक 1 डा० सावमकम, िमगाव मुंबऔ | [मळण्याचा पत्ता पिकोदा बॅ. सावनजकाम, मर्त्नागिमी.

॥ (र नच नाल्की रे (/ । द्‌ ५३ र र ह म (१ 7. य >. (७ १0, कर व्यक , 21 १ गी 0) हर ॥” ९; न १३ / ८ ह ररक र र्य भै १"

र टी यानफ्ले-पनडी २ यी

1] 1)

७ क १ (७, खु | क्सी र क * ४ ॥ ध 1] शभ 0) | ण्य भि १ चि! (कि) ९.

कट

वियहोच्छवास!

(वियहाच सुस्काने ! ! ) ८4७२ 'कु ०७

'मी शब्द १लदी: अऱ्थ त्यांतला आणी ॥ ने पु्सुपन नर्यानचे पाणी ॥| ताम, मदा, त्वदद'श पाजदो ज्याला || तव मष्ट १दषाच्य प्याला || या पाण्याच्या ताचे पवा अनुपाना दी शपथ असे १अतमांना |! ।।

(सन १९२३ त पासदध झालेली दर्‍या “गीतांची प्यथमानतृत्व. )

विनहोच्छवास ! ( बिनहाचे सुस्काचे ! )

[ पानिचय!--' कमला ! काव्यांत मुकःंद आणणि मुकुल या ज्या दोन भूमिका आलेल्या आहत त्यापॅकी मुकुलाचा पुढचा वृत्तांत असा वःणावयाचा दाता कीं ता. बीम युवक आपली शूय़ द॑यता जी प्योेमला तीसद 1.दद_पद पारशाद्दीसाठरी लढतांना ॥तच्या तुकडीची ताटातूट होन मुसलमानांचे दाती ओकटाच ससन्य सांपडता. आण मृत्युदंडाची अपेक्षा कमीत काळमोठडपेत बंदीत पडता. त्यास छळून शप्रण आणग्याचा आणि त्याजकमवी स्वधऱ्म दाद कर्मावण्याचा यत्न शत्यु मधी मृत्यूच्या धाकाने तम कधीं त्याच्या दायतेच्या भेटीच्या आगमषानों कर्मावत असल्यामुळे त्या शलूस आपले १वमढव्याकुळ कोवलवाणों पण ॥दसून येआं नये आणण आपल्या सद्दसोनकांचाही धोम सुटर॑ नये म्हणून तो बमनवम्र कठायेपणा धामण कून आपल्या दऱमावलेल्या पपयजनांची वास्वपुस्तसुदःधा' कमीत नाहीं. पमांतु वीमकऱ्तन्यास्तव धामण केलेल्या कठाप्रपणाचे कवचाल्षालीं त्याचों प्येमळ दृःदय पूर्वीच्या १प८्पय सांगतीची सुखे स्ममून स्मजून १वमदाने सानखे झजम़त दोतो- मनातल्या मनांत त्याचे व्यामूल अश्मू सामखे झरत ढोले. त्या द::खादवेगास दलके कमण्यासाठीं त्याच्या त्या प्योमव्यामुल दद- याने जे सुसकामे टाकले त्यांचेच पडसाद हीं गीठों झालीं !

ते' मूळ पानपतच? काव्य अपुप्रो नाहिल्यामुळें त्यांतील, मागील £ कमले च्या सम्गायमाणोंच, दा सऱ्गही १वलगपणेंच, पुढो दला आह. अऱ्थात्‌ त्यात सूचित कलेल्या सुटया 'घटना-ज्या मूळ काव्यांत सावस्तम वऱणावयाच्या होत्या त्या-आतां वाचकांस, दर्‍या सायीसाठींच भमपूत्र |दलेल्या पायटीपांच्या आधामो' तऱ्मा- नोंच काय अनुर्मांनतां येतील त्या येलोल. ]

विरहोच्छ्वास

'च्यळळळळळळ्याय यी, पि वि वि, ता. (याळ ( चाल:--अजि अऊुर हा०)

हा हाय तझ्या गोड गातची गाना छळि विरइवेदना प्राणा ! | घ० ॥ सुमकोमळशा प्रॉमे अनतीं तुजशी हे प्रीति, धरूनि हृदयाशी: द्दा कांहिं असे काळ ह्णाने या जगती विस्मरांने होहि गे वत्तिः र्जा दंग अझी संगसुखासव पाता, अनुभावेत पळी शाइवतता, ह्वा हाय विरह तो. आठा ! प्रेमाच्या आनंत्याठा आरोपुने त्याच्या काळा जारे अताळा । अहि तया पळा विसरळां ! तरी अत अह्यां विसरेना ! छळि विरह वेदना प्राणा !!॥ धृ० ||

--घापपणाााााााट (>>>

१ आरोपुन:ः->जें अनंतसे वाटले त्या प्रेमाच्या त्या अनंतपणा- भ्रमा्णच तो समागममाचा पल्ही अनंतच आहे असा भास झाला. प्रेम

अनत असले तरो पाला अत अततो ह्या गोष्टीचा विसरच पडला ! 44

्..

रानफु 2.

॥२॥ साले, नेतां ते. दुष्ट द्रवुनि तंत लातांहि पढें ठव परत कां ओझरत्या दाविठेसि ना मजळा कमलाकिष तुझ्या मखकमळा | ८ स्मर कंठि तुझ्या पडुनि बोढल्या बोळां भश्रंत करेत त्या ओढा | हे समाधान तव खोटे त्या पाहण्यांत भोशरते ना प्रेम निरख्िण्यांतह्वि ते अणि छोलपसतं | मजवरिच तर्से जन बघो तुला: ह्याहि वांच्छिळे माना | छळि विरद्द वेदना प्राणा |] | ॥ धू० ॥

॥३॥ ना ळागेना गोड अतां मज कांड ! मज कुठेहि करमत नाहव | ये विजना त्रासूनि जनीं मी आणी त्रासाने जनां मी विजनीं ! मी केश पुन्हां विंचरी, पुन्हा विखुरी | विस्मरत गोष्ट जी स्मरढी | फिरफिराने तनू ळव बसते: बघबघुनि नेत्र ठव मिटते: परि हाय अनुकक्‍्षणमन तें झरझुरूनियां । झुरतेंचि | तया-- पळ विरम नसे; क!ःरत साखि तुझ्या स्मरणा | छळे वि(हू देदना प्राणा ! ॥ घ० ॥

विरह्वार्वास. ५१

॥ ४ ॥ फुळतांचि फुलें सहज खर्डी मी मोद; हा तोचि चरमळू खेद ! की “ खावु फुळा केशकळार्पी तव ये: ! तुज बाहु कुर्ठ अजि सखये ! तव पूर्वीचे प्रेमदूत दिसतां तेः हंसत'ची श्षुरे मी खेर्दे ! या अिष्ट जनीं समजवितां “ ळव खाओ? ढागढी भूक ही जाओ |

स्मरत कीं कर्से म्या हुसनी

बसतांच तुवां मन धरुनी

तव कवळ देत मम वदनी मृदु पाळविळे | मधु काळाविळे:

मधु अधरी ते | कारेत अमृत जे अन्ना | छाळे विरद्द वेदना प्राणा | || धृ० |

१ प्रेमदूत:-“ पूर्वी हे प्रेमदूत तुझा संदेश आणीत त्यायोगे त्यांचे दर्शन होतांच आनंदाने हसू येओआ. ती सवय झाल्याने आजही ते दिठतांच सवयीचे हसू येओ पण लगेच आतां तझा निरोप त्यांच्याबरोबर येणे शक्‍य नार्ही ह्याची आठवण होअन मन झुरूं लागे,

५२ रानफुले.

॥५॥ घे रुचीच जै वत्स घधेनुका चाटी | अुपचोर रीति त्यांनचि ती | त्या रुचिची वा 'चच॒ 'चचुळा पाजी ज्या मोहू---झरबता त्याची; वा द्राक्षांची, आम्रफळांची, मधुची; चव तशी भिन्न अधरांची !| आणि द्राक्ष, आम्रफळ, मदिरा, जो अधर यौवने रसठा, त्या सकठांहुने तव अधरा आधेकाचे गोडी | । पिअं दे थोडी मजञ पुन्हां | पुन्हां अक तरि मुका देना | छाळि विरद्द वेदना प्राणा | ॥ ध० ॥

१ अुपचार:--गाय वासराला जी दुंगते ती प्रीति व्यक्त करण्याचा ओक केवळ औपचारिक संप्रदाय झणून नव्हे. तर तिळा वत्साचा ओक विशिष्ट आणि अष्ट असा प्रत्यक्ष वासच येतो. त्या हुंगण्याच्या सवयीचेंच रूपांतर मनुष्यांमध्ये पुढें पुढें अवभ्ताणाच्या अका ओपचा रिक रीतींत झालें. चुबनदी प्रथम प्रत्यक्ष रुचीतच अत्पन्न झाले. गाय वासराला चाटते, हुंगतेः त्यांतील प्रत्यक्ष स्वादामुळें पद्मूना आनंद होतो.पुढे आनंद होतांच साह्दचर्यांच्या बळें तो स्वाद आल्यासारखे भासू लागलें. पुढ तो तो विशिष्ठ प्रत्यक्ष स्वाद घेण्याअितकी मानवी अिंदियें सूद्वकष्मग्राह्दी राहिली नाहींत तरी प्रीतीचा आनंद व्यक्त कर- ण्याची ती पद्धत रूढ होअन बसली. प्रत्यक्ष मैत्र राचे देणार चाटणे, हुंगणे, चेचून चचूत घास घालणे, त्याचेंच रूपांतर चुंबन अवघ्राण अधरपाना- [दिक मानवी प्रेमव्यक्‍तीचे अपचार होत. ही त्यांची मानली गेळेढी अक स्पर्पात्त अर्थे सूचित केलो आहे.

विरहोच्छवास. ५

॥६॥ रे मंज मुक्या | तोचि मुकाः जो पहिळा दृतकाम मका तुज वदला | श्रवर्गच न तो बधिर हृदेंद्दी ! तवही ज्या गीति ना श्रवूं येऊ ! रति देवीच्या चटुळ मुखा | तू न मुकाः त मुखरविसि रसां अमुखां ! वाड्मनाहि ना सहुनि मच्छंना दे ती तुजमर्धाने हृदयळय गीती आजन्म मुके अकवीति निज वचनी आजन्म बधिरशा श्रवणी | मुरढींत त्या न जें सरले ने मेघदूतिही झुरळे ज्या ताजमद्दाळ न पुरले तें तूंचि सख्या । वदतोसि मुक्या तू प्रीतीचा प्रणव | रतीचा वीणा | छळि विरहवेदना प्राणा] ॥ धृ०॥

१ मुका०:-- बोलतां न येणारा, वस्तूर्चे नीट नांव अुच्चारतां न येणारा

२ सुखार्ने घ्यावयाचा ह्मणून त्याला “ मुखा ' हणाबयाचे त्यालाच दे. मुका झणतात तरी कस!

३ मुरठी०:-जं प्रेम कृष्णाच्या मुरटींतून, मेघदूतांतून, ताजमहालांतून त्यां त्या प्रेभिकांना पूर्णपणे घ्यक्तवितां आळे नाही त॑ ह्या * मुका? अधिक बक्‍्तृत्वपूणे वाणीने आणि अधिक समाघानकारक रीतीने व्यक्‍्तवू शकता," शकतो !

४ प्रणवः--आरंभ आणि समारोप

५ वीणा: कारण मुका मंजुल वाजतो.

१४ रानफुले. ॥०७॥

हद्दी झुषा जड रंग खेळतां आढी मी निघे नर्भी त्या काढी. सरसिर्जे, सरे, बाग बगीचे, शेर्त, टाकीत मागती ते ते मी गतिच्याची जात अुत्सवोर्-र्ता ती तव दिसे मनोहर मूर्ती | विह्गांत न कीं कधिहे रतीच्या गगनीं जोडपे तर्से ये जुळुनी ! भरभरुनी दे हदयरसें रप्तरसते 'च'चूत चंचुद्दी मधु ते | शतजन्म अपाजिंत पळतो र्जा गमे करिं पळे येतो त्या क्रॉंचिमिथुनर्गातसम तो जी बद्ध पदी । दिसतां नचि ती ती दोरी गे दुष्ट दूरवी भपृणां ! छळि विरदववेदना प्राणा | ॥ धु० ॥

१ अुषा:--लकक्‍्षणेनें योवन ह्या अर्थ.

२ क्रॉच७:-बाल्मीकी अषीने ज्याला विद्ध होताना पाहून ह्या शौक झुष्यारढाः “ मा निषाद प्रतिष्टा त्वमगमः शाश्वती समां । यत््रोंच मिथुनादैक अवर्षीः काममोहितम्‌.-

१३ ती दोरी:--तो नियतीचा पाशरज्ञु.

विरहोच्छ्वास. ५५ ॥८॥

मी राज्य अणी प्रीति तू महाराणी | तृ रत्न तुझ्ती मी खाणी ! मी वेडा तू चटुळ चेटकी आणी मी मोर मते तृ वाणी | मी शब्द ढिही अथे त्यांतळा आणी ने पुसनि नयनिच पाणी | तरि, विरद्दा, त्वद्दंश पाजवी ज्याळा तव मिष्ट विषा'चा प्याळा या पाण्याच्या तोचे पिवो भनुपाना |-- ही शपथ असे अितरांना | जे पुन्हां न दिसणं कांददी त्या स्तनंधयाचे भाओ, बालिका सासुरा जाओ, (जी ) विरद्दिणी, बिधुरः हो विरदी | या गीतार्ते | समसतार ते । तुमचीच द्ृदे । केकची अहो प्रीति तिथुनि की पुण्या | छाळे विरद्दवेदना प्राणा | ॥ पू० ॥

.न््नापाप-->>«

१ पाण्याच्या ०:-ऱया विरददविकळ अररूचा अथे त्यालाच प्रर्तात ह्ेणार ! अितरांना ते असंबद्ध आणि अतनंजसही वाटले तरी त्याच्या हद- यांत दाटलेल्या शोकक्षो भात केळे तर हेच अश्रु हलके करताल.

५६ रानफुले,

॥ ९ |

अणिं त्यांतह्रि त्या तहण वयाची प्रीती: स्वप्तांत भरुषेच्या न्हाती !

मधु तरुण फुठांतनि झरे कैशोरी | ज्या अत्‌मध्ये हृद्दोळी

ते आह्मासती वत्सढाम्रतरु शाखे देतोसि वसंता झोके |

तें मंज कसेसेचे जे हृदीं होओ

> ७

जे अुंच अंच तो जाओ ! रूपांत तससेची हृदयी ळावण्य भिन्न जो नाई! माधुरी मिसळुनी राद्दो हृदर्यी अक्या | प्रेमानेक्या . ज्या वास ववी--जेवि घनी ती्थानां | __ छळि विरददवेदना प्राणा | | घृ० ॥

क चमू अहागाळेशाधाळ० यमय. का, जा. २ ४-ननत:----:-__-_--२ --<->

१ जीवनांचा वसंत:--नवयोवन. २ तोः-_तो हृददोल,

विरहोच्छ्वास. ५

॥१०॥ त्या वयांतळा ढोभ आपुढा कां ना |. सवे€्व अकमेकांना | त॑ सखी स्वसा शिष्य तान्हुठे भा दुःखांत माय समजाअू | त्या चंडीच्या देझुळांतळा माझा सद्दतपी रणतपस्येचा ! तेजांत अह्ा ओतुनिया सिंहांच्या मोहना ठलळितललनांच्या त्या सरसशरबर्त भरिळा तव सतत ह्ृदा'चा प्याढा !- आकंठ पिअं बदनाठा माझ्या मी जो, ढावियठा तो तोचि अहा अंत भुमिकंपांनां !

0.

छाळे विरद्दवेदना प्राणा |

ये

" कना ;णिरणिणा “0(ण?ट?0ि0॑ि?0?॑0िएि “ -. - :--------_ --.-_---- -.-_-,-३३६-::<२-:--.--:२.-_- - --- --।-><«

१ दिंदुपदपादशाहदीच्या ध्येयास्तव जी रणदेवतेची अग्र आराधना केली त्या तपर्स्येतील माझा सहतपी, सहसेनिक.

२ भूमिकंप०;--मातृभूस कापेत करणारे राष्ट्जीय युद्धाचे धक्के अक- स्मातू बसून सार्राच झुलथापाळथ झाली ! ओंठाला लागतो तोंच प्रेमाचा ८ ॒ सटून पडला !

५्‌ट

रानफुले, ॥११॥ भर दुपारचे अनः अष्ण सुसकारे टाकीत तिष्टति वारे रागीट धनीः द्र गांवः बड झोईः 'वाळतां पद पथा भाजे: चिमुकल्या तया पणेकाटोशी तो दिससी तूं अभी कुमारी मजसी ! मज पाळविशीं जेथ बकुळिच्या खाळी फुळसड| सेज मअ॒ घाली भतिशी कडे'ची कळशी पी भरुनि भरुनि अंजलळिशी (मी ) अणि पुढे निघे त्या सरशी अधिकाचि बळे, अः तृषा जळे, त्या तुझ्या जले | परतला पुन्हा ]--तेथ चेटकी तूं ना ! छळि विरह्ववेदना प्राणा | ॥ धृ० |

घनी ०:-_तें घ्येय ! घम! त्या ध्येयास्तव ते॑देवकार्यांचे ओझें शिरावर

घेअून झुग्रकतेव्य मार्गाने मी चाललो. ( पुढील वर्णनांतही असाच घ्वन्यर्थ, अभिप्रेत आहे. )

विरदहोच्ड्वास. ५२ ॥१२॥ अधरांत भरू, जीव सुके | दे याळा झअेकची 'चंबनी प्याळा | ये | कंठि तुझ्या पडुनि झुरे झुळण्याळा ही असूं हसची माढा | ठसठसे अहा चेपचेपुनी तान्ह्या पी हदांतल्या ह्या पान्ह्या ! जै जाग मधुनि ये शायनी मम कंठि करां गुंफोनी तुज बर्घुने निजेळे, फिरुनी कर्धि पिओन या, दिमकराचिया, नव आदत तया, तव मुखावरी मधुर खेळत्या किरणा ! छळि विरद्ववेदना प्राणा! ॥ धृ० ॥

६० रानफुले. ॥१२॥ हा हाय अतां भेट अह्मांसी कुठळी | आशाद्वि आजि मज विटठी | तारे काकुळती येत बिनविले होते आधींच कांनम्या त॑ त॑ !- की “ भेटीसी हीच अंकळी राती: ये झणीं नको दवडू ती |! ती समथांच्या सार सारुनी वाती पाहिळी वाट त्या राती | पद पर्थ कुणी वाजतांच दचकार्वेः दूरतां शून्य बेसावें | तों दार अहा किलकिलळे! हो तूंचि | मज झणी स्वकरें ह्ृदि हुंद हुंदुनी धरिठें !- (परिमी) विसराने राती, लवची अुरे ती, भोग संगती, ढकळिळी तुळा दूर, धरुनि अभिभाना | छाळे विरह्वेदना प्राणा !

१ समयांच्या; दिव्यांच्या ( समओंच्या ); आणि '्हेषानें वेळांच्याः तिसऱ्या अर्थी कराराच्या: कराराची ठरलेली वेळ जसजशा आअं लागळी तसतद्वी आणखी थोड्या वेळानेच येण्याचे हणाली असेल, येओल, अशा प्रतिक्‍षेची आणि समर्चीची वात सारीत बाट पहात राहिला.

२ भेटीस येण्यास तूं रात्र संपत येओता अुश्ीर केलास तर मी पण बोलत नाहीं जा ! असा प्रेमळ रुसव्याचा अभिमान.

विरहोच्छवास. ६१

॥९१४॥

ना प्रेमिक हो पळाद्दे दूर व्हा वायां अभिमार्नि | पडे मी पाया!

बघ बघतचि की वाट पलढाची या रे दात रवी विझोना गेले ! आणि सुकले ह्वो सिंधु कुठें तेव्हांची क्षेणिकांत भेट ही तुमची ! शत अंध वियोजक शक्ती > खू हक काठाब्धि मधे आपाती नि वियोगावती प्रीति | दिग्जयी प्रिया प्रीति रि छळि विरद्दवेदना प्राणा

&कककळल्यॉॅसॉसिकि0ि | पररशि४शिसिसिसिससिपसिस0ि स्शिशशिशि शिर्शिशिशि शकिशितिमििणाा

पणा

१ प्रिय संगमाचा योग हा जितका दुःसाष्य तितकाच क्षणिक ! द्द दोन अतःकरणें परस्परांस भेटण्यासाठी किती सूर्यमालिकांतून रूयांतरे घेत घेत आज या रूपांत जिथे ओकदांची अकभेक्रांत भेटूं शकली ! त्यांतही “ संयोगा: वि प्र- योगान्ता; ” ! |! यास्तव नसत्या रुसव्यांत-प्रणयी अभिमानांत-वूर न होतां साधल्याकषणीं चट्कन भेटून घ्या ! तो निसटला तर हा वषणाचा अभिमान क्वाचेत भुभ्या आयुष्याच्या : पश्नातापास कारण होईल ! तसा क्षण पुन्हां येणार नाहीं !

२ अभिमान शत्रुपार्शीः स्नेह्यचें भूषण शरणागति ! प्रीते दारण खिु- न'च काय ती प्रिय जनांना पूर्णपणें जिंकू शकते.

६२ रान्खुले,

॥१५॥ भभिमानी तो-दावितचि पर्थे मजसी साशंक तुवां पुसिळेसि: भरू कुंचित, भ॒ वांकवात पद, वक्षी झुपवीत, कृष्णतनु, ठक्‍्षी-< हा वादळसा वीज ढगोवरि ज्याच्या, रोधेंचि कवण ये तुझ्या १ ” हा, प्रीति |, न कां हवाय ठाअका साचा रागीट ह्वा धनी माता ! दे बाध अपजतां मजसी याच्याचि विकूनी दास्या या वदति धने विप्राशी अपजतांचि की | अणि मला विकी दव॑ द्ृदय तुझ्या, प्रीति | 'चंब्य या 'चरणां | छळ विरद्दवेदना प्राणा |] ॥ घू० ॥

काचा चका

१ ज्या वादळाच्या ढगांवर वीज चमकत आहि त्या वादळाप्रमाणे ज्याच्या वक्षस्थलावर यज्ञोपवीत झळकत आहे तो अुग्र विप्र-तो घर्म !-प्रेमळ रुसण्यांत आह्मी त्या रोबटच्या रात्री दू आहोंत तोंच रात्र सरून पह्टेसच अकस्मात आमची निव्याची ताटातूट करणार कठोर कर्तव्य दत्त ह्मणून येअून अभे राहिले !

२ कर्तेव्यबुद्धि अपजताच धमाची दास झाली. पण हृद्य प्रीतीचे दास झाल, जावर प्रीति आणि धभकतव्य अकरूपच होती तोंवर दोघांचीहि सेवा सुसंगत होत अते. पण त्या रात्री कर्तव्याची आणि प्रीतीची ओढ अेकमेकांच्या अगदी अलळट जाअूं लागली आगि त्या दुहेरी दास्यांत निवड करण्याची कठीण पाळी आलो |

विरहोच्ट्यास. ६१

॥१६॥ कडकडे अह्वा दार तो | तपोमती घसत'ची प्रभातासह्द ती .तोः दभ अनुल्ळंध्य आपणांमाजी फेकीत “ दूर बदढी जी | मी हमणतांची “ मान्य | ! झोडि तो आज्ञा; £ करुं सांग तरी रणयज्ञा भेटुनी घेतठिस न पुरी ती भेट हवी सदा अपरी राहीळ अशा बहु दूरी ज्या अंधेऱ्या | पाताळदऱ्या जा देत पहाऱ्यासिे तेथ ने जन्मा छळि ।विरद्दवेदना प्राणा | | धृ०॥

१ त्या विप्राची ( त्या कतेव्याची ) ती मूर्ति !

२ ' त्या रात्रीच्या त्या प्रेमळ रुसण्यांत थोडा काल जातों तोंच पहाट झाली नि तीप्रशी अकस्मातू रात्रूचा छापा पडून सखीच्या संगतीस नित्याचे मुकविणारे, ह्या शत्रूच्या हाती काळ कोठडींत आजन्म बंदीत पाडणारे, हे दुधैर कर्तव्य दत्त हाणून झुभे राहिलें | ' हा भावाथ.

रज

६४ रानफुल, ॥ १७ ॥

ह्या हाय अतां भेट अह्मांती कुठळी ! आशझाहिे अजी मज विटळी |

ह्वा हाय अह्यां बुदधि झुपजढी कैशीः या स्वयें पडाया फार्स !

ना निंदीना, विभ | आपली सेवा मद्दास्य साक्‍ष: तू दवा |

परि काय करू या ह्ृदर्यी तळमळत जीव हा बाही : हृद्दःयिते | दयिते ! येओ |? तरि शतपूजा, आर्थियल्या ज्या, त्यामधिं माझ्या; मानाळे मद्दापूजनची या झुरण्या ! छळि विरद्दववेदना प्राणा | ॥ धू० ॥

न-;,->-३--.-.-.-.-.<---३::<:<<<<--(-:-:------

3 ण्य ळा

---१ बिप्र०ः-- मागील कडव्यांत अलेखिटलें कतव्य; धर्म;

२ । मी केलेल्या सवं त्यागांत ह्या प्रियजनांचा त्याग; कतव्यास्तव भोगलेल्या सव यातनांत ही विरहाची यातन हीच ध्येयाचे, धमाचे, चरणा वाहिय- लेली महापूजा होय ! यास्तव हें झरगे दूषणास्पद नसून असेल तर कतेव्य- तत्परतेची खरी कसोटी आहे. कारण विरहाने अितका व्याकुल झालो असतांही कतेव्यांत मी कसर होअ देत नाई! ' हा भावार्थ.

विरहोच्छ्वास, ६५.

॥२९८॥ तरवारीची धार अग्र, वय कवळे, शिवे न योवना शिवर्ठे, ये अधांतरी भवळ, कंठही सुकला तोळीत प्रतिपदीं तोडा, करि पेळा हा आसवांत भरभाला, निदू न पाहिज गळला !

