Gass Book

Sic

t)er

b a V g e ft e ( 1 1 ang ben 0uelten beleat

Dr. u. *$rofef[ür ber ^I)eoIci^ie tu ^iiaiu3en.

/rankfutt ^/^, «nti Crlangm.

^ t X i a a, 'DOW ^pet)t)er & 3^^"^^^- 185a

WarttMira

1933

#

' c ' —

ITorrcbe ^ur ^ineifcii Äuffage.

©a§ naä) 3SerfIu§ wn bret itnb etnem ^ali^en ^a^v etne jtt^eite Sluflage btefe^ öucf)6 not|)ti)enbtg gen^orben, bavf xä) aU einen betrete bafür anfe^pen, ba§ tc| bantafö fetne üBerpjftge ober unnü^e SIrBett unternommen ^aBe> 2)arum glaube aud^ bet bem ©rfdjetnen btejer jn^etten §(uflage etne O^ec^tferttgung metne^ Unternehmens, un'e mir eine jol^e bei ber erften Sluflage not^it^enbig fcf)ien, mc|t nJteber^oten ju müfjen. 9?i($t aber tc^ bie greube jurüd^alten, n^el^e i(^ barüber empftnbe, ba§ meüt Sud^ fernen Ceierfreie gefunben '^at 9}?etne greube barüber barf um fo uni)erhofener auebrücfen, aU xd) in meinem iBu^e ni^t meine eigene ©ebanfenarbeit bargeboten babe unb mein Sßerbtenfi babet nur baa tt^ar, bi'e §Irbeit einer früheren Qdt treu x>txmitttU ju haben. S)te Stufna^me, n)e(cf)e mein Su^ ge[unben h^t, h^t mi'r ben Sen)ei^ geliefert, bag man bie S^otbtt^enbtgfett bee @tu^ bium^ ber aften ©ogmatif anerfennt, unb iä) barf glauben, bag i'c^ jur Erleichterung biefee Stufeium^ etn^ae beigetragen habe, ©amit ftnb meine Sßünf^e erfüllt. bereue e^ barum au^ nicht, bem Such gerabe btefe Einlage gegeben, jebe ©inmifchung bes eigenen Urtheifö über ben t)ortiegenben ©toff mir i)erfagt unb nur bie Slften felbft bem S-efer fo t)o((ftdnbig aU mogtid; ^ur eigenen @in^ ficht ^»orgelegf ju h^ben. ^ab^ id) mir meine 5(ufgabe bami't auch niebrig gefteKt, fo ^aU ich ^^^4^/ ^^i^ ^o^cn barf, ftcher er^

YI

25 0 r V e b

retd^t ©em Sudpe tarn batet t)tel(etc^t gerabe baö ju Statten, ba§ td^ eö einer 3^tt \)erfagte, tn m^tv mtd^ fem anbereg SWottii) leitete, aU baö, etne mir t)on ntetnem Serufögefd^äft übrtg Bletbenbe SÄuge jtt)e(fmägtg t)ern)enben. @ö mx mix ntc^t barum ju t|)un, bem nterartfcpen ^uMifum mtc^ fcefannt ntad^en, bavum n^urbe e^ mir au^) tetd^ter, ntid^ felbfi ^tnter bem ©egen^ flanbe jurüdftreten ju laffen. SP nun bamit, bag bte alte ®og^ jnattf t^rem njefentlt^en 3n|>alt nad^ treu unb mit einiger 2luö^ fü^rti(^)feit n)ieber gegeben n)irb, etitJaö getrau, unb ba^ glauBe i^ atterbing^, unb ^aU id^ baö in redpter SBeife get|)an, fo :^abe i^ bie Slufgak geföji, bie id^ ntir gejiedft |)ate*

9}?it freubigem S)anf |)a6e id; eö aud^ empfunben, ba§ bie üJJe^rja^t ber literarifd^en Bettungen, n)etd^e nteineö 23udpeö ern)ä|>nt ^aben, eö nad^ ber SlufgaBe, bie id^ ntir geftedft ^atk, kttrt^eiW ^akn. Sßenn i^ bagegen t)on einigen ©eiten ^er fo mig^erftanben vx)orben bin, aU fe|) id^ ber 5D?einung, bag mit unvermittelter 2fn^ eignung biefer alten 2)ogmatif alte^ Qü^an unb bem S3ebürfni§ aud^ ber @egenn)art abgeholfen fep, fo n)tlt idp ba^ lieber t)er^ fd^merjen, aU barauf 2luefü|^rlid^eö ern>ibern. Sieg 2)figt)er^ pänbnif fann nic^t meinen eigenen ^euferungen entsprungen fe|)n, benn biefe brüdfen nur ein Sefenntnig jur ?e:^re unferer ^ird^e unb eine ^Oi^ad)tmQ x>t>x ber in ber alten ©ogmatif niebergelegten ©etfteearbeit auö. 2ßer ftd^ aber ju bem Sefenntnig feiner Ätrd^e befemtt, aboiptirt barum no^ nid^t bie gorm ber Sogmatif, in mtä)tx biefe Se|>re n^iffenf^aftli^ maxMkt iji, unb bem „enormen „gletg, mit n)eldpem (in jener 3eit3 getx)iffe 3^etge ber ST^eologie, „t)orjüglic^ bie Sogmatif unb ^olemif angebaut, ber ©eifie^f^ctrfe, „mit n)eld^er alte einzelnen Si;|>eile be^ Se^rf^fteme au^gefü|>rt it^urben, „bem fidleren SCaft, m^tx auf^^ geinfie bie Folgerungen |>erau^ „füpe, bie auö ben einmal gegebenen ^rämiffen ftd^ für bie ent^ „legenden 9?egionen, bte t)erftedEtefien SBinfel be^ umfaffenben Sepr^ „gebäubeö ergaben; ettblic^ bem ganjen grogartigen unb in gen^tffem

2S 0 r r e b

YII

„SBetra^t untabettgen ßfiavafter ber ftr^Itd;en ©pftemattf, au^ bev „eö für aKe Betten unenbltc^ mt ju lernen gefcen U)irb", joüt auc^ ber 2}erfaffer „be^ beutji^en ^roteftanttemue^' ferne t^oKe 23eti:)nn^ berung, o6tt)oB( er „tn btefem 2Ser(aufen bee gen^alttgen refornta^ „tortl'(|)en 2(ntrtebö tn lauter corpora doctrinae, loci communes ,,theoIogici 5 enchiridia theologiae theticae unb syllabos contro- ,,versiarum tm ©anjen etne :prtnctpn^tbrtge .^eteronomte bee :pro^ „teftanttfd^ tix(i}üä)m ©etfte^ erBItdt, n^eld^e tf)re gefährlichen folgen „her^or^utreiben fetner 3^^* ^^iä)t "oerfeBten fonnte". ^aU tc^ alfo mit meinen eigenen 2(euferungen ba^ 3}?i^i:)erftänbnif nf4)t 'ocx^ fd^utbet, fo n)itl iä) eö and; ni4)t 'oerantn^crten. SSie tc^ ben, ber über meine n^tffenichaftlichen gd^^gfeiten ein Urtheif gett)tnnen n^iK, an mein unldngfl erid;tenene0 Su^), ,;bte ©efchitfite ber f^Mifrett^ „f?!fd)en ©trettigfeiten tn ber bee @eorg ßalirt^' !oer)it)e{fen habe, fo barf ich audh tn Setreff meinet Urtheile über bi'e alte ©ogmattf unb über bie 33eriuchungen, in n^elc^e bie alten ®cgma^ ttfer x^tx\aUcn ftnb, tnebefonbere auf bi'e tn biefem Sud^ enthaltene ©chlupetrad^tung iijernjeifem SSae ich ba gefagt h^^be, tvirb ^in^ reiben, um barjuthun, bag ich bie alten Sogmatifer, mtt benen ich mich ^itv befdhdfti'gt h^^be, ^mx hochachte, aber nicht überfd^dge, ncdh ttJentger meine, baf burch i'hre Cetftungen eine fettere Slrbet't tft überpifig gett)orben*

S^achbem mein iBud; einmal m ber gorm, u^el4)e ich t'h^^ 3^^ geben h^^be, (Stngang gefunben ^at, fo fonnte ich bei einer iix>titm Stuf läge beffelben auch gar nt($t ju ber grage fcmmen, ob iä) ihm etne anbere ©ejlalt geben fotle. Unb ba i'ch aud; !oon benjeni'gen 3ettfd)rtften, n^elche bei ber 9tecenftcn meinet Such^ baö im SUige behielten, \va^ xä) 5u lei'fien gebac^te, auf feine tt)efentli(^en 2)Mngel aufmerf fam gemad;t n)orben bin, fo befchrdnfte ftch meine Slrbei't bei btefer jtt)etten Sluflage nur auf eine forgfdltige Prüfung be^ tn ber erften §luflage gegebenen Xexk^ unb ber bort getroffenen 2tu0«:)ahl ber S3elegftellen. 2)a§ ich e^ mit btefer ^^rüfung genau

YIII

33 0 r r e b e.

na^m, \mi bem, ber i)ergretd;en mU^ gen)t§ ntd^t entgefien. 5t)ern)etfe |n'efür befonber^ auf bte ^xtM wn ber gret^ett be^ 2Bi'Cfen^, t)on ber commimicatio idiomatum, wn bem Status exina- nitionis, wn ber regeneratio et conversio unb t)on ben ©afratnenten. gür btefe än)ette §tuflage tft e^ mtr auc^ mogltc^ genjorbett, bte fammtltc^en 33äube wn (Salot)^^ systema locorum theologicorum Genügen. 2lu§erbem |)abe tc^ nur noc^ etn Sßerf mit i^erbetgejogen, n^elc^e^ mir jie^t erft JugängKd^ gen^orben tfi, ndmltd^ Jputter^ö loci communes theologici. Sefannth'c^ tft btefeg SOSerf baburd; fe|)r tt^tc^ttg, ba^ e^ ftd^ ükr baö aSerpItntg ber ftreng (ut^ertfc^en ^^eologte jur 9}?elanc^t|)ontid^en auefü^rltc^ au0f:prt4)t: e^ unter^ f(|)etbet ft^ aber wn ben anberen 2)ogmattfern btefer S^it aucf) babur^, ba§ eö me^r Slnbeutungen jur @efd)t4)te ber (Sntrt)i(f(ung ber etnjelnen 2)ogmen gtbt ©tue größere §{njaW wn ©ogmattffrn tn ben ^retö meiner 2)arfteUung iperbetjujte^en, ^aie tc^ aiiä) btefe^^ mal bur4)ciuö nt(|)t für nötf)tg befunben. 3)te angebogenen DD. reprd^ fenttren auf^i^ X)oKftänbtgfte bte ^cii, tnnerf»alb bereu td^ mtc^ ju Italien |)atte* Sßenn aber etn 3^^tfet aufgett)orfen n^orben tft, ob td^ gut baran getrau |)aBe, aud^ .^oHaj nod^ l^erbetjujte^en , fo fann td^ btefen S^^^f^i ^td^t fö^ begrünbet :^alten* SlKerbtngö fie|>t ^oHaj an ber dugerften ©renje ber ftreng ort^oboren 3^^^^^ ^^^^ er gebort no(^ fetner ganzen Oeftnnung unb 9?i(^tung nad^ jener 3ett an. ©tue SSergtetd;ung ber tu metnem 23uc^ wn Jpottaj betgebra4)ten ©teEen mtt benen ber anberen DD. n^trb aud; letd^t bart^un, ba^ ftd^ jtt)tfd)en t^m unb btefen ntc^t etmnat etn letfer 2Ötberf:pruc^ ftnbet* 2)a nun ^oUaj fürjer unb :präctfer tft al^ fetne SSorgdnger, fo n)ar eö mtr bequem, gerabe x^n oft ju etttren unb td^ fanb feinen @runb, mtd^ btefee 3Sort|)etl0 barum ju begeben, mil er f4)on tn etne 3^^^ |)eretnragte, ml^S)t anber^ ju n^erben anfing, ©enug, ba^ er btefe Stnfid^t fetner 3^^* ^^^^ t^ältc. 3u^ bem |)abe iiS) bei bem einen fünfte, m ^otlaj eine 23ejie^ung jum ^ietiemuö nimmt, o|)ne jebo^) in beffen Stuftest einjuge|)en.

23 0 r r e b

IX

an bem Betreffenben Dxt amixixäliä) fcemerft, tn bem locus de illuminatione ndmftc^.

@tne n^ettere 3^ö^^^ ^M^^ ^tt)etten Sluffage tfl enblt(| noc^ bte, bag tcb, etnem mtr geäußerten SSunji^ entfprec^enb, Bei ben etnjelnen Steüen bte Settenja^I betgefügt ^a6e, n)0 bteje Steffen ju ftnben.ftnb. 2)o^ ^ak t'cf) ba^ nur kt ben größeren SSerfen get^an, ba Bet ben ffetneren ber Crt, m fte fte^en, fa letc^t ju ftnben tfi. ©erwarb ^aU iä) natürlt'c^^ nad^ ber Sfucgabe t)on gotta ctttrt, (Salü^ nac^ ber metne^ SStfjen^ etnjtgen gfuegabe t)on 1655—1677; ^utter nac| ber SluegaBe t)on 1661; Cuen^ ftebt md) ber i;)on 169L —

5^ f>eBe nun au^ ber SSorrebe jur erfien Sluffage nc^ ba^ au0, tt)a^ auc^ tn ber jn^etten Sfuffage jur ^enntntß metner ?efer Bringen ntcc|te>

3^ jagte jmn (Stngang, ,;baß t^ metner SarfteKung bte ge^ fammte 9?etpe ber Scgmattfer ii^ ^oHaj ju ©runbe gelegt |)abe. 2)er Kenner ber atten 2)ogmattf n)trb mtr 9^e^t geben, baß td^ tu ber 5Benu|ung ber alten J)ogmattfer ntct)t früber ^alt machen, fo tt^te, baß id) ntc|t mikx geben burfte* 2Str ^aben bteje Sogmattfer jujammen aU bte 9?epräientanten ber lut^ertj^en Sogmattf ju betra(^)ten, unb müfjen fte juiammennebmen, tx^enn n)tr etn ©efammtbtlb ber lut^ertid)en ©ogmattf erhalten wUtiu Senn nt^t mtt bem erften 2)ogmattfer, fonbern erft aKmä|)ltg btfbet fi'^ bte ©ogmattf ^u bem jpftemattfc^en ©anjen auo, mc e^ un^ am (Snbe ber (SntttJtcffung i)crltegt. ©er Unteri4)teb 3tt;)ti^en ben früheren unb i)>äteren ©ogmattfern btefer ^ert'obe liegt jn)ar ntd;t tn anberer Srfaffung bee Sn^alte, aber auc^ ntc^t aüetn tn ber i)er)^tebenen 2Äet|)obe, nac^ n)el4)er ber ©toff be^ ^anbelt n)trb, fonbern er liegt barin, baß auf ©runb ber gunba^ mental ^23a^r|)eiten \iä) evft aKmäplig bte anberen ©ogmen in be^ fttmmter S^IH^^S |)eranbilben unb ju einem ©anjen ftd^ jufammen^

X

2S 0 r r e b e.