रे कोल्हाटी क्रर खळ तव | धारे--

7२

वरे नाच नाचतांया रं

| अणि ह्मणनी “ धिक करि हो धारेडा, रिताची प्पराठा |? तं खरेचसं तजासे तरी भासोना! छळि विरदह्ववेदना प्राणा! ॥ घृ० ॥

१ आसवांतः; मद्य़ांनीं आणि दुसऱ्या अथी अश्रूंनी २ वीर घमांची अटच त्या परिस्थितींत अश्शी होतो कों हसत तं अप ब्रत कर ! ह्मणून रक्त गळलें तरी प्रकटपणें अश्रु गळूं दिला नाहीं. परंतु त्याचा

विपर्यास होन सहानुभूतशून्य लोक हणाले: याच्या हृरयांत अश्रूच नाहीत.

मानवी कोमळ भावनांचा लवठेश हृदया नसलेला हा कुगी राक्षती मनुष्य

आहे | पण तुझ्य़ा प्रीतीचा बळी देणारी हद्दी माझी वरवरची कठोरता पाहून तो आक्षेप, सखे, तुला तरी खरा भासणार नादी ना? 9

६६ रानफुले. ॥ १९ |

ह |.

अणि तुझ्या तरी हस्त असा कां देवा

द् 6-२ ह

हा विषम विपयय व्हावा !

ये पितांहि जो पाजिता न वा प्याला; कां आसवांत तो भरिठा !

स॒म कोमळ कांह्ृदय दिळेंवाकांया योजिळे वज़ वाराया |

सखि | कवण वदे “ दयित जनांची माया याच्या न शिवतची हृदया |

जी स्वयें अुपाशा हरिणी निदुंग्ध तिच्याची थानी हुंदड देझु देअनी शावके जशीं, बिळगती तिशी, य! हृदयाशी, त्वत्स्मृती तशा तोडतोडती पाना | छळि विरहृवेदना प्राणा |

विरहोच्छवास. ६७

॥ २० | तारे संखये ना समज सहद असह्वासी क ह्मणाने मी नची सोशी वा वदतो हं असद्द दु:ख मी सोशी | हझ्णुनि तू नकोशी होशी |

च्च

ना: प्रीति तझा गोड विरददद्दी भारी !

च्ट्ोे

तो तुझा ह्मणनि आभारी |

वि

ह

जों ओतित हा असह शोक तव कवनीं ह्ृत्पात्र पात्र भरभरुनी स्माते-दूर मठियिंच्या-ब्हरी (तो) सळसळत मनः कासारी वृत्तींच्या खेळत कमळी तनच्या तारा, आति मधुमधरा! या छेंडनिय' देति साद तव कवना | ळि विरहवेद्ना प्राणा |

ना>-->-<_._---.-.-._----- दड... >

१ स्थृति ह्याच दूरवर असणारा मलयरगिरी; त्याच्यावरील झुळका अर्थात प्रियजनांच्या प्रेमळ आठवणी.

ड्ट

रानफुठू.

॥ २१ ॥

बहु आशा हो अहह लाडके द्दोतो प्रथम जें अुष! अगवे ती :

ह्म्हृ

सुमकानानें कीं सिंधुसंगमी सरिता

्च्च्लो ह

पाहूनि कुण्या अकान्ता,

च्च्ळे “न्य

ह्वा छोट!सा अक बंगला; स्वास्थ्य ज्या वस्तु अवऱ्यची त्या, त्य!;

ती गीता; तें आदिकाव्य; ती वीणा फुलबाग काम्यकष्टांना

तितुकीच अणी अजनि कौ संगती तुझ्या । सुखशांतिद या,

दिन न्यावा हा कळुंहि देत ना कवणा | छळि विरहू वेदना प्राणा! ॥ ध० ॥

स १ नबयावन.

२ हा जीवनकाल,

विरहोच्छ्वास. ६९

॥ २२ ॥ थरि भंगी ती देव लाडके आशा : दिन असा ये अुषे तैशा !

ह

से ठीकचि कों देव शक्ति निज कवणा दावीळ जरी ना दीना !

मम लहानशी नाव : थोर तव सिंध: बुडतांहि धर्जेना निंदू !

ज्यास्तवची ये भिक्षु तुझ्या दाराशी त्याविना सव त्या देशी !

ह

शोकाच्या गेही होती जे दास करूं त्याची ती

(">

प्रियीविरद्दमरूची शेती त्यानाही ना, भोग सघना, ज्या दातधना> ---ती अश्रूंची चैन: तीहि मजप्ती ना ! छळि विरद्दवेदना प्राणा | ॥ ध० ॥ १ तव!-“देवा, तुझा २ दासघन:;-' रोमन गुडामांस जे ?०००प]पा1 ह्मगून दासघन ठेवण्याची अनुश्ता असे, तेवढे तरी चेवोसाठी ठेवतां येओ. तष शोकाचे, दुःखाचे, जे दास त्यांना रडून दुःख दलळके कण्याची साब असते. पग ज्या परिस्थितीत या शोकाच्या केचात मो गमसळा आहि तोत ती “ अश्रूंची चेन देखील भोगणे निषिद्ध झालें आहे. रडग्याची देषोल चोरो झालो आहे, हा भावार्थ.

७० रानफुले.

॥ २२३ || कथि दिर्ळे न तें तेचि ह्मणनिया, देवा, अकृतज्ञ यान लेखावा ! र्जे दिळासे ते, हाय बिंदुची, तरिह्दी सिधृंत मावणे नाहीं ! निश्चक्ष अगे रात्रि! पद्दाट न जीत सांगतो तव समक्‍्षाच तें: | प्रकाश तो. प्रथम, अनंतर नयनें दे, सुख न तरि, सुखस्वमे ! मी दुःखांच्या पीत विषा'चा प्याला पुसतसे दुःखवाद्याला; सख अधिक नसे जगात पिसे तरि केस हे जगत्‌ जगाया, असें ! ना प्रभो | मूर्त मोहक ती, प्रिय चित्तर्चोद्रेका ती ती, पळ परी भोग दिधळी ती (जी) त्या सकलांची, पावती अजी, घे तुळा तुझी, भेक'ची मना खंतःदेअना कां न्या ! छळि विरद्दवेदना प्राणा ! !

रि ुुेंंगिशिजु्ड कांसा ळ अ ् न पन व्र रन आन ह. १००१००) 222 नव वल

१ निश्‍चक्पु'- ज्यांत पुढचे ( भविष्य ) कांहीअेक दिसत नाही असा नेविड अंधकारा'चा हा संकटकाल: ही काळ कोठडीर्ताल बंदी. २ देव.

विरहाच्छ्बास. ड्९ ॥ २४ || “« घारे, काय वदां ! “धोर धरि ! अुषःकाला ना प्रह्रही तुझ्या झाला !

क्ट

दिन सकल अरे अजनि काय होणारं त॑ ज्ञात तुळा कां सार ! भूकंपांचे पवे हॅ: क्वचित्‌ याही पिं पेटबित दिशा दाही अठतील जाळ जे करिते नवखंड महार्सिधुंते नव महसिधु खंडांत शकेळाचे सकळां, सकळहि शकळां, कां नत्या पळा,

ह्यो दृश्य अ॒द्यां ध्येये आजचे नयनां! ? छळि विरहृवेदना प्राणा ! ॥ धृ०॥

१ अषःकाला:--तुझ्या जीवनाच्या पहाटेला, आतांच कुठें योवन झुगवत आहे. अजून आयुष्याचा सगळ दिवप पुढेंच आहे.

२ शकल:--खंडित भाग; तुकडे तुकडे

३ अखादा भूकंप:--राष्ट्रीय झुलाढाल-होऊन आज जें तुझं नुसते ६६घ्येय” आहे ती हिंदुपदपादशाद्दी अद्याचं “'र्य' ही कशावरून होणार नार्ही !

७२ रानफुल. ॥ २५ | “त घ्येय अणी ! देव ज्यासि लोभावे | मत कश्पतरु बहाराव | अज्जर्यनीचे कळस कांचनी देखे डुळविती नव जरीपटके | चिरम॒क, अहो दवदुदुभी, वाजा$ गा भाट: परीनो साजा: सिंह्वासाने, गा ! , चढत फिरोनी आजी आदित्य विक्रमांचा जी | नव जीवरनिच्या शुभ कोपे तोडीत पल्वळी कुलुपे भरभर्रने पुन्हां पण्यापें राष्ट्र--जान्ह्वी | सनातन नवी ! फोफावत, गा |, जाय धुवू हरिचरणां | | छळि विरहवेदना प्राण |

-[->-----_- -------->-::<<->--ाा

१ अजयनीः --अजयनी नगर ( टछेषारथीने विजयवती ) ती भारताची भावी राजघानी होओल. तीवर न१ जरिपटके डोळूं लागतील !

२ विक्रमाचा आदित्य:-पष्ट्रीय पराक्रमाचा सूर्य ( -छेपाथोने कुणी नवा विक्रमादित्य )

३ हिंदुराष्ट्राचा जो हा महान जीवनोध आज जातिपाति मेळच्या चुंडांनीं, डबक्‍्यांनी, खंडविखंड झालेला आहे तो क्रांतीच्या महाकंपासरशी अकजीब होअन अखंड आणि अप्रातेहत वेगाने फोफावत आपले जीबन मनुष्यमात्राचे कल्याणार्थ प्रभूच्या चरणसेबेला वाह्दील

विरहोच्छ्वास. ७३

॥ २६ ॥|

“ अवसार्गारे, गा !, देव जो अभारीती भवदोपस्तभ हिमाद्रो |

त्यावरति पुन्हां धर्मदीप अज्वळता आप्रुवधरुवा पथदाता

सरकिर्षाते ज्या लक्ष लक्ष कल्याणा नव जलळ-स्थळ-वियत्सेना

संपन्न असा विप्रयज्ञ हा होतां मग बर्घाने कुण्या अकान्ता

त्‌ आवडत्या त्याचि तिच्या प्रियकठीं

1७ ॥%

माराने मिठी--” “ आजे नचि ती:

&>< ७ ढ

नचि गोष्ट पुन्हां, हाय, नका हा काढूं: मज मोहपेजरीं पाडू | आतांचि कुर्ठे काळोखी ७७ &० पे अ हण्ह ळागळे दिस असे मज को

आशेची क्षणिक लक्काकी अधिर्कांच जीवीं | कासाविसवी अधारीं अधारि मात्र दे नयना ! छळि विरहवेदना प्राणा | || धु० ॥

१ विप्रस्ञः- मागें अलेखिलेल्या ज्या विप्राच्या-घर्माच्या-कार्यीस तू वाहून घेतलेस तं धर्मकार्य, तो महायज्ञ, असा यथासांग सफळ होतांच.

२ या दुःखाचा हा काळोखही ज्या माझ्या नयनांच्या अंगवळणीं पडत आहे; ( मला आातांच कुठें सहनीय हो्‌ लागळा आहे ) ते नुसत्या काल्पनिक आशेच्या क्षणिक 'चमकेने दिपून जातात नि त्यांस अधिकच अंधारी येते |

ञ्ष् रानफुले.

॥ २९७ |।

अजि नेठळि कठे मर्तिबंजके माझ

क ८०

ती मति जिवाभावाची !

देझळ मने हाय फुलांची माझ्या अजि अर्पु कुणाढा पूजा !

धरि धीर वदा? परि न काय ही तार्पे सुकतीळ सुकोमळ पुष्पं |

ची

च्च्ळो ह्म्ह्‌

जाओआळ शिळ जळहि अषेचें वाया नेत्राभिषकपात्री या |

निर्देव देवळामाजी

माझया हृदाच्या आज

ह ळे

हवी झुरे बालविधवाशी तारुण्यळता | निजकसमां त्या | अपुल्याचिवरी बर्घुने झरत जातांना |

छळि विरहृवेदना प्राणा |! ॥ घधृ० ॥

कळ प ऱ्ः ८ (222

१ । घोर घर-आयुष्यांत पुढ कधींतरी तुझी सुटका होअन तुझ्या दयि- तेची भट होओलहि | ' अशा समाधानास झुट्देशून.

ळक

२ “ परंतु ह्या नवयोवनाच्या लावण्याचे हे पाणी, ह्या रसरसलेल्या भावभावना, आज शिळ्या होते आहेत, विरद्दाचे तापाने ह्या तरुण तनुलतेची ही फुले सुकत आहेत-ती सुकून जाण्याचे आधीं भेटीची होस होती ! ती पुरणे तर शक्‍य नाह्दींच ना । जीवन लावण्यरहित, रून्ष, नेमाल्यवत्‌ , झाल्यावरच ना माझ्या प्रीतिदेक्‍्तेची भेट झाली तर होगार !! ह्या भावार्थ.

विरहोच्छ्वास-. ७५

॥ रेट ॥ “६: हो आत्तक्ती ?'! योगिवरांनो प्रीती परि कर्ठे जी न आसक्ती ! तरि झुरळा कां दास तो समथोचा ह्रवता शिष्य ळोभा'चा ? तळमळळा श्रीकृष्ण आणि ढोभाचा जा पडे रणी तो भाचा ? हरवशी कुर्ठ हाय हाय गोपाला: करि मक्‍त शोक कां मीरा ! कां तुका साश्रु त्या वाटे *अकण्या प्रिय निरोपाते १ ह्वा सीते | अजि हा सीते !- कंदत कवळी । उघुर्वर वेढी | या अश्रघना वीण अंद्रधनु ते ना ! छाळे विरद्दवेदना प्राणा | ॥ घू० ॥

१ हे विरहाश्र तुह्या आसकक्‍्तीचें फळ आहे ! आसक्ति सोडून प्रीति कर ह्मणजे विरद्दाचं दुःख होणार नाहीं ! असा योगेवरांचा भरूपदेदा मनाचे समा- धान करूं पहातांच मन अत्तरे * प्रोति तर राहोच पण प्रीतीचे अनातक्त रूप ह्मणून ज्यास तुही ्भाक्ति हणतां तीदेखील आसाक्तिविना कुठें होती ! तीदेखील विरद्ासरशी अशीच अश्चुन्याकुळ होते ! २ श्रीसमर्थ त्यांचे शिष्य शिवराजे गेळे तेव्हां दुःखी झाले. अन्नत्यागः देहत्याग केला! ३ अभिमन्यु. ४ संत मीराबाओ, तिची गोपालाच्या विरहाने व्याकुळ असलेली ' बता दे सखि कोन गली गये शाम ! ? प्रभाते पदे प्रसिदघच आहेत. ५ तुकारामः पंढरीस जाअू दकळे नाहींत ह्मणजे वाटवेर वारकरी परतून येओीत तों बसत ने विठ्ठलान माझो कांहीं विचारपूस केळी का! ह्मणून अश्रु गदगद होअन विचारीत | ६ साीताविरदब्याकुळ अबस्थंत सीता समजून वेली लतांनाच आरटिंगिणारा रामचंद्र. ७ प्रीतीचे अिंद्रधनुष्य अश्रूंच्या मेघांतच काय तें संभ- बते ! आसक्तीच्या आंसवांतच प्रोतारचं प्रतिबिंब रंगून अठ शकतें.

७४ रानफुल. ॥ २९९ ||

अणि प्रीति तेथ विरद्द असेची |! “' कीं ती-

क्क ह ॥%_ __(%

हृदयांत दा तझा प्राता !

परि हृदया तू तवचि आत्मरत द्दोशी तरि छळी विरडू कां तुजशी १” तारे सांगा जा फुलाने आपुल्याची या परिमठा गुळाबा घ्याया | : वा स्ञवू रवा मंजु अहो मुरळाला जो मधुर अधर ना शिवला ! खाआसि खव्याठा खाअ | वाटेसि वाट निज पाहू ! गंगेत तिळाची न्हावू | 'चंद्रिकांसि त्या, आल्ह्यादकता तव 'चक्‍्षृःची देत चकोरा तृष्णा | छळि विरहवेदना प्राणा| |॥ धू० | १ “ द्वेत रतीत विरह संभवतो. पग अद्वेत आत्मरतींत तो संभवत नाहीं. यास्तव तू आत्मरत हो, ह्मणजे विरहव्यथा संपेल, ” अर्स समाधान कराल. पण आत्मरतींत विरह व्यथा नसेल तर प्रांतींचं सुख पण नाहीं ।! कारण प्रीते ही भावनाच द्वेती आहे. प्रीतीला दुसरे कोणतें री प्रीतिमाजन हवेच. अद्वेतांत प्रीति ह शब्दच संभवत नाह. २ 'चैद्रिकत स्वयमेव आव्हादकत्व नाही, तिचा आव्हाद तिलाच भोगतां येत नार्ही-चकोराचे नेत्र तृषित आहेत हणूनच चंद्रिका आल्हाददायी! होते,

कवयपणश ण

विरहोच्छ्वास. ७ ॥ २० ॥

विरद्दाश्रंचो द्दीच नदी सीमा रज जारिणी-विरहिणी माजी ! ऐय वदनाच्या स्मरत जयांनी भासा चंबळ नसे आकाश! त्यांच्या न कधो अधर लागुनी अधरां वीजची ह्ृदी संचरली ! प्रिय विरह दिवस-देवांही पयीयपीत गे मम हो पांडुरा मृतिची पाही-- त्वत्प्रीतीच्या । संभोगाच्या! गत पुनवेची साक्ष: तन॒कला करुणा | छळि विरहवेदना प्राणा! ॥ घृ० ||

१ चंद्राच्या कला देव पाळीपाळीनें पितात हणून तो क्षीण ह्योत ददोत शुक्‍ल प्रतिपदेस कृशतम असतो असा अक कविसंकेत आहे, तशी तुझ्या प्रवींच्या समागम सुखाच्या पौर्णिमेस ही माझी सकल कलांनी विकसलेली तनु, विरहाने वीण होत होत आज त्या प्रीती पुनवेच्या अृत्कटतेच्या साक्‍पोपुरती कायती कलामात्र अरळी आहे!

ण्ट रानफुले.

॥ ३१ ॥ ना ठागेना गोड आतां मज कांद्दी : मज कुठेहि करमत नाही ! अणि गोड अकस्मात लागतां कांही मरणसें मनाळा होओ। ! मज सुखही दे दुखः | कशासी आतां सुख हवें द्याय तू नसतां | लावुनी सुखाचा वशिला आढीस जया गेह्वाळा त्या गोहूं तयाचि सखाला मिटाते अघडती | दार्र अजि ती तव वशिल्याने | चतुर अश्ञाची ळळना ! छळि विरह्वेदना प्राणा! ॥ घ० ॥

१ कांहीं गोड लागतांच तुझ्यावाचून मनाला गोड लागावे ही तुझ्याशी गप्रतारणाच होत आहे अस वाटून लेम मनाला मेल्यासारखे होते !

२ तुझी प्रीति अत्यंत सुखद ह्मणून तूं प्रथम हूबीशी झालीस, पण सुखाच्या अछा बशिल्याने तूं ज्या माझ्या घराची ( जीवनाची ) स्वामिणीा झालीस त्याच घरांत आतां तुझ्या विल्याबाचून सुखाला येण्यास मजाव डोत आहे ! तू असलीस तर सुख हवे तूं नसर्लांस तर सुखद्दी नकोसें होते !

विरहोच्छ्वास ७९

॥ ३२ || विरह्ार्नीन पृष्ट अश्र हे, आणी विरह्॥त्ने पुष्ट अश्रंना : नांदोत असें करित परस्पर पूर्ती

४.

हा विरह, आंसवे अणि ती ! मज सखही दे दुःखः दुःखची तेत मज सखद: तपस्याम्रास | डो जपी तपी फळद तुह्यांद्ी तुमची मज आणि तपस्या माझी | ती शिळा नको वा मार्त भावने नसनी दिसती | आलिंग्य, चुंब्य, असती, ती प्रत्यक्ष अशी, तव मत मशी,-समचेतनशो, तींतची दिसो देव माझया भुवना ! छळि विरद्दवेदना प्राणा ! || धृ. ॥

नट न ----ऱसा - पाप पफपणिकशार्ण्िण्णाप्णाण000ण ऱ्त्ट ऱ-“

१ शिळेंच्या बा घातूच्या मूतीची आराधना करोत च्या त्या प्रतिकांशी मीरा,

तुकाराम, चतन्य यांच्या- प्रमाणे मानवी नाती जोडल्याने जर ती प्रीति अंती भक्तिपद पावन देवाच्य साक्षात्काराचं साधन होतें तर शरिळेहून सचेतन, आणि माझ्या प्रेमभावनांशीं समवेदन होळन प्रत्यक्ष संभाषण-संनेवास-समाठिंगन करणाऱ्या ह्या तुझ्या सजीव मूर्तीलाच मी देवाचें प्रतीक समजून तिच्यावर अुत्कट प्रम करू लागलों तर ती साघनादी अंती देवाच्या साकपात्काराचे त्या जडमू(तेहूनही सुलभतर असें साधन कां होअं नये; द्दा भावार्थ, भक्‍्तिमागीत कोण्या मानवी श्रियजनासच मूर्तीसारखं प्रतीक कल्पून त्यावरच निस्सीम प्रीति करण्याचा अक साधनासंप्रदाय आहे. भेरवी, रामकृष्ग प्रभतीच्या अशा साधना प्रासेद्धच आहेत.

सावरवार-वाडमय !

-">>:०:2€६-- प्रात ९७0७081191 (1 अग्सजी) मूल्य ३२. | “कोसमी' हिंदूपद पादशाही ( ममाठी ) मूल्य २ मु म्हणता,

न्यायमूर्श्ति नानडर्‍यांनी' अःधेच सेडलेले काऱ्य बॅ. सावय- कामांनी हृया पुस्तकांत शेवटास नेलो. ) महामाष्ट्य साम्पाज्याचे मऱ्म वशद काजणामी असे दर्‍समो पुस्तक आज अआपलब्ध नादी ! ॥/(८(७ /.071 670८ €0७१/७ “ [118॥ा]] 0 हिंड एला]ुल्डाटत य छळाचा] ह) ९९ (७ 118० (0 80९] प्रा] 1010९8 0 शा'ठ क्ा0 10४०. 11 110 0111101 ४९५ [ताता ]णा॥टाचा) 0०. ॥० ७णातेश ७” 112 [१50७ (॥'जणांटाट १ए॥॥(०७--6 '.॥0एणा'० 18 10. लाउ ]४० ता कोप शााणा'2 का क्लीला 153)” 110७ ए०ळर ळा १९8105 ॥॥॥1ण'७ '७एश'९ 110'0_ ])१५८७० (0 101०07. 1॥]०तए(॥॥, ])१५७५७१०७ क्तो)0॥110 111 [11० 1300. "

प्राष1)ए1'ए ३ (अग्यजी ):-मूल्य १ ८ । आम्यसमाज,

हिंदुत्व (ममाठी )'-मूल्या 2 १ ५" ढहृदाःसभा | पत्रभूपत अनेक सस्थांनी आयाण पवदवानांनी समत! कोलेली ॥दृद.त्वाची व्याख्या ज्यांत १दशा रली आहे तो अुत्कृष्ठ गनिबंध. पय़लोकवासी स्वामी शयदधानद म्हण- दात “' अहो, कोणत्या शभ मुदती लेखकाला ह सत्य स्पमले! ती वेळ बदर्‍ःधा आष;कालाचीच असली पादजे. ? भाळी पममानद ५, 1,, (6). म्हणतात “ 1दद: काण, हया अत्यंत वादग्यस्त प्मश्‍नाचे ॥निी”ऱ्विवाद आण पनशचयात्मका आत्तन दो. प. बॅ. सावयमवामांची ढी व्याख्याच होय ! ?

पवकाअू पुस्तक र डा० सावयकात, १गमगाव मुंबओऔ पमळण्याच्य पत्ता पिकळे बॅ॑सखावमरकन, मत्नागमी.

यानफुलें-पनडी ३ नी.

1. लेखनिक

मूऱ्ति दुजी ती!

ज्यादा मिरिटणचप मल्ल

(सन १९१०)

[ पायचयः---सन १९१० मध्यों बॅ. सावमवान फ्यान्समधून पतत योतांच अग्लंडमध्यों घमले गेल. लांडनच्या पॉालस चांकींत पथम बंद असता अग्लंडच्या मानानोह आतिशय कडक अशी थडी पड, लागली. त्यांवाद त्या काठडीच्या १भतीढृ दगडी | फयशी दगडी !| त्या गामांसामख्पा गाम व्हाव्यात | जवळ अथमूण तम्न काय, पण पुसे पांघमूर्णीह नाढी'. ॥दवस. मात्य पाय आपटावे, हात चोळावे, त्या पांधमा बोस पावलांच्या ला'बीतच 'मजभम फेऱ्या घालाव्या, तेव्हां कठी गामठरून जाणामे, मक्‍त काढी अष्णता पावू शकाबे. त्या पयाकन शायीनिक गाम- ठाचा पामग्रिणाम मानारक अंत्साहीह गागठर्यावत होआ॑ पद्यात आई) | त्यांतीह त्यांच्यावनचे आमाप जाज्यक्त्रा तीचे | फाशीच्या छायेत आपण आज अभे आदढोत दो त्यांस कळून चुवालोले | त्या छायेत पत्यक्पपणे असो--त्यांचो द पाढदलोच-पाओूल पड- ताना त्या अग्न भोषण कऱ्तब्यास तोंड दोण्याचा जा असा प्मसग त्यांच्यावचव आला, तो |नभावून नेण्यास धत्र्यस्ूऱतीहह ॥ततकीच

6

ट्रे

अग्मरभीषण हृबी दोती | त्या मात्ती तशी स्पूर्पन्त देणाऱ्या ज्या "पावना त्यांचे हरदयात सरचमत्या झाल्या, त्याच त्यानी दया र्मावतेत ग्राथल्या आहत. कऱ्तव्य कोल्हा मोदका असते, कोव्हा मायक | त्यास साथ दोणाऱ्य कावतेच्यादह तशाच दोन मुऱ्ति असतात--ओक लोलुप, शीतल, वलासी: दःसनी भव्य, "भीषण, जुदय |! कीव म्हटला म्ट्णजे ता नोहमीच कणी ओक भाबडा, दबळा व्याकुळ प्वाणी असता असे नसून खऱ्या कवीची सायांगीच प्वसांगी कम्मवीमाचे प्रणशूंग दोन अठते. काव कऱ्मवीमीद. असू शकता ! काव- "ची ओक मऱ्त--त्या जासलीलेतील मनमोदनाच्या ओंठावनील मुञलीतून आतली गेलेली; त्याच आंठानी ती मजली द्य सामून जव्हा “' कालास्मि लांक क्षयक्ूतू पवृध्दा ” म्हणून मणशूंग फकले तबळ्हा '“ दष्टयाममालापन भयानर्मान !? पर्दावन्यास कमानीत जी अऱ्जुनासमांतरे थेोमान घालू लागली--ती क्षावत"ची दःसमी मूऱर्त ! तिचाच ध्यान या कावितोत कलल आहो. ]

वी ०१३ - टप र क

टि एट.» 4४८“ परत्र भै ) <)

२९१५१9५९8३ :) प वप 127

(22

“मृऱ्तिद्जीती ”

(सन १९१०, )

( वेनायक वृत्त, )

€:२/”3 (२

अपारोचित न जो तुक्षिया मधर विठासा : रम्य सरे तीं, नठिनें, नाळ सुभग ते,

ते स॒गंध, भंगगुज, त्या स॒मंजळा सारंग्या, गीते तीं गोड, गोड ती

दययित स्मृति-आडठिंगन जीस तृप्तवी, शोती ती हिरवी, आल्ह्यादिते मळे, सरिता-पुलिनोत्य थंड ती. कलिंगडे, मुक्‍त नीळ आकाश श्री मनोद्दरा,

मक्‍त नीळ सागरतठ, मक्त वायु ते, राजमार्ग भक्तीच्या गजर गोड वा

टाळ मृदंगांचा दृरिनाममत्त तो, चंद्रबिंब शारद मेघांत धांवर्ते --

आझा का रिक्‍त संशयांत सुखभर!--- असे जे नव, संगत, मंज, मक्त र्जे त्या त्यांतिळ मधुर विळासासि जो तुझ्या

१ ह्या उत्तावेषर्यीरच माहिती प्रस्तावनेत पहावी.