f4){tegen. ©i'e 2trt unb Sffietfe, n){e bte (gntn^ttffung ftd^ gefialtet, tft aber folgenbe:"

mattfer kgtnnt, \\)iU in ben erften Slu^gakn fetner loci nur ba^ erörtern, n)aö ber lut^erif^en ^trc|enle|)re etgentpmtt^^ ang^^ort, . unb au^) tu ben folgenben Stuögaben Bezaubert er aße^, n)a^ au§er|)alb btefeö Äreifeö fätft, nur tn ber Äürje unb un^^cllftänbtg. ©etn be^ rüpmtefter (Kommentator ß^emnt^ erftrebt fdpon größere Slunbung beö ©^ftemö; bte Strttfet de Deo, de trinitate,u. a. ftnb f4)on me^r auögefü^rt, mit 'cid me^r Unbefangenheit af^ 3}?etanc^t|)on be- nutzt er berette bte (Srgebntffe ber ©c^otafttfer, benü^t er namenttte^ ben So^* 2)amaöcenu^. Ttit ©erwarb enblt^^ tft baö 23or^ urt:petf, mi(^t^ man ju Slnfang ber 9?eformatton au^ anberen jur ©enüge befannten ©rünben gegen bte ©c|)0laftifer |)atte, tn fo n)ett übern)unben, bag man ft^) in ben !oom Srrt^um ber {athoItf(|)en ^trc^e fretgebltebenen Slrttfeln bte t^eoL 23earbettung ber ©c^ola^ fttfer ju 9^u^e machte: bte ganje Se|)re ^oon @ott, fernen (Si'gen^ f^afren unb fernem Sffiefen, bte S-e|ire wn ber Strtnttdt, x)on ben (Ingeln, wn ber ^erfon (5|)rtftt u* a. tft auf ©runblage ber fd^ola^ fttfd^en S:f)eoIogte auögefü|)rt. Slber ©erwarb ^at bte Searbettung immer noc^ nid^t gleichmäßig burchgefü^rt, unb ben ©toff no^ nid;t aKfetttg georbnet, einzelne loci ftnb nur in pc[;tigen Umriffen bar^ geftelft, tx>it ber de officio Christi, ober e^ iji gar nur baö ro^e dJtaicxial herbeigeführt, n)ie in bem de angelis. Sie nachfolgenben Sjogmatifer füKen biefe Sücfen aue unb bringen in ba^ ©anje größere ©tet^mdßigfeit. ©erharb h^inbelt au^ bie Sogmatif noch nach locis ab, i)erjtc^tet atfo barauf, fte aU ein f|)ftematif4)e^ ©anjeö burchäufühven> Siefer SSerfud^ beginnt erft mit (Salot) burch ©in-- führung ber f. g. anaU;ttfd)en a)?ethobe, mli^cv ftch bann erft bie fämmtlichen nachfolgenben 2)ogmatifer bi^ ^oUaj bebienen. 2)urch biefe Sogmatifer ift bann erft bie ©ogmatif in ein ©^ftem gebracht. SOSirft man btefen f^äteren Sogmatifern ^or, ba§ fie, con bem

SS 0 r r e t)

XI

fc|otafitf(^en Stfbungötvteb ergriffen, ber Sogmattf eine formeße Slu0h'{t)ung gaben, n)oburc^ btefefte ber fd^oIafii](|en ju na^e ge^ brad^t tt^urbe, fo mü t4) ba^ jn)ar mc^t nac^ aßen St^etlen in Slbrebe jleßen: n)enn man aber auf bfefen ©runb ^in e^ tabefn n)oßte, baß t)on mir btefe fpäteren ®ogmatifer ber Sarfteßung mit ©runbe gelegt fepen, fo müpte td^ U)tberf))re4)en* 2)er Unter^ fd^teb jt^tfc^en ben früf)eren unb fpäteren Sogmatifern tft nt4)t fo groß, al^ man t^n oft barfteßt. Slßerbtng^ tfi bte 9}?et^obe ber ©tntf)eßung, ber Unterfc^eibung unb 3^^^ll^^^fti^ng ber etnjelnen bog^ matii4)en Segrtffe, m^c )x>iv bet ben f^^dteren 2)ogmattfern ftnben, eine me^r f^J'^t^f^M'^)^ w^t^ SWet^obe ber frü|)eren 2)cgmattfer

ben SSorjug größerer (Si'nfad^^eit unb 9^atürli4)feit für ftc^, aßem baö fann nx^t |)inbern, auc^ auf bie fipäteren 3)ogmatffer 9?üdftc^t JU ne|)men, beren 5DZet^obe ben anbern SSor^ug ^at, baß burc^ fte ber ©i'nn ber ei'njetnen Se|)ren noc^ ^präcifer beje{4)net unb jeber 2(nf4)Iuß ber ^ärefte nod^ me^r erf(^)tt)ert toixi. 9)?an mxi fiÄ barum bie 9)?ü^e n{4)t t)erbrießen laffen n)oßen, auö ber ettt)a me]^r unbequemen ©c^aale ben guten ^ern ^erauejujuc^en* Sejte^t man aber, n^ie tt)o^t auc^ gefd^ie^t, ben ^oxmx\ fdpotaftii4)er SBeife auf ben Sn^aft unb bi'e ©eftalt beö ©ogmaö felbft, unb mftt^t man barunter bte b{ateftii4)e Stu^bifbung, n)elc|e einzelne 2)ogmen er^ Ratten ^aben, fo tfi baö n^emgften^ fem fBoxmx\ , mlii)tx bie fpäteren ©ogmattfer aßem ober auc^ nur tJorjug^weife träfe. X)a^ tft t){etme|)r bie Söeife, rt)eld^e bie ®ogmatifer i)on ber erjien S^it an etngef4)Iagen |)aben, unb n)eI4)e fte X)on ber Se^anblung, it^elc^e j. 23. bte ße:^re i)on ber SErtnttdt \^on in ber jwetten ^ertobe er^ ii'tten ^at, |)ergenommen fiaben. Sffii'r erinnern ba nur an ben em^ jigen Strtifet de persona Christi, unb an bte ©epaltung, mlii)t i^m fd^on ß^emnig [in fernem Su^e de duabus naturis in Christo) gegeben ^at, um bamit ben 23eU)ei^ ju führen, baß bte Einlage ju biefer ©efJaltung ber ©ogmattf bereite früf)e genug ge-- ^ geben ift unb bte nac^folgenben ©ogmatiler alfo nur bie emgef4)iagene

XII

SS 0 r r e t) e.

g^tc^tung conjequent unb attietttger bur4)fü^ren. Ob abtv bte 25og^ mattfer i)on Slnfang an gut getfian ^aBen, btefen SÖeg etnjuf dalagen, tft eme ^rage, beren Seanttt)ortung nt(f)t ^te^^er ge:^ört 2(uö bem ©efagten gel^t jebenfaKö ^ert)or, baf tc|) tttci)t nur berec^ttgt, fonbern fogar !o erpfit 4) tet n)ar, metner 2)arfteEung bte gefammte S^et^e ber 2)ogmattfer ju ^oUaj ju ©runbe ju legen, benn fte Htben 3u[antmen etn ©anje^, ii:)tr ftnben tn SWttte btefer 9?etf)e fetnen ^alt, unb n)erben, tt)enn mx unö etnmat auf 5öetrac^)tung ber ftrc|{tc|en ©ogmattf etngetaffen i^akn, unauf^altfam x>on bem einen ©ogmattfer jum anbern fcrtgetrteben/'

„^ollaj mufte aber aud^ ber Ie|te ©ogmattfer fe^n, ben tc^ krücfftc|)ttgen burfte, benn mag auc^ bte grage ganj unerortert Metben ; cb unb n)te n)ett ber ^tettemu^ ftc^ etner 5Ibtx)et(|ung i)on ben Iut:^er{fd;en ^rtnetpten fc^ulbtg gemad^t ^at^ fo Itegt boc| ba^ ffar ^u S^age, baf mtt t:^m etne ^dt bogmattf4)er Unftc^er|)ett eintrat, tu mli^tx man groge^ 9}?t^trauen gegen bte ganje bte^ertge ©nt^tcffung na(^ gorm unb Sn^alt mxki^. — 2)te it^etterfolgenben ©ogmattfer, n)te j.S3. @. 3. Sau mg arten, burftet^) t)ol(enb^ nt(^)t mebr berürfftrfjttgen, benn n^er mUU fte ju ber 3^it ber £)rtf)Oborte re4)nenl ®te fonnen aI|o ba fetnen ^^lag ftnben, e^ ftc^ n{d;t um etne @efc^td)te ber Sogmattf |)anbelt; fonbern um 2)arftet(ung ber ort^oboren ?e|)re/'

„2)te 2)ogmattfer, m^c tc| metner ©arfteßung ju ©runbe gelegt ^abe, ffnb bemnacf) btefe: Melanchthon (loci communes theologici. 1543.), Chemnitz (loci theologici ed. Polycarpus Leyser. 1591.}, Hafen reffer (loci theologici, Tiibing. d 609.3, Gerhard (loci theologici. 1610—25, ed. Cotta. 1762— 81.), HiUter (compendium theologiae. 1610; loci communes theolo- gici. 1619.3,Calo V (systema locormntheologicorum,Vit. 1655 — 77.3, Koenig (theologia positiva acroamatica, Rost. 1665.3, Ouenstedt (theologia didactico-polemica, Vit. 1685.3, Bai er (compendium

35 0 r r e t) e.

XIII

theologiae positivae, Jen. 1686} unb Hollaz (examen theologiae acroaniaticae (ITO?) ed. Teller. ITSO.]/'

,/3n btejen ©eträ&rentdnnern tft, n)te gett^t^ jugegeBen n^trb, tte ortfcoboxe tut|)enicf)e ©ogtnattf 5c>ot(ftdnbtg re:präjenttrt: tt?enn xä) bann noc^^ t>te(e ©ogmattfer am btefev 3^tt übergangen |)ak, fo ti:)trb bae fernen ^ladjtBetl ktngcn, tcnn aKee fommt j'a nur barauf an, ba^ bte Sauptrefraientaiittn i^ren ^la^ ftnben/'

„2Öaö nun bte 2(rt unb SSetfe anlangt, mt tc^ bte ^orfte^enbe Siet^e ber Sogmatifer benü|t unb i)erarBettet |)aBe, jo |)abe tc^ baju nur SSenigee 5U betnerfen* 3n be:n Stert jelbft ^abe id) metjl bereite bte Sluebtlbung aufgenommen, \vdö)t ba^ etnjelne 2}ogma t)on ben fipateren Sogmatt'fern erlitten ^at ^ä) mugte bae t|)un, weil id) in ben 9?oten ben 9?aum ju ben SelegfteKen offen ju balten :^atte, td) burfte e^ aber tbun, weil id) bte gejammte 9?etf)e ber 2)cgmattfer ate et'n ©anjee btlbenb betracf)te, bartn bte g^^ü^^eren burc^ bte Späteren ergänzt unb x)eri)CÜftdubtgt wexim: iod) ^abe id) ba, wo bte Sluebtlbung ftarf !oorgeid;rttten tft, e^ ju bemerfen ntc^t unterlaffen. — S)te 9^oten btenten mtr ^or allem ju S3eleg^ ftellen, bann baju, um bte, jEeboc^ tnetft geringen Unterf(|tebe, wdd^c \id) unter ben 2)ogmattfern finben, unb wa^ über t^re Slnorbnung beö ©tcffe0 :e* ju jagen wax, ju bemerfen/'

,/3n ber ^mwa^l ber SelegfteUen btn id} md)t ^ronologtfc^ t)erfa^ren: ju^ar ^abe tc^, wo e^ nur tmtner t^unltc^ wax, (Bküm aue ben früheren ©ogmattf ern , namentitcf) aue (S^emntg, bet'ge^ brai^t, unb bann metft t)orangefteKt, n^etl tn tf)m ber ^u^brucf ber frtfc^efte unb lebenbtgfte tfi: fonji aber |)abe t^) btejentgen Stellen gen)ci^lt, n)elc|)e mtr bte beutltdjften unb präctfeften fd)tenen, o^ne Stüdft^)^ barauf ju ne|)men, ob ettra f^on etn früherer 2)ogma^ tifer ftc^ über btejen ©egenftanb tn gleicher SSetfe geäußert ^abc. 3^ bemerfe btef , bamtt md)i ttwa in ben etnjelncn gällen bte SJtetnung entfte^e, ale fet erft von bem 2)ogmattfer an, aue tr^elc^em id) bte Selegftelte beigebracht |)abe, bte ba aiuagefproc^ene 2lnfic[;t

XIV

SS 0 r r e b e.

t)on Setang tft, ba |)ate t(| bann auc^ auöbrütfltd^ fcemerft/'

Sci^ übergek nun bem gete|)rten ^uMifum btefe jn^eite 2tuf^ läge mtt bem gleichen SÖunf^^, nttt tt^elc^em td^ bte erfie Sluftage begtettet |)ak, mtt bem, baf mein 23ud^ etn)a^ baju beitragen möge, baö ©tubmm ber alten Sogmatif erteic^tern unb bemfelben anzuregen, ©o ganj anber^ unb p|)er au^ bie Slnforberungen ftnb, n^etcpe ipeut ju Stage an eine 2)ogmatif geftetft n^erben müffen, fo n){rb bod^ fem ffiefonnener in Slkebe fteKen, ba§ febe 2)ogmati'f bte kftimmtefte 33ejtef)ung ju jener alten nehmen mu§, in mi^^ex ba^ Sefenntntf ber ^i'rd^e tn ungefärbter Stein'^eit erhalten, mit ber Iobenen)ert|)eften ^reue geipflfegt unb mit bem gen)iffen|)afteften glei§ mi^ ben bamaligen Slnforberungen ber SBtffenf^Jcift tft ent-- n)i'(felt unb kgrünbet n)orben* Siefe SSorjöge eben eri^alten f^r für atte 3^tten tfiren SQSerti^. ©le i'ft tt)o|)t alt geitJorben, unb man nennt fte bi'e alte 2)ogmattf, fte ift aber feine anttqmrte, unb folt nie eine n)erben. Sarum i|i baö ©tubium berfelben aud; ]ie|t noc^ not^n)enbig* —

TTorrebe 5ur bnikn Äuffage.

!©er brüten Sluftage btefeö SÖerfe^ ^aU ii^ tventge SSorte jum ®cUit mit ju gekn: n)aö td^ jur S3e);)omortun3 be[felben auf beut ^erjen :^aBe, tft tu ber Sßorvebe jur jtt)etten Sluflage tnU galten, bie td^ barum ^aW mit abbrucfen taffen.

Sag eine neue Sluffage nct|)tt)enbt3 gen^orben, barf aU emen Sen)et^ anfe|)en, bag meine Slvkit ftcf) noc^ beö 35ertrauenö erfreut, unb bef freue td^ mi'c^ t)or aüem im Sntereffe ber ©ad^e.

2)teg aUertrauen mir ju erfcaWen, l^abe te| mir au^ m ber neuen Stuflage angelegen fem laffen: i'd^ |)abe barum ^ert unb 9^oten aup^ 9^eue einer forgfdttigen Prüfung unter n^orfen unb SSer^ befferungen angebracht, m fie mir not^njenbig fc^ienem Seren ftnb imx n^emger aU in ber i)origen $(uf(age unb ^offe, ba§ tc^ mid^ m(|)t getdufd^t |)abe, mm tc^ meinte, bag eö beren md^t me|>r tebürfe; eö fmb berfelben aber bod^ nid^t jo n)enige, alö e^ barum f4)ei'nen mag, tvdi bte @ei'tenjaf)l be^ Sud^e^ ficf^ ett);jag t)erringert ^att biefe SSerrmgerung |)at i^ren @runb nur barm, bag mein ^err SSerteger ttm^ ffei'nere Settern gett)ä|)tt unb enger ^at fe^en laffen.

9}?e{n Sud^ ^at m ben beiben erften §luflagen ©eiten ber ©otttngtidpen gelehrten Stnjeigen eme fo nJO^tocHenbe unb ei'nge^ lienbe Seurt^ieiTung erfahren, bag i4) eö benfetben f4)utb{g ju fem glaube, bie ©rünbe anzugeben, n^arum td^ enugen bort gemad^ten StuefieKungen m ber neuen Stuflage ni'cpt 9?e^nung getragen ^abe. Sie erfte Stu^fletfung betrifft meine Slnorbnung ber Sogmatif. (S^

XVI

tft ba bte S)?emung aufgejieKt n^orben, ba§ td) bem mobernen (Stn^ t^etlunge!prmct:p Steb. i)on ber (Stnt^eidmg Jpcllajene, bem xd) bod^ fonft tm 2öeientncl;en gefolgt, abgen)tcf)en fe^ unb bemgemäp bte ?e^ve wn ben legten 2)mgen an^^ ©übe gefegt ^aU, n^ä^renb v^oll'aj fie ber Se^^re t)on ben ^etlemitteln angefugt ^al §l6er td; |)atte fernen ©runb, gerabe an-^oltaj mtc^ genau ansufc^Itepen unb fann miä) für bte ©tcKung, bte tc^ ber Ce^re wn ben legten 25tngen angett)tefen |)aBe, gerabe auf etnen älteren 2)ogmati'fer, auf Ouenftebt; berufen: über|)aupt glaubte tc^, mil bte ©ogmattfer tn ber @tntt;etTung fo fe^r unter etnanber btffertren, ba§ burd;au^ fetn f efter ^ppnS barm ausgeprägt tft, bte Slnorbnung trä^len ju bürfen, toeld^e nur bte j\t)e(fmä^tgfte f4)ten. — Sßetter ^aben bte gele^^rten Slnjctgen gefragt, ob e^ ntd^t rat^fam gemefen n)äre, „bet ]Eeber ^auptfe^^re etne^t^etfö t^ren fpmboltfd^en ©runb furj anzugeben, anberentf)etfö auf ben bogmengef(|)tc[;ttt4)en @ang ü;rer Sluebt'Ibung etnt'gen Sejug ju nehmen/' X)a^ ©rftere ^abe iä) aber bet ben ^au^)tle^ren getrau, nur ^abe iö) bte Sefttmmungen ber ©^mbole ntc^t tn ben 9Sorbergr*unb geftetft, n)a^ tc^ nt^t t^un burfte, n^enn tc^ bte 2)ogmattf nac^ ber Orbnung ber alten 2)og^ mattfer barftetlen it^oKte. 3^ bem anberen f)atte tc^ aber fetbp gro^e S5erfuc|ung. Slttetn tc^ fanb balb, baf ^enn tc^ ben bog- mengef4)^tltc^en ®ang tn allen etnjelnen ?e^ren na4)tt)etfen n^oüte, iä) über bte ©rcnjen ber mtr geftecften Slufgabe ju n^ett ^^tnauö ge:^en unb tn gef4)tc|tlt4)e Unterfuc^ungen eingeben mügte, ju benen tcfi fetnen S3eruf |)atte. 2)arum bef(|)ränfte td^ miä) auf etnen folc^en 9^ad;n)etö bet befonberö ii:)tc{;ttgen 2)ogmen, n)te bet bem t)On ber omnipraesentia, ben statibus Christi etc.

3u meinem Cetbn)efen ftnben fic^ tn btefer Sluflage me|)r X)xud^ fehler alö tn ber t)or:^erge:^enben. (B^ möge baö mtt metner (BnU fernung ^om 2)rucfort entf4)ulbtgt mxicn: t^ ^aU e^ metneet^etlö an ©orgfalt tn ber ßorreetur md^t fehlen laffen.

ITorrcbe 5ur oiciteii fluffixoe.

®er t)Ovtteäenben Sterten 5(u[Iage tiefet SÖSerfe ^aBe tcp tiuv bte 35etftc^)erung t^oranjujc^tcfen, tag tc|) ba[|e(6e :ud;t ^tnauegebe, o|)ne auf 0 9?eue einer genauen X)nxä)fiä}t unternjorfen ju fiaben.

tft auc^ etne md)t mUtxäii}tü(i)t Sfnja^I t)on ©teKen au^ ben alten 2)ogmattfern neu eingefügt n)orben* SSenn bennc(^ bte Sogen^ ja^I btefer Sterten Sluffage etne geringere tft, ]o liegt ber ©runb nur in i)erdnberter ©rudei'nric^tung.

9^ic^t mit Unrec^^t ^at man, txjfe i'^ Befennen mu§, ber t)origen Sluflage X)orgett:)orfen, ba§ fi^) tn bie 9^cten mk geiler eingei4)ltc^^en |)atten. Um bi'efe ju t)ermeiben, :^aBe td; alle 'Bt^Utn nac^ bem Original, bem fte entnommen ftnb, aufe 9^eue ret){btrt unb :poffe je§t, einen ganj correcten S::ert ju liefern. S3ei ber dimfion ^at f{c|) fretli'(^ g^J^tgt, ba§ bie falfc^en ßi'tate auö ber f)L @c^)rtft jum guten 3:^[;e{l t)on ben alten ©ogmatifern felBft ^errü|)rten.

Sa i4) biefeemal au^) Bei ben Bküen au^ ben fletneren Sogma- tifern bte ®etten5a|)l Betgefügt |)aBe, Bemerfe td; no^, bag i'c^ ^utter*^ compendium nad) ber StuegaBe i)on 1696 citfrt ^aBe, bte üBri'gen ©ogmattfer nac^ ben tn ber SSorrebe jur jn)etten §luf^ läge Be5etc^neten SluegaBen, bte f^mBoItfc^en Sucher unferer Äi'r($e aBer nac^) ber SluegaBe ^on 3. 2:. 3}?üHer, Stuttgart 1848. —

Ap. conf . Apologia confessionis Aug.

Art. Smalcald. .... Articuli Smalcaldici.

Bchm Bechmann.

Br Baier.

Brehm Brochmann.

Cal Calov.

Cat. maj Catechismus major.

Cat. min Catechismus minor.

Chmn Chemnitz.

Chmn. ex. c. Trid. . . . Chemnitz examen concilii Tridentini.

Chmn. d. c, D Chemnitz de coena Domini.

Conf. Aug Confessio Augustana.

DD ©0(;matifer*

Form, conc Formula concordiae.

Grh Gerhard.

Hfrffr Hafenreffer.

Holl. Hollaz.

Hütt Hutterus.

Kg Koenig.

Mel Melanchthon.

Quen Quenstedt.

Schrzr Scherzer.

Sein Selneccer.

Symh. Nie. Symbolum Nicaenum.

§. 1—13. Prolegomena. ©. 1—67.

Cap. I. §. 2. De theologia in genere 1

Cap. II. §.3. De objecto tlieologiae generali s. de religione .... 5

Cap. III. §. 4. De principio theologiae s. de revelatione 7

§.5. d^'furö. 33om ®ebrau6 bei 5}ernunft in ber Z^toloci^k . 10 Cap. IV. De scriptura sacra. §.6 — 12.

§. 6. Notio scripturae s. et inspiratio 18

§. 7. AfFectiones scripturae s 27

§. 8. 1) Auctoritas 27

§. 9. 2} Perfectio s. sufficientia 37

§. 10. 3} Perspicuitas 41

§. 11. 4) Efficacia 50

§. 12. äanon mit) %votxt))^i)tn 50

Cap. V. §. 13. De articulis fidei et de symbolis ecclesiae 59

§. 14—22. Pars I. ®. 68—157.

Cap. I. De Deo.

§. 15. Cognitio naturalis et supernaturalis 68

§. 16. 1) Die ®ett)iBf)eit ühti ba^ 2)afe^rt ©otteö 74

§. 17. 2) 2)a§ SBefeu ©otteä . . . , 74

§. 18. 3) X)k eic(enfd)afteu ©otteö 78

Cap. II. §. 19. De s. trinitate 88

Cap. III. §. 20. De creatione 113

Cap. IV. §. 21. De Providentia 120

Cap. V. §. 22. De angelis 139

§.23—28. Pars II. De Itomine. 8.158—197.

Cap. I. §. 24. De statu integritatis . 158

Cap. II. Status corruptionis.

§.25. Die 8üube im ^fli:\emeineit 169

§.26, Die erfte 3ünbe bc^ 5}^enfd)eit unb ber baburd} f)erbei-

(^efu^rte S^iftanb, bie (^rbfunbe 172

§. 27. Die i:E)atiiiubert .183

§.28. Die grei^eit be§ SSiflen^ 188

§.29—49. Pars III. De principiis saliitis. ©.198—373.

Cap. I. §. 30. De benevolentia Dei erga hominem lapsum .... 199 Cap. II. §.31. De fraterna Christi rederatione. A. De persona Christi.

§. 32. Unitio — unio personalis 219

§. 33. Communio naturarum — propositiones personales —

communicatio idiomatum 231

XX

B. De officio Christi. ©eüe

§. 34. Officium Christi triplex 255

§. 35. Officium propheticum 257

§. 36. Officium sacerdotale 259

§.37. Officium regium 275

C. §. 38. De statibus 280

Cap. III. De gratia spiritus s. applicatrice.

§.39. SSorbemerfmig . 302

§.41. 1) Fides . . . 305

§.42. 2) Justificatio 315

§. 44. 1) Vocatio . 327

§.45. 2) Uluminatio 334

§. 46. 3) Regeneratio et conversio 341

§. 47. 4) ünio mystica 358

§. 48. 5) Renovatio 363

§.49. 23on bert guten 2Berfeit .367

§.50—61. Pars IV. De mcdiis salutis et de ecclcsia.

@. 374—467.

Gap. I. De verbo divino.

§.51. Efficacia verbi divini 374

§. 52. Lex et evangelium 381

Cap. II. De sacramentis.

§. 53. (Saframente im a%emeineit 390

§.54. 1) Xaufe . . . ' 403

§.55. 2) mmMaljl 416

Cap. III. De ecclesia.

§. 56. Ecclesia stricte et late dicta 436

§.57. Ecclesia synthetica et repraesentativa 450

§. 58. Ordo triplex hierarchicus 454

§.59. 1) Status ecclesiasticus 455

§. 60. 2) Magistratus politicus . 463

§. 61. 3) Status oeconomicus 465

§. 62—67. Pars V. De Novissioiis. ©. 468—489.

§.63. 1) De morte . 468

§. 64. 2) De resurrectione mortuorum 475

§. 65. 3) De extreme judicio 477

§. 66, 4) De consummatione mundi 484

§.67. 5) De damnatione et vita aeterna 485

\

Prolegomena-

©te prolegomena ^anbefn 1) ^on fcer Z^eolCQk ühtxyaiDßt; 2) ^on bem Difdi ber S^eologte, ber 9?e(tgton; 3) "om bem^rm- cip ber ^eolOQk, ber Offenkrung üUx^an'pt (im Slnl;atig t>om @ekauc| ber SSernunft tn ber SC^eofogte); 4} t^on ber S^rtft, tn mlö^itx bte Offenbarung un^ überliefert tfl, tnebefonbere; 5) t)on ben ©laubene-Slrtifetn; tn n^elc^e ber ^n^aU ^i. S^rtft jerfdttt, unb t)on ben ©pmbolen, tt)et(|e ba^ @(aubenö-'23efenntni§ ber Ätrc^e enthalten.

Cap. I.

De theologia in genere.

Unter ^|)eo(ogte i^erfte^t man ber (Stpmofogte na^ SÖtffen ober Cef)re t)on ®ott unb göttli^en StngenO* @tn folc^ee Sßtffen fommt an un^ t^ett^ auf bem natürltcf)en SSege foernünfttger ^Betrachtung, t^eile auf übernatürlichem SÖege burc^ befonbere Offenbarung unb barnad^ jerf dttt bie ^^eologte tn theologia naturalis et revelata^J» 3n beiben gdtten tfl aber bie SC^eoIogie fem blofe^ äugeree SÖiffen, burd^ n)elc|)ee nur ber SSerftanb bereichert tri'rb, fonbern eine (är-- fenntnip, n^elc^e ben ganjen SWenfc^en n^a^r^aft n^eife ma^t unb t^m ben 2ßeg ^eigt, auf bem er jum ^etl gelangen fann; ba^^er SC^eoIogie tm eigentlichen ©inne ju befiniren tft ale : sapientia emi- nens practica, e verbo Dei revelato docens omnia, qiiae ad veram

2

Prolegomena.

in Christum fidem cognitu, et ad sanctimoniam vitae faclu neces- saria sunt homini peccatori, aeternam salutem adepturo^)^ (Holl. i.) abgeleiteter (meton^mtfcfierj S3ebeutung erji tt)trb unter X^eotoQk bie 2e|>re ^on @ott unb äffen reltgtöfen 23a|)r^ei'ten 'oex^ ftanben, n)elc^e baju btenen foff, bte ü)fenfcf)en über bie ^Wittel ju Belehren, burd^ voäi^c fte jum ^eit gelangen fönnen* Theologia systematice et secundario spectata est doctrina de Deo, hominem viatorem, e verbo divino, de vero Dei per Christum cultu, ad vitam aeternam informans. (Holl. 7.} ^3*

1) Quen. (I, 1.) Theologia, si vim usumque vocis spectes, nihil aliud est quam Xdyo*; tcs^I rov ^sov zat ws^l r^v ^eicov, sermo de Deo et rebus divinis, uti nri^s^iuaToXoyia. sermo vel doctrina de spiritibus, dar^o- Tioyia sermo de astris.

5(u§erbem tt>irb baö SBort itod) (nalb in weiterem, halt) in enc^erem «Sinuc (^cbrancl)t. 2)ie üerfcJjiebenen iöebeutungen ftellt Holl. (3.) fc jnfammen: Vox theologia accipitur sensu quadruplici: a) generalissime , pro quavis de Deo doctrina, licet falsa aut erroribus mixta sit. b) generaliter, pro theologia Vera sive ea originalis sive participata, sive viatorum sive beatorum, sive naturalis sive revelata sit. c) specialifcer, pro theologia revelata, hominem viatorem ad aeternam salutem perducente. d} specialissime , pro doctrina de Deo uno et trino. —

(Sö i|t in aflen biefen 53ebentun^en nur i)on ber theologia creaturarum bie Olebe, alfo nur t?on bem 2Btffen, baö bie Kreaturen t>on ©ott Ijaben, nic^t Don bem, baö ©ott üou ftcf) felOft Ijat. 2)ie DD. unterfcl^eiben noc^ eine§ t>on bem anberen, unb nennen baö erftere theologia sy.TVTro^^ ba§ le^tere th. dqyj- Tt;jro<;, womit fte anbeuten woHen, wie unfer 2Bif[en üon ©ctt ein jwar ab^e-- leitetet unb nid)t urfprünglic^e^i, aOer barum boc^ burc^anö waJ)reö tft weil ba^^- fclbe Don ®ctt ftammt unb nur ber Slbbru^ feiner eigenen (Srfenntnt§ ift. Holl. (3u.4.} Th. oLq/^irvitoc, est cognitio, quam Dens de se ipso habet et quae in ipso est exemplar alterius, cum creaturis intelligentibus communi- candae, theologiae. Th. b-ütvkqc, dicitur scientia de Deo et rebus divinis cum creaturis intelligentibus a Deo ad imitationem theologiae suae, velut causae exemplaris, communicata. — Probamus assertionem nostram: 1) Homo integer conditus erat ad imaginem Dei. Imago autem ipsius consistebat in cognitione Dei , sapientiae divinae conformi. Ergo ejus d^yiTVwov fuit in- finita Dei sapientia. 2) Homo lapsus renovatur in cognitionem secundum imaginem Dei. Col. III, 10. E. illius k qcor oxvkov est theosophia divina. Nam cognitio Dei rerumque divinarum, quam in hominum viatorum intellectu revelatio divina generat, dicitur ab apostolo agnitio juxta imaginem Dei, non alia de causa, quam quod ad imitationem cognitionis, quam Dens de se omni- büsque rebus divinis habet, expressa est. — 3" *3ejie^unß auf S^riftum Wirb bemerft: Th. d^yjr vi;oc, competit Christo essentialiter et per naturam,

De theologia.

3

quatenus aeterniis Deus est: competit eidem personaliter et per comniii- nicationem idiomatum, vi unionis personalis, secundum humanam naturam. . — 23oii ber theologia e'ATvn:o<; bann treitcr Quen. (1,5.): datur th. &y.Tvn;o^ alia in Christo secundum ejus naturam humanam, alia in angelis, alia in ho- minibus. (1,6.) Theologia sjcTr.TO;; hominum \^L}.äv alia viae est seu hujus vitae, quae et viatorum, alia patriae seu vitae alterius et beatae est, quae et comprehensorum dicitur. Theologia viae seu viatorum alia est ante lapsum, alia post lapsum: quae ante lapsum in statu integritatis locum habuit, dicitur etiam paradisiaca, a loco, in quo homo erat positus. — alUn l'iefen (Etntbeifungen bemerft aber Br. (4.): quia usus loquendi non fert, ut propterea * vel Deus vel Christus vel beati homines aut angeli Theologi dicantur, facile apparet, eam significationeni hic relinqui , quae alias obtinet, quando cum addito „theologiam viatorum*' dicimus. —

2) Holl. (6.) Theologia viatorum est duplex, naturalis et revelata (su- pernaturalis). lUa est, qua Deus tum ex notitiis insitis tum ex intuitu rerura creatarum innotescit. Haec est notitia de Deo et rebus divinis, quam Deus vel per immediatam revelationem sive inspirationem (prophetis et apo- stolis), vel per revelationem mediatam seu verbum divinum, literis consigna- tum, hominibus viatoribus communicat.

3) «!pänfii^er nod) ivirb bie X^eclogie aU habitus practicus hqtuhiitt, iiu bcm ben DD. fc^ien , ba§ aucfe mit bem 2(u«brucf sapientia ein ju großer dlaä)^ brucf auf baö 9Bif[en afleiu (^ele^t irürbe; fie aber fachen nacl) einer Definttion, in tt?e(d)er aufs beutli^fte gefagt njirb, ba§ mit ber ^Lf)eo(Dgie eine i^cn ®ott ge- tvirfte (irfenutniö gefegt fei, tre(d)e antreibe, bas (Srfannte im 2eben $u bctbätigen.

Quen. (1,11.) Consideramus hic theologiam non prout in libro est signi- ficative, sed prout in animo est subjective.