रानफुले,

मूर्तीच्या ठावण्य श्रास वर्णिता

: भाटाचे तो ठपट तव: देवि | तोहि मा

आजि अद्ृद्द अिच्छित्स रूप देखण्या तें दुजेंचि तव |! तव ती मात दुजीची | | मात मधुर ना: परंतु ती भयंकरा

९० ५ खळ्या

तव दुसरी घोर मात | दावि ती मठा |

कारण तूं बघसि कां न आजि मज भिर्थे

अशा ह्या ढोह॒ पिंजऱ्यांत कोंडिळा

हिस कणी पशु जैसा वघ्य तसाची;

आणि अकशी न काय ठोक पहाते

परस्परासि जे कथितो दावुत्ती मळा :

“ असत हा हिंस्र कुणो पशन की क्वचित्‌

टिकता या पिजऱ्यांत-वीर वा कुणी |

हा तो परे केवळ कवि, भाव कांवळा;

शोभेची मात्र वस्त॒ |! शयन रंगणीं

विजयायुध वीणाची, म्हणाने कां कधी

विजयायुध ती होऑओ समररंगणीं !

कसली ती कविता सखभोग ठोलुपा |---

दाविळ ना ह्यास अथे तोंडह पुन्हां !

नसता कवि सहृता तार; हा तगेळना || कां १ कविता काय कणी पण्य अंगना

कां जोव'रे अत्सवीय मनविमोहका

मृति दुजी ती!

सुवणेरत्न मौक्तिकांत तनु अलकृता तोंवरीच मात्र द्वात हंसत धरूं ये? आणि सुदेवाच्या आकस्मिका अशा दुष्काळी, पुष्कारेणी शुष्क सॉठिळ कीं तोवे |रेक्तरसगव्हूर हृदय तिर्च ही होआने ती होत हात दिसडुनी दुरी ! ना, ना, ना | कुसुमसुगंधीय लाघवी तारेवर वोण्याच्या नाचती मदे, तींच तिर्ची होअनियां वज़ कर्कश धारेवरि खड्गाच्या नाचती पदें | ना | कविता निजभक्ता त्यागिना कधीं | भक्त तिठा त्यागो, ती त्यागिना तया |

कारण कीं मात तिच्या असात दोन, ब्या कतेव्या अनुसरुनी रव्षिती तिच्या पूजकाति वा प्रियासि समाये (विभिन्ना. केक मात ती:-- नाचत ह्ृदयमंचकी रसिक मनाची बोणा घेऊनी करी तंतुतंतुतांने कुशळ-स्पश-पुळकिता प्रेमाची वीज थरारुनी देत जे, भावनांसि मोहून घालने ती करी

हर

ठोण्याहुनि कोमठशा;---कोमळा अशा कीं जाव्या 'चांदण्याम्धीद्द वितळुनी !

आणि दुजी ती:---मूर्ते प्रखर जी तुझी

चे

रानफुल.

कविते घेआने शिरे वाग सतीच

अद्वृद्द द्वास्य करित प्रज्वठित चिताग्नी | | प्रथम मार्त तव; यमुना) पुळिन भिलुनि चे

'चांदण्यांत शीतळ त्या रात्रि जाहळें,

त्या रात्री कमलनयन शयामसुदरा--

साह्वदित रासळीळेमाधे गुप्त--गोडशा

द्ृदया हृदयासि नाचनाचवी मर्द;

आणी आनंदाच्या किकिणीप्रती

द्वास्य-लळास्य--मम्न--गोपिका--हृदांतल्या

ताळ धरित मंजुळ रुणु झणु झुण झुणं !

पोरे यमुना--पुढिंनां रसभरेत का अशा

त्या कवळ्या नंदकिशोराचिया मअ्‌

लुसलुशीत अधरांवरे मधुर होतसे

मरठी, जी, तीच अहा त्याच कोमला

अधरांवरे कर्केश रणशांग होअर्ना

रणवेताळाच्या वेताळ--तांडवा

ताठ पिटी भारतीय त्या रणामर्धे !--

५€ अच्छेंदयोड्यमदाह्यो5़शोष्य अव'च,---

ळोकक्षयकृत्‌ प्रवृदध काळ, काळ मीं!

दष्ट़ा विक्राळ गजे भयद कोण तो

कविते, तव !--जो सहस्र वरसरांतुनी

घुमत येत आजहि, द्दे भवन कंपवी ! !

-"-त्या छंदी, त्या वृत्ती, समरभीषण---

मूतिदुजीती! ८

प्रकटित तव 'चंडमात जी दुजी अहा देवि! आज देवी मज तीच दशेना !

कारण कीं भिन्नांच हे अदित आजला कतंव्य क्रकचतीकष्ण ! आज ना अते तन्मुद्रा स्मितझभ्रा, वेष सोम्य न! जरतारी थाटमाट रंगराग वा रत्नखचित मकुटहि तो आज ना दिसे. वादूर्ये ना मंगळ, ना गीत--मंज ते ताफे रंगेळ नव तमासगिराचे !! आज दों-नदेशा न पथांतुने आवढी भवनांच्या वर्षती फर्ळे; न इषती

ळळनांचे ठोठनयन; गर्गेतादे ना लोकसंघ जयजय घ्वनी- कृतज्ञ ते !

ह 0 (%

आजि सेवकांसे नसे पारितोषिक

हा - ----::>_-- ----टनहनर य >>.

१ केव्हां केव्हां शक्य तितक्या सुखाचा अअभोग घेणें हेंच कतेव्य हाऊन बसते. जसें अखाद्या टम्नसमारंभांत: वा राष्रीय दृष्टा अखाद्या विज योत्सवांत. छत्रपतींच्या रायगडाच्या राज्यारोहणाचे दिवशीं ज्या धन्व पिढीस त्यांत भाग घेता आला त्यास रागरंग विलास विहार अत्यादे सुखसाधनांचा लयळूट करून त्या सिंहातनारोह्गास साजरा करण हेंच कतंब्य झाले होतं. गणपत्युत्सव, मिरवणुकी, समा, संमेलनं हींदि सुखद कर्तेव्यारचींच अदाहरणॅ होत. परंतु “ त्या दिवर्शी ' दुसरेच एक कर्तव्य समोर ठाकठें होते. ' आज अलट सवे |! ह| माव या च्छेदकात वर्णन केला आहे.

ट्ट रानफुले.

ये सोन्याची आमुचा धनी-- निका त्याच्या आज अवधि वा मिळते ना क्षणही का स्वच्छ विळासा : आशेथिळ परिरंभी पॉरिमदित मृणांली-- --दुःलळशा अगकांसि लगटुनी कुण्या

अविदेतगतयाम यामिनीसि न्यावया |

आज आुळट सवे | अग्र, ना-हिडिस्ससा लोखंडी जबडा वांसुनि आपळा केतेव्पर प्रकट आज | मज चिरावया दांतांच्या कवळ्यांच्या करवतींत दो |! ! दगडाहुने निदेय हें हृदय तयार्चे: वेषही न बबेरत| झांकि अशनी हवी त्याच्या आजे नंगी तरवार तनृची | आणि बापरे | थंडी हो भयंकरा |

१ अवधि - रजा, सेनिकास मिळते ती : “ आमच्या धन्यानें-ह्मणज ओऔद्वरा्न-नियतीने-आज आह्याप्त कामगिरोचो आज्ञा वोडिळी आहि. विजया- नंतर मिळगारी रजा-ह्क्कांची सुट्री-आमच्य़ा वांस्यास आज किंवा कचित कर्घीह्वि येगारा नाही. ती कामगिरी संपल्यानंतरची गोष्ट ! त॑ सुखद कतव्य कामागेरांतून वांचतीळ ते भोगतील, शिंह्गडाच्या सुतकानेंतर रायगडचा समारंभ! ” हा भावाथ,

२ भवभूतीच्य़ा आत्तर रामचारेतांतील “छोकांचा संदभ सूचित केला आहे. ' परिमृदित मृगाली दुबेडा न्यंगकांनि । त्वमुरासे मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता | ' “ अशिथिळ पारिरंभव्यापृतेकेक दोष्णोः | अविदित गत यामा रात्रेरेव व्यरंसात | !

मूतिदुजी ती! टर्‌

कळ

निर्देयतेहूने भड: थंड ! गोठळे नदनदींत पाणी ह्या आणि शरोरी

रक्‍त पिंड पिंड अद्दो जात थिजोनी | या भयाण अकलकोंडींत अक ह्या नि:सद्दाय, निदित, मा बघतस॑ स्वये जोवनरस नाड्यांतुनि माझिया अद्दा

थंड पडत जातांना | दगड चन्यांच्या

या नंग्या अधाऱ्या भितेच्याहुनी

गार गारठा अ्गी असह भराने ये. कोरेच्या कोठडीत नागव्या अशा

नेगे कतेव्य असे मजसि गांठतें |

आणि अधांतरिं शिखरावराति वायुच्या संभाळाने तोळ सतत चढत धांवण्या आज्ञा मज दे | पाठीवराते लादुनी पवेतसम दुधर सद्गवभार हा

राष्ट्राचा आखलाचि ।| ये तरी अहा तंहि ! तुझ्या त्या दसऱ्या चॅडमतींच दशन मज दं | कांवेते, आजे दजा तो छेड सर कर्कश, जो भिवावि भेरवा !|

->>>>>>्

वि आयी

१ त्या वेळीं अिग्छंडमधल्या कडाक्वाच्या थेडोच हें भोतिक वर्णन असूनहि तिच्या मानसिक प्रतिधिबाचादि ध्वानि त्या वगेनांत अुमटत आहे.

रे वायूच्या अत्युच्च रिखरावर अधातरीं चददून जाणे जितके कठिण, तितकेच केवळ कश्यनात्टीतच निजप्तगाऱ्या ध्येयास्तव, कोणचोहि यशाचा नित्रात नवता, निराधार<* अवांतरी केवळ आपग आपठे कतब्य आपल्या घुरत तरी करावे हाणून, शीर ह्वातांत घेऊन निघणे हें दुघधेट असते.

रानफुले.

सर ठळित न | रुणुझुण' ताठ तोळ ना | आवडते ज्याचे आघात कोवळे हृदयकुगि नाचविती गोड गुळगुन्य मंज शोतगोनिदांताल छंद ते: अबळांच्या अबड़ हृदा अधिक अबळ जे' करिती ते बिलरणीय करुण छंद बा. पारे, कविते, भरीचे सर ते दुजे छेड आजि, अवळलाच्या अचळ हृदांही करिते जें प्रबठ प्रलयॉर्न सिंधुसे | !- मृत्युंजय मंत्र कुणी प्रकटवीळ जो मत चंडिकेची अदंड, द्यावया चंड मनोबळदाता मजासे वर अजी |

कुरळी जे खेळावे, केश मृदुल ते, कोधानें राठ राठ अठानेयां जर्वे, फुटळेल्या पेंबांताने सप का तसे बुचड्याततांने चवताळत सटाने धांवती स्कधी वा वक्षा वा पाठि वा मुखी! विकराल क्रोधभरें आते भयंकरा: अक्या निज हस्तेंची छाटुनी स्वये खडगानें आपटेंच मुंड, फळ तर्स, अन्या नेज हत्ती घे: आणि अहो जी रक्ताची धार अडे वरि अुफाळुनी ळाळ ढाळ 'िकट विकट त्या गळ्यातुन

०्/

मूर्ति दुजी ती ! र!

धार तीच घट घट त्या कुद्द मखे पी पेल्यांतांने लाळ मद्य पी जसे कुणी |! पिअनि रक्‍त आपुळीच आपली तृषा शांतवित्या त्या प्रचंड रोद्रभीषणा रुंडधरा छिन्न मुंड मतित्ती नमो नमो नम: सहस्रधा | प्रमत्त नतने | तृंची कतेव्य मति | तं जरी अशी सद्य: कतेव्यर्मात मदृहृदा पुढे रुंडधरा, छिन्नमंड, खंड कृपाणा अशीची मांत धरुनि, तोहि ये करू कविते, या ह्ृदयाचा पाठपुरावा ! जें वेताळीय, काळभेरवीय जे मारक जे, दुःसह र्जे, कठिण कटुकटू , तेंचि आज आरोग्यद बलद हो तया ! | कीं जसत ते होअ;; अढळ जं चढे वीरवर श्रींबंदां वध शिळवरी. ॥ २९ | ॥ श्रीबंदावीर ।

क्रूर ढोह पैजरांत या निरुदशा

तीक्ष्ण सुळे --ळोहाचे दांत रक्‍तपी

पटपट “_-<-

ह ८१०

१ शाक्‍तसंप्रदायांत चंडिकेचे हे “ छिन्नंपंडा ” नांबाचं ओक तात्विक रूव प्रसिद्ध आह.

१ श्रीर्बंदा -. हा शीख लोकांचा प्रख्पात पुटारा व श्रीगुष्गोषिदाचा क्चिष्ष होय. मुसलमानांत ह्यांन दे माय घरणी ठाय केले. शेवटो तो धरला गेला.

९२ रानफले.

तेवी शिवशिवत अदा देति

अल्प वळायातेही तनुपति तयाच्या | पीत रक्‍त ळोहू सुळे टोंच टोंचुनी देह्याची जाळी ज्या जाहळी अत्ता निजरक्ती न्हाळेडढा कवण हाय हा पंजरांत बंदिवान ! सिद्द की जसा | पंजरस्थ सिंहाच्या इ१वान शिकारी भवते जसे भीत-धीट रक्‍तापेपासू भुकति बहु टःत तया भक्षे फडुनी : शत्रूचे तेवि मक्‍तखड्ग हे थवे

भंकत त्या पिंजरासे ढकलिती पुढे

दिल्लीचे दीघ पटांगण : सर्भाोवते लोहगजांचें कुंपण रोखते जना: ज्या भवती शतसददस्र हिंदु आह्विंदू नरनारी दाट अभ्या द्रवर--अद्दा प्रक्षाया हिंदूच्या वीर रक्षका-- प्रेक्षाया हिंदूच्या रक्षकासची

१ पंजाब्रमधून बंदावीरास धरून दिल़ोस आणिले तेव्हां लोखंडी पिज- व्यांत बैद करून आणिठें. कारग मुसठमानास त्याच्या विलक्षण तडफेचा आणि यशाचा अितका धाक बसलेला होता कों त्याच्यापाशी अद्भुत सिद्दाओ ( 111"80ए]0ए5 1050७1 ) आणि जादु अतते आणि तो मनांत येतांच मांजरादिकांचे अिच्छामात्रे रूप धरून निसटून जातो असा मुसलमानांचा समज झालेळा होता.

मूती दुजी ती! ९

ना, परंतु दवाय दवाय तद्वधासही !-- प्रक्षाया मात्र |! तोंच मुख्य कसता्या, बादशाद्द ज्या वदती, तोहि ये; इळू फाटक-ना फट केवळ करकरूनियां पंजर ढव अघडे : ओढून शंखला फरफर फरफाटित हाय ठेचठेचुनी बंदीवानासे टाकळा पटांगणी, खणखण अपसाने अगारू'ने भावती शास्त्रात्र शतशः सह्सचे रोखिठळा

ओक अक शिष्य तया वोरगुरूचा शुखळांत बद्ध पुढे अक अक ये “८ होशी का मुसलमान १ वांचसी तरी | ? “ हिंद मी | शीख आम्दू ! मरण मा वरी || 7? ५ ह कुराण-ह कृपाण !--बोळ पुनरपी ? पुनरापे ये पुनरपि ये ये पुन: पुन्हां प्रत्युत्तर घोरनिश्चयोत्य सत्वर “ हिदू मी ! शीख आम्हि | मरण मी वरी | | अक अक अत्तर तुच्छवेत कुराणा-< अठतांची पडत धमे वीर वरांचें अक अक शौष बळी क्रर कृपाणा | दाभरदां प्रश्न अठत रानटी स्वरी : “ होशी का मुतळगान | वांच्श] तरी | शाभरदां अत्तर दे कंप अंबरी :

४ रानफुले.

894

“ ह्रूंदू मी! शीख आम्हि | मरण मी वरी || अक अक धर्मवीर करित दोनशें वजाने भय गर्जनि जय धमंगुरूचा वधाशेळेसि वाहुनि निजशीषे देतसे | बोथटळें त॑ कृपाण: जात बुडुनिया सद्य अुष्ण अुष्ण शोणितात वधशिला: अति अघोर अति अदास दिवसद्दी दिसे झिंगतसा ळाळ ळाळ रक्‍त पिअूनी,

हाय, अह्द | पारे त्या आते किळप्त आणित्या स्थानीं बीभत्स-ह्याचि सर्माये ह कसं, कां, ये आते कोमळ अति करुण ढेंकरूं १ आणि पडुने त्या बंदी वीरवराच्या सहसा तें मळ गळां, स्फुंदुनी वदे: दवाय पिताजी || ह्यां हा, काय दशाह्दी तनुची तव आज राजसाजभूषिता ! | राजराजभषणाहे बेदिवान तो वीरवर श्रीबेदा अहद्द आपल्या

क

ओअकलव्या अक्या तनयासि हगनी

च्चे

बोळे: हवे बाळ | तझा मी नसं पिता |

च

6२

हिंदुधमचा, बाळा | पूज्य तव पेता,

१ सद्य-ताजं. बंदावोराचे आधीं त्याचे दोनशे शिष्य त्याचेपुढें मारले गेळे आगि तरीहि तो गठित घेत्र होओना हझगून रोवर्टी त्याचा ओेकूलता ओक खजपत्र त्याचे समोर हालद्वाळ करून मारला गेळा-ते वर्णन या आणि पुढल्या

च्छेदकांत आहे

मूर्ती दुजी ती ! द्‌ माता तव हिंदु जाते! जा तिच्यावरी ठढिंबळोण ओवाळाने कमळ कमला तनुचं तव तनया जा टाक सत्वरी | | सत्वरची साश्र-सोल्ह्यासत तरीहि- अठत राजबिंडा तो वीरतनय तं. “६ होशी कां मसलमान । वांचश्ी तरी । “ हिदुधभ मंगळार्थ मरण मीं वरी |” आ"णे हय हाय त्याहि अभेकाप्रती नेताती ते नृशंस वध शिळेकडे! हळु न्यारे, इळु ! संभाळुनि-- ढेंकरूं दव लह्वान अितर्क क! साचल्या तया *रक्‍ताच्या डबक्यांतांचे सहज बुडुनियां जावे को जातां त्या वधाशेळेकडे |! बोथट तरितें कृपाण कठिणतम तरी अति सद्दजचि कमे भयंकर करीत तें! कठिणतमहि बठिदानीं सद्दजतम तसे वीरसुत श्रोधदा वीरवराचा निज तनुष्या नवनालावरुने खुडुनियां वाहुनि दे हिंदु धम मंगळाथ का समर चंडिका चरण स्थडिलावरी निजसुदर मुखमंडळ कमलकसुमसं !

१ दोनशेवर शिष्य हिंदुधम त्यागीनात हणून मारतांना बोथट झालेंर त॑ मसलमानी खड्ग.

९द्‌

बट

रानफुले.

हरहर ! सत श्री अकाळ | जय | पुन; पुन्हां “गोबेदा गवभर॑ गजना करी !

वीर करी गरज; आणि शोक कारे पिता; -किते सुंदर |! शर किती | बाळ अंकची अंतरठे तेद्दि अभाग्यासिः घे अशी

श्रीभदा दवाय हाय हाय अंतरी ! ! |

>

तो. ते आठेच कोप-कंपभरानें थरथरते शब्द, शिव्या, शाप वषेतां ! आणी यच्छब्द अभ्या पंचनदासी सिंहाचा जेवि गहे, तंवि गजवी; यद्गर्जे अक्षरश: मुसलमान तो| ग्रामधाम सांडित घे वन सद्दस्रराः;

२ (०५ हर र

घोरीपाऱाने शल्य अति अघोर जे दास्याचे हृदार्‍य सळे पंचनदाच्या तें अुपटुनि शतकांचा सड सहा घं यत्कृपागः: त्या बद्या वीरवरातें तेच मुसलमान अजिश्वान की जत

१ वीराचे कर्तेः्य हाणून बैदावीरास त्वयुतःच्या हुतात्मतेने अकीकडे

आनंदे झाला. पण त्याचे पित्याये अंतःकरण दुतरीकड नेसर्गिक अपत्य- शमाने आंतल्याआांन वेव्हळाहे द्दोत होतं; स्वगुतार्चे रक्षप करण्यास असमथ झालेल्या स्वतःच्या दुःखद स्थितीने दृळहळत दोतं.

२ घोरी-मद्मद घोरीपासून.

मूर्ति दुजी ती ! ९

शर्खाळता सिह्ार्वारे भकती बहू तंवि भक भुंकत पुसताति बहुपरी: ६ हृ कुराण-हे कुपाण | बोळ पुनरपी, कुफरा, हो मसलमान: वांचशी तरी !?

' घमाधा ! य:कश्चित सेनिक दिले ज्याच्या ना कवडीच मोळ कुराणा, सेनानी तो स्वयेॅचि घालणार का | मढा, तव भीक भीतिशी अशा खुळ्या १ “ सच मुच क्‍या असा है ?'?-मुख्य कसाओ, बोठाति ज्या बादशाह, तो वदे मधे: --- “ जावोची तारे सेन.नीप्रती तया सेनेहुनि अधिक पसभादर समापछा !! नो कराण फेंको | तूं फॅक कृषाणा आणी ज तौकृ्णाग्रा सांडसाप्रती ळोहाच्या लाळ तापरवाने आण जा! लाळ लाल सांडस तीक्ष्णाग्र तीरस घेआनि ये इच्यारी: अढळ आसनी वीर बसे थोगयुक्‍तः “' बोळ पुनरपी, होशी ना मसलमान १ ” प्रश्नातें प्रश्न चन्ह तेंवि प॒तवी तप्त ठोहू सांडस सद्दसाचि घतानी

र जसा

वीराच्या तनुंत तीर तृणिरी तस प्रती अक अक तोडूनी अडा

९्ट .बानफुलें,

मांसाचा ढचका ओढूनि काढिती

ळाळ तापलेल्या खुपसाने सांडसा |

अक्षरशः हा अघोर छळ रिप करी |

अक्षरशः तें अघोर धेये तो धरी

"त्ते बंदा अखिल हिंदु वंद्य हुतात्मा ||| “ छळ भघोर हेही ते घेय चळविना !

तरि अघोरतर भोगो खळ छढोप्रती:

बादशाहचि तो |-तत्रिधित पडे कां

क्रोयीची ती अणीव ! घोरतर छळा

कल्पी ळव हत्यारी: तोचि गर्जेढा

बादशाह; “ ना तेषतं मढ ] हाणितां

आघात शत न होय घाव शरीरी

विषम तत्ता घाव होय हाणितां मनी

आघाता अकमात्र | कुफर कारंटा

मृर्ताद्दे विरा--तोडा तं हृदय ! ” हृदयतं

त्या हुतात्म वीरतनय तनुस्त चिरुनियां

तोडिति ते क्रव्य़ाद क्रूः-आणखी

अष्ण रक्त थबथबुनी गळत ज्यांतुनी

जिवळगश्ा राजसशा लाडक्या अशा

१ हं बादशहा हणाला.

२ कारटा-अंदावीराचा तो मारून टाकिलेला मुलगा: त्याच हृदय काढून बेंदावीराचे मुखांत क'ंबग्यांत आले ! कीं त्याने त्या छळास कंटाळून मुसल्यान व्हावे !

मूर्ति दुजी ती ! ९९

अकुलत्या तनयार्चे हृदय ते अहो

जनकाच्या त्या वदनी कोंबिती बळें |]

दाय हाय-धन्य धन्य-हाय--द्ााय हा |!

खन्य धन्य धन्य | तरिह्दि घेये ना चळे !!! अुस्साहेना निघत मुखांताबेः कीं असे

योगिवराचा आत्मा, क्रुर द्दो, तया

आर्धी'ची गत तेथें: को “ विचाल्यते

गुरूणापिस दुःखेन न यत्र आगत: | !

सेतानचि | सेतानचि यांत घसनियां चेडावी आह्यांसी: नर न, भत ईं | : किकाळुन भुकानि भुकानि नीच ते नंतर आसन्न मृत्यु वीरवर त्या सभ्य मृत्युचे ही सुख मिळु न धघावया अटावरि अुफरार्टे बांधिती बळें आणी त्या लक्ष लक्ष जनतर्तीतनी दिल्लीच्या गल्ली गल्लीत राक्षती मिरवणुक ती माते | ढोक पहाते ||

ढोक पहाते त्यां, त्यांच्याच रक्षणा प्राणदान करित्याचा धोर वध तसा: हिंदूंच्या बीजाचे लक्ष लक्ष ते जन, असनी दोन हात, ळढांब 'मिशाद्दी

१ । यसिन्स्थितो! न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते , ( बीता )

ककरण चाळक... ॥

१०० रानफुल.

बहु मिशाळ षंढाहुनि षंढ होअनी हिंदूच्या धमेरक्षित्यासे पाहती

त्या दर्शंत, त्या दुर्बीभत्सनेम्धे |! अक जरी मायेचा पूत त्यांमर्धे-- आओचे दूध जिते अक प्यायला जरि असेळ त्यांत तरी शपथ | धिक

“क

अरे धिक तुमच्या जीवितास | लक्ष नर तुह्मी लाटेचे केवळ को असळतां जरी तरि सहस्ता टाकितांचि पार बुडवुनी-- पार ठार तुडवनि ह्या देत्य शतांशी: --वा निदान त्या विज भीरुत्व कळंका | परे आतां तो कळेंक हिंदुते वरी निज मारक च्छाया ना पसराविळ पुन्हां: कीं त्यावरि रक्‍तासी अुष्ण भअ्रष्ण त्या हृदयाच्या आपल्याचि ओतुनी अहा शद्धकहुनि हिंदुघ्वज रंगवी पुन्हां हिंदुवीर द्दा बंदा हिंदु हुतात्मा | धर्मवीर हा बंदा हिंदु हुतात्मा | ! देशॅवीर हा बदा हिंदु हुतात्मा | ! ! अठति किळसवाणे दुध ज्यांतुनी सडलेल्या कुजलेल्या मृत्रमठांचे

॥%

नगराच्या त्या अुकोरड्यावरी दुरा

2

च्छ

नेझानि मग खाटिक तें टाकिती तया

मूर्ति दुजो ती! १०१

अमरमता ! “' जा कुफरा ! रक्‍तमांस् ते गृप्र तुझ खावोती श्वान भर्करेः आणि जरी आत्मा कुफरांहि असेची खावो तीरे आत्म्यात नरक जा तुझ्या | ? तों होओ काय | अहो रुजनिया तिथे तेंचि रक्‍त मांस तया अमर मताचे, त्यांतुनि हंगाम हुतात्म्याचिया तया सडाचा अुठढळा अुगवूनिे अकस्मात: मानियळे मुषक ज्या, कःपदार्थ ज्यां--- तांचे अहा सिंहासन पोखरूनियां त्यो-धरित्या सिंहांच्या करूर भीषणा तोंडासचि कारेताती आपलीं बिळे | मृत झाळा अुज्जीवित | मूर्तांच मारिते | गाओनी मारियळे ठार कसाया !

१ बंदावीरात्त मारिल्यानंतर पंजाबांत काद्दी कोळ जरी द्िदिची चळबळ दबली तरी त्याच होतात्म्याचे आणि शोर्यांचे स्मतीनें ती पुनरपि चेतली गेली. कारण ज्यांना मुसळमानांनी “ मूप़क ' हाणून हिंगविळें ते महाराष्ट्रीय बीर दिल्लीवर लवकरच चाळून गेले आणि अटकपर्यंत पैजाब स्वतत्र करिते झाले. त्याच संधीस साधून शीखदि पुनः बळावले आणि पंजाबांत अक प्रबळ हिंदु राज्य स्थापिते झाळ. ह्या अितिहासास आुददेश्ून ह्य संदभ आहे.

२ त्या घरेत्या-ठिह्वासनाडा घरणाऱ्या, त्या राजपीठाच्या पायाचे श्थानौं केलेल्या तिहाच्या आकृती.-( ढक्षणेने ) मुसलमानी साम्राज्याचे. भाषार असलेले त्यांचे बळ.

३ जो पक्ष मत तोच झुजोवित झाढा आणि जे मारणारे होते ठे आरिडढडे गेले,

१०२ रानफुलें-

चिमण्यांनीं मारेयळे ठार ससाणे ! पायदळींची रेती तापढळी अशी

कीं भाजनि भस्म करी पायदळीसी ! ! आणी ना कुतरेंही भीक दे अशी होय बादशाद्दाची बा दशा अद्वा< -बंद्याचा सिद्दनाद घेतसे जआं रूपांतर हिंदु डिंडिमामध्ये महान्‌ ! आणि ओश॒ दे अंतीं यश बळाधिका म्तिभंजकांवरती म्तिपजकां |

॥२३॥ परि होअळ ६ असाच हें न जाणतां; होअिलहवी ईं अर्से न, हेंहि जाणुनी; अति भयाण आते मद्दान अच्च त्या स्थळा अंधःकारांत, घोर दक्षिणायेनी, चिरवित निज देहा का वधघ्य पश तसा,

हक “च च

घर्मास्तव नरकी जो द्वोअनी पचे

१ पायदळ-मुतलमानी सेना. पार्यांखालो तुड बलेली हिंदुरक्तीची पाती-रती-अशी तापली कॉ तिनें तिला तुडविणाऱ्या शत्रूच्या पायदळास- बळास-जाळून भस्म केरून टाकिठे.

२ . ब्ृक्षिणाबनीं--प्रतिकूल कालांत,.मरणास दक्षिणायऩ् प्रतिकूळ, असतें, कारण पूर्वी अत्तरधुवाकडे असतांना तो रात्रीचा अंध:कारम़यकाल.असे.

मूर्त दुजो तो! १०२

तो वीर श्रीबंदा हिंदु हतात्मा

आज असो घ्येय मठा अकमात्रची । ! तोची मज नरक गमो आजि सरसता स्वरगोहुनि सप्ता द्वदी | विजय गीति ना, -त्याची गा, स्फूर्त, त॑ असद्द अपजया ! ज्या सरांत बंद्याच्पा हृदय तंतुसी ठावुनि तू घोरगीत गाभिळेस तें व्यक्ति मरण सोख्यार्चे असदद--त्याच ये -त्या मुरांत कविते | तनततु वाद्य हे माझ हो बांधः राग तो निराश गा; घेयांचा परम तशा | कां न कीं तशा ! मी न काय अक जरी क्षद्र डहाळी

| >

तरि त्याचा प्रथेता अश्वत्थ तरूची हिंद्वीय वंशाच्या ? ती यदीय॑ की शाखा, जारे दिक्कुंजरहस्त दोघशी,- हिंदु हुतावल्म्या बेद्या वीरवराची !

१ नरक्रातमान ज्या स्थानो वेद्याचे प्रभ टाळले; नरकातमान असह अशा ज्या हिंटूंच्या अवनत परिस्थितीने बद्यावीरानें घेये न सोडतां पुढीलांच्या घशाताठीं प्रस्तुनच्या आयशात आयडा बळो दिठा; ज्पा नरकांत त्याचा आत्मा पडेऴ ह्यमयून मुपळयानानीं शाप दिडाः-हे सवे अथया ओळोंतून झूचित केलले आहेत.

२ यदीय- “उपा हिंदु वंशवक्षाची बंदावीर ओक शाखा आहे त्याचीच मों अक डहाळी आहे हा भावा.

१०४

रानफुल

|.

तंतचचि रत-अल्प सत्व-तरि शिरांत या तेचि बीज, जीवन ते, मृत्तिकाह ती:---< तो शकला श्रीबंदा ४दु हुतात्मा सहण्यासी जारे असह्य छळ तत्ते तरी

कां शकेन मीहि न हे छळ सहूं अहा मीहि हिंदुंची असता | हे सद्देन ची-- याहुनिद्दी भयपद असे छळ सहेनची

पारे झटेन, जीवनांतिही झटेनची करण्या्ष| ही विमुक्त मातृभ॒ पुन्हां | मुक्‍त पुन्हां, शक्‍त पु हां, मनुजमंगळा पुण्यभाने पुनरुत्थत पतितपावन] !

गानफुलें-पनडी ४ थी.

ह खसम्नक्ड अअलंसासासशस्ख्य

सप्वरिष.

-7 फॅळळििषष--

(कायागृदांतील प्पथमान्दमी:) (पहिल्या दिवसाची डायमी ) त्यापायी सप्तखीना अक तुम्दांसी धिश्‍ववाद किता ते कोठोढी दृ पडो ताम त्याचा खेद काय ।चत्ताते ! अंधामरकोठडीच्या दमण्या दर्गदच्या तशा तमाला ही मज १५श्‍वदर्गीप्त संतत तुमच्या देवात सातमालादी नुदयाक्षांच्या तेशा यदर्लाकां हया साज सात मालार्दा! त्या व्यामकोश दबा वाढी करविता सद]त्तमाला दी सप्ताःष---( पथमार्वात्ति सन १९२४ )

[ पमिचय--स्वातंल्यवीन बॅ. सावयकने प्यथम 1 अग्लंड- मध्य पकडले गेल त्यामुळो तो लंडनच्या * बॅब्धक्स्टन ! जेल- "मधला पादहला दिवसच त्यांचा नदगृदांतील खन्ना पादला दिवस दाय. पण तो नुसती अटक होती. अशा पसांगीं न्यायनवाडयाच्या चाकशी, खटले, आपले प्मभूपत १कतीतमी आुलाढाली हत हात कर्वाचत्‌ सुटमाही द्दाण्याची-र्निशचत नसली, संभवही नसला, “वनी अगदी' अस'कवनीयतादी नसते. त्यांतदी पुढ) माऱ्सोलस 'प्यमयण आदभवून सामा दरशावदश ' सावमकमाना फ्मान्सला

१०८

पत्त दयावो लागणानच !! सावमकन सुटणामच | ) अशा ध्वनीनो |ननाद<न अठला. तेंव्हा नाहीं म्हटलें तमी सुटकोच्या आशेचा [कमण त्यांच्याही मनांत डोकावून जाओऔच. पर्मांतु शेवटीं दोन जन्मठ'पींची भय'कम शिक्षा वज्यलेप झाल्याची नक्की बातमी ज्या दवशीं आली, स्वतःत नार्गामकाचे कपड) जे ताोंवेळ त्यांचे अगावम माई दले होते तेसुद्धा १छनावून घेअून पुनः जन्मांत न अुतमण्यासाठीं काळया पाण्याचे कपड) त्यांच्या अंगावम घातले गेले, ता 1शक्षेचा पादहला दिवस माल त्या अटकोच्या पदल्या पदिवसापेक्षां, बदिगृद्यांतील खमा खया पढिला दवस ठमला | त्याकाळी काळोपाण्याची जन्मठोष अकतांच शोकडा पाअणशो पनऱ्डाबलेले बर्शदवाने सुदधा * फाशी दर्‍या पग तें काळोंवाणी नका) | ) म्हणून मटकन खाली नसत | काळेपाणी दा शब्द १अतका भय'कन असे| तीच गती आपली झाली: दृयांद त्या १दवशी वेडर्‍या आशेलाद'खील लवलेश शका. अजली नाही. सती जायला म्हणूनच 1चितेळ्म अढळ स्थान माडलों असतांदी चिता पत्यक्‍्ष 'मडकतांच सतीला जसा ख्या चटका बसत? तशीच घूवीची १स्थ्रींत झाली. त्या 1वव्हलतेच्या विषाचा अतामा म्हणून मन जो पबव'काची प्ला्तीवष ॥पआू लागले ता तेंही, पता. पता ती १वषासारखेंच द>सह दोणामच | त्ख दषार्पातिीवबपांच्या लहरींचा प्रहूला झटका, मनांतील एवनददर्साववेकांची ती खळबळ, त्या शक्षेच्या पह्ल्या ददसाच्या काऱ्यक्त्माची 'आन्द्मी' ( 015819)

देणाऱया या कीवतंत स्वतः त्यांनीच त्यावखी पुढी ग्याथिली. ]

सी बरल्वळन्नहवद्ा

सप्तारष !

याड का "_ .- आवडली

( रचनाकाठ-सन १९११ )

( आयांवृत्त. )

आश॥थे ! फलाशाची | | अक्या घावे धृती कशी तडके मुक्ता वदळी त्याचे कच््चेचि तर्से मना तुझ मडके गेह्दी गेद्दी स्वपुरी फिरती घेआने दीप हाती तो ज्यांसी हुडकू निष्फठ, परतुनी येतां गृहीं पहाती तों

च्च्ो डव्य्हा ्ि ज्या

तस्कर ते अपुल्याच| गेदी निश्चित सव असलले:

दीपा ! तुझ्याचे खाळे पटळ तमार्चे लपून बसललें | | स्मरुनी नेष्काम्याचा करतां अपदेश ते जगाळा जो स्पृहणीय दाविछासी अत्साह अदम्यस!, अगा लाजो माझ्या मना! ठश्या तुन हँ मन माझ असें! अद्दा साचा हे सहसाश्रू माझे फुगवीतिळ प्र सदुपद्वासाचा !

वव्सर झाळे, झा3 काराग्रूदू गृह अनन्य मज; गमला नचि मोद, न चंचळवी विरडाचो हो असह्य आग मला:

न्य र्‍ऱच्ा --->><_- अह ण पपतध म न -- -->-.->

१ संत मुक्तीकओ.

श्न्ट रानफुड,

गमळे, स्वभाव'ची हा बनल निष्काम कर्म सांग तसें ! तो भास परि! मना! ह्या तवाचे निरुत्साह आज सांगतसे न्यायालयांत होअिळ निर्णय जा काय : ही अनिश्चितता जाझाने होतांचि अजी मोचन न| शक्‍य ही सुनिश्चितता | स्फुरळे ना ह्मणाने तुवां केळा निश्चय मळींच ते शमळ, दिसठेना जे ह्णुनी नाहितसेची मना | तुला गमले : येथे आनिश्चिततेचो पारे ती विझतांचचे हृत्तमी कुठळे 'लपळे विकारतस्कर गेहिच ते हे तह्गवरी अठले!

आशाचि | फठाशाची | स्वाथोची ना १ तथापि आशाची:

विणिताच पराथोशा स्वाथोच्या सम कठोर पाशा'ची: लांब नअ न पद जो रुंद परदे पांच ही नसे परती; यदभित्तीच्या भयप्तम काळें डांबर अलंकृती वरती: खिडको ना जाळी ना अकाहे; खोदा अशीच अभगा, जे बंदिशाठेमधि ही अकळकांडी ह्मणोनियां गाजे |

लोद्दगजांचें |तिज ह दार अठंदाचि, दिनींहि कुलुपाते लावूनि बेद ठेवायासी केवळ | न चक्षु घुकातं अितुके पूण विसंगत गमती | बाजंसि अकही न वसते नी'चाहे हो पारे माणस कोणि न बे:ळावया मिळे नवस; नत

तेसेंची हं जेथें तरुपल्लव ही मिळे न नवसासी

अंगण अरुंद पुढती दुर्मवळेळे, जयांत दिवसासी चाळत अुन्हांत पडती केधांचे कांबळी अणी तरटी; कोटावरी समोरी बांधितसे घुक कावळा घरटी.

आनव नाति-बद्दिप्कृत, पाहूं ही ज्या मनांत द'चकावे,

१०

११

१५

१६

१

सर्प्तार्ष ! १०९

अक्या राज्यास्तवद्दी ज्या संबोधावयासि व'चकार्व: रट संवाद-प्रिय अितुका मनुज मनाचा निसर्ग | पापांशी

अशांसही शिराणी गमते बोलावयास, जै पाशी १९ वाग्दुष्काळाच्या ह्या तळमळतो जीव कीं तुरुंगांत !

चड्डी आणी बंडी खादोची रखरखीत भंगांत; २० टोपी नामा पिवळी झोळी झांकीत कतउच माधथ्यार्चे;

अंक चवाळें काळें, शयना कांटोरे तरट काथ्याचें, ३५ स्नान पाना प्रातावाधि समयास्तवहि अकची होतें

जलपात्र, अपात्रह्मि जे जस्ती हस्ता्थ मापटे हो ते, रर

जस₹ती पदक प्रांतर्पादे वाक्ष पुकारित सजा सद रुळते, चरणांत लोहूदंडा बेडी दुस्वन भयाण खळखळतें : > वाळे जिचे सकीळक-कंटक, ती तीन शेर वजनाची,

खाओ देवहतांचा सोळुने जी सांतड| नवजनांची- २४ बिळगे कटिसि ती, पद टाके नेदोच सहज दिवसाही,

वळतां स्वप्नी पुसल्यावेण डसतची, न भंग ठव साही! २५ नव पद खोलीमाजी जेअं बेसे तिथेच जडकुंडी

हटटे फुकनियां जी घाण, घाणा करीत रडकुंडी : २६ “ तनु घृण्य | निंद्य तनु ही ! ' बोधित अवधूत कीं पिसा कोणी,- शौचा!दे नित्य-कमा अक अनावृत असे चतुष्काणी; २७ खायासि खापराची थाली, लंगोटि ही क्वचित्‌: सारा

संसार आमुचा हा | शिकवी तदाधिक अवश्य न पसारा य्‌्ट

जितुका जनीं अवश्यक समजाने झटताति लोक मिळवाया अनवऱ्यक तो, ज्वरतो, क्षीण करी श्रांत मनुज-बळ वायां २९

२९८ रानफल.,

र)

प्रातःकाळी आळा कळव, कारागृहाधिपति मजढा झाळी सजा अद्दा | हवी वर्षे पन्नास की पुरी तुजळा | अभ्यासकठोराहि तें हृदय तयार्चे सखेद कळवळले | परि द्व स्मित मदवदना वरुनी, श्रवर्णे, न ठेश मावळे. तोची वर्न माझी सहवासाची हिरोनियां मजशी देतां बंदीर्ची, ती केळी धारण करी'च राम जशी : मंत्र तसा'ची गारंवःर स्फृत्येथ मी तदा साचा वर्णितरामार्ववापन जपतां तो इळोक काठिदासाचा* | जातांचि परी अधिपति सोडूने मज अकल सशंखळ तो सहसााचि ढोट ततक्षण दुःखाश्रंचा अदम्य खळखळतो |! वर्षे पन्नास ! अहा । वर्षे पन्नास हो ! अहा | वर्षे | व्वनि हा पुन: पुन्हां द्दी मजवरि पाऊस कीं तसा वर्षे | चणित-राम-विवासन मंत्रहि तो म्यां पुन: पुन्हां जपळा; चळत्या घैयोसह'ची अळटुने बदढी स्मृतीहि परि चपढा:- सीतेसंगी अशा अविकृत रामोद्दे तव अहा कां ना नातां सीता ब्याकळ केळे वन देत करुण ह्वाकांना ! अश्र तुझ्या विरद्दाचे; वात्त प्रीत! न कोमठा कां द्दी शोभाची ह्ृदया'ची ! प्रीते तुजविण नको मळा कांहीं || आणी पुन: पन्हांही ह्मणतां माझ्याचि मी मना ““नाही?? मक्‍्त्यब्द कवण पाही | सोडे अशक्या न कामनानांही, !

% “ दघतो मंगल क्षोमे वसानस्यच वलकले--| दददशु विश्मितास्तस्प मुखरागे समंजना: ॥ कालिदास |

२३०

३९

र्र

२२

२9

२५

२६

२१9

२९

सप्ताषे ! ११९

यावज्जोबन शिक्षा तीं वर्षे पंचवीस'चो गणती,

पापकृत्तमास्तव ही याहुने बंदी अवेधची ह्मणती, 9० होतो सिद्धांच शिक्षा शकया अधिकांत अधिक ही भरण्या,

वर्ष आयुष्याची अत्युत्तम पंचवोस तीं करण्या 9२ कारानळांत हुत मी तिळतिळ जाळोने देह, कार्यीरते अव्युत्तमाचे झुद्धाराया जननी स्वभमिआयो ते 9२ द्वीपांतरांतुनी की--घेया अ॒त्साइ अक दे द्वाची,

येअ॑ शकन रक्षा ठेअ्‌ं या पुण्यभत देहाची! 9३ “वर्षे पन्नास!' परी अकाने अुत्साद्द तोहि कोसळळा |

सुकळा तरंग अंतिम होता जो मृगजळांत सळसळळा|!' ४४ 'फरचक्र दुविढासा-भोगी पडदा करूनि तमसा'चाः

अपराध देश जागृति-परवर देशांत घोरतम साचा | ४५ “तरि कां शिक्षा ली मज यावज्जीवन भरोनि न सरे ह्वी

निच्छिति पर द्दे भरणे म्यां ती घेआने जन्म दुसरेही | 9६ 'शिक्षेच्या परिस्रीमेची परिसीमा | सुदभेगा ठाया

आाक्त स्वप्नी देखिळ होओ मतकल्पना न गांठाया ! ४७ दाघीयंची कीती कृतिही स्मरळी किती मनानें ती;

बंदीत त्या त मम थोराथोरा'श कामन] नेती; श्ट

डडळ डी

---_न

१ जन्मठेप हणजे २५ वर्षे अशीच समजली जाओ. दोन जन्मठेपी ह्मणजे दुसरी लागेल तेथून २५ वर्षे-पहिली गणळीच जात नसे. पण दोन जन्मठेपी मोजून ५० वर्षे काळेपाणी-ही शिक्षा त्यावेळोंहि अक अतश्रुपूर्व गोष्ट होती ! शिक्षेचा परिसीमा जन्मठेप-पण ही. जन्मठेपेवर आणखी जन्म- -ठैप-परिसाभेहून परिसीमा.

१२ रानफुल.

वर्षी अशीतेतामे नवरोजी क्षेत्री अभा स्वराज्याच्या: ] |

तो श्रीकुमार खडा भीती देशध्न भास्वरा ज्याच्या: ४९ तो डिझरायलि, तो तत्‌ प्रतिपक्षीही, सुवाक्‌प्रभवर ते

जे मलुळ झुंजती त्या ळोकसभेच्या विवादभवरते ५० ते जारे अशींमाजी देती तिशिच्याहि योवना लाजे

कां हे निराशता मज सुटकेची ही छळी मनाला जे! ५१ गीभाष्याची विणत| पावन-वाक्‍्कुसम-शुभ्र-माला ही:

जो शुद्धंबुद्ध भगवान वर पराभावि भवभ्रमठाद्दी- र्‌ नो बदध [(--अहा ! तो त्या तृष्णाच्छेदक पवित्र सत्स्मरणें

ये ळज्जेनें माझ्या तृष्णाव्याकुळ मनाप्रती मरणे | ५२ तृष्णासमथेनासी आठवि माझी विमृढ आशा ते

तृष्णाच्छेदक त्याची मारजितासी--स्वकीय नाशात | ५४

सत्कायीपिपासाही तृष्णाभ न कां! न सख-विलासाची

तरि देशकाय सक्तिद्दि विरह्दाहुनि जी छळी तळा साची! पप वैतागें मी बर्घाने धृतिचा ढळळाव नित्य नेम, गती

दुःखद द्ोय; दिवाळे काढुनियां आपुळें मनं मग तो ५६

अपुढी आशा पेढी जाळियलळी | तो. अद्रो कसें नवळ |[- आशेच्या रक्षेतुनि मंजभा उद्‌भवे प्रभा-घधवळ | | ! ५७

१ दादामाआ नवरांजा, २ सत्तावनच्या| क्रातयुद्धाताल स्वातन्यवार राजा कुमारसिंद्र हे अेशीब्या वषी अतुल शौयोभ अिंग्रजांशी लढले; अनेक्र रणांत विजय पाअन, समर्री पडले. २ डिझरायली. ४ त्यांचे प्रतिस्प्ची ग्लंड स्टनसाहब, “५ श्रारामानज अशीव्या वर्षा प्रचारकाये करत असत ६ भगवान गोतमबुद्घ- हेदा अर्शी वर्ष जगले, तसा माहि जगून द्दो पत्नास वर्ष शिकक्षा भोगून परत मातृभूमीत देहू ठेवण्यापुरता तरी परत जाऊ शकण्याचा संभव कां नसावा ! हा भावाथ. ७ समथाचे वचन “* स्वाथ गेला ताटातुटा | जडली

परमार्थ अुपाधी तुटनाहे आहे

सप्तर्षि ! ११३

मन अुत्साह भरे; गरुकिल्डी जी कृपा महदंताची

त्या तुकयाची लावुने उघडाने म्यां कुलप तें अद्ंताची, ५८ उचळी झांकण नेराऱ्यारचें:-आंताने सुख-निधान असें सवापाधि-प्रभ जे, मोक्षार्चे जे महाविधान असे, ५९, ते वैराग्य |-विनाश न अनुरागाचा विकॉसची परि तो चिंतामणि सम चमके ! चिदगम्या मी महोत्सवा करितो] ६०

बंदी पन्नासांचे ना वर्ष ? पन्नास कल्पना ही तो:

आभास-काळ केवळ, वस्तु स्थितिचा पदार्थ नाही तो! ६१ बंदी ? ती आंत तशी बादवरह्ि या शिवासे जीवाची:

पगडा तुजवरि पांचा वृत्ताचा तोवरी न केव्हांची ६२ आनद गवसणारा मक्‍तीचा-तुज तुरुंग मानस ह्वा |

2 ७. १ रू ७ ७... ७ सक डा (2> ऱ्ञ

त्याचा बंदी जो तू तो ज॒ हें वांकवाने मान सह।- ६३

परि कराने चित्तवृत्तांचा तं अपुल्या निरोध, साम्याने मन इस्तगत स्ववशीं, ठेविशी कां खडूग ह्या जसा म्यान; ६४ ऑआश-प्रणिधानाच्या अमजुनियां हृदगता जसें जनकी :

ए_/. ह्न्कृ हर ("२ के 6 ० ना गुण वतत गुणा, मा साक्षा केवळ तया निरजन कॉ; ६५ बे सत्य--परम शाध्वत-तेथ स्थापाने अचेचला मतिते अपहसुनी तदिदर या गुणंवृत्ताच्या सहखरविध गतिर्त; ६६

"---_--२- :->>>---- २... _.--:.>_.३२-८२::-:२३-नवनननब्ववूळूूू- व वळ,

१ अनुरागाचा विनादा नव्हे ( तो बेताग होय! ) पण खरें वेराग्य झणजे अनुरागाचा विकासच होय. २ “ औशप्राणिघानादवा ' पातजल योगसूत्र,

३ “ गुणवत्ति विराधाचच ' योगसूत्र, 8

११४ रानफुल,

न्रा

जरि डोळशीळ बापा परमानंदांत-कवण तुज तरि ते अकळ-कोंडी कोंडी १ किंवा अंधार कोठडी करिते, ६७ त अंतज्यात | तळा अंध!कारांत घाबरा ! पाहे

उ केयी

सुख द:खार्चे साधन बाह्य न पारे ह्या मनांत बापा हे! ६८

राजगृद्री काय कमी | पक्कान्नें पांच नित्य शिजतात;

प्रासादतळ स्फटिकी, कळत सुवणांत, घुमट रजतांत ८९ चमकत गर्वे घेती अन[देन शतशतसहत्व मत्रा जे

'चतरंग सिद्ध शब्दा झेळायासी खडी चम ! जरा ७० परि त्या प्रासादांचें निरखाशि तू सक्ष्म अंतरंग तसे,

जरि तोळशीळ केसा पर्णकटीचा महंत रंगतस, ७१ उमजेळ तारि तुछा कीं बाह्यमनिधीरमार्ध वते न सुखधन तें रांगोपहतिभागाऱज़ञांचे की, संतोप सोख्यसाधन तें. ७२

पक्लान्ने पांचांचे तीं नाहींत सद्दा ह्मॅणानेयां राजा; कोणी बटीक अपडी साध्य न होओ ह्मणोन यवराजा ७३ सोन्याचाचे कळस ते नचि रत्नांचे ह्मणोनियां राजा;

केळा मुजरा कोण्या सामंतें ना, ह्मणोने यवराजा ! ७9 द्वोऔन हाय | केव्हां मी अधिराजा, ह्मणनियां राजा; राजा होईन केव्हां आहे त्याचा ह्मणूने युवराजाई- ७५

दुःखी सदेव |! राजे झाळे वेडे किती ! किती त्याही छळ सोशिड | सखाच्या द्खं घडल्या'च आत्महत्याह्दी | ७६ तो भीनत्िग, अळारंयाबळस तो. शहा “' जद्दानाचा,

पड -ननन्.ळळळुं ला - टणि"0णा | "पटपट ----.[।-्टऱनहटबबल्न्_्ड नड

१ राजपुतराणा, वेड लागून मेडा! २ रोपनबादशाहू. गित्रनचा तिहास पहा. ३ जदानाचा : पएय्वीचा : शहा ! ओरँगजेबाचा बाप.