Grh. bcfinirt (11,13.): Th. habitualiter et concretive (n:^c6TG3^) conside- rata est habitus ^eö^Soro^^ per verbum a spiritu s. homini collatus, quo non solum in divinorum mysteriorum cognitione per mentis illurainationem in- struitur, ut, quae intelligit, in affectum cordis et executionem operis salutariter traducat, sed etiam aptus et expeditus redditur, de divinis illis mysteriis ac via salutis alios informandi, ac coelestem veritatem a corruptelis contradi- centium vindicandi, ut homines, fide vera et bonis operibus rutilantes, ad regnum coelorum perducantur. —

Quen. (1,16.) Disting. inter habitus theoreticos, qui in nuda veri- tatis contemplatione ultimato subsistunt, et practicos, qui quidera cognitionem rei alicujus agendae requirunt, sed in ea ultimato non acquiescunt, nec illam pro ultimo fine habent, sed ulterius ad praxin et Operationen! tendunt. Nos theologiam non theoreticis sed practicis habitibus aunumerandam esse arbitramur.

2)en 53en?eiö fn^rtHoll. (8.) tu ff.: 1) quia finis theologiae interraedius est vera in Christum fides, cujus duplex est ive^ysLa: interna, qua Christum cum ipsius beneficiis apprehendit; externa, qua bona opera, fructus ju- stitiae parit. Finis theologiae ultimus est aeterna beatitudo, quae non tantum in intuitiva Dei cognitione sed etiam in ejusdem fruitione consistit. 2) quia theologia versatur circa hominem non theoretice, quatenus est

1*

4

Prolegomenn.

subjectuni demonstrationis, quemadmodum in physicis affectiones de hominc demoiistrantiir , sed qiiateims est siibjectum operationis, seil in quantum peccator a niiseria sua liberandus et in statum beatissimum transferendus

est 5) quia ipse Pauhis theologiam definit per Cognitionen! veritatis,

quae est secundum pietatem. Tit.I, i. —

4) Quen. fl, 11.) Sumitur vox theologiae vel essentialiter, abso- lute, et habitualiter pro notitia, quae in niente habetur, et animo ho- minis inhaeret, sive quatenus est habitus aniini; vel accidentaliter, relate, systematice, quatenus est doctrina vel disciplina, quae docetur, et discitur, aut libris continetur. lila vocis acceptio est primaria, haec secundaria.

3I(^ materia theologiae systematice consideratae ex qua anrb DOn Holl. (11.) aiic^eji^ebeu : constat ex veritatibus theologicis, h. e. ex principiis aut conclusionibus ex supernaturali Dei revelatione cognitis aut deducendis. %U materia circa quam: theologia gen erat im considerat Deum et res divmas, quatenus a prima veritate revelatae sunt homini peccatori ad creden- dum et agendum. Speciatim docet, quibus principiis et mediis homo viator, peccato corruptus, ad aeternam salutem sit perducendus. —

(8ic wirb eiu(^ctl)ei(t uad) Kg. (3.) in th. catechetica, seu rudior, qualis requiritur in Omnibus Christianis, unb in th. acroamatica et accuratior, quae est doctorum et ministrorum verbi. iDie (entere jerfäflt quoad modum tractandi in th. exegetica, quae in explicatione textuum sacrorum occupata; in th. didactica, stricte sie dicta, quae locos theologicos ordine et syste- matice proponit; in polemica, quae controversias theologicas tractat; in homiletica, quae perorando in suggestu ad populum exercetur; in casua- lis, cujus est enodare casus conscientiae dubios; in th. regiminis eccle- siastici, quae versatur circa disciplinam ecclesiasticam , visitationem , sy- nodos etc. etc. — -Den üeiben Definitionen x^en theologia cntfprec^eub ift (Holl. 13 sqq.) theologus sensu speciali et exceUentiori: homo renatus, veritati primae, mysteria fidei revelanti, immotum praebens assensum, eique spe- ciali fiducia innitens, aptus ad docendiim alios et ad redarguendum contradicentes. Theologus sensu generali dicitur homo instructus habitu theologico, quo promtus redditur ad veritatem coelestem explicandam et defendendam. Theo- logus sensu laxiori: qui munus theologi rite obit, veritates theologicas explicando, confirmando et defendendo, quamvis sincera voluntatis sanctitate destituatur. X)ie notitia theologica theologi vere renati atque renovati mivb bann bcjeid)net afg notitia spiritualis- qua sensus dictorum bibliocorum literalis ad usum a spiritu s. intentum transfertur ; bie notitia theologi irregeniti aber aU eine notitia mere literalis, quae in investigatione , evolutione et cognitione non ad usum a spiritu s. intentum transfertur. 5lber an^ biefe notitia literalis \\t feine naturalis aut carnalis sed supernaturalis : eine supernaturalis a) ratione originis, nam ex lumine super- naturalis revelationis obtinetur. b) ratione objecti . . . quia objectum notitiae literalis sunt mysteria fidei: biefe mysteria fidei fbnnen aber nic^t bec^riffen werben o^ne bie gratia Christi supernaturalis. 1 Cor. II, 1 4. ^(fo and) eine notitia theologica literalis wirb nid)t ftatiiirt obnc illuminatio Spiritus s. imper-

De theologia.

5

fecta et quasi paedagogica. 2o ^^ollaj, tveldKt bannt fcbeu auf tie lu l'er ^iit bev ^^^ietiötnu^ angereihte graj^e, oh ein homo inegenitus founc ein theologus genannt n?erben , O^ntfftdjt nimmt.

Cap. II.

De objecto theologiae generalis s. de r e 1 i g i 0 n e,

3.

Objdt bev St^eofogte ift barna^ bte 9?eIigton^. dicÜQicn tfi bie Strt unb SBetfe, mc @ott ^ere:^rt \t>irb, J)te ^teftgton tft eine falf^e, tt>o ©Ott tn f^t)4)er, (Semem SBefen unb SßStKen ni^t ent)pre4)enter Söetfe i>ere^rt it^irb, bie ti^a^re unb reifte, ttJO e^ m ber red;ten t)on 3bm get^oüten aSetje ge!c^ie:pt^3, fo ba§ babuvdf) ber ©Ott entfvembcte 2)fenf(ä) n)teber 3&nt äurüdfgebrac|)t unb fetneö .^etfee gen^tg geinac^t mxi. S)te|e rechte 2Beife tfi aber tu ^I» «S^rift ge(c[;rt, unb fo tft bte tva|)re Siefigtou, nä|)er Beftimtut, btejeutge, tu xvei^n ®ott uac^ ber bort iDorgefc^rt'ekuen 2G3etfe r>ere^rt wixi, unb tji al)o bte c|)rtft(tc^e Dteltgtou bte tt)a^re^)* S)te reifte SBetfe, ©Ott ju loere^ren, tnug fic^ baruac|) äunäd;fi tu ber recf)teu ©Ott tvoMgefdKtgeu ©eftnnung gegen 3^u dugeru, banu n^etter ftc^ tu ber ?te6e gegen ben 5^d(|)flen unb tu ber Uebung atfer t)on ©Ott 5Dorgel4)rtebenen Stugenben bet^ättgen^* 3m tt)ettejien Umfange begreift bte D^eftgtou bann atlee tu ftc^, toa^ ©Ott glöubeu unb ju t^un befte^It ^J.

1) Holl. (32.) Religionem alii a religando (Lactantiiis), alii a relegendo (Cicero) dictam volunt. — Secimdum priorem derivationem religio est ad verum Dei cultum obligatio, seu ratio hominem obligans ad debitum atque officium. Secundum posteriorem etymologiam religio est diligens tractatio eorum, quae ad cultum Dei pertinent. Prior derivatio plerisque placet theo- logis. — Quen. Synonyma: ^^vjaxsta Jac. I, 26. svoeßeLa 1 Tim. IV, 8. loycy.y y.arqBioL Rom. XII, 1. >C

2) Quen. (I, 19.) Religio christiana est ratio Col^iL^verum Deum in* verbo praescripta, qua homo, a Deo per peccatum avulsus, ad Deum per fidem in Christum Deum et hominem perducitur, ut Deo ■ reduniatur eoque^ aeternum fruatur. ^

Holl. (33.) Religio improprie notat falsam, proprie veram rationeni co-

6

Prolegoinena.

lendi Deum. — (Holl. 60.) Verae religioni opponitur tum falsa religio, tum atheismus sive irreligiositas. Falsa religio est, qua vel falsi coluntur Dil vel verus Deus non vere colitur. Irreligiositas est, qua homines impii religionem omnem despicatui ducunt, ut abnegata Providentia Dei et justitia vindicativa nihil non impune ac secure perpetrare frontem sumant.

3) Holl. (34.) Vera religio est, quae verbo divino est conformis.

511^ * af fection es verae religionis werben üou Quen. (1,20.) be5eicJ)net: 1) divina sublimitas (origine enim divina est et coelitus patefacta). 2) unitas (ut una veritas, ita et una ad salutem via et unica ratio ad Deum perveniendi — ba()er in ^e§ie()un(^ anf bie religio Israelitica (^efagt wirb : una eademque est in V. et N. T. quoad substantiam religio — blojj diversae reli- gionis epochae ftub : religio Adamitica , Abrahamitica , Mosaica. 3) veritas.

4) perfectionis singularitas (perfecte enim et sufficienter continet omnia, quae ad fidem et vitam christianam sunt necessaria). 5) sanctitas (docet agnoscere sanctum Deum, colere sanctam vitam, sancta praecepta tradit, sancta mysteria patefacit). 6) necessitas. 7) utilitas. 8) antiquitas (coepit enim statim post lapsum primi hominis). 9) invincibilitas. lOJ perpetuitas. 11)^ spontane itas*^ (non cogi vult sed doceri expetit, liberam exigens assensionem). 12) sortis varietas (variis persecutionibus obnoxia est, obscuratur sed non extinguitur, premitur sed non opprimitur), 13) efficacitas (in gloria Dei illustranda, conscientia tranquillanda, in hominibus convertendis, in pietatis studio exco- lendo etc. etc.). —

jDaß bie c^riftlic^e 9fleIi(^ion bie wa^re fei, Uxodft Calov (I, 152 sq.): 1) ex requisitis verae religionis (non falsa, absurda, turpia docet vel fieri jubet — non nova est — non interiit nec interitura est — homines in pristinis erroribus non relinquit). 2) e scripturae veritate. 3) e religione Ebrae- orum. 4) e praemii dignitate (quod nulla religio ex omnibus saeculis ac nationibus proferri possit aut praemio excellentior, aut praeceptis perfectior, aut njysteriis, quae tradit, sublimior, aut modo, quo propagari jussa est, admirabilior).

5) e praeceptorum sanctitate. 6) e mysteriorum sublimitate. 7) e christianae religionis propagatione. 8) e propagationis modo et qualitate. 9) e mira- culorum celebritate. 10) e martyrum magnanimitate. 11) a testificatione extranearum religionum. 12) a doctrinae christ. efficacia et virtute. —

4) Quen. (1,20.) Religio christiana sumitur vel ft8^t'/c5<; vel 6hy.c5<;. Mg^txcö^ accepta notat iz^cotgx; et praecipue cultum divinum immediatum, seil, evoeßeiav seu pietatem, quae ad cultum Dei secundum primam legis tabu- lam spectat: S svte^co <; vero et secundario accipitur etiam pro aliis officiis, quibus mediale Deus colitur, quae secundam legis tabulam respiciunt. Amor proximi amorem Dei praesupponit, unde secundario, per analogiam, religionis nomine veniunt officia caritatis erga proximum.

Br. (16.) Denotat vox religionis, in significatione strictiore, vel habitum voluntatis, quo inclinamur ad devotionem et honorem cultumque Deo debitum, propler ejus excellentiam , vel actus ipsos honorandi aut colendi Deum, propler excellentiam ejus : et connotat ex parte intellectus agnitionem Dei rectam, ex parte voluntatis virlutes alias (aut actus virtutum), quae ad

De theologia.

7

Dei honorem cultumque diriguntur. In laxiore vero significatione importat complexura omnium virtutum aiit actuum, ad Dei cultum pertinentium.

5) Holl. (43.) Nomine religionis christianae comprehenduntur credenda et agenda homini viatori peccatis corrupto, aeternam salutem adepturo. — Sicut Deus religiöse colitur vera fide et sincero bonorum operum studio, ita religio, quae est forma aut ratio colendi Deum, ambitu suo complectitur cre- denda et agenda. — Sensu generali dicuntur credenda, quae verbo Dei scripto revelata sunt; sensu special i credenda vocantur, quae ob salutem hominum verbo Dei sunt revelata.. sensu specialissimo credenda appel- lantur mysteria, captu rationis superiora et ex sola revelatione divina ad jsalutem nostram cognoscenda. X)CLi)tX materia, ex qua constat religio: fides et Caritas erga Deum et proximum.

2Bir bemevfeii ued), bap Grh. uub Br. in feiitcm befoubereu 5lbfcf)nitt üon ber 9^ie(i(^ion f)aiibelu. Br. [)at nur in beut 2(bfd)intt de natura et constitutione theologiae (14.) ben ^o.^: media consequendae beatitudinis in theologia naturali sunt actus mentis et voluntatis circa Deum occupati, quibus recte agnoscitur et colitur Deus. Dicuntur uno nomine religio. (Je erflävt ft4 bafii auö ber ^Definition, mUije bie DD. \?cn theologia geben, benn barna^ bleibt wm^ Stoff me^r übrig für einen befonberen 5lbfd;nitt t)ou ber jKeügion*

Cap^ HI.

De principio theologiae^ s. de revelatione.

Um bte tva^re unb rechte Z^tolOQk fenneit ju lernen, muffen n)tr ber Ouetfe (bem ^xincip, princip. est, a quo aliquid quocunque modo procedit. Ouen. (32.)) fragen, au6 tt)et^er mv bte ^enntntg berfelben f^öpfen fönnen. 2)tefe tft bie ©Ott gegebene Offenbarung Unter gottltc^ier Offenbarung ^erfle^^en n)ir aber |)ter nxä)t bte in ber 9?atur, fonbern bte tm SSSort gegebene (revel. supernaturalis tm Unterfc^teb t)on revel. naturalis) 0* nauer jagen n)tr atfo: (Srfenntnt§prtnci> ber SC^eofogte tft bte tn |)L ©c^rtft ntebergelegte Offenbarung unb jttJar tft fte ba^ etnätge ^rtnet> ber ST^eoIogteO, unb tft n)eber bte 3SernunftO/ miimn SSerfaufe, bte ^rabttton ober bte Berufung auf bte Ueber- etnjitmmung ber Ce^re ber äftepen ^ixä)c^) il)x an bie ©ette iu fe^en; nod^ ftnb i)on irgenb etner ©ette ^er neue fi'e ^ert)Ol(fJänbi-- genbe Offenbarungen ju erit)artenO*

8

Prolegomeiia.

1) Cal. (1,269.) Revelationis vox accipitur vel sensu formali, pro actii patefactionis divinae, vel objectivo, pro eo, quod divinitus revelatum est. Prior sensus hic attenditur. —

2) Holl. (61.) Non hic sermo est de revelatione generali sive manifestatione natural!, qua Deus se patefecit tum per lumen naturae insitum, tum per effecta in regno naturae conspicua. Sed loquimur de re- velatione speciali et s up ernatur ali, quae duplex est, imniediata et mediata. Prophetas et apostolos Spiritus s. immediate illuminavit, iis- demque conceptus rerum et verborum de dogniatibus fidei et moruni suggessit. Hodie Deus se et voluntatem suam generi humano mediante verbo, a prophetis et apostolis scripto, revelat. — Revelatio tvirb tarnad) beftiürt aU: actus divinus externus, quo Deus sese humano generi per verbum suum patefecit ad salutarem ejusdem informationem. (Quen. I, 32.)

53etve{^ aber »tni bem ii?irfIi(J)en 23crl)aubenfein biefer (^cttUc^en Dffen- iHirutlC^ fü^rt Calov (1,268.) fo: Evicto, si id negetur, quod Deus sit quod- que aliquam oporteat extare rationem, qua Deus ab hominibus colatur, docen- duni, fieri non posse, quin Deus rationem ipsam patefecerit, ut debito modo coleretur, tum Deum homines ad sui fruitionem perductos voluisse, ideoque niodum etiam, quo perduci queant, revelandum fuisse hominibus; tamdem patefecisse omnino sese Deum, ex historia ostendendum, quam revelationera Deus Ulis miraculis et docunientis stipatara voluit, ex quibus infallibiliter certi reddimur, eam vere divinam esse. Rom. I, 16. 2Cor. XII, 12. Ut autem reve- latio alia generalis est in natura facta (Rom. I, 19 sqq.), alia specialis per mani- festationem verbi: ita prius e natura Deum esse docendum est, quomodo Deus sese omnibus patefecerit per creaturas, s. opificium hujus mundi; ac postmodum demonstrandum demum, perfectiori etiam ratione Deum sese hu- mano generi revelasse per verbum.