सप्ताषे ! ११५

मांधव गर्भ »मंतीतचि मोठ! न कां लहानाचा १ ७७

हें चित्र पहा-आणिक हेहि पहा चित्र संत तकयाचें

नित्यानंदी फळळें मानस, द्वो मानसा कतक याचें ७्ट मी डोंगरीत बंदी असतां वृत्तांत पोरिसिळा कानी

द्दोते तन्निध कोणी अवळीया, ज्या अनंत लळोकांनी-->. ७९

वंदू द्वारी अनु'देन तिष्ठावें दाट, ते स्वये बतती

ओकान्त; आत्मरातेने डुडती झुडती मर्घेच वा हसती ८०

परमानंदाचा अ॑ सावे न ह्ृदीं वरी उमाळा तो

उसळे | पायाखाळीं गाळीचा जीण कसममाळा तो ८१

भाविक भक्तांद्दी ज्या खिडकोंतान फकिल्या, जशा गळल्य! भर्वारे आंत तशाचो फिरतां चरणीं घळीत चरमळल्या; ८र

थ्व "३"

बेद मठांत दरोंनी फेकिति जन जें जिथे जसं पडतें

च्य

प्रातःकाळी खोली झाड ये त्या तसाचे सांपडते ८३

(३॥..७॥. ७ (8-४.

मोती, मखमठ, मेवे--सांवरुनी त्या जरी निर्के रचित

तरि ““ने | कशासे येथें! ने ने झाडाने सव कराचे तो !/” ८४

काकुळतीने असें विनवान करवने, [रकत खोढीठा,

खेळे अवधूत पुन्हां परमात्म्याशी पावेत्र तो ठीढा! ८५

दशवत्सर अकान्ती खोढोमाजाच त्या असे वसती

खाती किंवा निरशन आच्छादित वा अवस्त्रची बसती ८८

जेथाने ह्विरवें अकहि शेत, न वा मंज विहृग, वा सरवा आकाशही दिसेना, नकळे कीं अब्दमास--वासर वा ८७

१ सवाओी माधवराव ! ह्या सगळ्यांचा दुःखदायी शेवट प्रसिद्धच आहे

२ मानस सरोवर ३. डोंगरी तुरुंग मुंब ओआचा.

११३६ रानफुले.

जी नित्य अशी त॑मसाच्छन्नचि को ही मदीय काराद्दी

ओकळकोंडी किंवा भितुकी मढली न अंधकारांही : ८८ त्या कोठडींत अपरिग्रह दे सवोपलाभ ह्यां--यांच्या.

कैवल्यानंदाचा अवलंब वरी न बाह्य विषयांच्या ८९ “ विषमप्येमृत' न “कचित ? नित्यचि ह्यां सुखद दुःखविष, यांच्या केवल्यानंदा'चा अलठंब वरी न बाह्य विषयांच्या | | ९०

दुःख सुखार्चे केवळ अवलंबुने बाह्य विषप र्जे असतें;

सुखसत्व विशुद्धांच जे, सख ते की आत्मरतितची वसर्ते. ९१९ हँ सत्य हदी चमके | धृुतिनें आकंठ मन पन्हां भरले;

मज केंवि निरुत्साह क्षणाचे पर, को खिळूनियां धरळे॑ ९९

झाले लज्जेने या ओशाळें | तनभयासि नच नतसं

मन्मन मदुक्तची तै प्रथित स्मरळें स्वपूर्ववचेन तर्स ९३ काथेळें जे म्यां देअ्‌ं दिव्योत्साहा तदा मदीय जना यज्ञी त्या जे सजला स्वप्राणाच्या करावया यजना : ९

“ चडळे शत शत मत्सम तरि कां अगतिक असेळ भारत, हा ! श्रीकृष्ण सारथी यद्रथ द्वांकाया स्वर्ये अभा रत हा १// ९५

१ अपरिग्रह प्रतिष्ठायाम्‌ सर्वे रत्नोपलाम : योगसूत्र.

२ हें कालिदासाचे 2!वतरण “ विषमप्यमत कचिद्भवेट्‌ अमूर्त वा मिक मौश्वरेच्छ्या ! !

३ “ माझेच पूर्वीचे पद मला घोर देतें झाले. ! तें पद ' पहिला हा ” हाणून “ ॥॥०0॥० ॥"०्पा (1७80001818 या ग्रंथांत छापले आहे.

४ मुख्प चिंता दी वाटे कीं क्रांतीच्या चळवळीचा ह्या आपल्या कास बदूघतेने मोड होतो कों काय | भारत दृटतो को काय !-त्या शंकेचे ह्या पदांब समाधान आहे.

सप्ताष ! ११७

मख | थांबेळचि कीं पृथ्वी कारेंत तू जरी मरशी !

'उपह्दसत असं माझें वचनाचे माझ्यावरी करो सरशी ! ९ निश्चिताचे मग बसलो पळ मी, पारे तें बघाने रागेळे

* नाझिक ) सोळायासी काथ्या लावूनि मळा जरा गेळे. ९७

श्रम ते शांत मनें मी लागे करण्या सर्वे करी धरुनी,

स्वे स्वे कमेण्यमिरत संसिद्विसि लाभत॥ते ते स्महनी. र्ट

जातां सोळाय[ जो काथ्य| निघाते स्वहस्त सोळोनी

पिजञाने दिधळा नियमित तितुका सोन्यासमान तोळोनी. ९९

तों दिवस मावळू ये; मग ज्या होतो धरूनि नियमासी

चित्तेकार्यासी मी साधित अकान्त विगत षण्मासी; १००

ख्यात विवेकानंद प्रभु तो जो त्या मह्ावितृष्णाचा

शिष्योत्तस श्रीमान भगवद भदेव रामकृष्णाचा; १०१

जडवादी अश्रद्धा मातेचा कांही विकल्प असत्याशीं

आह्मांसे कपिळ पातंजढठिसत्रित त्या ससूक्ष्म सत्यांशी १०२ जडवत्तुशाख्रभा्षतचे जो पटवो, तदुक्तिन पटतां

योग न गौप्य परी त॑ शास्र, करी अक तंतुता पटता;- १०३ नियमानुरूप त्या मी चित्तेकारऱ्यीं करावया प्रगती,

परती “ सक्तमजरी ? होतांची का धुवोनी कर मग ती; १०४ योगी राजाचा त्या ग्रंथ श्री राज योग मी उघडी,

क

शांत रसाचा पेढा दूर करावा गमेचि जो न घडी; १०५

हर ह

तत्रस्थ समाधिस्था तन्मृतासि देवर्मातसर्माच नर्त चंदुनि, नासाग्री कीं रोवियळेंची सदृष्टि म्यां मन तें १०६

१प्ट रानफुले,

मन ह चंचळ भारी | दुनिग्रह भासठांचे साधुजना, जडजीव अनभ्यस्ताचे त्यांत अह्मी; आवरोचे ते मज ना! १०७ प्रिय अप्रिय हॉचे कळे, नकळे पारे विहित वा तयास हित;

जिकड़ानेतिकड़्ाने धांवे ठकवुने बुद्धीस इंद्रियांसोहेत! १०८ वेडा निसर्ग आहे मन॒ज मनाच! जरी अप्ता पडला

तरि दुष्कर भ॒सेवात्रति जा कांही करांत सांपडला १०९ निष्काम कम योगाचा मज ठेवा, तया बळें आधी

ळेश वशंवद होतें स्वच्छंदाची सटॉने मन आर्धी; ११० यास्तव तें जारे जेव्हां तेव्हा! अितरत्र सहज लव जाते

तरी पकडतांचे लज्जाहत दे सोडानेवृत्तिभवजाते. १११ घेतां घेतां भेशा वृत्ती घ्यानस्थ (चिरत विळयाते

ये सखद अनुभवाया आत्मरतीचा प्रत्ताद तिळ याते, ११२ माहूक मोहक झरती शांत रसाचे हृदांत पाझर ते,

कैवल्यामृत निघिचे उडतां कांही तुषार ओझरते | ११३ तिलहाी प्रसाद तुमच्या प्रभजी | मजतं अदृष्ट चरणांचा

जारे कीं शीतळवी पळ मज समहा हो त्रिताप शरणांचा ११9 असणाराचे तें तारे कीं जे तव अधरामृतासे प्याठेळे

हे केवळ| त्या केवल्यानंदाच्या पुरात न्हाठेळे | | ११५ वंदी वारंवारह्वे “ कस्मे देवाय” त्या! त भावे

ळाभास्तव स्तवाह सदगरुच्या द स्वाचत्त ठामाव | ११८ श्री रामकृष्ण जेसे अकाने जडवाद दिव्य हेतच

मोक्षाथांचे त्या अश्रद्धाचे, सत्याथं तर्ककेतचे ११७

0 य >. 1 सर > ््क्काल्व्वातस्ल (र. १

१ “। कस्पेय देवाय हृविषा विघेम ह्या प्रख्यात वेद-अचें-र्ताल त्या अशय देवाला ।

ट्ट

सप्तर्षि ! ११९

अन्व्थ नरेन्द्राचे; “ औश्चवर नाही! वदे “ वदावा; वा

आस्तिक्‍्यसव्य: तारे तो मजसी प्रत्यक्ष देव दावावा |! ? १श्ट

स्पशाने हंतळ ““बाठा | आचेरच तं पाहूशीड देवाळा |?

स्पश्नाचे त्या वित्रेक'नंदा घे, केवळा न नांवाछा |: ११९

स्पश तसा कहांने तत्ता देवा दाविठ़ मळा अहा काय

गुरू लाभे तो? कृपवंडीच तयावराने आजे ह्या काय ! १२० सकल गुरूचा गुरुवर | भगवान्‌ श्री कृष्ण जी स्वथे कथिती,

असूता अमृतास्तव अ॑ घमक्षीराव्यित्रा पन्टयां माथिती; १२१

भिन्नमता गमताती यवापे बु भिन्न दिक प्रवाह

रस वाहिनी रस्तातऊिं, गनतो निष्ठ! विशेब वा द्वाही र्र

अंतर शत शत कोसारचे तं त्यांच्या पयांत पाहूनिया; पारे अचळावधिप शिववरी निश्चतर काही महूत राहुनियां १२३ विस्तीण आसमंतात भूमीचा नित्रपट अशेषतया

दृष्टि क्षेपी घे त्या नाढळदो तो विरोध दोष तया: २२४ अक्पाच चोस्तनाच्या पिडाने पव्रासी अनंत मार्गानें

प्रभ नियत कमे करतां, शय, सुठठें, जडे, फर्टे, गाने, १२५ तत्तथोर्ये भोगवे नानाविध रंजवीत देर!

ओअक॥चे नद॒ नदया त्या अंती आळिंगितो नदेशातें:- १२६ क्षान मक्ति कर्मादिक घभमते तेते साम्पत| वहूनी

योग्यी अनन्प योजक गमती अत्प्रधिकेपिपा वढूनी १२७ तत्वप्रभसोवणाद्रीच्या ज्या, जीव यद्वर्च तरती

श्रामद्वगवदीता भावाने वापिऊळी अनंतर ती | १२८

१ विंवकानन्द स्वामी. २ नदेश-नतमुद्र.

१२० 'रानफलें.

ब््व्ळ

र

छाया! सांजेची ये तो को, पुढती दिसेन वाचाया;

मग जो ब्रह्मीभतांच, असतांही देह मानवाचा या, १२९ त्या तुकयाच्या भवे भक्तिरसपरिप्ठ्ता अभगा या

लागे, व्यायाम मो फिरतां नवपद बिळांत त्या, गाया: १३० दंडा बेडीचे जे वाळे ते टाळ करुनेयां नामी

भजना त्या गुणगुणतां वाजविळे ताठ धरुनि यांना मी. २१३२१ रात्री अधंमुहूर्ता: नगरांताने देवदशनें करुनी गृहिणी गेद्दी येता प्रज्वळिती वन्हि धम फुकरुनी, र्ऱ्रे

हस्ती जुईसम सुरभी धुतले तांदूळ घेत अप्ततांना स्मरताति दशन मकुळा अपुल्या बाढाचिया विहृसतांना; १३३ गुणगुणत गीत कांई।, ळगबगिनें भात वेरुनी, त्यांही

नसतीळ अजाने ल्याळी वसत्रेदी सोवळा सुदत्यांदी! १३9४ सायंकाळ अस। की रात्रीं माजी पुरा न जो विरतो

तों निदींपा भेकलकोंडीं भवती तमानिधी भरतो ! १३५ आणी फाकेत किरणा, मज केवळ दाविण्यांसि तम कां तो! आसन्नमरण नाडी जेवी निस्तेज तोवे चमका तो १३६

अपुल्या म्धेचि घेता, पाहुने ज्यांना न घ॒कही पळतो, कंदीळ एक मिणांमेण अंगण सोडुनि पठीकडे जळतो. १३७ ळोहूगजाच्या दाराजवळीं येऊन सहज मग बसलो;

बाहेरच्या तमासांचे जातां डोळे बघं तयां दसा: १३८ हृक्‍शून्य तमीं नयना भुळवुनिया दृश्य कोणतें ते ने | जो धमे इंद्रियांचा करुं तो धांवोचे ते अवशतेने | १३९

बसला ता. दिसली मज तेजाची 'चमक अक ओझरती ळबुनी निरखी पनरापे तो. चमके 'चांदणी नभी वरती | १४०

सप्तार्षे ! १२१९

"ह ती

जोतिविंद ते जञेसे अवकाशा'ची पुन: पुन्हां गणती करुनी शतदां, वेधा साधुनि, शोधावया नर्भागणग, ती १४७१

डावी, उजवी, पुनरापे कळती, वरती, तश्ञांत अति, कमती, नळिका सुदशनक्षम करण्यासी दूरद्शिनी श्रमती: १०२ मी मान तशी शतदां त्या ढोवडी ग्जांसि रोवुनियां,

तिरपी शिरपी पारे ती रोधं त्याची स्वदृष्टि खावुनिया १9७३ त्या फाटेतूनी दिसळी चमक जिथोनी; सर्वेचि देद्वातें

मडपाने फरशी वरती खाठी, धरुनी गजां वरी हाते, १४७९ अ॒ध्वेमुखाकुंचित तनु, देवा सन्मुख सुभक्त कीं नततता,

स्पष्ट दिसाव नभ त्या कोठडिंताने साधिळाचि कोन तसा | १४५

कोर लहान नभाची हऱ्या येथुनि, परंतु संगम ते

सप्तषषींच्या सातामाठांरच तींत! बर्घुनिया गमते १४६ विळसे न विरळ तारक नीळ नभाची समोर कोर, मठा

देवी अनंततेच्या चनडीचा पदर पाळवी गमठा ! | १9७

अक जाडा भास्वान वदताति तुळा, द्वे भानो | विश्वचक्ष मिरवीशी

पदवी तूं: तेजाने आझां अपुल्या पदार्थ करवीसी १9८ हय अशेष धरित्रो वरिर्ळे | जे हुडकिता उषा युवती

येशी अरुण-पुरस्सर पूवेळा त्‌ प्रभाकरा | तंव ती १४९. प्रत्येक कीड मुंगी मशक रजःकणाहे सुक्ष्म असतांना

ठेळे दृग्गोचर जया तुझिया तेजे, मनांत नसतांना १५०

संशय किमापि तशां त्वां लपवीळी ही सहत्र असशील अह्यांडे मनुजाच्या हृष्टीपासाने, तुजसि सच्छीळ १५१

१२२ रान्फुले.

अकृत्रिम कृतज्ञ पर्वज दिवस असे बोळुनी अनंतर ती जी ये रात्रि हणानिे तिज निदेशक गणनि तै स्वपा करती: १५२ र ह र

अक्या ग्रह्माक्षि दावुनि ळपवी शतसर्ये माळेका तो का

जा श्रोकृष्णमुखासम दावुने विश्वस्वरूप दे तोखा, १५२३ कवण यथाथ तिमिसख। ! हृक्साफव्यासे दर्षितूं कांती! सोनेरी तव किंवा दिव्यतरा ऱ्यामठा तिचो काती ! १५४

येंझ भसा संशथ की दिवसकरा | उगवतो कदा भ॒विस

अुद॒यानंतर किंवा अस्तानंतर तुह्या खरा दिवस!!! १५५ तुच्छ अपग्रह्यची जो स्वयमापे परभक्त भग्रहाचा कॉ

घावे दिनरात तिच्या, दासीचा दास, बद्ध दा चाका, १५६

आच्छिष्ट सधकिरणां चोरी ठावूने भामिचा वशिला

मिरवी मग जो त्या सित छत्रा अपले तसचे; त्या शाशिळा-१५७

निर्जीवन नीरस निस्तज कलंकित तनाहे ते ज्याची,

त्या वदती तारात !--पप्तषांनो, अनंत तेजा'ची ९प८्ट

जगतेचे सात तुझ्ी-तुह्यां तारे | असेचे हो तात.

चोर क्रत्रींच रागे वष्यांच्या पुरांत होतात ! १५९, क्षद्रधरेवरिळा मी अत्यंत क्षद्र अक कोटक तो

अपुल्या वदन'वरती बतळां ळवूनियां निकी टक तो १६०

ते कां दिसे तुझांसी की किरणाध्ा अते पिटाळुनिया;

बसताति पहारे हवे शत मजवरती तथापि टाळुनेया; १६१

कोणी न साह्य व्हावे, मत्रसी कोणी न शब्द बाठावा,

द्याया सद्दानुभूतीचा ह्या जळत्या हृदासे ओलावा, १६२

सप्तर्षि. १ऱ्टरे

मितीभवतीं भिंती, कुळुपावरती कुलूप जरि टपळे,

चुकवीत तया सर्वा तुही मज भेटलांतची अपले | १६२ त्रषियोग्य, क्रषीश्वर हो, अपकारा अुपकृ्ते किती म्या तें वानावें दीनदयाठत्वाच्या युष्मदीय महिम्याते | १६४

नेंदींत मज बघुनी कां ते तुमच्या हृदात कळकळतें ९

कळकळतें मज बघुनी हृदय असें कां तुझांप्रती कळते? १६५ अथवा वाहे वारा मंजूळ, मोहक सुगंध सुमनांचा,

निरपेक्ष अपकातेतं करणें किंवा स्वमाव सुमनांचा, १६६ चा 62) हर - च २९___ 6२ २. “र

त॑वि प्रकाशताची: कां त॑ चितुनि न वा कळनहि ते,

साधित तभोहृत।ची, सप्ताभिंत त्या स्वयें जळून, दितें! १६७

सप्ताम्रांत जळोंनी क!य स्वर्गाह्टे साघ्य साधितसा |

कीं ब्रह्मचये पालाने संसाराचा नसे अ५धितत्ता! १६८ तरि रवेमाळ! अमुची वारो अमुच्या जशी तमाळा ही

वारू तमा कुगाच्या झटती भवदाय सात माढाहा ! १६२ किंव। क्षी पुरातन तेसे तुह्या क्रषी असूनीही

भोगा गृहृस्थता त्या ळळन[छंगन सुरा वपनी ही ! १७०

तारे पांडवांसे तैसी सातां अक;चे तुह्यांपे अभिराम

भोगे भूळळना १ व| अका अका'पे जशी सती रामा? (७१

ज्या अक भत--धात्रो स्वकररे त्यशु.ने स्तमुद्ररशना ही

स्थापा तिच्यांत केवळ गभ्भा, अन्य स्रियासि वश नाही, १७२ १ सूर्याची परथ्वी ही पत्नी असा भावः कारण ती भूतघधात्री: दिची

समुद्र ररना तोच स्वकरें स्पशून तिच्यांत भूतमात्राचा गर्भ स्थापतो | 'छेषा”

त्मक अर्थ स्पष्टच आहे.

१२४ रानफुले.

सद्धम भीरु अमुचा भानु व्रत हे सदा करी नतसा;

तुह्यांत अक पत्नी, सप्तषांनो, जरी कुणी न तसा १७३ संयमज्ञीलळ तारे तया अका पत्नी अनेक कां वरती !

अक्या सर्याभव्ती तुमच्या पृथ्वी अनक कां फिरती! १९७४ सेतु विमानांचा कां पृथ्वोमव्ये असेळ त्या केला

जाझ प्रेमास्तव वा विजयास्तव राम जेवि लकेळा ! १७५ चित्र विचित्र पसरुनी मोर असेचो तिथें पिसारा त

नाचे सस्पथ अणी वन पसर्राने कुसमवृंद सारा तो! १७६ तेथोहि मृगजळाच्या मार्गे हरिणे अश्ांच वामांगें

आणिक धांवाते मानव प्यायास्ती कां सुखासवा मार्गे? १७७ विद्यच्छास्राचची ही विद्या अवगत असे तया कां त॑ !

वाही सागर पृष्टावरती अशाचि बाष्प नोकांतें ! १७८ किंवा शास्त्रपटुत्त्वी आह्यांदुने अदवताते मानातें

भेघामार्गे ढार्गात पळवुनि तद्वाळ कां विमानांत ! १७९ रस, रूप, गंध, शद्ग स्पशासो जाणतो'च तनु ज्यासी

वसती वसुधेवरता अपल्या आह्यांसमान मनुजांप्ता ! १८०

अुत्क्रांतिगतिपरत्तवें वा जे अंद्रियरसासि अनु्भविती

पांचाहुनि या अधिका, नानाविध जी विकोण हो भवती, १८१ आह्यास्ति अगोचर पारे यास्तव गोचर जयाप्रती असती

गोप्ये विगूढ सृष्टीची, की भानव असे तिथं वसती १ १८२

१ वामांगेसुंदर, २ सतर्षीच्या भोवती भूशोळ असेल तर त्यावरील लोकांस, २ कविता रचली तेब्हा विमानांची याक्‍्त मनुष्याच्या पूणपणे कहू्यांत नव्हती.

-7- -> --__---. «-- शण,

सप्तर्षि ! १२५

सूर्यापासान जितकी पृथ्वी अमुची सदर ना तितकी

मंगळ अमुचा जितुका सर्यापासाने समीप ना अितुकी-- १८३ पृथ्वी तमची असतां अशा मध्येतरांत फिरतांना,

तह्मांपासुनि तेजो गभभा अवं विशिष्ठ धरितांना, १८४ अश्रत, अतक्‍्ये, अदभत, अत्क्रांतीच्या क्रमा तिथं होते प्रादुभेवन १ भवन की. आमलात भिन्न विभवची हो तें? १८५ बांधाने विमानमय दे गगनीं छीळापरासे अधरासी

ह्वादह्दी ळळना पण ते परवाने पाती रसाठ अधरासी १? १८६ पवनाकाषत्तसत्त्वःहारी होतां, (वेठप्त द्ृत्या द्वा

भूगामी, जळगामी, गगनग वा भत मात्र ज़ त्याही, १८७ करूनी संघटना कां अक्या राष्ट्रांत अकराष्ट् प्रभुच्या, भूतदयेच्या घ्येया करुनी वास्तव, सर्भेत त्या विभुष्या १८८ मृग, मत्स्य, सिंह, मूषक, नाग, कर्पी, इ्येन, 'चटक, वा, नर ते

पंजांकरवीं ना परि पंचांकरवी सनिणेया करते | १८९ मंजुलतसहची कां संगीतावरि सगंध झळताती |

कां त्या सगधतेसह गीतं चदन वनांत फुळताती | १९० वा'चा फुटे गळाबा £ किंवा फुळती गळाब मनुजाळा !

सांगा सप्तषीं हो! काय चमत्कार जो तिथें झाढा |! १९१

त्या शामकणे तरगासम रामाच्या,न्भा 1 अधृत रणीं जो किरण भिथें ये हा, मागे सारित अनक ते तरणी, १९२ १ पण ->प्रातेज्ञा, मागणी स्वयंवराचा पण

२ वायूंत नायट्रोजन अत्यादे घटक. त्यांचा अन्नाचे ठार्यी भुपयोग अरून अन्नाच्या पुरवग्याचा प्रश्न सुटला, हाणून जीवनकलहही गेला,

१२६ रानफुले.

०१६ कक |

तमचा किरण, क्रषी हो तमच्या पासाने तो कधी सटळा !

च्टे

दिसतां मज यत्तेजोबुद्बुद कृतकायेसा सवें फुटला १ १९३ जवनांत जवन अपुळे घोडे भरधांव सोडुनी पवर्न,

जरि 'चेतवावया त्या अधिकांचे पाठीवरी वनोपवने, १९४ 'चाबेक हजार-पाती ते सडकीळे तडाड जो तुटती

ह

तरि ज्यांपु्ढ मशकत्ते बाजी माजी पढांतची हटती, १९५

सप्तमवासा, दवडाने जलहा ।पेअ नच प्ठांसी, १९६ त प्छा्पाठिकी कोसांच्या अक अक लक्षा या

रि ठागताल शत शत वर्षे आश्रम यदाय लक्षाया, १९७ नभस्तपोर्वाने कोरेत तपस्या पिअ'ने आतप ती

सप्तर्षी हा ! तमच्यासम नांच कां ते दजे क्रषी तपती | १९८

“>

र्ता प्रत्यावातत शतकांपर्वा प्रकाश भर्वारेळा तों आजची अहा त्या तार्‍यांवरता असल कां धरिळठा |] १९९,

ह><_ 0 _/0५

घरिळा असेल तरि की छायालठिपीही, क्रषी ! धरा होती

| त्यां किरणांपाशीं, पाहूं केशी तदा घरा होती | २०० हार्डे हुडकित अुकरित भस्तर, शुष्कोष, भमसेतु, कडे, मरुभ, पवत; जुळवित पत्रांचे कीट गठितसे तुकडे, २०१ हे अतिह्ास संशोधक वेडे श्रम कशास करिताती तक वितकांमध्यें सत्याचा शेष जीव हरिताती | २०२ १ वना वन हच शजारपात| चाबूक, २ [करण दच ठुरग सत-

मुखी कारण त्यांत सात रंग असतात, ३ छायालिंप: फोटो, पृश्‍्वीवर कांही ताऱ्यांचे किरण ब्रोकडो हजारो वबपानीं पोचतात नि त्यामुळें त्या ताऱ्यांवर इजारोवषापूर्वो'चे प्रथ्वावर्रल ते ते प्रसंग आजही प्रत्यक्ष दिसू शकले पाहिजेत.

सप्तर्षि ! १२७

असुनी अपाय अुत्तम असा दवडित तया सदा वाया

अघटित सोय असोनी घटना प्रत्यक्ष त्यांस दावाया] २०३

दावीळचि जी आणी त्या त्या ताऱ्यावरील घटनाही

पृत्यक्ष | आन॒मानेक लागत फ्ट वा जनाट घट नाहीं || २०९

-केवल विमान तत्क्षम घेअनि अड्डाण व्हाळ हो करिते

वातावरणी, वातावणाभावांत वा, नभी जार ते: २०५

केवळ जारे साधु अणी, सकुटुर्बांच का निघाल, मनुजहितें

अयुताब्दळभ्य ताऱ्यांसी कां पोर्चात पथज तनुजहि ते: २०६ -तरि हो प्रत्यक्ष पहा कैशी झांशीकरीण अमरात्ते

ळछढवय्यि समरळक्ष्मी लक्ष्मी लढवी स्वघम समरा ते! २०७ याच्याहि पलीकडच्या ताऱ्यांवरुनी स्वये पद्दा कां त पाझरावेतीळ पाषाणांसी अंशाहि भूप हांकातें २०८ ८ दृ बंधु | दान जीवन ! दे दे!” अकनि हाय ना, प्रखर छोभं मारी बांधव, कथिती जे क्वेषदृष्ट विप्र, खरं ! २०९ -मारी तो |! जो श्रीमान भारतनृपधमे मृत अवतरळा

ह्रोक राजयोगी योगीराजा अशाक भव तरला: २१० निर्मळ हिमशीतल यद्वचनीं भवतप्त जीव लोभावा घाडी देव कधी तरि-सत्या'े जो देवदूत शोभावा, २११

त्या शांत दात भगवद्यश-पावन यशच्या पदा नमनी देखा पनंरुत्याना घे की त॑ करुनी आत्मदान मनी ? २१२

१ त्या कायास क्षम. सप्तपीवर आणि पुढे वर अट्टूं शकणारे विमान अशोकार्ने भावास ठार मारले त॑ खरं कां पदा. ३ येशू रस्त खराच जिवंत अुठला कां पहा.

१२८ रानफुले.

जावरे मानव जगती जगतीं ज्यार्चे न सयश हो मरतें

देखा गाझी रचनी औठीयड कां स्वयॅचि द्ोमर ते? २१३ माक्षिेक देशीं सत्यचि जाआनि की भारतीय वसताती श्रीरामचरणकमलीं त्या अपवानेचेहहट मधुप रसताती!। २१४ वीस सद्दस्ते वर्ष गणनी, तत्काढाकिरण आज गती

घेता घेतां, कवण्या ताऱ्याच्या तो अतेळ ह्या जगती, २१५ त्या ताऱ्याचे वरती मग वीक्षण जाअनी करा हो ते

केव्हां आयोवर्ती कारेती आयाषे ओक राहो तें ! २१६ कां उत्तर प्रुवींची देवासुर ते पन: पुन्हां ढढले

त्या मंथनांत १ रूपी मोहदनिच्या व्हा परी न ह्यो गढळे | २१७. तो हिमीमोधे किंवा तो हिमकरची मळ ढोक पितरांचा !

प्रभव पह्या, प्रलय पह्वा, जीवाणंची तसाच अितरांचा २१८

क

भितरांचा । केवळ जे भोमिक त्यांचा | न शक्‍य सकलाचा !

विश्चेतिह्वास ढिप्से, तजस्ती वेढा अकाट्य विकळाचा | २१९

७. ह

कल्पविमानीही की तू ताऱ्यांचे जिने करूनि नभी,

जाशोळ उंच शोधित शोधित कितिही जरी धरूने न भी, २२०

--अितिद्दासाचे पह्िळ पान न मिळणे कर्धा पद्दायाते, “आरंभ तुझा दुसऱ्या पानापासाने, शाप हा याते|| २२१

यमा --->-_<>२_«-<:<:८-र्‍:<_२-उर-बनननब_4*-->><>->::<><<<-->:-<>_----*---: “--.--:-------.-नबबसा-ववया

१ मेक्सिको देशांत हिंदुच्या वताहती पहा--तिथे रामलीलेचे अत्सव त्या हिंदु वसाहतात असत ह्मणतात तं खरं कां पहा.

२ समुद्रमंथन पहा,

३ हिमनिधि-भर्फांचा अवरघुवीय समुद्र,

४ मनुष्यांचा प्रभव ोघीत शोधीत मूळ जीवाणूंच्या मूळ अुत्पत्तीपर्यंत सगळे बघा.

सर्प्तार्ध ! १२९

मग जें सांगू सारें सांगाते जे जे मनसे मानवतं, जितिहास कथन ना ! अपड्द[प्त कथ| त्या रचोत मानब तें! २२२ कीं ह्या गगनांत तह्मांसम पहिल्यान अनंत हे खचिळे तार प्रभनें 'रंजव मनजा |! मनजा्थ मिश्च दरे रचे! २२३ मृग मत्स्य नि'भठे की आझ्ीं खार्वे तया, न राखावे; (तरि कां सिंह व्याप्रादरि का त्यांनींडी अद्या नरा वार्वे) | २२४ विस्तृत सागर झाळे खारट आह्यासि मीठ द्यायार्त ! झाळे उन्नत पवेत, गहून वने, सत्वरा नया या, तें २२५ आह्मी कराने कृपा क| त्यां भोगावे ह्षणाने खटपटती ! आह्मांविण निमाल्या विळया जाआओळ रडि झटपटती ! | २२६ वाघळ जशी पायां अठट टांगूने आपुल्या वरती

मानी मनांत माझे पायाचे आकाश अधर सांवरत, ! २२ऊ जालीं स्वयंमहत्ता मोहाच्या या तसे"षि फसलेळे

दतकथासा मान|नं घधमकथा ज॑ [वविमढ बसटठ ३ ते पाहती न की भ॒ कग्ण्या अडदांड दुष्ट हेतूने

गांठू!ने भरडळी जर जळत्या दाढांत धूम ेतर्ने, २२९ या वैश्‍व कारखान्यामध्ये भासेल अणिव ना तितको

चुकतां अक मशक या भासे पक्षगणांमध्ये [जतको! २३०

ह

आह्या किती |! नजियेसी अचळा [श्वभरा स्थिरा धरणी गारवं असे तिचोटी हान दशा ही | पात ता तरगो १? २३२१ १ कित्येक बायवळ कुराग प्रभत पस्तकात सृष्टयुपत्तीचा घाट असा

मानवाच्या सुखसोइसाठीं झाडा 2ःसे ग॑मोरपणें वर्णिले आहे. 9

१३० रानफुल.

ह्वा रवि अमुचा, ज्याची ओक न पारे का त्रिविक्रमख्याती ज्या वेद “विश्वकमा? देती देवा समव्य आख्या ती।१-- २३२

अजि तेहि सूयनारायण ते अमुचे १ नभांत दितते ह्वो जी दिव्य वियदूंगा-तींतिळ उडते तषार आजे तेई। || २३३ ख्य

ह्य

की रजे गणितां गणिता, त्रसरषे हो | आधीच गुंगवी मतिते महदंतरावरी त्या घेत असां की तुक्षा जिथे 'स्थितितें २२३४ तेथोह्दे जरी तुमच्या वरती लटावाने दरवीक्षण तं होतीळ तुह्यांवरेळे ज्यातावद की पुन्हा असे गणते, २३प मद्ददंतरावरी तारे पुनरापे अितुक्या सुद्र बसणारे

असतील तुह्यांवारेही तारे दसरे

च्च

रे तयांस दिसणारे २२६

त्यांवारे ! त्यावारे ! त्यावारे ! हे प्रभ | ओताने दिव्य हदेमजळें

८

अकावरिअक किती अपतर्स। राचेळे असंख्य हं मज%] २३७

र

होय असंख्यात तयां अंतिम जो--त्यांवरी १ तया बरती !

नयनें मिटुनी पुप्ततां पुसतां प्रश्षावडी न आवरती !| २्‌२्ट

विश्वस्थितिमय देचा जो तें होय विस्मिता मतिठा

संस्कार अमय|दित, मर्यादित वाड्मर्या जशी काथला २३९

तारे किर्मापे तदथकसा गवस अदार हा हृताश तदा

अनंत! अनंत | | अनंत ||! वदुनी वदणें अनंतची शतदां| २9० वारूळ तुच्छ भर्चे, मानव मुंग्यांसमान वावरती

तच्छातिळ तुच्छ तरी मोहुनने अपुल्याचि वेभवा वरती २४१

१ सूर्याला तिविक्रम-तीन पावलांत भुवन ओढांडणारा हणतात.

सप्तर्षि ! १३१.

क्षणिक किता, क्षुद्र किती ! आशा आनंद शोक हे अमचे विझणार अक दिवर्शी, क्रषे ह | हे सात सूर्यही तुमचे | २४२ प्राणासमचा अपुल्या पाहूनी प्रियतमासे मरतांनां,

०९, _"०७ /२_ व्यक र्‍ हि र,

की योगयक्तचित्त भगबद्धीतार्थ मनन करितांनां २9७२३ अपराते नेघे मानस कवणाचें की जरी पुरे विटुनी

थापांसि 'चटुळ आझोच्या या, ग्रंथी ह्ृदांतल्या तुटुनी, २४४ आश्वये गमे तरिही तें नांचे; आश्चये हें मळा गमते

७ ह व्य &« 4 क. 9) & ह ह न्योतेव्दाची को ज्यांनी केळी अधीत सांग मते २४०५ जे विश्वदशना ह्या बघती अनुरात्रे,--तेह्रि धीट कसे ॥2९__ (8 ह्त्त ७ क्म र, क ह क ज्योतिविंद को संसाराच्या जाळ्यांत गुंग कीटकसे | २9६

ना हे तारे! ते ना वेदह्दि | दिब्याक्षर अशी प्रखर दिग्पत्िं वेद हेची प्रकटविती जे अपौरुषेय खरं | | ! २४७ हो दिव्य वेद |! तुमचे अर्थ स्फुरती तुह्मां प्रती कां ते !

कां साथता मनुजसंवर्दोनंची य तुह्या प्रतीकां ते ! २श्ट तरि कां मज्जा पिंडी ब्रझांडाळय अनंत तेजाच्या !

अंत मनांत तया हें मनची मानी अनंतते ज्याच्या | २9४९ नयनावांचाने रवि ना! तरि रविवांचूनि नयन कां द्दोते! बीजतरू'चें कोडं सोडवु भिन्नचि वद नकाहो ते! २५०८

१ आकाश पत्रांवर नक्षत्रे हाच रुपेरी अक्षरे खरे अपोरुषेय वेद ग्रगटावत!त !

२ प्रतीकः चिन्हे. तुमचे तुह्यांला अथ कळतात, कां तुही चिद्‌ शक्तिशून्य असल्यानें माणसांच्या संज्ञा राकतीनेच तुह्यांजडांचा अथे लागतो

३ तर काय मन आहे तोंवर जग आहे! मनाबाहेर द्वा पताराच वसत नाहीं !

११२ रानफुले.

हे तेजाचे सागर होतिळ अपल्या क्रमेंचि पेयांचे;

पृथ्वी, प्राणी, मानव संज्ञावच्वा स्वयंचे घेयाच: २५१

आझां मनुजांची हा पार्थिवता घेत शतविकारांशीं

व्युत्क्रम परंपरेने तेजाची हो न होत कां राशी ! २५२

बुमचे अह्यांत असे अमच तुह्ांत रूप ओसरते

सरतं रूपट्टेत प्रकट तरी सत्व अकची अरतें २५२३ सप्त्षां ह्यो ! असं तह्यांसी तत्ववाद ते कारेतां

हा बाष्पबिंदु माझा (सरुंधृत विश्वांचिया अहो झरतां: २५४

दिवस वसंर्त| तेशी गेळी काराग॒हीं पद्य राती |

येतो आतां आज्ञा निजण्या दे बदढतां पहारा ती २५५ अधार कोठडीच्या हरण्या हृदिच्या तशा तमाठा ही

मज विश्वदीप्ति संतत तुमच्या देवोत सातमालाही २५६

स्ट्राक्षांच्या तेशा यदळाके या साज सातमालाही

त्या व्योमकेशंदेवा वाही कविता सदुत्तमाला ही ! | २५७

-->*>--

1२. ४२९ च्य्यी

२ तुरंगांत रात्री फार जागू देत नाहीत. पहारा बदळडा कीं निजलेच पाहूज.

२ आकारा ( व्योम ) देंच ज्याचे केश आहेत ! ह्या अभ्या विश्वालाच महादवमूति कल्पिळे अप वें. असे केसांत चंद्र, आकाशगंग;, असते ह्या बर्णना- बरून आणी“ व्योमकरा ' नावावरून भासते | या साऱ्या चमकणाऱ्या देवांची समा भूत ह्मणूनच तो ' महादेव ! !

“कि केज यानफुलें च य 2) पनडा २ था.

१ मरणोन्मुख शाय्येवर, २ हिंदु नासेह.

३ जगन्नाथाचा रथोत्सव. ४ अनंताचा आरती.

मयणोन्पुख राय्येवन !

(सन १९२१ )

[ पानिचय1--१९११ ते २१ पर्यंत आंदमानामध्ये' तुर गांत स्वातल्यवीन सावपरकामांची प्कृषत ओकसामखी १बघडत जात अंतीं क्‍्षयावन जाते कीं काय अशी डोक्टय़ांना देखील भीत वडली असतांना व केवळ थोडयाशा दर्‍धावम माहटन आअंथमणास मीहनांगणात शिळःन पडलेले असतांना ममण बयो असों वाट लागेः ।१अतकोंच नव्ह तन तों अकदा' अगदी आअंथरऱुणाशीं येअून ठोपलेही |-त्यावेळेस मृत्यूच्या त्या ग'भीम छायेखाली ह कमवता ॥लाढली गेली. ]

म्रचनाकाल सन १९२१, पथमावृत्ति १९२५

मगणोन्मुख रय्येवय ! "7 “दुत््व्ाचि) “घ्स्वु७्-

( वेनायका वृत्त, )

तिक पि

तुजास परा मां | माझ्या पेल्यांत किती पोत राहिलो

तरि न सपतीच अशा असति आजि या अश्रूंच्या मदिराची मात्र रादिल्या |

ये | त्या जारे नेवेया अर्सास भकेळा ! आणि जरी दिवस असे अर्जाने तरुण हा तरि लह्ान थोर अशी असात संपली दिवसाची कायही बहुत कहनियां: तोडजोड करुनि परी फेडळी क्र जन्मार्जंत जी जी ती; क्राषेक्रणाप्रवो- श्रृतिजननी चरणतीथ सेवुनी क्धा, धराने कधी घ्रवपदांसि सतततोच्य! आणी ही आचरुनी अंक तव अशी भाशेच्या य इमज्ञामभंत तपस्या:

१२६

रानफुले.

देवक्रणा-फुकांने रणशुंग, दुदुभी

थडड धघडड पिटुन, आणि तो अघाडिचा चढवुनि ते हृल्ला सहसाचि, ज्या पळी सुटळा रघुवाराची प्रथम रणाज्ञा:

आणे त्यांच रणयक्षार््रत पेटल्या आश्थ अस्थ, मांत मांस, ।|अधने तशी जळत जळत आज असे शेष राहिली राख योवनाची मम | आणि ह्णनिची फेडाय] पितृ-क्रणासे आजे अहो मी शास्त्रात अनुसरोने, दत्तविधान, निप॒त्रिकत्व वारियठे; पत्र अखिल हे अभिनवभारत'ची मम ! जेथ जेथ का पाळण्यांत विकसतस नयन कमल तें तेथ तेथ मीच बघे साष्टे कतुदला, नवअन्नाते शाळ भाळ पटाळे दिसत जे अुदयोन्मख तेज तरुण, तै पुन: पन्हां माझ्याही अुदयोन्मख हो/ते हृदी या आशा नव, आकांक्षा अुच्च, भवि त्या आमचिया वंशाच्या गोरवा'चियाई-- भारतीय केवळना, मानवीयही

वंशाच्या गौरवार्थ ! आश्विळ मानवी योवनांत अनुभवीन योवनास मी आणि पितर माझ्ले ते प्रेमतपेणा:

मरणोन्मुख शय्येवर ! १३७ यॉअ सूख मृत्या तरि-असाते ही अशो, तोड जोड करुनि परी, फेडिठी क्रणे,

आणि बहुत करुनीयां असाते संपळी दिवसार्च| कार्येह्वी: यद्यपी कधीं अगवे हा दिवस, कधी मावळहे वा कर्मे वा कवण, कशीं काय, या दिन, यार्वषयीं पंचाग भिन्न, मिन्नची भटट आणे पंडेत हवे काथाते मज कथा; तरिहि ळोकसंग्रहार्थ, धारणाप्रती मानवीय आत्यंतिक आत्महिताच्या, सज्जना[से गमठीं अनकूळ तींच की, कार्य म्पां घम्ये अशी मानिळी, अणी तदनुरूप अक!चा ह्मणानि जो ठरे म्यां माझा भार अप्ते अचलिला मदे यथाशक्ति यथापरे'स्थाते, न भगितां घरि७े तें ब्रत कदापि किमपि ना भर्ये. सत्कुळ; अब्यग देह; परम दयाठू जनक आणि जननी त; त्याहुनाहे का वात्सल्यें, पुण्य, प्रतिपाळिता तसा अग्रज, जा अग्रगण्य तापसांमध्ये;

१ दिवसत;--अर्थात हे जीवन. हा जन्म हाच याचा आरंभ आहि की केवळ रूपांतर: मरण हाच अंत आहे कीं केवळ तिरोधान हे कोणी सांगान ?

२ पंचार्गे मटट, पंडित:--अथातू स्माते प्रभातग्रांथ, स्मतिकार, तत्त्व” क्षानी ,-नैको क्ाषियेस्यवच: प्रमाणम्‌

१३८ रान्फुलें.

मूर्त विनय अनुज असा; अद्वितीय प्रेयांचें प्रेमपुण्य; धन्य आणि तें थ्येय महत, देओ जे जीवनाप्रती साथेकत्व मनुजांच्या, काव्यमय करी| जे आयुःकाळातें, पूत चास्त्रा; तप कांही, जप कांही, यश कांहीं ते, कांहोशी म1न्यताद्वि शारदोचेया राजसभेमाजी कविरत्नभाषता; चाखियळे रस नाना; हुंगेयळे ते शातभजलवायुळाठित शत सुगेध का; ५चाम़ीमाधेळ तया प्रखर भाजत्या अुत्तापापासाने तो प्रीतिच्या मञू स्निग्ध परिष्वंगापर्यंत सवदी शातळ, शीतोष्ण, अुष्ण, अनुभवीयले कटिबंध स्पशै तसं; परिसिठ किती स्वरशत, शतभाष।, शतगीाते नवनबवा शतमंजुळ कंठांतिळ-आणि मृत्युच्य शतकठोर कठांतिळ घोर लागल्या; नानाजन, जानपद, जाति(विभिन्ना देश किती, ह्ये तीं, भूमिच्या मह- संग्रहाळयांत पारेभ्रमत पाहिली. सुरूप ते, सरव ते, सुळळित:ते असें ____ १ काटेबंघः र्‍या शब्दावशील घ्लेघार्थ हा त्या सर्ये रूपकाचे मानासिक भरणी भोतिक असे दान अर्थ करीत आहे.

मरणोन्मुख शय्येवर !

बाहियळ ढाळ्यांनीं किमापे तरि जया

मृत्यो |, ते डोळे हे ज्ञाक तू सुखं | -_-झांकणांचे आवऱयक ज.रे गमे तरी |

ही सरेख पाहियळे-किमापे परी तें!

प्रीति विपळ; विरह चिरंतन | न्ती वर्यी,

प्रौढ धु'धरह्दि न जी शक्राते तोळण्या,

तीच धुरा भर अन्ह्वांत तोळणें घडे !

२

/

म्हणुने असे अजनी अपुरीच राहिळी

खेळाची होस हंसत चांदण्यामध्ये

या आयुष्याच्या मम ! तरिहि जाणुनो कीं न ययातीचीहि होत पुरेशी झाढी जारे आयष्याचाचि सव तो नूर्पात करी खळ अक; आणि पाहुनी अिच्छेच्या बीजा फळ भोंग लागतां

ह ह्म

अच्छंची बीजची त्यांत फिरांना; आणी अनुभवुनी का. अक भकेची अक जेवणानें जी तृप्ति जाहळी

तृप्ति सह्ञान्याही भोजनामुळे

असते की तितुकीची आणि तशीची; --म| दे तुज अनमोदन संपवू असा हा जीवन ळेख अथे; पृष्ठ या; जरी पृष्ठं जी पुढळी तीं मागल्या तया बृ्ठांची असली पनराक्तिची तरी |

१२९

१४०

१ दुज्या दिवसांचे फूलः-7 पुनर्जन्म :

रानफुले.

म्यां असतां दिवस नसे व्यर्थ गमविळा दिवसास्ताचेंद्वे ह्णाने दुःख ना मठा: --भोत अ॒द्यांची ही वा !! मृत्यच्या मृता

जारे असेल त्या अध:कारळतेला फुळत दुज्या दिवसाचे फूल-तरीही

च

आणी मा पराया कष्टलां असे बीजे कौ तीं तीं जीं निवडुनी दिठो त्यांनींची अत्त्यतम ह्मणनियां मळा परु फलाझ्ा विरहित. “' तं तसं जरी वतंताळ समपारास्थतींत अन्यहा; तरि ठांकोन्नात- विनाश होय ना असे वर्ते: ” तसेंची वते यत्न म्यां सदा केळा आबाल्य. “ जसे अन्य तुझ्याशी वागावे ह्षणुनि तुळा वाटते तर्त

तूंहि वाग अन्याशी ' सेतवर्चेन हॅ

-. -

दुसरा जन्म असेल तर: तो

कर्मफलाप्रमाणें असतो ही अपपाःतहि सत्य असली पाहिजे. ते पुनर्जन्मवादीच

तसे ह्मणतात. २ त्यांनींची:- -नीतिशास्त्रज्ञांनीं, धर्मकारांनी. ३ संतवचन:--हीं नीतिसूत्र सव घर्मोच सार ह्मणून पोवोत्यच नव्हे

तर कांट, मिल्ल, स्पेन्सर |अत्यादि पाइचात्य नीतिज्ञांनींह्यि सांगितलें आहे, ती साबेदेशिक आद्देत.

मरणोन्मुख शय्येवर ! १४१

[ अनपलिं पाळाया कष्टलां. अणी र

आपदघम सेव्य माजिळ तरी ते अितक्यास्तवची की ध५ची स्वये

ह्> |

पने दे आपत्तीच्याचे मज करी ! | हिरः्या गवताच्या गार गाठेचा- वरुनि दह'पावठीच अंगणामधे कारागारांत कधीं मा फिर, तघों आत्मीपम्यांत मरत चित्त धथिजीनी किंतर्दा तारे चरण अकस्मात चालतां स्तंभित होअ'ने रहावेत घटिघटी. कांहीं के.ल्याहे तया तरुण कांवळ्या गवताचे अंकुरे दुखतीळ या भये पाय त्याऱारे नये पडडांचे का पुर्हे. दातीचा घांस कधी हटाने रहावा हातीरची, कीं जितुका त्यात शितं ती बीजचीा नव्हत काय ? खातर्सो अह्यमी फळ तें तें भ्रूणघात १ अणि कधि कधी मज पडलें भय क] मज वेड ठागळे !-

आत्मोपम्यास जड वतेण्यात हें

१ घम; --धपमच स्वप:च्या रक्षपासाठी कथी कधी आपत धर्माचे यार अपसतो २ वेड टागटः-ज जे खाझ जावे त्य ची त्याची हत्त्या होते असे वाटून

घांस गिळूच नये. फळ ह भावी वृत्ताचा गलच होय जो जो नारळ आपण खातो तो तो अक श्रग घांतच होतो, असा विचार जां जो वूक्ष्प होओ तों तों जगर्णे अशक्‍य आणि भर्न ते वाटे, वेडावून गेल्यासारखे दोओ

१४२ रानफुढ.