3) Quen. (1,32.) Theologiae principium (cognoscendi) est divina reve- latio s. literis comprehensa. ©euaiier Holl. (61.) Theologia christiana nititur principio cognoscendi certissimo , nempe revelatione divina et quidem , pro hodierno ecclesiae statu, revelatione divina mediata, scriptis prophetarum et apostolorum comprehensa. ^er 53ea>eig ant^ Job. XX, 31. 2 Tim. III, 14. 15, Rom. XV, 4. 2 Tim. III, 16. 17. — Heber bte »erfd)iebenen Offeubaruni^enjeifeu ter früheren 3^^ten : Er. (62.) Olim equidem multis ac variis modis Deus usus est ad revelanda ea, quae ad hominum salutem pertinent. Hbr. I, 1. Speciatim 1) alloquio vocis articulatae, in aere, praeter naturae ordinem efTormatae; prout patriarchis Gen. XVIII, 2. XIX, 1. XXII, 1. ; Mosi Ex. III, 2. jNum. XII, 6.; populo Israelitico Exod. XIX, 10. contigit revelatio. 2) Somniis sive speciebus, phantasiae dormientium objectis. Gen. XXVIII, 12. Dan. II, 19. 3) Visionibus exstaticis vigilantium. Ezech. I, 4. Dan. X, 5. Act. X, 10. denique 4) imniediata illuminaiione intellectus, extra soninum et visionem. 2Tim. III, 16. 2Ptr. I, 21. At nunc, postquam Deus ea, quae de rebus revelatis ad salutem cognitu sunt necessaria, certis libris comprehendi voluit, desinentibus novis revelationibus, theologiae habitus antiquis illis, quae ad prophetas et apostolos immediate factae atque ita in literas relatae sunt, revelationibus, tanquam principio

De theologia.

9

unico, ordinarie nititur. — 2Bei( aber '2t. uiib 9^. Z. Ü^eü^iou quoad substantiam a(ö eine betrad)tet trerben, fo mad)t Quen. (T, 32.) necf) bie ^Bemerfunß : uti revelatio divina cum tempore crevit, ita et ei innixa theologia, atque ut illa sie et haec, Deo subinde novas revelationes impertiente, temporis progressu sua sumsit incrementa non quidem in iis, quae fidei et salutis fundamentum constituunt, sed in aliis, quae ad illorum uberiorem declarationem et intelli- gentiam faciunt vel rerum circumstantias ritus et ceremonias concernunt et ad ordinem ac disciplinam ecclesiasticam pertinent. —

SSenn a(fo fo bie hl Sd)rift ba« (iufeuutniijvrincip ber ift, fo ei\3iDt fi6 barauö ber Sa^: quidquid s. scriptura docet, infallibiliter certum est. ^afier fprecften bie DD. t»Dn einem bcvu^etteit ^srincip : einem pr. incomplexum, quod est unus aliquis terminus simplex, unb pr. complexum, quod est integra aliqua propositio. Incomplexum theologiae principium est s. scriptura. Com- plexum vero theologiae principium, ex quo dogmata christianae fidei dedu- cuntur et in quod ultimo resolvuntur, est integra haec propositio: quidquid Dens in Yerbo suo revelavit, . . id infallibiliter verum est et reverenter cre- dendum et amplectendum. . . ber ^d^vift a(ä biefem ^ßrincip lüevDcn

bann afle bct^matifcl^en SßaBr^eiten aOi^eteitct. Principium cognoscendi, ex quo conclusiones theologicae deducuntur, unicum est verbum Dei, sive hoc: Do- minus dixit. Conclusiones theologicae nihil aliud sunt, quam veritates fidei, quae eliciuntur et deducuntur e verbo Dei (v. gr. ex dicto illo 1 Job. V, 7. tanquam ex principio probatur mysterium ss. trinitatis, et conclusio illa theo- logica deducitur: ergfo datur in una essentia divina personarum trinitasj. [Quen. (1,32.)]

4) Quen. (1,33.) Theologiae totiusque religionis christianae unicum, proprium, adaequatum et ordinarium cognoscendi principium est divina reve- latio, sacris literis comprehensa; sive quod idem est, sola s. scriptura canonica est principium theologiae incomplexum, utpote ex qua sola dogmata fidei probanda et deducenda.

3'erner (I, 36.): Divina revelatio est primum et ultimum s. theologiae principium, ultra quod in discursu theologico iiiter Christianos non datur pro- gressus. Omnis enim de religione dubitatio re^elatione divina in animo hominis vere christiani terminatur et in ea fides ejus ita tandem vincit, sub- sistit et fundatur, ut aninium assentientis ab omni metu ac suspicione dece- ptionis liberet et certum reddat.

5) Quen. (1,38.) Non ratio humana seu naturalis theologiae et rerum supernaturalium principium est.

6) Calov (I, 304.) iVos (contendimus,) extra et praeter verbum Dei scriptum nullum hodie in ecclesia verbum Dei non scriptum superesse, de ullo dogmate ad fidem et vitani christianam necessario, in scripturis non comprehenso, quod inde quidem ab apostolis profectum, per traditionem pro- pagatum, ab ecclesia custodiatur ac pari pietatis afFectu suscipiendum sit.

Quen. (1,44.) iVec consensus primitivae ecclesiae aut patruih priorum post Christum seculorum principium christianae fidei est, sive primariuui sive secundarium, nec divinam, sed tantum humanam et probabilem fidem gignit.

10

Prolegomena.

3u (efeterem 8vi^ l>emerft Holl. (71.): (Consensus patrum) non parvi ducendus, sed magni aestimandus est, ut motivum credibilitatis , principium quarundam theologicarum conclusioinim topicum (seil, quod opinionem seu notitiam veri- similem parit) et probabile, atque insigiie testimonium, priscos ecclesiae catho- licae antistites dicta s. scripturae eodem sensu, quo hodierna ecclesia evan- gelica intelligit, intellexisse et exposuisse.

7) Holl. (63.) Post completum scripturae canonem nulla datur nova et immediata revelatio divina, quae sit fundamentale principium cognoscendi doctrinam fidei. 1 Cor. IV, 6. Hbr. 1, 1. — Quen. (1,48.) Antithesis est Fana- ticorum variorum statuentium, Dei et oranium credendorum dogmatum cogni- tionem non ex verbo Dei scripto, sed ex propria unicuique peculiariter facta revelatione et congenita luce, ex raptibus, somniis, angelorum colloquiis, ex verbo interno, ex inspiratione patris coelestis, informatione interna Christi, essentialiter cum ipsis uniti , ex magisterio spiritus s. intus loquentis et do- centis, sapientiam altiorem , quam quae scripturis sacris continetur, petendam esse. —

§♦5- Som &ehvand) ^er aSetttuttft in bet S^eolp^te*

Unter 3Sernunft 'ocxftc^t man etnerfei'tö ba^ Ö^tjit'S^ Sluffaffunge-- i^evmögen über6au:pt, unb btefe^ tji mit bem 2}?enfc|)en unjevtrenn- li^ geje^t, ba er nur mtt^ütfe btefe^ 3Sermogen^, «jclc^ee i^n wm X^kxe unterfcf)eibet, bte Sßa^r^etten ber 9?eItg{on aufjufaffen i[)er^ tnag 9- Slnbererfett^ t)erfte|)t man unter SUernunft bte auf ©runb btefe^ SJermogen^ ^tn geitjonnene ©rfenntmg unb (5tnf{(f)t tn bte bem SJfenj^en o^ne Yo^txc Offenbarung jugdngtt4)en SÖSa^r^ei'ten, jo mc bie in golge beg burcf) ©c^tüffe unb Urtfietfe tu ein ©anje^ i^erfnüpfte (Srfenntnt^ 2). 2)arna^ tfi bte 2Sernunft at)o nt4)t bfo^ etn Organ, ntittelft beffen man ftcf) ber Sffia^r^eiten 6emäd;ttgt, fon^ bem e^ tft jugtetd^ mtt t^r etne ©rfenntntg gefegt unb 5tt)ar fogar etne (Srfenntntg ber g5ttltd;en J){nge^3. 2)tefe (Srfenntntg tft jttjar n)at;r, aber mangelhaft unb ungenügenb ©arum tft bte Sßernunft anä) in fetner 2Setfe bte OueKe, au^ ber bem S0?enf4)en bte @r-- fenntmg ber ^etlett)a|)rhetten inflk^t^), fonbern für btefe bleibt immer bie in ^t. Schrift niebergetegte Offenbarung baö einjige (§x^ fenntnigprinetp.

— . fragt fid) nun, n)ie bie35ernunft fid) ju biefer Offenbarung XfCxl)äU, unb t\)cW;en ©cbvaud; bie ST^eoIogie t)on ber 23ernunft

De theologia.

11

ma6)n\ fanu? T)a auc^ bte Sßernunft t|)re (Srfenntnig t)on ©Ott abfettet, fo fteben SSernunft unb Offenbarung an unb für ftc| aüer^ btng^ ntdjt in SÖtberfprud^ mit etnanber^). Mdn bie§ gt(t boc^ nur t)on ber SSernunft an unb für ftc|) betrachtet, t)on ber SSernunft, tt>it fte X)or bem gatt be^ SD^enfclen n^ar. 2)tefe tx)äre ftc^ ber ©ren^ 5en t^re^ ©ebtetee Umi^t geblieben, ^ätte göttliche Singe nicf)t na^ bem '^a^fiab ibrer natürfid^en ©rfenntnif meffen tt)ofi[en, ^ttc ftd^ ber Offenbarung untergeorbnet '3 r P^t^ 9^^w§t, ba§ e^ äÖa^r^eiten gibt, tveld^e i|)r jn^ar nic^t juwiber ftnb, aber boc^ über t^r (grfenntm^i)ermogen |)tnau^ge^en ^3*

5lnber^ bagegen i)er^a(t e^ ftc^ mit ber SSernunft, n^ie fte je^t bem gefaKenen a}?enf^en etntt)c^nt: benn bur^) ben gaU be^3}?en^ f4)en ift atterbing^ bie Slenberung eingetreten, ba§ bie SSernunft fei^t melfad^ in einen SBiberfiprudh mtt ber geoffenbarten Söafir^eit txiii^). 3i^ar ift i^x auc^ j'e^t nod^ einige ©rfenntnig in gottti^en 2)tngen geblieben, biefe (Srfenntni§ ift aber in bem ©rabe t>erbunfe(t, aU ber ftttlic^e 3«ftcinb be^ 5Wenf4)en ein t)erberbter ift, unb e^ begeg^ net i^r je|t tetd^ter aU t)or|)tn, ba^ fte ber i^r geftecf ten ©renjen nid^t eingeben! ikibL SÖenn nun fd^on bie 3Sernunft i)or bem gatt beö SD?enfdhen fid^ ben SBa^r^eiten ber Offenbarung gegenüber in befd^eibenen ©renjen :^atten mu§te, fo barf bie SSernunft je^t in bem gefallenen 3uftanb be^ 9J?enfc|en um fo tt^eniger ftcf) einUrt^eil über göttiid^e Singe anmaßen ober bie SÖa^r^eiten ber Offenbarung einer ^^rüfung untern)erfen tt^oCfen, no^) u^eniger barf fte ba^, m€ mit i^rer (grfenntni^ nid^t ju flimmen fc^eint, t^ern^erfen; i)ie(me^r ifi eö an i^r, ft^ ber Offenbarung ju unterttjerfen unb t)on i^r ju ler^ nen. Z^nt fte ba^ aber, bann n)trb au^ i^r tt)ieber ^ieteö einleud^^ tenb tt)erben, x^x ^wox n)iberfpre^enb fdpien, unb mxi fte ftd^ ivieber me^r bem Suftanbe nähern, in it)el(f)em fte fid^ t)or bem gatte befanb. SIber fte n)irb ft^ i^m bod^ axiä) nur nähern, benn gleid^ n)ie ber a)?enf4) aud^ burdf; bie SSiebergeburt bo^) nie, n)a^ er jutjor tt^ar, ganj fünbtoe tx>ixi, fo fann auc^ bie 3Sernunft bee SÖieberge^ bornen nie ganj ju i^xm i)ortgen SSermogen gelangen ^^3* SSon ber, itjenn auc^ erleud^teten , SSernunft gilt alfo ber ©a§, ba§ fi'e über ©laubenefad^en fein entfd^eibenbe^ Vixt^cÜ |)aben fann unb xbv

12

Prolegomena.

barm fem tiormati^ee Slnfef^ett jufommt, um fo me^v, aU btefev au^ t)on ber SSernimft t>or bem gaKe gtlt ^^j. 233a^ bann ben ©ekaudp anlangt, ber tn ber ^^eologte wn ber SSernunft ju machen tfi, fo folgt auö bem ©efagten, ba§ bte SJernunft nur tn etnem btenenben 33er|)ärtntg jur St^eologte pe^t 3n fo fern fte ba^ getjitge Stuffaffunget^ermogen üterfiau'pt tft, tt)trb ber ©etraud^, ber t)on t|)r ju mad^en tft, barm befielen, bag ber !0fenfc| burd^ tf)re ^ulfe fi^ bie 3S5a:^r|)etten ber S£^eo(ogte getfttg aneignet unb ftd^ i^v bte SSJlittd jur Söi'berlegung ber ©egner an bte .^anb geben U^t 3n fo fern aber mtt ber 3Sernunft jugtetcl) etne (Srfenntnt§ gefegt tft, n>trb man bet ber Sen)et^fül;rung einer gottlt(|)en Söa:^r|)ett au^ t^rer ft^ bebtenen fönnen, bte SBernunft n)trb baju baö ttefern, n)ag t|ir au^ t^rer natürn(^)en ©rfenntntg ju ^^eit genjorben t|l. 3n bem 9D?ag bann, at^ bte SSernunft auö gött- licher Offenbarung ftc^^ ^at erleud^ten laffen, n)irb fte auc^ bie Uebereinftimmung ber QÖüM)cn Sffia^r^eit tnit ber natürlt^en (Sr* fenntni^ nad^jun^eifen vermögen

1) Cal. (1,358.) Ratio humana vel intellectum notat hominis, facultatem animae rationalis (Holl, facultatem hominis intellectivam), qua opus esse in cognitione rerum quacunque nulluni dubium est, quum non nisi ratione seu intellectu homo intelligat. Holl. (69.) Sine usu rationis dogmata theologica neque percipere, neque confirmare, neque a strophis adversariorum vindicare possumus. Certe non brutis, sed hominibus, sana ratione utentibus, Dens aeternae salutis sapientiam in yerbo suo revelavit, et serio iis injunxit man- dato, ut Yerbum suum legerent, audirent, meditarentur. Requiritur itaque intellectus, ut subjectum recipiens, aut instrumentum apprehen- dens. Sicut enim sine oculis nihil videmus, sine auribus nihil audimus ; ita sine ratione nihil intelligimus.

2) Cal. (ibid.) Vel notat ratio (ipsam philosophiam seu) principia e natura (e lumine naturae) nota et discursum seu ratiocinationem e principiis notis exstruetam. X)k principia tverbert ciiiget^eilt: in principia organica, quae ad disciplinas instrumentales, grammaticam, rhetoricam et logicam per- tinent. (Quen. (1,39.) lila in theologia adhibenda sunt, (utpote adminicula theolpgiae acquirendae) cum sine illis nec sensus aut significatio vocum erui, nec figurae modique loquendi expendi nec connexiones et consequentiae per- cipi, nec discursus institui possint) unb in principia philosophica (stricte dicta). geltere iretben n?ieber unterfcl)ieben ai^ principia philosophica ab- solute et illimitate universalia (generalia seu transcendentia), quae constant nexu terminorum essentiali et simpliciter necessario, ut nulla instantia neque ex scriptura labefactari queant, v. gr. impossibile est, idem simul esse

De theologia.

13

et non esse unt alö p r. philos. limitate universalia (specialia seu particiilaria), quae in certo genere, ex hypothesi aut secundum naturalis cognitionis sphaeram , vera quidem sunt , attamen limitationeni admittunt et instantia quadam, si non ex natura, certe ex scriptura petita, infringi possunt, V. gr. quot sunt personae, tot sunt essentiae etc. etc. (Holl. 68.)

3) Die DD. txMtn bae in ber {e^t^enamiten ^Deftuitiou gwav nur uui^e- nüc^enb awv, fte trürben abtx, vok fte toä) g^kid) ihm, bie %vao^t über einen Sßiberfprnc^ jwifdjen 53ernunft iinb Cffenbaruni] (\ax ntd}t jnr ^vrad)e bringen fonnen, tvenn fie nid}t von ber 5^nnaBme auev^inc^en, baB mit ber 35ernunft auc^ eine ßrfenntni^ Ö^f^fe^ f^^- X)n\tüä)tx aU in ber -Definiticn brüten ba§ bte DD. buri^ bic ^e^auptung auö, ba§ eine cognitio Dei naturalis, eine insita uub acquisita gebe.

4) Cal. (IT, 47.) Accedit imperfectio naturalis notitiae Dei, quoad ea^ quae in natura revelantur, et nullitas ejusdem quoad supernaturalia fidei mysteria.

5) Holl. (69.) Interim tarnen ratio humana non est fons aut primordiala elementum, ex quo propria et proxima fidei principia deriventur.

6) Flacius mit feiner Sebanptnng: notitiam Dei, natura insitam, plenum errore et fallax ac deceptorium lumen unb fpciter Daniel Hof mann (philo- sophiam pugnare cum theologia; quod in philosophia verum est, in theologia falsum esse) o^aben befonberen ^nia^, ben SSiberfvrncl) $ivifc(>en Q3ernunft uub Dffeubarung in 5(brebe ju fteflen.

Cal. (1,68.) Quod philosophia non contrarietur theologiae , nedurn ceu animalis, terrena, impura, diabolica rejicienda, hisce docemus: 1) quia verum vero consonat , non autem repugnat. Verum autem est non minus , quod naturae lumine cognoscitur, quam quod in scriptura revelatur; 2) quia natu- ralis et philosophica notitia originem habet a Deo; 3) quia philosophia ducit nos ad cognitionem Dei.

jDen 2ßiberfvrud), ber bod) behauptet würbe, fuc^ten bie DD. barum nur afö einen fc^einbaren bar;^ut[)un. Cal. (1,74.) Distinguendum inter contradictionem veram et apparentem. Non enim vere contradicunt sibi maximae philoso- phicae et conclusiones theologicae, sed tantum apparenter; quia vel non loquuntur de eodem subjecto vel non eundem statum aut moduni et respectum concernunt: ut cum philosophus dicit, multiplicatis personis multiplicari essen- tiam, de personis finitis et creatis id pronuntiat, non de personis divinis, quas ignorat : de his enim verum id non esse, docet theologus. Cum philosophus dicit, ex nihilo nihil fieri, sc. per modum generationis, non contradicit theo- logo, qui per modum creationis al quid fieri ex nihilo docet. 31aneat philo- sophia intra terminos objecti sui, ita theologiae non contradicet, quippe quae de alio objecto agit. Qui vero confundunt philosophiam cum theologia, eos non mirum est contradictiones parere , quia utramque corrumpunt. Quen. (1,43.) Disting. inter contrarietatem et diversitatem : philosophia et principia rationis non contraria quidem sunt theologine nec haec illis ; diversa tamen magnopere sunt ea, quae revelata sunt divinitus in scriptura et quae naturae lumine constant. — ©ie bie DD. Bier benen euti3e.3entrateu, u>c(d^c einen ©iber^

14

Prolegoniena.

fpnicf) jwifdjeti S3ermnift unb Offenbarung bef)aupteten , \o Oefämpften fte auc^ biejentt^en, tvelc^e ber 23ernunft ber Dffenbarnnc^ gegenüOer x>u\ einräumten, inbem fie jtc^ barauf beriefen, ba^, tveil bie SSernuuft x>on ®ott jlamme, ba^, if)r triberfpre^e, nicbt it)a^)r fein fonne» >Diefer 33ürn?urf mürbe ben (F.abi^ niften, ©ccinianern unb ^(rminianern c^emad)!» ^\)mn c^ec^enüber tt^urbe m\ji ein(^eränmt, bag bie SSernunft an fic& ber Offenbarung nicbt tr^iberfpre^e, eine 5voIgerung aber, \t>e(cbe ber gecffenbarten 2Sa()rbeit bätte nad)tbei(ig trerben fbnuen, trurbe babnrd) abgefd)nitten, bag man ben 2Btberfvruc!) barauö crHärte, ba§ bie Sßernunft in biefem ^-afl über bie ibr gejlecften (Srenjen binan^gegangen fei. 5(uf ben «Sa^r millo modo verum esse potest, cui ratio repiignat, antttjortet barum Gerh. (11,371.): non humana ratio, sed divina revelatio est fidei principium, iiec ex dictamine rationis de fidei articulis judicandum, alias non amplius habebimus articulos fidei, sed placita rationis. Rationis cogitata et effata intra sphaeram earum rerum, quae rationis judicio sunt subjectae, coercenda et restringenda, non autem extendenda ad sphaeram ^arum rerum, quae sunt ultra omnem rationis captum posita, alias si accipiantur tanquam absolute universaiia et mysteriis fidei oppugnantur, pariunt dvTL^easK; xpev^covv^ov yvcoGEcot;. ^uf ben (Einu^aub: „ut parva lux magnae, sie ratio scripturae non est contraria" antwortet Grh. (11,372.): per se nulla hic contrarietas, sed per accidens. Ratio intra sphaeram suam sese continens non est scripturae con- traria, sed quando sphaeram suam vult i^israßaiveiv y,ai VTis^ßaiveiv et de summis fidei mysteriis ex suorum principiorum dictamine judicare, tunc per accidens scripturae, de fidei mysteriis nos informanti, adversatur. Quemad- modum magna lux saepius revelat ea, quae in luce parva fuerunt abscondita; sie lux gratiae, in verbo nobis accensa, manifestat ea, quae sunt abscondita in luce naturae. Quod si igitur quis negare velit ea, quae in luce majore conspiciuntur , ideo quia ea non conspexit in luce minore, is abutitur officio et beneficio lucis minoris ; ita quoque, qui fidei mysteria in lumine gratiae revelata negat vel impugnat ex eo, quod non congruant cum ratione et lumine naturae, is itidem beneficio et officio rationis ac luminis naturalis abutitur. — 5(uf ben ^a^: „verum theologice non potest esse falsum philosophice , quia veritas est una" antwortet Gerh. (ibid.): Per se et in se nulla contrarietas, nulla contradictio inter philosophiam et theologiam, quia quae de summis fidei mysteriis theologia proponit ex revelatione, illa philosophia sanior ac sincera novit non esse discutienda et aestimanda ex principiis rationis, ne fiat fjLeroi- ßaoLi; eiq ctXXo yivoc,^ neve confundantur distinctarum disciplinarum principia distincta. Sic quando theologia docet, Mariam peperisse et virginem mansisse, sanior philosophia non dicit, hoc assertum repugnare suae conclusioni, quod virginem parere sit oL^vvaxov^ quia novit conclusionem illam necessario cum hac limitatione accipiendam, quod virginem naturaliter parere et talem manere sit a^vvarov ^ cujus contrarium theologia non asserit, dicit enim, supernaturali et divina virtute esse factum, ut virgo pareret. Quando vero philosophaster aliquis sua axiomata et efl'ata vult esse tam gene- ralia, ut ex illis etiam de summis fidei mysteriis sit judicandum et sie fines alienos invadit; tunc ex accidenti contingit, ut verum theologice falsum di-

De theologia.

15

catur philosophice, respectu scilicet liabito non ad verum sanioris philosophiae usum, sed ad turpissimum ejusdem abiisiim, Sic justitia et juris ratio est ubi- que una, in conceptu seil, generali, interim tarnen jus hujus provinciae non est idem cum jure alterius provinciae, sed quaelibet respublica suis specialibus vivit legibus. Ita veritas est una in conceptu generali, interim quaelibet di- sciplina sua habet axiomata, quae non sunt trahenda in aliud forum, sed in sua sphaera relinquenda. . —

7) Gerb. (II, 372.) Ratio recta si vere et proprie sie dicta accipiatur, pro ea scilicet, quae intra terminos sui objecti sese continet, nec judicium de fidei raysteriis sibi arrogat, vel quae verbi luce coilustrata et a spiritu s. rectificata in mysteriis fidei non sua sectatur principia, sed verbi lucem et Spiritus s. ductum, illa non adversatur fidei.

8) Grh. (11,372.) Articuli fidei in se ac per se non sunt contra rationem, sed duntaxat supra rationem. Per accidens vero contingit, ut sint etiam contra rationem, quando scilicet ratio judicium sibi de illis sumit ex suis principiis, nec sequitur lucem verbi, sed eosdem negat et impugnat. Deinde articuli fidei non sunt contra, sed tantum supra rationem, quatenus ratio ante lapsum nondum fuit corrupta et depravata, sed post lapsum sunt non tantum supra, sed etiam contra rationem corruptam, quippe quae, quatenus talis, non potest sibi temperare, quo minus de illis ex suis principiis velit judicare.

9j Grh. (II, 371.) Distinguendum inter rationem in homine ante lapsum et post lapsum. Illa, quatenus talis, nunquam adversata fuisset divinae revelationi; haec vitio corruptionis adversatur saepissime. — Grh. (11,362.) Ratio human a naturalis post lapsum 1) est coeca, errorum caligine obfuscata, ignorantiae tenebris implicata, vanitati et errori obnoxia. Rom. 1,21. 1 Cor. III, 1. Gal.IY,8. Eph. IV, 17. 2j ad percipiendia divina raysteria, eademque dijudicanda inepta. 31th.XI, 27. XVI, 17. 1 Cor. II, 14 sq. 3) iisdem est adversa. Rom. VIII, 6. 1 Cor. II, 11 sq. III, 18 sq. proinde sub obsequium Christi capti- vanda 2 Cor. X, 4. 5. 4j et ab ejus seductione jubemur cavere. Col. II, 8. Ergo ratio humana naturalis non potest esse norma judicii in rebus fidei, et pronuntians juxta illius dictamen non potest esse judex controversiarum theologicarum. — Quen. (I, 43.) Disting. inter philosophiani (i. q. rationem) abstracte et ratione suae essentiae consideratam et philosophiani concrete et ratione existent iae in subjecto per peccatum corrupto spectatam; priori modo veritati divinae nequaquam opponitur (non enim nisi unica et ratione objectorum sibi invicem subordinatorum harmonica datur veritas), posteriori vero modo, ob intellectus ignorantiam et voluntatis perversionem, non raro ad depravationem et inanem deceptionem a philosopho praepostere adhibetur. Col. II, 8.

10) Gerh. (11,371.) Distinguendum inter rationem hominis nondum renati et rationem hominis regeniti. Illa fidei mysteria judicat stul- titiam, haec vero, quatenus talis, iisdem non obluctatur. Tunc vero et tamdiu talis est, quando et quamdiu verbi lucem sequitur, et de fidei mysteriis non ex suis principiis, sed ex sacris literis judicat. — Kon rejicimus rationem renatam , renovatam, verbo Dei illustratam, restrictam et sub obsequium

16

Prolegomena.

Christi captivataiii, verum haec non sumit sibi judicium de rebus fidei ex sesc, sed ex scriptura depromit, haec non impugnat articulos fidei sicut ratio cor- rupta, sibi relicta etc. etc. — Dist. porro inter rationem rectificari in hac vita coeptam et plene r ecti f icatam in vita altera. lila non- dum ita plene renovata, illustrata et rectificata, ut dSvvarov sit, eam fidei articulis adversari eosque impugnare, si suum sequatur ductum. Quemad- modum enim in renatis manet.lucta carnis et spiritus, per quam sollicitantur ad peccatum: sie manet in illis lucta fidei et rationis, quatenus ea nondum plene est renovata; haec vero omnem repugnantiam fidei et rationis excludit.

11) Quen. (1,43.) Ratio ut instrumentum non autem ut norma et judex admittitur: principia rationis formalia nemo rejicit, materialia, quae sint my- steriorum norma, nemo sanus recipit. Nullum principium materiale rationis ut sie, sed ut simul revelaiionis pars est, fidem probat theologice; Deum esse, ex natura scimus, ex sola scriptura credinius. Non sequitur: pars revelationis nonnunquam sunt axiomata natura nota, ergo ratio est controversiarum theo- logicarum norma. Id. (1,43.) Theologia non damnat rationis usum sed ab- usum et afi'ectationem directorii sive usum magisterialem, normativum et deci- sivum rerum divinarum.

12) Holl. (71.) Est ratio non dux theologiae sed pedissequa. Serviat an- cilla Hagar dominae, non imperet: imperium afFectans aede sacra eliminetur. —

13) Quen. (I, 42.) Disting. inter rationis ejusque principiorum usum organicum seu instrumentalem, quando ut instrumenta adhibentur in interpretanda et explicanda s. scriptura, in refutandis adversariorum argumentis ex natura et ratione petitis, in vocum significationibus et constructionibus, itemque figuris modisque loquendi rhetoricis expendendis, et usum principiorum philosophicorum normalem, quando pro principiis, unde dogmata super- naturalia probanda sint, habentur. Illum admittimus, hunc repudiamus. iDte§ erläutern uub fü^jren n?eiter ait^ ff. oä^c üou Quen. (ibid.) Aliud est, principia et axiomata philosophica in theologia adhibere illuslrationis, declarationis et secundariae probationis gratia, ubi res e scriptura definita est; et aliud, ad- hibere eadem decisionis et demonstrationis causa, vel principia philosophica et ratiocinationes , ex illis factas, pro principio in theologia agnoscere, aut ex illis de rebus fidei judicium ferre. Illud etiam nostrates faciunt, non hoc. — Disting. inter consequentias , rationis beneficio ex s. scriptura deductas, et inter conclusiones ex naturae et rationis principiis colleclas. lilae cum his non sunt confundendae. Aliud enim est, uti consequentiis (legitimis, neces- sariis) et aliud, uti principiis rationis. Aliud est, ex scripturae dictis, juxta regulas logicas, conclusionem inferre et consequentias nectere, et aliud, con- clusiones ex naturalibus principiis colligere. — Illustratio quaedam rerum coelestium peti potest e rebus, quas ratio suppeditat, sed demonstratio inde desumi nequit, quia eam oportet procedere non aXXor^tcop sed oiy.sicov. —

2)iefe !^e^ve ücu bem usus rationis fü^rt erwarb, jwar bem (ginne nad) öleid), bücl) in anbcrer SBeife axb5, inhm er fcli^enberma^eu unterfdKtbet (in bem 51rt. : usus rationis in regula fidei (1,76 sq.)): 1) usus organicus est, si granmiaticam vocum proprietatem , dialecticam ordinis Observationen!, rheto-

De theologia.