मन म'झ अनुमरतां मज पदोपदी मरणासम दुःख द्वोय पाहूनो जगी पूर्ण अस्तभवऱे तया आच रू पुरे. तरिदह्वि यत्न म्यां कळा: अज्ञतेमळे वा अशक्‍्यतेमळंच पद कधी जरी स्खळत जाहळ असेल तरि असेल तें. ह्मणा!न भय अव्चाहिना. स्मशान भूमिचा परतट प्रदेश जा अवोळखी ति सुखकर प्रवाए करवि जं असें असें ओळाखूंचे पत्र अह्माजवळ त्या स्वयें भगवान श्रेकृष्गाचे-भ्रीमताम गृहे; शाचीनांच | बा गेहे यो'गेनामपि | | ८ कश्चित कल्याणकृच्च त त दुगोतेम र्नाह गच्छात ) | न हि गच्छाते सांगती अणी ते निर॑श्थर स्वभाववादिही मठा;

ह्मणनि जरी सत्यचि जें बदाते ते, जरी स्वग, नरक, जन्मांतर, बेघ, मक्‍ति व निजकमाचारचा पॉारेपाक की तरी मरणाची वेस जयामाजे अघडते त्या अदृष्ट नगरांतिळ अति सुरम्य ते राखर्वाने ठेवियळे असति बंगले

१ निरीश्वर वादी स्वभातवादा-बुटधासारखे; सांख्यासारखे; कम- फडाचचा, पुनजन्माचा सिद्धात त्यांचा आणि सेथर वादी श्रीकृष्णादिकांच] ह्य! पुरता अकच आहे.

मरणोन्मुख शय्येवर ! १४२

आधींची आम्टांस्तव भरानेयां अम्दी

माच्या, घ॥च्या, नियत विसारा !

परि जरि की स्वगे, जीव, बंध, कर्म वा

ओहिक ते मिंद्र भाळ मात्र, की जरी

सघातोत्पन्न भाव मात्र जीव हा

मृत्यु पृथक्कर्गण अभावांत वोसरे;--

तरि सव त्तमांचे | मरण अक सृर्षाप्त

अथवा प्रत्यक्ष मकन | पंचही असे

मिश्रित भताश पृथक मक्‍त हाअनी

विहरोत स्वेव्छ नव्य मिश्रणांतनी,

वा स्वयेंचि, वा शन्यीं | भिद्रधनु तसें

संक्षेच्या आकाशी विपळ शाोभुर्न|

विपलांता'चे हा माझा “मी ? हि का जरो

विश्वाच्या अर्ताहत “ मीं) त मावळे:

तीरे मरणा | मरण न तूं | मरण मुक्‍्तिची ! -'वेपल!ताचि पारे | विनेति अितुकिची असे |-

णे तारे येऊ. जा झटकनी. तुझा

ळौकिक जो जगांत, ढोक जो तुझा

वेष करिति, तो न चि की असासे तूं स्वतः

निदेय वा निद्य म्हणनि--पाहुनी तळा.

आलाची कोणीही परत की न तो

त

2

र

-/

“ळी हकी]

)

< अभाबातः-चावीक किंवा आधुनिक ०७1१18 (20011, $][)811861', 111), र्य. १0]८९] » प्रभाते प्रत्यक्ष वादी तत्बवेत्ते म्हणतात तंच -स्वर॑ घरले तरीहि चिंता नादा.

१४४ रानफुले. सांगु तू केवी ते !--परि विशेषत मृत्यो | त आप्रेयतता जर्गात जं तझं

ह

सेन्य, पुरस्सर, ५डऊ, हे हिडिस्सस, रागाचं क्र असे, त्यामुळ्च का | मीच न का पारे अजातशत्रु जो जगी, तुल्य ज्या प्रियाप्रियादि हानि लाभ, त्या भगवान श्रीगीतम.प्रतीहि भासळा रोग जरा आप्रियची: “ लाभ ना दुजा आरांग्यासम जगती // धर्मपद वदे. तारेद्दी जे काणी तुज नुघडतीळची स्वेच्छे, दरवाज, दर्गे ते हठी जिक जोवनाचे तूं धाड धाड रोगांच्या सेन्याची गांजत्या तिथ, मी तां जी नुघडतीळ फोडेळा तरो जाणारांपे, तीं दार अवर्डाने स्वर्ये या माझ्या गेह्ाची, स्वागता अपे

| सेद॒ध तुझ्या | म्टणुने शक्‍य को रि, हे अशवेछ-वीर--वर विजेत्या | अकळांष, अपुरस्पर, आणे अकस्मात

१ घमपद: -' नह्यारोगसमो लाम; संताटि: परमे घनम ? घ्मपद., सम- थोनाहि राग आघेपव दोता. “ देही चाल जारोग्यता । टाम नाही त्या परता ” असें त म्हणतात !

10

मरणान्मुख राय्येवर ! १४५

परि अशक्‍य जरि तं तुज अकर्टे तसं

णेंची, तारे त्याई। क्रूर पीडका

गाच्या सेन्याचा क्षोभ सोसण्या

मीं असंचि सिद्ध ! आजि दोन वत्सर पाह्दत'ची अससी तू मजसि ह्या असा शरपेर्जारे खिळळा ! ज्या मधुर ळागलळें जीवनांत्छें मधु, प्रकाश चक्षृते,

प्रीति ह्ृदा, तो मीं त्या सवे सुखाचे मूल्य म्हणुनि मृत्यूच्या यातनाहि की समजुनि कतेव्य सहूं सिद्ध असेची ! !

य रो

२ हिंदु नासिंह !

( चाल.-भपती खरे ते वेभब. )

7. “च्य

चाळ ब०-- कारि हिंद राष्ट्र दे तूर्ते ॥ बंदना ॥

चल

०

करि अंत:करणज तुज अभि नंदना ॥ तव चराणि भक्तिच्या चर्ची चंदन! || गूढाशा पुरवी त्या न कथं शकता ज्या ॥| हे हिदुनूसिंहा प्रभो शिवाजी राजा ॥ १॥ प्र, ॥

रानफुल. ॥ २९ ॥

हा भम तट असे गडागडाचा आजी ॥

हा मग्न आज जयदुगे आसवां माजी ॥

ही भवानिची ह्या पुन्हां गंजी धारा ॥

ती ह्मणुनि भवानी देन कुणा आधारा ॥

*वाळ. व.-- गड कोट जंजिरे सार ॥ भंगठे ॥

जाहळी रानधान्यांचीं || जंगळे ॥ परदास्य पराभाव सारी ॥| मंगळ ||

या जर्गात जगू ही आज गमतसे लज्जा ||

९

हे हिंदुनासह्दा प्रभो शिवाजी राजा | २ ॥ प्र. ॥

॥२॥

गी शद्ध हृदाची रामदास शिर डुलवी || बुद्धि पांचशद्वास शत्रुच्या झुलवा ॥ जी युक्ति कूट नीतात खलांसी बुडवी ||

व्र

जी शकत बछोन्मत्तास पदतलीं तुडवी ||

याळ व,-- ती शाद्धि हेतची कमी ॥ राह दे ॥ ती बुद्धि भाबब्या जीवां ॥ढाहु दे ॥ ती शक्ति शोणेता माजी | वाहु दे।

दे पुन्हा मेत्र तो दिठें समर्थ तज ज्या ||

क

हे हिंदुनासहा प्रभो शिवाजी राजा ॥ ३ ॥ धु० ||

-<< ".९-ा-> ---पपा 7 णपशापाणापाशणिणाच न ">

१ भवानी;-_तलवार. २ भवानी!->भवानीदेवी

ळा ३ जगन्नाथाचा रथात्सव.

[ पनिचय!---जगन्नाथाच्या मथाची 'ममवणूक प्यातवशीं त्या वख्यात क्षेतली निघते. त्या संकोतानो जनी तात्विम घटना सुचवली जाते ती, या * स्थलाच्या ( दर्गीक्षांतजांच्या ) जथांत ! बसून “ कालाच्या अतुट अुतमणी * बम 'नघालेल्या त्या जगन्नाथाच्या मदान १ममवणुकीचीच घटना दय !

अव्यक्‍तापासून व्यक्‍ताकड', 1नस्पंदा तून स्पंदावाड”, ही जी सऱ्वांतऱ्यांमी औशवमाचो प्यभवाची ममवणूक युगायुगें चालत आली आहे ती मा केवळ गतीच्या आनंदार्मामतांच १ ए"01. ॥॥७७6 10९170 0612010 100101 ? कां ।जथून-ज्या अव्यक्‍ता'तून- ॥नघाली ।तर्थेच पुनः, व्यक्‍्ताचा चक्कन मानून नुसती पमत याव- यास १ का या िकासाचों--अत्क्ांतीरचो--घ्येय अनत, सदा नवीन, असों मूपातन आढ? ! ही १ममवणूक “ दःर्‍ज्या कण्या दानी जावया । ।नघाली आहे १ कां “ केवळ पमतु)न येअ पमत पैनजागामीं' !--मायेच्या व्यक्‍तींतून पुनः, प्यमुतीचा नाच स'पला भरण ती 1तमोधान पावली मीं, जेथून निघाली ' त्याच १नजागामी' थमत येण्यासाठी !

प्रथास जसे पुढ आंढगीत मध्येंच मागे खचून पुनः पुढी आण्याचा खेळ कमतात तसे प्पभ्वामधून, अपपलयाकड' मध्येंच मागे खोंचीत, पुनः प्वभवाकाड) त्या जगन्नाथारषर्षाष्ठत मायेच्या प्पचंड मयमथाची द्दी जी हमजवणूक अकसामखी चालली आढ), १तचा हत अंतीं कुठं बाण्याचा आह? १ पूऱ्णापासून अपूल्णाच्या माऱ्मानो पुनः पूऱ्णाकड) ?--का अपूऱणातून काणा अपूत्रणीय अशा अदभुतादभुत सदा नतीन अपूऱणाकड'च !-- वठ । कशासाठी 1 ॥१अतन कोणाला दार्खावण्यासाठपे १? का. स्वतःची काममणूक कमण्याला स्वतःच पादण्यासाठ१ ! त्या अनन्य अेकास पाढण्यास तमी अन्य दःसना काण येणान १ |

1] षक ० | जगन्नाथाचा थात्सव. -_- मुळ्या | चि]):*्कस्क७्-- प्‌द्‌ अईंवर्य भारी | या अशा | भेश्‍वर्य भारी ॥ महाराज आपुढी कथा ना कुठे निघे स्वारी ॥ घू० ॥ चाल ! दिक्क्षितिजांचा दैदीप्य रथ तुझां सुटतां । ह्या काळपथाच्या अतुट अतरणीवरता | नक्षत्रकणांचा अुठे धुराळा परता | युंगक्रीश दूरो । मागुती । युग क्रोश दूरी ।

मद्दाराज आपुळी कथाना कुठे निघे स्वारी! ॥ १ ॥

नतच-:-२२३-२२---

१ युगक्रोड:-<हदी जगंनाथाची मिरवणूक ज्या कालाच्या भुतरणविरून येत आहे त्या काळ्पपाचे युग हेच कोस होत ! तो खाष्ट विकाताचा रय घडघड

पुढें जातो तसा मागोवर चुरडून छझुजडून गेडेल्या नक्षत्रत्रालिकांचा घुराळा मागें अुठत आहे.

रानफुल.

(२) पुसं नयेचि परी | पुसतसें । पुस नर्याचे परी | मिरवणक हो किमथ अथवा कठे निघे सारी ॥ द

स्त दज्या कुण्या हारा | जावया | दुज्या कुण्या द्वारा ।

किंवा केवळ मिरवत येअं परत निजागारी ॥

चाल! द्या सयशतांच्या किती मशाठी जळती | मधु्नांच शतावधि 'चद्रेजोते ह्या अडती |

क

सरसरत बाण हे धमकेतचे सटती |

८२ च्च

1002 (णच हर 1१6९ ळे

फकातढदा आणि तरा | हहत | कातदा आणि तरा |

("> ०

ठे चमकुनी रात्रि पुरातन तिच्या अंधकारी ॥ २ ॥.

चज

१ चंद्रन्याते; -- दारू कामांतील; ( इलेघाने निरनिराळ्या सूर्य मालां- तीळ चंद्र; आज प्रकाराणारे आणि कालंकरून मागमूसदेखील अ९ नये असे चद्रज्योर्तासारखे विझून जाणारे जे चंद्र त्यांच्या ज्योते.

२ बाणः--दारूकामांतीळ बाण.

३ राजि पुरातन: --मूल रात्रिः महा राती। आसीदिंद तमो मूढं.....प्रसुप्त मिव सर्वर : ' किंवा भोतिक क्षारूदृष्ट्या जढ द्रव्य ( 18.61 ) विकास (11ए0)101 ) वेतां घेता त्यांतच चेतना, जाणीव, स्फुरू लागते-अुठे ८ चमकुनी ! ' पुन; तो संघात परथक्‌ होतांच जाणीव, ज्योत, नष्ट दोअून जड म.गें अरतं.

जगन्नाथाचा रथांत्सब. १५१ र

जीवाचीच ॥केती | कथा या | जीवाचीच किती | रथात्ती जगन्नाथ तझ्या या ओढू जे झटती ॥ ज्वाळामाखे पक्त | पासनी | ज्वाळामाखे पंक्ती | -'मज्जापिंडापर्यंत प्रस्फटिता जी जगती || अुंच निच पाठीं | पुढाते वा | अंच निंच पाठीं । गाते तितकी तव रथा झटतसे ओढायांसाठी ।॥ 'चाल:-अिच्छांत आणि या भूतमात्र वेगांच्या | ओंवूनि ळगामा तुझ्या परम-िच्छेच्या | त्या अतुट अुतरणीवर्रात अहो काळाच्या | खेळत हा अंतली | रथोत्सव | खेळत हा अललीं | मह्वाराज आपली कथाना कुठे निघे स्वारी १॥ ३ ॥

१ गतिः -जगन्नाथाचा रथ ओढण्यास प्रत्यक्ष :' गती ? च घोडा झाली आहे. मज्जा पिडांतील रसामध्ये जे स्पंदन होअन भावभावना प्रकट होतात त्या स्पंदनापासून तां नडांतील भौतिक गतोपैर्यंत- सव-स्फोट--विकास-- ६ प्रगाते --ह्या जगन्नाथाच्या महान्‌ मिरवणुकीस पुढे नेत आहेत. ,

२ परम [अच्छेब्याः--ह्या सव भूतमात्राच्या, वस्तुजाताच्या वेगांत ओऔदश्वरेच्छेचा परमप्रवृत्तीचा, रमी वला 'आहे--जसा घोडयाच्या वरवर स्वेच्छ दिसणाऱ्या वेगांत घन्याच्या अिच्छेप्रमागर हलणारा लगाम गोंवलेला असतो.

३ अतली: -'ज्याला तळ नाही, घर नाही, अशा पथानं. निहेतुक- निरावलंत्री-अत्यादि तास्विक संदर्भाहे त्या राब्यानें व्वानेत होतातच.

१५२ रानफुल.

अनंताची आरती.

००६ ००----

निरंजनासी नेरांजनाचा देवा दीप तुला । दाविती । देवा दीप तुला ॥ धू० ॥

आकाशाच्या अंगणांत तव स्॒येसह्सा जो दीपोत्सव पाजाळिती हे पंथी अपुली त्यास करूं साजरा । दाविती, देवा दीप तुला ॥ १ ॥

स॒र्‍येसहस्रींही जो भुरला पंथीनंची जाओ स्फुरला नयनीं असा अंधकारलव आहे तोचि भला । दाविती, देवा दीप तुला ॥२॥

आओच्याची बागेमधुनी ताजीतार्जी वेचुनि वेंचुनी मुली गुंफिती आर्जच्याची वेणींतूनि फुलां । दाविती, देवा दीप तुला ॥ ३ ॥

१ भायिक भक्ति.

री तीशी ती भक रा क के य (९9) 4५३ यककयार

परिशिष्ट. -7 शतहीक--

वेनायकद्ृत्ताचा विशेष-

बब अय... डी. ( लेखक: - बॅ. सावरकर. )

स[घारणत: अर्स ह्मण या को तालसूरांचे संर्कार नसलेल ज लिखाण वा माषण तें गद्य, वरील संस्कारांचा, निदान तालाचा संस्कार, ज्यावर झालेला आह तत पय.

आग्ले विचार अगदों मनांत झुठतात त्या शब्दांतच स्पष्ट आणि विस्ता- रश: व्यक्‍तविण्याचं साघन झटले झणजे गद्चच होय. परतु तेव विचार ताल- सुरावर, झणजेच पद्यांत, 5्यकक्‍्तविले गेल्यास आपणांस दुहेरी समाधान होते; त्या ।वेचारास शळ्दांत व्यक्तविण्यार्ने मनाचे भाणि झन्दांत्त तालसुराच्या मंजुल- तेची जोड लामल्यानें भरतीचे. या श्रतिमंजुलतेची जोड आपणाला अितको इवीरी असत को अगदो नीरस वाक्‍येही तालसुरांत झटलीं जाताच वाटतो त्याहून सरस बाटूं लागतात. तिह्णीपाढे हणजे कोण रुक्ष प्रकरण; पण मुलां- मुलॉंच्या छाळेतील वगेचावग जोडीजोडीनं जेव्ह तेच पाढे तालसुशंत हाणे लागतो तेव्हा तो “ परवांचा ' अगदों ओकावासा वाटूं लागतो. त्यांच्यांत मिस- छून त्या बालीबर हाणावासा देखील वाहू लागतो | यामुळेच अगदी निर्भेळ गद्य बोलता बोलता हरदास पुराणीक मर्घेच रंगांत आळे की तंच गद्य कसल्या- तरी गळ्यावर बोठ्‌ लागतात. कांहो वक्‍तेही अक प्रकारच्या सुरांत आणि ठेक्यांत आपल्या माषगांतीळ भावनोद्दोपक गद्य. वाक्ये युः्वारीत जातात. गद्यालाह्य गळा लावतात.

पण गळा हटल कॉ कसल्यातरी सराचे, तालाचं, चाळीचे बंधन आलटंच- जसत्या शब्दापेक्षा ताळसुराच्या भरतिसुख्वदतेची गोडी भतणाऱ्या शब्दांची मनु ५.[ळा ही जी स्वाभाविकत;च अधिक आवड अतते तोतच पद्याचे मूळ आहे. 'त्या आवडीाठो मनुष्य गद्यांत असणारी वाटेल तसे बोळत जाण्याची छोय झापण होडन सोडून देतो आणि ताळबयुराची बंधने झेसेनें स्वाकारतो. पयांचा कझाथय करतो.

१५६ रानफुल.

ही गोष्ट झाली साध्या विचारांची, भावभ!वनांची. पण. जेव्हां त्या भाव- भावना अगदी अत्कट रोतात, अतक्पा अधीर होतात कीं मुळा शब्दांच्या आटोक्यांत राहूंच शकत नाहोंत, तिथे गद्य कॉ पद्य ही निवड कारणच अदाक्य होतें. हृदयाला दुधर वा दुस्तद झालेल्या भावभावनांचा आवेग स्पष्ट दाब्दांच्या विदुथिदूंनीं व्यक्त होग्याअितका जेव्हां अशा संयतच राहू शकत नाही तेव्हां तो स्थयमेवच सुराच्या घाराप्रवाहांत वाहू लागता. गद्याचे तर नव्हेच नव्हे, पण शब्दमय पद्य'चे झाटोक्यांत न राहून गीतपद्याच्या, गाण्याच्या, तानेच्या,- ओघांत ह्हसाच सांपडतो 6हज दाब्दांत दु:ख ततांगणे हे गद्य, पण दाब्दांत व्यक्त होऔतो ते दुःख न आवरतां येअून अकस्मात्त अनावर रडे कोतळतें ते पद्य, सहज गाणे. अनावर रोदन, अनावर हसं, दबते अुपळणारे स्कुंदन, अकत्मात्‌ वाजून जाणारी शीळ हो सारो सहज पद्यच हेत. आपण ' बळा काढून ' रडतो, ' ताला ? वर इंततो, “ राहून राहून ! हुंदके देतो. भावभावना आपली शाब्दांत न समावगारी अत्कटत| व्यक्तविण्यास असा *गळ्पा?) चा, ८ ताला ) चा, पद्याचा, रवभावतःच आभ्भप्र घेतात, किंबहुना शोकाचे आणि आनंदाचं हे रडगाणं आणि घधिंगाणे हेंच मनुष्याचे पहिळ अुपजत गणे; पद्य चें मूळ ! आणि त्यांचे तं झ्षुसासे नी अदगार, हुंदके नी इस, हींच आद्य- वृत्ते, अपजत छंद ! आद्य कवीचे अनुष्ट्प देखील त्यानंतरचे !

पद्याचा सूर, गीतांची “ तान, हा मनोद्तीच्या अश्या अविगाला संतत वेगानें वाहण्याचा पाट आहे, त्यांचा ओघ रशब्दबेधाऱ्यास फोडून, ओसरत, ताणून ज्यांत वाहविला जातो तो सूर, ती ,तान. यासाठीच भावनेचा अत्कट अुद्रेक स्वमावत:च पद्याचें रूप घेतो, 'गद्याचें नव्हे. हणूनच. तान, ताल, सुरेळपण| हे पद्यांचे स्वाभाविक विगाष होत. आपण त्यांस पुढ जरी प्रद्याची : बुंघने हणतो तरी मुळाशी पद्याची ती अंगेंअणंगंच असतात, ज्यास' अल्पस्वल्प तरी गळा वाः चाल, 'सुरेलपणा बा ताल नाहीं तं प्द्च नव्हे. ज्यां पद्याचा ताल सटला त्याचा ताळच सुरला. जे गीत बूर, तेचं भेसूर .! तें केवळ गद्य.

ज्यास भस कोणचेद्दी बंधन न पाळल्यानंच आपल्या भावमावना व्यक्‍त:

ह

विण्याची झअिच्छा होते, त्यांतच त्या व्यक्‍तविल्याचें समाधान वॉर्रत; त्याने

परिषिष्ट. १५७

तशा ताटतानेच्या, सूर बंसुराच्या, ' बंधनांचा ' आश्रय न घेतां सुचतील त्य शब्दांत त्यांस सुखेनेव. व्यक्तवाव्य'; पण त्यास गद्य हणावे, पद्याचा ज्यांत कोण- ताही विरोष नाही त्यास पद्य असं नुसतें ह्टल्यानें कोणती विद्वोष ह्ोभा येणार आहे !

काव्याचा झात्मा रस, तो गद्यांतही प्रतिभावान टेखकांस पुण्कळ प्रमाणांत साघता येतो. कांही छंदःशाछरश गद्यालाही अक वत्तच समजतात. कांहीं गद्य काव्यें कितीतरी रसाळ असतात | आगि रस नसल्यामुळें नुसती “ पद्य ” झणून झणवून घेणाऱ्या कांहीं कविता कितीतरी नीरस असतात ! तेव्हां पूर्ण : दुंघन ) विरहित अशी काव्यरचना ज्यास कराबयाची त्यानें गद्याचा आभ्रय करावा, फारतर ठरीवसांच्याची वेय्याकरणी वाक्यरचनाही सोडून लिहिलेल्या! या अशा गद्यास “' स्वेरगद्य ” हणावे.

पण ही बंधने नसठेले असें स्वेर पद्य मात्र होअूंच शकत नाही. किंब- हुना पद्यांत हो ' बंधने ' बंधने हणून व.टतच नाहीत. वर दर्शविलेल्या भाव- भावनांच्या अद्रेकाची स्वाभाविक प्रवृत्तीच तालांत, सुरांत; गळ्याबर व चालीवर, व्यक्त होण्याची असल्यामुळे त्यांचें जेव्हां पद्यावाचून समाधानच होत नादवी तेव्हां त्यांना तों बंधनेच, झलिंगनाच्या बंधनासारष्वीं, गोड गोड वाटतात, इं बंधनच त्यांचा स्वेराचार अततो

त्याच कारणासाठी यमक, अनुप्रास, *्वनि, प्रभति शब्दालकारांचो आणि अथोलंकारांची ' बंधनेंद्दी! कावेता तशीच होशीर्ने धारण करते कीं जशी कामिनी सोन्याचा कबर पट्टा, मोत्यांचा हार, रत्नाच्या आंगठ्या, अंगावर घालते. हॉ रघन मन मोडणारी बघर्ने नव्हेत तर मनास येणारी बंधनें असतात. ती असणेच अष्ट वाटते. नसली तर चुकलसें वाटते. कवितेचे. लावण्य त्यांनी अधिकच खुढून दिसतं. कब्नरितवर कवी तीं बळाने लादीत नाहीं तर कविताच कवीपार्शी ते सुवण अनुप्रासयमकादिक अटॅकार मला घाला हणून लाडेवाळ छंद धघर्रात सारखी विनवीत असते को “ होशोने कस मार्ग गेंद छंद | घडवा हो, बाजुबेंद |! सख्या, घडवा दोबाजुबंद ! ! ”

काव्याचा आत्मा जसा रस तसा पंद्याचा आत्मा तोल, चाल. पुढे

तालाऱ्ची शास्त्राक्क मीमांसा दौोअन मा “चो श्रांतंशुद्ध मांडणी झालो. तिचाच पुढ निदाष प्रपंच बाहून आपंडी अनष्टप,' अपजाते, सखंग्धरा, भुजग प्रयात आया गाते प्रभाते अनक मंजुळ) बांधेसूत, आणि सुरेख वृत्त घडली गेली

ष्ट रानफुल.

ह्या ञुलांना यमकही किठी तरी खुळून दिसतो. संस्कृतांतीळ पूर्वीच्या चृत्तांस अनुप्रासादिकांची लेणी भत. त्यांत पुढें यमकाचे लेणेही जे लाभले ते कलाबिकासाचे चिन्ह होय, कलाऱ्हासाचं नव्हे, ओढून ताहून यमक साधणे हा कवींचा दोष, यमकांचा नव्हे. तुरेख यमक साधण्याची हातोटी नसल्या' मुळेच निर्यमक कविता करणारांनी आपल्या भाषादारिद्याचें नावाने बोटे मोडावी, यमकांच्या नांवाने नव्हे ! आपलां ईं अनृष्टप, आयांगीति, श्लोक, प्रभाते दोन चरणी चारचरणी वृत्ते सुट तुटीत, वेचक, आणि चिमुकल्या भावभावनांत व्यक्तविण्यास अतिदाय रसानुकूळ आहेत. अखार्दे सुभाषित, अखादा अर्थान्तरन्यास, अखादी अपमा, किंवा अखादे काव्याचेत्र या रेखीव वृत्तांच्या चार चरणीं चौकटीत किती किती खुढून दिसते हणून सांगावे ! अगदी आद्य कर्बाचे हे. सुप्रसन्न अनष्टप पहा: अिदं तीर्थ समं सोम्यं स॒जलं सूक्ष्म वालुकम्‌ रमणीयं प्रसन्नंच सज्जनानां मनोयथा ! ! किंवा कालिदासीय कल्पनांच्या सोनेरी सांखळोत रत्नाच्या ओका'च 'लोलका सारखा लटकणारा हा अरथातरन्यास पहा:

सरसिजमनुविद्ध॑ शैवठेनापिरम्यं मलिनमपि हिमांशोळक्ष्म लक्ष्मी तनोति अियमधिकमनोक्ञा बल्कलेनापि तन्वी किमिवबहि मधुराणाम्‌ मंडन नाकृतीनाम्‌ ! किंबा भवभूतीचे हें चिमुकले काव्यचित्र पद्दा; > दृष्टि स्तृणीकृत जगत्रय सत्वसारा धीरोन्नता नमयतीव गतिघेरित्रीम्‌ कौमारके$पि गिरिवद गुरुताम्‌ दधानो वीरोरसा किमय॒र्मेत्युत दपे अव !