17

ricam figuraruni expositionern, et physicam rerum naturalium cognitionem, ex disciplinis philosophicis haustam, ratio nostra secum afferat ad eruendum di- vinae sapientiae thesaurum in scripturis reconditum. Usum hunc commen- damus quam maxime, imo vero necessarium esse dicimus. . 2} Quod ad usum y,aT OL ay. SV (xar 6 V attinet, ita habendum. Est quaedam naturalis Dei notitia Rom. 1, 19. 20., illa vero subordinari debet illi, quae divinitus in verbo revelata est: sicubi dissentit, illi cedat: in quibus consentit, robur et certi- tudinem ab ea accipit. Breviter, tanquam famula et ministra illi dominae inser- viat et reverenter assurgat. 3) dvaazev aar lzo c, seu eXgyxrtJco^ usus, ut legitimus sit, ita comparatus esse debet. Confutandae prius sunt erroneae doctrinae ex scripturae s. fundamentis, tanquam unico et proprio theologiae principio, postea etiam addi possunt rationes philosophicae, ut ostendatur, falsum illud dogma repugnare non solum lumini gratiae, sed etiam lumini naturae. Verum ubi dogmatis alicujus veritas ex immotis scripturae s. fun- damentis firmiter demonstrata fuerit, nullis rationibus philosophicis, quantumvis speciosis, ab ea nos deduci patiamur. —

(Id. II, 9.) Quamvis quaedam in theologia tradantur, quae ex lumine na- turae et rationis quodammodo cognosci possint, tamen ad fidci mysteria, proprio sie dicta, pernoscenda humana ratio ex suis principiis assurgere nequit et quae- cunque per naturam nota in theologia traduntur, ea non cogitur aliunde emen- dicare, sed ex proprio suo principio, videl. ex Dei verbo, sufficienter ea potest demonstrare. . . . Posteriori hoc modo theologus a philosopho quaedam accipit, non quasi absque principiis philosophiae ex scriptura, tanquam proprio et oiysin scientiae suae principio, illud cognoscere non possit, sed quia in exa- mine ad normam sui principii veritatem ejus animadvertit. —

2Ba^ ®erl}arb mit (e^terem nur aut)ewtet, fü[)reu t)ie fväteren DD., trie Quen. Br. Holl, tretter au^ in ber ^e[)re t>on ben articulis puris et mixtis, batjon unter ben erfteren feiere t?crftanben trerben, meldte SSa^r^eiten entf)a(ten, bie nur auö ber Offenbarung gewußt tt>erben fönnen , unter le^teren aber foId:)e, ti>e(cf)e SEabr^eiten entE)a[ten , bie Xf)ei( trenic^ften^ anc^ anbenre{ti(:^ fönnen c^en>u§t njerben» Holl. (68.) Ex principiis philosophicis articuli fidei mixti quadantenus innotescunt. Articuli autem fidei puri unice ex s. scriptura, tan- quam ex domestico, fundamentali et primordiali principio demonstrantur et cognoscuntur. Qlberirobl,^! beacf)ten \itt)U ^Bemevfnnc^ Quen.'s(I, 39.): In articu- lis mixtis principia philosophica specialia non quidem decisionis et demonstra- tionis, sed tantum illustrationis aut secundaria e probationis causa, ubi e scriptura res definita est, adliiberi posse concedimus. 5lucb ber in not. 11 an- (^efü^)rte 8a^ gebort bierber. 4^iefer Sa^ fa^^t au«, wac^ ber (e|te t?on ©erwarb unb n?(II üev[)tnbern, ba§ ber Vernunft in ben articulis mixtis ein entfcfeeibenbe!^ Urtbeif ein(^eräumt trerbe, menn i^r erleid) ein (Befcbdft babei ^ui^etbetlt tivirb. 2)teienii^en DD., trelcben bie in not. 2 auv^egebene (^intbeifnug tu principia or- ganica unb philosophica eichen ift, laffen aucl) bie ^uwenbuiu^ ber pr. absolute universalia in ber X^eoloc^ie ju. Cb biefe t)cn ben pr. limitate universalibus, treicbe nic^t jui^elaffen u-^erben, \o t^enau c^efcbieben nnb, ba§ nid)t (eid)t Jrruni^-cu entfte^jen, fönnte in grage ^efteüt n)erben. Br. (157.) [pricl)t fic^ fo barüber au^:

18

Prolegomena.

Etiain principia rationis materialia recte usurpantur; modo, cum particularia aut singularia sunt, principio universali theologico subjungantur: universalia vero Talionis principia non alia adhibeantur, quam quae absolutae necessitatis sunt, ita ut oppositum manifestam importet contradictionem (alias enim, si adhibeantur principia rationis non absolute, sed secundum quid; aut in certo genere universales ac necessariae, facile contingit, ut inferatur conclusio mysteriis aut articulis fidei, etiam primariis, repugnans. (159.)).

Cap. IV. De scriptura sacra.

3n ber Ce^re ber % ©d^n'ft, aU bem Orte, tu n)el^em bte Offenbarung @otte^ ntebergelegt tji, tt)trb ge^anbeft: 1} w\n SSegriff ber % ©^rift unb ber 3nfptratton; 2) wn ben (Bu genf4)aften ber % ©cfirtft; 3) ^om Äancn ber % ©c^rtft —

§. 6. Notio scripturae sacrae et inspiratio.

©Ott nJoKte, ba§ ©eine Offenbarung f^^^tftttci^ aufgejetd^net tt)ürbe, bamtt btefelbe für atte Batten rein unb lauter er:^alten n)erbe^3: barum ^at (Sr fte ntebergelegt in % ©^rift 2t. unb 9?. ^efiamentö ©lefelbe n)trb ba^er beftntrt aU baö fc^rtftn^ auf^ gejetc!^nete 2Sort ©otte^^). Grh. Scriptura s. est verbum Dei in scripturis sacris propositum. 3^^1c^^tt t^r unb bem Sßorte ©otte^ tfi bann fetn realer Unterf4)teb me|>r, ba fte ntc^t^ anbere^ tnt^ätt, aU eben btefe^ aSSort ©otte^, n)elc^eö aud^ münbli^ tjerfünbtgt n)urbe^3, unb jugtetc^ btefeö 2Bort ©otte^ ganj unb t)ot(|iänbtg^ fo baf jiegt auger^alb i^xtx fem SBort ©otte^ me^r ju ftnben tft — Snbem aber bte % ©d^rtft ©otteö 2ßort tft, unterf Reibet fte ft^ baburd^ i>on atten anberen Sutern, benn fte tjl bamtt t^rem ganzen ©tun unb ^n^aU nac^ burd^auö göttltc^): ba^ aber tft fte baburc^ Qtmxitn, ba§ ©Ott fte ben ^ro^^^eten unb Stpojietn eingegeben |iat 6). ©Ott atfo ift i|>r Urheber (causa principalis3, unb ^ro^)^>e^ ten unb Slpofiet ftnb nur bie causa instrumenlalis , bereu ftd^ ©Ott bei Slnfertigung berfelben bebiente 0* \ 2Bir ^aben barna^) bie (Snt^ fie^ung ber % ©c^rtft einer befonberen 2Sirfung ©otteg jujuf^rei^

De scriptura sacra.

19

ben, i)ermoge tvelc^er @r bte ^ro^^eten unb Slpoflet Slnferttgung her % ©c^rift antrieb ^) unb tf)nen ba^ ju ©c^retbenbe nac^ gönn unb Sn^att eingab^}. Stefe SSirfung ©ottee, burc| meiere bte l^L ©ciprift entftanben tft, nennen n)tr Snfiptratton ^^3. Br. (65.) Divina inspiratio est actio ejiismodi, qua Deus non solum conce- ptus reriim scribendarum omnium, objectis conformes, sed et con- ceptiis verboriiin ipsorum atqiie omnium , qiiibiis illi exprimendi essent, siipernaturaliter communicavit intellectui scribentium ac vo- luntatem eoriim ad actum scribendi excitavit. Saraus fj^fgt/ ba§ aUt^f n)a^ tn % ©c^nft entf) alten tft, bur(|)auö unb tn aKem @tn^ jelnen ti^a^r unb t)on atfem 3vrt|)um frei ift

1) Chmn. ex. c. Trid. (1,20.) Ostendimus . . . qua occasione et propter quam causam instituja fuerit scriptura s., quia seil, per traditiones non con- servabatur puritas doctrinae : sed illo titulo et praetextu raulta peregrina et falsa admiscebantur.

Grh. (11,26.) „Quare Deus verbum suum, prius viva voce propagatum, in scripturas redigi voluerit?" Causae videntur fuisse praecipuae et primariae: 1) vitae humanae brevitas. 2) hominum numerositas, 3) custodiae a tra- ditione exspectandae infidelitas. 4) raemoriae humanae imbecillitas. 5) coe- lestis doctrinae stabilitas. 6) hominum improbitas. 7) (in N. T.) haereticorum perversitas, quae fuit reprimenda. —

2) Grh. (II, 13.) Scriptura sie vocatur a formali externo, scribendi scilicet actione, qua verbum Dei, viva voce antea propagatum, Dei jussu in literas est redactum. Hujus scriptionis Deus ipse augustum fecit initium, quando legem suam in monte Sinai tabulis lapideis inscripsit, quae ob id dicitur scriptura Dei. Ex. XXXII, 16. — DifFerentiae causa vocatur scriptura Sacra, appellatione ex Rom. T, 2. et 2 Tim. III, 15. petita. Rationes appella- tionis petendae: 1) a causa efficiente principali, ab auctore summo, qui est Deus sanctus ille sanctorum, imo ipsa sanctitas. Es. VI, 3. Dan. IX, 24. 2) a causa instrumentali, quae sunt sancti Dei homines 2Petr. I, 21. 3J a materia, continet enim sacra et divina mysteria, sancta vitae praecepta. Ps. CV, 42, 4) a fine et efFectu, quia spiritus s. per scripturae lectionem et meditationem hominem sanctificat. Joh. XYII, 17. 5) ab adjuncto, quia ab omnibus, nou solum profanis sed etiam ecclesiasticis scriptis est separata, et in sublimi canonicae auctoritatis sede constituta, cui serviat omnis fidelis et pius in- tellectus. —

Id. (II, 16.) Synonyma s. scripturae sunt y^a^pv} vel y^cc^at. Joh. YII, 38.42. Act. VIII, 12. Rom. IV, 3. y^a^pat aytai Rom. 1, 2. ts^a y^a^uaara 2Tim. 111,15. y^a^T; ^goTTi^gLCTTO^ v. 16. — Honorificae appellationes, quae verbo Dei in scripturis tribuuntur: nin^'""!^* ^oyi«. rov ^eov Rom. III, 2. iciv 6 X6yo<; rov ^eov Hbr. IV, 12, ^r^ixara Tr.q icoyj<; aicoviov Joh. VI, 68. —

2*

20

Prolegomena.

Compages librorum sacrorum vocatur: n*^inn "^5^ Jos. I, 8. pllH^ "Q Es. XXXIV, 16. Nehem. VIII, 8.

3) Grh. (11,427.) Script, s. est verbum Dei, ejusdem voluntate a pro- phetis, evangelistis et apostolis in literas redactum, doctrinam de essentia et voluntate Dei perfecte ac perspicue exponens, ut ex eo homines erudiantur ad vitam aeternam. Holl. (77.) In definitione s. scripturae verbum Dei for- maliter notat sententiam Dei, sive conceptum mentis divinae, de salute ho- minum immediate prophetis et apostolis, atque mediante eorum ministerio, universo generi humano manifestatum.

^vit ßenaueften ^Sejeic^nunc; werten ff. llntevfcfeeibungen cjemac^t: Grh. (II, 14.) Scripturae nomine non tarn formale externum sive signa h. e. apices literarum, scribendi actus et dictiones, quibus divina revelatio est descripta, quam ipsum materiale sive signa tum, adeoque illud ipsum, quod scribendo notatur ac significatur, ipsum scilicet Dei verbum de essentia et voluntate Dei nos instruens, est intelligendum. . . Ut enim in omni scriptura ab intelligente causa perfecta, ita quoque in hac prophetica et apostolica scriptura duo sunt consideranda, videl. primo ipsae literae, syllabae et dictiones, quae scribuntur, et sunt externa symbola, animi notiones significantia et ex- primentia; secundo ipsae sententiae, quae sunt veluti signatum, externis illis literarum, syllabarum et dictionum symbolis expressum, proinde scripturae nomine hic utrumque complectimur et posterius quidem principaliter. — 3^ uac^bem bae Söort tn ber einen ober anberen 53ebentnng (genommen wirb, ftetten ftcft bie ^Inöfagen t)om 23erl>ältnig \>on @d}rift unb Äirc^e anbcrö: Grh. (II, 15.) Ex quo Tzo^ia^iaTL^cdt; colligimus: quaedam praedicari de scriptura respectu materialis, utpote quod sit antiquior ecclesia, quod sit ipsum iliud Dei verbum a prophetis et apostolis viva voce olim praedicatum; quaedam respectu formal is, quod sit temporis ratione ecclesia posterior, quod in die novissimo sit desitura, cum tamen ratione materialis nec solvi nec interire possit. Job. X, 35.

4) Grh. (11,15.) Inter verbum Dei et scripturam sacram, materialiter acccptam, non esse reale aliquod discrimen, probatur 1) ex scripturae materia. Idem ac nihil aliud prophetae et apostoli scripserunt, quod divina inspiratione edocti prius viva voce praedicarunt. 1 Cor. XV, 1. 2 Cor. 1, 13. Phil. III, 1. 2Thss. II, 15. 1 Job. I, 3. 2) ex phrasium iaoSvvafJiia. Vaticinia prophetica V. T. in N. T. quandoque allegantur bis verbis : ut impleretur, quod dictum est per prophetam. Mtth. I, 22. II, 15. IV, 14 etc. etc. Ergo, quod pro- phetae dixerunt vel praedixerunt, idem est cum eo, quod scripserunt. 3) ex regula logica: „Accidens non mutat rei essentiam." Accidit Dei verbo, sive voce enuncietur sive in literas redigatur. Unum idemque Dei verbum est, sive praedicationis sive scriptionis modo nobis innotescat, cum nec causa efficiens principalis, nec materia, nec forma interna, nec finis mutetur, sed tantum modus patefactionis in usu organico consistens variet. 4) ex Ssizriy,^ particula ab apostolis usurpata. Paulus de scriptura Mosaica et homogeneis V. ac N.T. libris ^'etxrtxco^ inquit: tovt sgti. t6 ^ij^^ia rrj^ iziareco^. Rom. X,8. Petrus lPtr.T,25,

De scriptura sacra.

21

Cal. (1,528.) Scripturam s. proprie Dei verbum esse cumprimis Faiiatici negant, verbum Dei interniim solum proprie Dei verbum esse contendentes. (Scbit^enffelb, tHatbmann, SBeic^eL}

5) Grh. (11,16.) Observandum est, 1) posse hanc distinctionem (Ponti- ficiorum inter verbum Dei scriptum et non scriptum) certo modo ac respectu admitti, videlicet si nomine verbi non scripti intelligatur divina revelatio viva voce a patriarchis ante exaratos libros Mosaicos propagata, sed post editum Script urae canonem nulluni statui potest verbum Dei non scriptum, a scripto contradistinctum. 2) distinguendum esse inter capita divinae revelationis principalis necessaria , essentialia etc. atque inter uberiorem eorundem explicationem. Prophetae et apostoli literis consigna- runt capita doctrinae suae principalia, quae sunt omiiibus scitu necessaria, quae Viva voce latius ab eis exposita fuisse non negamus.

6) Quen. (1,56.) Forma interna, seu quae dat esse scripturae, ut seil, sit Dei verbum h. e. eani constituit et a quavis alia scriptura distinguit, est sensus scripturae ^eojzveyaToc,^ qui in genere est conceptus divini intellectus de mysteriis divinis et salute nostra ab aeterno formatus, et in tempore reve- latus atque scriptione nobis communicatus, sive ipsa ^cOKvevorioc i. e. divina inspiratio 2 Tim. III, 16. utpote qua verbum divinum constituitur et ab bumano distinguitur.

7) Quen. (1,55.) Causa efficiens Script, s. principalis est Deus unitrinus, 2 Tim. III, 16. (et quidem pater Hbr. I, 1. filius Job. I, 18. et Spiri- tus s. 2Sam. XXIII, 2. 1 Ptr. I, 11. 2 Ptr. I, 21.); 1) mandato antecedente. 2) inspiratione subsequente sive jubendo, ut scribant sancti Dei homines, et inspirando scribenda. —

Grh. (11,26.) Causae instrumentales scripturae s. fuerunt sancti Dei homines. 2Ptr. I, 21. h. e. homines peculiariter atque immediate a Deo ad id vocati et electi, ut divinas revelationes scripto consignarent , quales fuerunt prophetae in V. et evangelistae ac apostoli in N. T., quos propterea merito Dei amanuenses, Christi manus et spiritus s. tabelliones sive notarios vocamus, cum nec locuti fuerint nec scripserint humana sive propria voluntate, sed (ps^oaspot vno rov rtvevaaroi; aytor, acti, ducti, impulsi, inspirati et gubernati a spiritu s. Scripserunt non ut homines, sed ut Dei homines, h. e. ut Dei servi et peculiaria spiritus s. Organa. Quando igitur liber aliquis canonicus vocatur Uber 3Iosis, Psalterium Davidis, epistola Pauli etc. etc. illud fit duntaxat ratione ministerii, non ratione causae prin- cipalis.

Quen. (1,55.) Solus ergo Deus, si accurate loqui velimus, scripturae s. auctor dicendus est, prophetae vero et apostoli auctores dici non possunt, nisi per quandam catachresin. — ^^^i, ba^ ^rcpl). inib a(e amanuenses Dei 6e^eic{)net trerbeit, t^emerft Quen. noc^ (1,57.): Kon ac si citra et contra voluntatem suam inscii ac inviti scripserint divini amanuenses, sponte enim, volentes scientesque scripserunt. — Dicuntur autem (pg^daerot, acti, moti, agitati a spiritu s. nequaquam, ac si mente fuerint alienati, uti prae se ferunt Enthusiastae , et qualem iv^ovaLaa^LOv in suis prophetis fingunt gentiles:

22

Prolegomena.

nequaquam etiani , ac si ipsi qiioque propbetae suas propbetias aut ea , quae scriberent, non intellexerint, qui Montanistarum . . olim error fuit; sed quia nibil ex siio sensu scripserunt, sed omnia Spiritus s. dictamine. — 3^^^^! t)OU alfeu Sdjriftfteüeru ber ^f, 6d)rift o^iü, tag fte infpirtrt fet)en, trerben p ii^xun and) biejent^en gcrecfeiiet, wüäjt \ü(bi im enteren ©time 5(pofteI beö ^^errii waren. Holl. ißO.) Apostolorum nomine bic designantur sancti Dei bomines, qui post natum Cbristum scripturam N. T. adornarunt: quam vis non omnes fuerint e collegio apostolorum, a Cbristo ante ascensionem ad docendum omnes gentes electorum ; sed post Cbristum , in coelos evectum , apostolis annume- rati sint, quales fuerunt Mattbias (cujus tamen scripta non babemus) et Paulus. Quin et apostoli sensu latiori bic nuncupantur viri apostolici, apostolis munere ac dignitate proximi, quales fuerunt Marcus et Lucas evangelistae. cf. Rom. XVI, 7.