ह्यांतील मनोज प्रतिभा नुसत्या गद्याच्या ' बल्कलेनापि ' रभ्य मासलीच भसती. पण ह्या सुलालित, श्रतिशुदध नी सुमंजुल अृत्ताचें अंगास ठीकठाक

परिश्ेष्ट. १५९,

होणारें हें जर्रांचं गुलाबो पातळ नेवल्याने त्यांत तेच ताचे लावण्य किती खुठून दिसत आहे ! कल्पनेचे ते सोदयं, वृत्ताचे त॑रेखीब सुरेलपण, ताल- मात्रांची ती सुपरिष्कृत श्रृतिमंजुलता ! खरोखर, कावता असावी तर अशी असावी !

अशी कविता अितक्या सुवकपरणे ज्या आपल्या ह्या संस्कृतवृत्तांत विलसू शकते त्या वृत्तांची गोडी ज्यास लागत नाही तो कसला रासेक ! ज्यास ती साघत नाहींत तो कसल! कावि ।!

दोन किंवा चार चरणांतच संपणारी अकादी सुटसुटीत कल्पना व्यक्‍त- विण्यास ही वृत्ते आणि हे यमक हींच अशी अगदी अनुरूप आणि सूचित साधने आहेत अितकेंच नव्हे, तर दीधकाव्यासही तों अगदींच वावडी आहेत असंही ह्मणतां येणार नाही, ज्या अनुष्ट्पांत जगांतील आयद्यकाव्य- तं रामायण- गायले भोळे आणि जगांतील महाकाव्य,-ते मद्दाभारत रचलेंगेले, ते अनष्टप दीघं काव्यप्रबंधास जुळतच नादी, शोभतच नाही, असें कोणी कोणच्या तोंडाने झणारवे ! त्या बाल्मांकीच्या पावेन आण्रमांत ड्या कोण्या प्रार्चान अषःकाली ५: तत: प्राचेतसप्रज्ञो रामायणमितस्ततः | मेथिलेयो कुरालबो जगतुर्गरु- चोदितौ !! त्या प्राचीन अत्ःकालापासून आज युगानुयुगे ते त्या रामायणीय अनृष्ट्पांचे मंजुळ छंद काळाच्या बोलघुमटांतून निनादत येत आजजे या दोन्ही गोलार्घांवरील अवघ्या मनुजजातींस मोहून टाकीत आहित ते कांहीं अर्गाच नव्हेत !

मराठी ओवी किंवा बंगाली पायर द्दोह्ी त्या अनुप छंदाचीच अक सयमक नो शिथिळ अशी प्राकत आवात्त आहे. ज्ञानेशाच्या ओवीची रसानु- कूलता काय सांगावयास हृवी !

ह सव विवेचन आरंभीच करण्याचा मुख्य हेतु अतकाच कीं यमक,ठरीव चरणांचे पद्यबंघ,गेय चाली,प्रभञाते जे विशेष आपल्या ह्या सुपरिचित जुन्या वृत्तांत आहित त्यांपेकी कांहीं आह्यी योजलेल्या या नव्या वंनायक वृत्तांत जरी गाळले असले आणी ते गाळल्यामुळे हे वृत्त सुदीर्घकाव्यरचनेस कांही प्रमाणांत अधिक सोर्यांचे होते असें आह्यास जरी वाटत असले तरी त्यावरून वरील यमकादिक विदोष आणि त्यांनीं युक्‍त अकत्तणारी तीं दिचरणी वा चार चरणी जुनी वृत्त मुळीं रसानुकूल नाहीतच किंबा त्यांत दीधकाव्यें मुळींच खुलून दिसत नाईत

१६० रानफुल.

किंबा हें नवीन वृत्त त्या वृत्तांहन सवे प्रकरणी वा सवेतोपरी अधिक सरस अहिच आहे, असं कांहीतरी आही समजत आहों अर्स कोणास वाटूं नये. वरील वृत्तांच्या लहान घडीव फुलपात्राहून या वेनायक वृत्ताचे विस्तृत आणि वहात्या महान ओषांचें ह वत्तपाच दीधकाव्यबंधाच्या प्रवाहास अधिक “ अनुकूल' झाल्यास होओल अशा अपेकपेने केलेला तो अक प्रयोग आहे, जुन्या वृत्तांतही, नव्हे निभळ गद्यांतहदी, त्यांच्या विविध आकारा प्रकारांप्रमार्गे ज्यांचे त्यांचे निराळे सोंदयावेशष प्रत्येकी आहेतच. त्या वृत्तांमध्ये त्वतःचेही कांहीं सोंदर्यविशेष असणाऱ्या ह्या अका नव्या क्‍ताची बांच्छतीय भर पडली असतां आपल्या वृत्तसंपत्तीची विविध्ता थोडो फार वाढणारांच आहे, अितकॅच या वृत्ताच्या वतीचं हणणे,

गद्यपद्यकाव्यांच्या रचनेसंबर्धी प्रस्तुत विषयास लागू असलेळ॑ तेवढे सामान्य विवेचन वर केल्यानंतर आतां या वृत्तांचे ते (विशेष गुण वा अपयोग काय आहित ते थोडक्यांत पाहूं,

(१) गद्याला तालयतियमकचरणसंख्या प्रभाते बंधनं नसतात, परंतु त्यामुळे त्यांत सुरेलपणा येत नाही. तालयाते अत्यादे संस्कारांनी वाणीस सुरेलपणा'ची, मनोहर मंजुलपणाची जोड ज्यांत देण्यांत येते ते पद्य. वेनायक वृत्तावर तालयति प्रभृति संस्कार होत असल्यानं त्यास मंजुळ सुरेलपणाची जोड मिळूं शकते. यास्तव तें गदूय नसून पदूय होय.

(२) गद्याची पुढील आणि पद्याची पहिली पायरी झणजे अकषर- संख्याक वत्त. वृत्तकलाविकासाची त्याच्याही पुढील पायरी मात्रा्संख्याकवृत्त. कारण तालाच्या मात्रा ठगविक पडल्या तरच तो चांगला साधतो. पण ऱ्हस्व- दीर्घीचा भेद न कग्तां त्या तालात नुसती संख्या मोजून अक्षरं मरली तर त्यांचा अचार अझुदूघपणे केल्यावाचून त्या तालाच्या ठराविक मात्रांत ती समावता येत नाहीत, अभंगादे अकवषर वृत्तांत या अडचणीमुळेंच पांडुरंग दाब्द अनेकवेळा “ पाडू ५५ रंग ” असा लांबवावा लागतो किंवा ' बेलाचे फूल माझ्या महादेवाला ' यासारख्या ठिकार्णी दीघअक्षरे झपकन अच्चारून आग- गाडीचे डब्यांत दडपून प्रवासी कोंबावे तर्शी त्या तालांत ती कोंबावी लागतात. बंगाल्यांत अक्षर अत्तेच बहुत. परंतु त्यांतीलदी अ5यपवत्था रवोन्द्रबाबूसारख्य! संस्कृतध्रातेसपन्न कवीला पुढें पुढें जितका कर्कश भासू लागली की, त्यानीं

परिशिष्ट. १६१९

आपली कांही कांही जुनी अक्षर-संख्याक कविता शास्त्रथुदध अशा मात्रा- संख्याक स्वरूपांत वृत्तांतरोतृद्दी केली आहे. हिंदांतही आतांशी मात्रा सख्याक वत्तेंच रिष्टतर समजतात. जो ताल अस त्याच्या मोजून ठरावलेह्या मात्रा अितक्याच शास्त्रयुदूध ऱ्हस्व दीथे अच्चार केले असतां ज्यांच्या मान्ञा.भरतात तितकीच अक्षरं योजणे हच प्रशस्त. यासारींच मात्रासख्याक वृत्ते हा अक्षर संख्याकांपेक्षां कलाविकासाची पुढची पायरी होय. वेनायक वृत्तही अक्षर 'संख्याक नघून मात्रा संख्यांक असल्यामुळें त॑ केवळ गद्याहूनच नव्हे तर अक्षरप्षख्याक पद्यांहूनद्दी श्रतिशुदूध, सुरेळ आणि मंजूळ होअं शकते. बंगालींतील “ अमित्राक्षर छंद ) अक्षरसंख्याक असतांही याच कारणामळें स्याचे त्या प्रकरणीं अनुकरण न करतां मराठी कावितेचा हाक्ञश्ुदघ असा -मात्या सख्याक संस्कारच आही वेनायक वत्तावर केला

(३) जुन्या वृत्तांत बहुधा चार चरणांचा वा दोन चरणांचा पद्यवंध असतो आणि त्यांचे शेवटीं विचार आणि वाक्‍य पूणे करून विसावा घ्यावा लागतो. यामुळें जो विचार त्यांच्या त्या लह्दान संपुष्टांत समावणारा नसतो किवा ज्या वाक्याची झेप त्यांच्या आटोक्याब्राहेर जाण्याझितकी विस्तृत असते ते विचार नि बाक्‍्यें त्यांत मावत नाहोंत, त्यांची शोभा त्या वृत्तांतील काञ्यास लाभत नाहो. या अडचणीताठो अशीं विस्तृत वाक्यें आणि विचार व्यक्‍तविण्पाच काय त्याच त्या वृत्ताची पुनरावृत्ती करून संस्कृतमध्ये कुठे कुठ साधले जाओ. अद्या अकाधिक छोकब्ंधास संस्कृतमध्ये “ कुलक” असं ह्मणतात. कुमार- संभवांत दद्दा पंधरा छछोक मिळून झालेल्या अशा अका कुलकांत कालिदासाने असे अक विस्तृत वाक्य आणि अनेक कल्पनांची गोड गुंफण असलेला विचार व्यक्‍तविला आहे हे प्रसिद्धच आहे. परंतु ठराविक चालीचे तेच ते वृत्त सारखे 'झणावे लागल्याने अशा प्रचंधात लवकरच अकसुरीगणा (१1 ठ- 101४ ) येअं लागून श्रततला शीण वाटूं टागनो. विस्तृत काव्ये 'अंकाच अनुष्टप, ओवी, प्रभात अशा लद्वान वत्तांची सह सहस वार पुनरक्ति करून ळिहावीं लागतात तेव्हां तर ह्या ओकतुरोपणा फारच नडतो. हो अडचण टाळ- ण्याची दुसरी युक्ति झणजे चंदमाटाच्या प्रख्यात “ पृथ्वीराजरासो ” सारख्या किंवा रघुनाथ पंडितांच्या नलदमयेति काव्याप्रमार्णे विविधवृत्तं अकापाठीमागून अक योजेणे, यामुळे हो अडचण पुषकळ अंशों दूर होते आणि अकसुसरीपणा

१६२ रानफुल.

चांगलाच आळा घालतां येतो. परंतु त्या प्रत्येक वत्ताचं पहिलें चरण ज्या चालींत त्याच चालॉत शेवटच्या 'चरणापर्यंत तरी गळा तोच धरावा लागत असल्यानें मावमावनांच्या अनुरोध वाक्यांचा स्वर झटपट पावा तसा बदळता येत नाहं हे अ$, आणि दुसरे वेगुण्य असं कों त्या साऱ्या वृत्तांत प्रत्येकी दोन बा चार चरणामन्तीं विचारांचा आणि बाक्याचा अंत करून विराम देणें भाग पडत असल्यामुळे विस्तृत वाक्यांची वा विचारांची भशा काव्यांस शोभा येत नाहीं ती नाहॉच. अश्या रीतीनं कुलक किंबा वृत्त विविघता या अपायांनीं अक- सुरीपणा शक्‍य तों टाळून, दिचार वाक्यांची सुविशाल झेप सम्नाविण्याची सोय या प्रत्येक अक वाली, लहान चरणी, शीघवरामी असलेल्या गेय वृत्तांत व्हावी तशी होत नाहीं. यावर अपाय हणूनच अिग्लिशमध्ये 3181] ए७61058 ची योजना करण्यांत आली. त्यामुळे ती सोय पुष्कळ अंशीं अधिक चांगल्या: प्रकारे करतां येअं लागळी, त्याचसाठो वेनायक वृत्तासही दोन वा चार वा दह चरणांतोच विराम असावा असे कांहों बंधन नाहो. त्यामुळें विद्याळ विचार संपेतों विराम लांबविता येतो. अनेक लहान अपवाक्यांनीं गुंफलेली वक्‍ेतृत्वपूरण दीघ वाक्यें, त्यांची गोड गुंफण वा गंमीर प्रवाह फारसा खट्टू न देतां, त्यांत साधतां येतात. ?81'&0186 108 या मिल्टनच्या मह्याकाव्यांतील य। 1318111: ४७160 च्या वृत्तांत गुंफलेली सेतानाच्या राजसभेंतील किंवा औश्वराच्या देव- सभेतील वक्‍्तृत्वशाली भाषणं वाचलो असतां हा लाभ अशा वृत्ताने कता, साधला जातो तं चटकन ध्यानांत येओऔळ. तीच सेो'य वेनायक वृत्तांत तशीच. साधतां येते.

(४) सयमकता ह्या जो बहुतेक मराठी वत्तांचा निरपवाद नियमतो या वुत्तास केवळ विकब्ष्पाने लागू आहे, यमकालकार लहान चरणी वृत्तात खुलतो. मागच्या चरणाच्या शेवटच्या अक्षराची आठवण श्रृतींत गुगत आहे तोंवर जर पुढच्या चरणान्ती तत्सददश ध्वनी आला तर, अपेक्षित स्थलीं प्रिय मित्र अचुकपर्ण भेटावा, तसा श्रतीला आणि मनाला आनद होतो. ह्मणूनच यमकाला मित्राक्षर असेंही नांव आहे. आणि 13191] ४७186 प्रमाणें मधुसूदन दत्तानीं केलेले वृत्त नियमक असल्यामुळेंच त्यांनी त्यास ' अभित्राक्षर छंद' हें नांव दिल. पण माच्या चरणाचा तो शब्द स्मृतीतून निघून जाऑल अितक्या लांब अवधो- नेतर पुढच्या कुठल्या तरी चरणांत यमक आला तर त्या योरगे श्राति मंजुलतेचा'

परिषिष्टर. १६२

आनद सहसा अत्पन्न होत नाही, असा दीघीवधनंतरचा यमक केवळ दृष्टीला दिठण्यानें कशी मंजुलता येणार ! कारण मेजुलता ही श्रृतिगम्य गुण; दृष्टिंगम्य नव्हे ! यास्तव या वृत्तांत दोन तीन चरणांतच संपल असा विचार जर आला नी त्या योगे अक्या सन्नधच्या अंतरावरच विराम पडला तर यमक घालाजयासही हरकत नाही, तो या वत्तालाही अशा स्थला शोभतो. जत;

शभरदा प्रश्न अठ रानटी खरां

'होेशी कां मुसलमान ? वांचशी तरो !

शंभरदा अत्तर दे कंप अंबरी

“हिंदू मी ! शीख अही ! मरणमी वरो! ' परंतु मागच्या च्छेदकांत सांगितल्याप्रमाणे पा वृत्तांत अनेक वळा अनेंक ल्हान बाक्‍ये गुंफलेळ अेखादे मोठे वाक्य दहा पांच चरणांत प्रवाह्त अर्थानुरेचें मधेच कुठेंतरी संपते. त्या योगे तो विसावा लांच अतरावर काच्या सुदूर चर- णामध्ये बा चरणान्ती पडल्या कारणानं छन्निध यमकानें साधणारी श्रतिमंजु- लता, तिथे मागच्या विसाव्याच्या अक्षरांची मिवाक्षरं घातळॉ तरी, अत्पन्न होत नाहो. अशात्थळढी त्या दीध वाक्याची आणि वकक्‍्तृत्वपूर्ण प्रवाही बिचा- राची शोमाच यमकाच्या दुट्यम शोभेहून भिक स्सानुकूढ अतल्यास यमक सोडून तीच साघरणे भथे-कौंदर्यात अपक्रारक होतें. अतदर्थ हें वृत्त सयमक असलेच पाहिजे असं बेघन त्यात घातलेले नाहो. पण हणून तं निर्मप्रकच अतावं असेंही नाही. यमकाची श्रति मजुलटता अथ सोंदर्याख साघक वाटेल टिथं यमक साधतां येतो. नाहो. तथ॑यमकास गाळूनही श्रतिमजुलता केबळ कुशल अनुप्रासाच्या योजनेनें साघून अथोंदयही अबाधित राकषतां येते. याच कारणाताठो अिग्रजींतील 1114111 ए७61'56 आणि त्यांचे बंगालोंतील अजेकरण “ अमित्राक्षर छंद ' ह्यांत यमक अपरिह्दायं मानलेला नसतो. त्यांचेच अनुरोध चेनायक वत्तांतद्दी ती होय केढी आहे.

(५) पण ह्या वर दिलेल्या कांही सोय साठी त्या. जुन्या वत्तांत अरूणारी : दोय ) तेची गोडी या वृत्तास सोडावी टागते. इं वृत्त गेय नसून पाठ्य,वाच्य, आहे. यास्तव ज्या बत्पना चिमुकल्या नी चटवदार विवा जे विचार सुटसुरीत नी अकरो असतील ते ते यथारूचि त्या त्या जुन्या ग्रेये आणि प्रासादिक

१६४ रानफुल.

वृत्तांत बर्णवे , प्रवाही, भरदार, ववतृत्वशील अश्या भावभावनांच्या गुंकणीचा

काज्यबेय, ओासुऐेयणा आणि त्रु टेतताणा टाळून रचावपाची सोय या वेनायक वृत्तात त्यांतल्या त्यांत अधिर होत असल्यामुळे अशावेळों यथारंच या वृत्तास अवलंत्रावे,

(६) दीथेत्राक्याप्रमाणेच लघुतम वाक्येंही या वृत्तांत ताल यति संभाळून कुश- लपणे योजलों असतां योज३। येताज. अितकेंच नव्हे तर दुःखशोकाचे अरगारही जसेचेतसे आवेशाने वा अद्वेगाने अच्चारलं येतात, हृ वृत्त पाठ्य असल्यामुळे गद्याप्रमाणें आवेश, अद्वेग प्रभृतीचे रतानुष्ठारी ध्वनी अित( गेय वृत्ता- पेक्षां अधिक सद्दज त्वरेने बदळून या वृत्तांत ताल संभाळूनही व्यक्‍्तवित्तां येत]त आतां ल्हान तर ल्गेच वब्सित अशा वाक्यरचनेतून, आतां झुळझुळ तर आतां वेगवान, भातां करुण तर आतां संकुल, अशा या वृत्ताच्या अखडित प्रवाह्मंत वाव्यांतील र्तोधास यथारचि विविध वळणे घेत अितर वत्तांच्या प्रवादापेक्षां अधिक सलील्तेने वद्दात जाता येते.

(७) हेही येथेच सांगून टाकलें पाहिजे कों यद्यपि या वृत्तात अपरिद्दा्यपणें यमक, चरणसख्या, गेयता अत्यादि बंधने नसल्यामुळे त्यांत अकपसुरापणा आणि त्रटितपणा सापेक्षतः पुष्कळ प्रमाणांत टाळतां यतो तरीहि तेंद्दी अक वृत्त, अक पद्य-प्रत्रंधच्चे, असल्याने त्यास अवश्‍य अपणाऱ्या तालयति प्रभात येघनांचे योगानें ह्य वत्तांस बाच्ण्याची, गेय नसली तरी पाल्य अशी अक पद्धत, लवचिक आणि लांब झपेची कां होओना पण अक सुरेल चाल्, हो आहेच. पण चार, ताल, पद्धत, वा सुरेलपणा हणजेच अकसुरीपणा असं नव्हे: तर अका सुराची प्रमाणाबाहेर कंटाळवाणी पुनरुवती, भ्ावतन, ह्मणजे अकसुरोपणा, आणि तो टाळणे ह्या बत्ता असणाऱ्या वाक्यांची विविध वळ, ध्वनिपाउट, चरणांची मोड, प्रभ त, वर !द-ल्या विशेष तोयोंमुळे, अतर

हान, गेय आणि तुटक बृत्ताहून पुष्कळच अघकप्रमाणांत शक्य होते. अित- कॅच काय ते हणगे. 018012 ४6180 वा अ मित्राक्षर छंद ह्यांचोह्दि हीच गोर. ताल वा सूर असा नावालाही नको असेल तर सुरेलपणाचा मोह आमू- ल!त्‌ सोडून देझन पद्याचा प्रक्षच न काढतां,निभळ गद्याकडेच बळलें पाहिजे. अर्थावच हेंवृत्त बाचग्याचा हो विलेष पद्धत, कोगत्याहदी पद्याचे चाढीप्रमागें तिच्या नुसत्या व्गेनापेक्षी ती कद्ली तं हणून दाखवूनच सांगतां

परिष्र. १६५

येणार आहद्दे. तोंवर तें वृत्त कसेसे वाटणारच. त्यांतदी नेहमीच्या परिचयाचा यमकाचा मनमिळाअू दाखलाही त्यापाशा नसल्याने त्याची ओळख करून घेणेही अद्वेजकचच भासेल, झअिंग्लीशमध्ये 81811]: ४७186 हे निर्यमक वृत्त जेव्हां प्रथम रच गेले तेव्हां त्याचाही ह्याच कारणांसाठी जिकडे [तिकडे अव्हेर झाला. “ ओडी तोडून छापलेले गद्य ? असें त्यास हिणवले गेले. पण पुढें त्यांत र्च:लेते मिल्टनचे 1”91'801850 1,808 हच अिंग्रजींतील अत्कृष्ट महाकाठप ठरडे; आणि शेक्प्मीअरला देखील नाटंके त्यांतच लिह्याबोंशीं वाटली | बंगालमध्ये तस वृत्त योजून मधुवूदन दत्तानी जेव्हां “ मेघनादवध प्रथम लिंद्देला तेव्हां तर अशा वृत्ताची, त्यांच्या त्या ' आमेत्रावपर ळंदाची, _ त्या काळच्या बाचकांनीं नुसती रेवडी अड वेली. त्याच्यावर कित्येक ।वेडंब- नेही लिहिदीं गेली; पण त्याची ह्णणण्याची बिनचुक धाटणी लोकांचे तोंडी बसत गेली तत्नी त्याची चव लागत गेली आणि आज तें वत्त अवांचीन बंगाली कवितेच्या गळ्यातील ताओआऔत होअन बसला आहि. रवोन्द्र बावूर्नीसुद्धा आपली नाट्यकाव्येंच नव्हत तर आपली कित्येक भावगीतेही त्यातच रचीलीं आहेत. हूंवेनायक वत्त द्वाही त्याच दिशेचा अक प्र योग आहे. ता प्रम मराठींत अतडा तरी हिंदी बंगालीतही अशा वत्ताची वाण असल्यांन त्यांसही त्याचें काय होतें त॑ लागू पडणारे आहे. प्र गेगच तो! झाला यशस्वी तर ठीकच. न झाला तरीहि ठीकच. कारणं हा अमक्रा प्रवोग अमक्या कारणासाठी जमत नाही हे सिद्ध दों दोहे त्य प्रयोगाचीच अक सिठे आहे, भपयुक्तता आहे !

ढे वी टी वी री रीती

व. १ ; पर

ग्ह 9

७कय य क पका

कलक कनमडानयळ महा डग हीिा्गययससस््ग्यमास््््मिब््््यि बड जयसाजबगज॒वाकवयाल

प्रत्येका ग्रथालयांत जे असावयासच पाहजे ते

सावनकाच वाडमय !

सॅन्यस्त खरग1--.र.प्रासदरःथ नाटक, मूल्य १ पपाया.

' अत्तनक्रिया!---पाना' 7. एजापुया सूड ममाठ यांनी अस!

अजगणया

टा पाच्या च, आाळ.द& -गसकाजाळा. आळा...

त्यया या ह्यास

चोवला | नाटवा. * पषाया मला झाय त्याचे: --भापल्यांचे बंडावमील प्रसादाचे जाद-

बनी

111९2 01 छा. 85060४३] ७४ लपा २४802०1 2)

नाते 78१ ?त81811:--(अग्मजी) ?0९ 3-0-0

हिंदूपद पादशाहो:-ममाठी 1आतिह्यासावनील अप्यातिस ग्याथ झाल्य २ मुपयो.

हिंदुत्वः---। हिंद. कोण 1” याचे आुत्स्पूऑ् पुनळ''ध. प्या,

उ110॥४8:--( 1112181) 1॥०७७--1-0 0).

1010 10071 ७॥९ 81081189115-(110211811) 21108 ! पीठ

अंदमानांतील अंघे्न[;--सावनकरांची आंदमानांतील पत्मो मूल्य. .।॥.

वपाळी आंदोलन स्स्पाऱ्तिदायक संघटनीवपयका लो". .॥॥.

पॅैथटन सेजीवनी!-- पत्योक दद, तनुणानो तो पल ठनावी | म. ४-॥.

मनाठीं भाषेचं शुदर्बावायणः-- िवछत्यपती दा. , बाणा पढी चालवणारा णनाघ. .॥><

गाशांवतवाः--सपयासदच खंड काव्य, पू. २९२ मू, २ पपये,

नानफुलटा!---आंरमानीय कायागृद्यांतील मावता. मू, २ मूपयी.

- जी) 810० 1-8-0

क. हळ. हट य. टाचा. चकमान, विळा, 2. कळक (ळी “याक कक ऑलकाचळ आवा पळा ह य, “र |

ण म्या माड डेबुड्डअा्का