8) Holl. (83.) SeOTtvevoTioi notat tum antecedentem motum divinum sive peculiarem impulsum voluntatis ad scribendum, tum immediatam illuminationem, qua intellectus scriptoris sacri supernaturali eoque extraordi- nario lumine gratiae divinae collustratur et conceptus rerum scriben- darum ipsi a spiritu s. immediate suggeruntur. — J)ie 5JiitUMrfuii(^, ivelcbe f)iebei Den Seiten ©otteö (Statt finbet, mirb i>cn Quen. (1,65.) be- fct)rieben alö concursus specialissimus et extraordinär ins, solis s. scriptoribus proprius uiib vooU unterfd)ieben Den bem concursus Dei ge- neralis et communis, quo Dens in omni actione cum quovis operante concurrit, nnb bem conc. D. specialis seu gratiosus, quo adest Dens Omnibus fidelibus, sacra et bonesta meditantibus et scribentibus. Holl, linterfcjeibet (83.) inspiratio »en gubernatio divina. Kam bac tantum cavetur, ne quidquam scribatur, quod non sit ex vero, decoro, congruo, illa autem a dictante spiritu s. conceptus rerum scribendarum suggeruntur. Illa prae- stare potest scripturam s. infallibilem sed non ^soTivavGTov, — SSenn jnr inspiratio ber impulsus ad scribendum rechnen ift, fo feti^t baranö, baß afle hl Schriften anf ^efet}I ©etteö »erfaßt fuib, wäl alle infpirirt fuib: Quen. (I, 65.) Omnes libri s. canonici non tantum V. sed etiam N. T. sunt a Deo, sacros scriptores ad scribendum peculiariter movente et impellente, conscripti ac proinde scriptura N. T. jussu et voluntate Dei ab evangelistis et apostolis est consignata. —

^ie 5(ntitl)efe ift bte ber Pontificii, qui nugantur evangelistas et apostolos nullo divino mandato ad scribendum accessisse, sed incidenter, ex occasione quadam accidentaria aliunde oblata, aut necessitate coactos. darauf tt)irb jtrar jn^ec^eben, baß nic^t für alle etnjehien Sd)rtften ein mandatum Dei ex- pressum et externum t)ertte(^e, aber ancb bemerft, baß biefeö nid)t üermißt tDerbe, tve impulsus Dor()anben fet). Grb. (11,30.) In sanctis Dei bominibus mandatum exterius et impulsus interior aequiparantur. Quid enim aliud est divinus ille impulsus, quam mandatum internum et occultum ejusdem omnino auctoritatis ac ponderis cum mandato externo et manifesto? X>er le^tere Wirb aU bei allen Schriften Derbanben erliefen (»on Holl. (8J .), aber faft g(eid)mäßii^ Den aflen frü^jeren): 1) ex mandato Cbristi generali. Mlth. XXVIII, 19. (Grb. (II, 31.)) qui

De scriptura sacra.

23

jubentur docere omnes gentes, illi etiam jubentur doctrinam suam scripto complecti, neqiie enim omnes gentes, etiam secuturi temporis, viva voce absque scripto docere poterant). 2) ex impulsu spiritus s. quem docet Petrus 2 ep. I, 21. 3) ex divina s. literarum inspiratione, quam inculcat Paulus 2Tim. III, 16. 4) a munere apostolico, in quo sancti illi viri fuerunt legati Dei. 2 Cor. V, 20. Legati ad mandatum principis adstricti sunt. Petrus legatus Dei absque mandato divino evangelium praedicare gentibus non sustinuit: ergo minus epistolam conscribere, a Deo non jussus, ausus est. — barum bie äii§eren ^tnläffe, beren bie 3(ntit6cfe ber Pontificii (^ebenft, nicht auegefcfcfoffeix fet)en, bemerft [cftoit Grh. (II, 33.) Occasiones scribendi apostolis exterius oblatae non tollunt internum scribendi mandatum, sed illud potius stabiliunt, cum mirabili divinae providentiae dispositione occasiones illae apostolis oblatae fuerint, et ad eas interior spiritus s. impulsus postea accesserit, quo permoti manuni scriptioni adhibuerunt. —

9) ^amit ift auei^cfa^t eine 9^ea[- uub eine 2[)erOa^'3nfviiMticrT, nub aii^ i^r fel(^t, ba§ in ^)l 8d)vift and) md}t^ ftd} i?ovfinbe, wae nid)t infpivirt fei^. Diefe 5luefac|en ftnb entBalten in ben Reiben <£ä^en: (Holl. (83 u. 85.})

I. Conceptus omnium rerum, quae in s. literis habentur, prophetis et

apostolis a spiritu s. immediate inspirati sunt. II. Omnia et singula verba, quae in s. codice leguntur, a spiritu s. pro- phetis et apostolis inspirata et in calamum dictata sunt. IDiefe bciben 6ä^e erläntern wii nod) burd) ff. ^8emerfun(^en t)on Quen. unb Holl. Ad 1. 1) 58ei ber inspiratio irirb anc^cnommen eine assisteutia et directio divina, quae includit spiritus s. inspirationcm et dictamen ; aber un(]enüi:;enb iinrb t?evn?crfen eine assistentia et directio div. nuda, qua tantura cavetur, ne scriptores s. in loquendo et scribendo a vero aberrent. . . In scribendo etiam alios regit spiritus s. . : adeoque discrimen in eo est, quod viros ^soizvevarov^ Spiritus s. ita direxerit, ut simul iHis omnia indiderit et inspiraverit, in quantum quidem illa in scripturas relata sunt. (Quen. (1,68.)) — 2) X)ie inspiratio erftvecfte fidi, wdi anf alle 3)inge, fo and) auf folc^e, weld)e ben $rcpbeten uub 5Ipcfte(n aud) anbenveittc^ befannt fet)n fonnten, u^eil eö in btefem g-afle bavauf anfam, ba§ blefe ■Diui^e je|t c^erabe uub überbanpt nur ba gefaxt a^erben foflten, reo bie ^b]\d)t ©ottes es \o exf)d]d)U. Holl. (84.) Res, quae scriptoribus s. fuerunt notae, considerantur vel absolute et in se vel respective, quatenus ex voluntate Dei fuerunt scribendae. Priori modo jam ante scriptoribus s. fuerunt cognitae, non vero posteriori modo. Tametsi enim amanuenses s. res quasdam, quae ab ipsis descriptae sunt, habuerint cognitas ante actum scriptionis, per se tarnen ipsis non fuit cognitum, an res illae ex volun- tate Dei essent describendae, quibus circumstanti is, quo or- dine et quibus verbis essent literis mandandae. 3) Öbenfo erftrecft f\d} bie inspiratio aud) auf foId}e ©etienftäube, iveld^e nid}t {^eiftlidjen 3ul)a(t5 finb. Holl. (83.) Continentur in s. scriptura res historicae, chronologicae, genealogicae, astronomicae, physicae et politicae, quae, licet cognitu ad salutera non sint simpliciter necessariae, sunt tamen divinitus revelatae, quia illarum notilia ad interpretandam s. scripturam et illustranda dogmata fidei morumquo

24

Prolegomena.

praecepta haud paruni facit. — Si tantiim rnysteria fidei , quae in s. literis habentur, a divina inspiratione, reliqua autem ductu luminis naturae cognosci- bilia, tantum a directione divina pendent, tota s. scriptura non est ^e67vv£varo<;» At teste Paulo tota s. scriptura est divinitus inspirata. Ergo non tantum rnysteria fidei sed et reliqua ductu luminis naturae cognoscibilia, quae in s. literis ha- bentur, divinitus suggesta et inspirata sunt. ■Darum fmb 4) au^ (^erinc^füt^ic^ fcl}eineute ^tnc^e nid)t tt)ent(^er al§ iufpirirt betrad)teiu Quen. (1,71.) Aliud est, rem aliquam esse leviculam, si in se spectetur et juxta aestimationem hominum, et aliud, eandem esse leviculam, si finem attendas et sapientissimum Dei consilium. Multa in scripturis levia videntur (2 Tim. IV, 13.), ad quae existimant indignum esse, ut deducamus Spiritus s. majestatem, quae tamen magni momenti sunt, si finem spectemus Rom. XV, 4. et sapientissimum Dei consilium, quo etiam talia divinis literis inserta sunt. iDte 5Iutit^e[e ift »ov- jugötx>eife bie Calixts (bei Quen. (1,69.)): „neque scriptura dicitur divina, quod singula, quae in ea continentur, divinae peculiari revelationi imputari oporteat, . . sed quod praecipua sive quae primario et per se respicit ac intendit scriptura, nempe quae redemtionem et salutem generis humani concernunt, nonnisi divinae illi peculiari revelationi debeantur: in caeteris vero, quae aliunde sive per experientiam sive per lumen naturae nota , consignandis, divina assistentia et spiritu ita scriptores sint gubernati, ne quidquam scribe- rent, quod non esset ex re, vero, decoro, congruo." — ^er 53ett>ei^ für t)ie DoQftäubic^e 3nfpif<itioii tt)irb (^efübrt: a) aug 2Tim. III, 16. (Quen. (1,71.) sive vox Tidoo. accipiatur distributive pro singulis scripturae libris et partibus, sive collective h. e. pro omnibus libris simul sumtis, ita ut naoa, idem sit quod 0X77, nobis hic perinde est — KäacL y^a(f>y] seil, est ^eoTZvevarot;.^ i^axau^ bie ^Irc^umentatiou: Cal. (1, 555.) si omnis scriptura ^£67i:v8vgto(; est, nihil in scriptura s. esse oportet, quod non sit s. scriptoribus divinitus suggestum et inspiratum. Nam si ulla tantum particula scripturae esset e notitia et memoria vel revelatione humana deprompta, non omnis scriptura dici posset universaliter divinitus inspirata. b) ex 2 Ptr. I, 21. (qiiamvis Petrus non praecise de scriptione sed de locutione . . . loquatur, per "kaXiav tamen et locutio et scriptio hic significatur et sub illa haec simul comprehenditur. vid. Act. II, 31. 111,24. Rom. III, 19. uti enim a spiritu s. acti et impulsi locuti sunt sancti Dei homines, ita etiam ab eodem acti et impulsi scripserunt. (Quen. I, 70.)) c) a Christi promisso Joh. XIV, 26. 4) ex 1 Cor. II, 10. — 5(list Cal. (I, 556 sqq.) füc^en voix nocfe ff. ^eit)ei^^^rünbe ()inju: a causa principali scripturae s., si quidem s. scriptores fuerint tantum calamus , manus vel amanuenses spiritus s. — a modo directionis spiritus s., qui talis designari solet, quod dictante spiritu s. scriptae sint literae, unde scripturam s. universam nil nisi epistolam quandam Dei creatoris ad creaturam suam esse dixit Gregorius M. — ab aequali omnium auctoritate, quae in scripturis s. habentur. Non enim illa tantum, quae fidem et salutem directe concernunt sed quaecunque in s. literis inveniuntur, Dei verbum sunt, Rom. III, 2. et eadem ratione nominis istius dignitatem sustinent, ut pro immediato Dei verbo haberi debeant.

Ad II. Holl. (87.) Fuit necessaria (et verborum, ex communi loquendi

De scriptura sacra.

25

usu notorum, inspiratio div.) ad mentem Spiritus s. rite exprimendam. Neqiie enim liberum fuit prophetis et apostolis, sensum divinum in ea conjicere verba, quae ipsi pro arbitratu suo eligerent; sed ipsorum erat haerere et pendere ab ore dictantis spiritus s. , ut huic grato et probato verborum ordine et con- textu scripturam s. consignarent, quo ea menti spiritus s. evaderet prorsus conformis. — iDie 2^erfct)ieben^)eit be6 Stieles erflärt Quen. (1,76.) \o: Magna est inter sacros scriptores quoad stylum et genus dicendi diversitas, quae ex eo esse videtur, quia spiritus s. accommodavit se ordinario dicendi modo, unicuique suum sernionis genus relinquens ; propterea tarnen non negandum, spiritum s. ipsa "verba in individuo ipsis inspirasse. — Cal. aber (1,574.): Spiritus s., scripturae s. summus autor, non adstrictus fuit ad ullius stylum, sed, ceu liberrimus b"nguarum doctor, charactere, stylo ac sermonis genere uti potuit per unumquemque , quo libuerit, ac tam facile per Jeremiam ornatu sermonis singulari, quam per Esaiam stylo simplici oracula divina proponere. Qui vero non tam autorum dicendi facultatem, quam materiarum, de quibus dicere voluit, indolem spectavit suäque per omnia avrs^ovGLa usus est pro immensa sapientia sua. Ideoque non mirum, eundem spiritum varium sermonis characterem adhibuisse. , . Causa diversi sermonis est, quia dat spiritus s. unicuique eloqui prout vult. X^och füi^t and) Cal. Bin^it: etiamsi accommodatius non tantum lectorum et auditorum genio dicatur et apertus scripturae Stylus, sed etiam antiquo et usitato dicendi generi scriptorum sacrorum, agnoscenda tarnen in eo foret spiritus s. avyxardßaaL^^ quod ipse se acconin^^^^arit quando- que ordinario dicendi modo, scriptoribus suum sermonis genus re^nquens, non vero negandum, quod spiritus s. inspirarit iisdem verba. — Q\IX ^cxbaU 3nfviratiou anirbe aud) tie ber 33oca(e im hebx. Ie;te ßeredjnet. cf. Grhd.'s ^en>et^ ex absurdo (IT, 272.) : sequeretur, scripturam non esse a Deo per prophetas traditam quoad singula verba, cum sine punctis vocalibus verba constare nullo modo possint, proinde non totam scripturam esse ^sÖtcvevgtov. 6o folgte auö ber 25erbaI--3iii>iratiou and) bie 33eE)auptuiuv Stylus N. T. ab omni barbarismorum et soloecismorum labe immunis est. (Quen, TT, 82.)) — Der ^eweiö für bie 2}erba^-3uünratieiT trurbe (^efnl)rt aue: 1) 2 Tim. III, 16. (quae- cunque scriptura est tota ^sokvsvoto^^ illius non tantum sensus aut res signi- ficatae sed et voces tanquam signa rerum divinitus sunt inspiratae. Ergo etc. (Holl. 85.)). 2) 1 Cor. II, 13. Exod. XXXIV, 27. 28. Mtth. V, 18.

10) >Die inspiratio tft t)axnad) eine (^i3tt(id)e Zl)aüc\,h\t , \vdd}t ftd) auf bie fd)rtftli^e 3Iufjeid)nung kjief)t, uiib unterfd)etbet ftc^ in \mi)X ak^ einer ^e^te^ung Dcn ber revelatio.

23erftel)t man initer biefer ben ^an^en 3nf)a[t be§ d)xi]tl manhen§, \o Der^- banft fie iE)r I)afet)n ber Snfpiraticn* Cal. (1,280.): divina inspiratio consi- deratur vel ut principium et causa efficiens revelationis , qua est actus Dei inspirantis, vel ut forma revelationis aut verbi revelati. 5Birb aber revelatio feiner SSortbebeutmti^ nac^ (genommen, n^oruac^ fie bi^^er llnbefanntce funbbar macf)t, fo unterfcfeeiben ficb; revelatio uub inspiratio 1) baburd), ba^ (entere auc^ bereite 53efannte6 entbalten faun, biefee ^efannte aber in bem beftimmten D!}^oment unb tu ber beftimmten %cxm t^efat^t werben foQ, uub 2) baburi^, bap ber Sntjatt

26

Prolegomena.

ter revelatio auf Derf^iebene Sßeife bem 2)^enfc6en sufommen fann, ber Sii^aU ber inspiratio aha nux in ber etueu %oxm ber uimüttelbaren göttlicl)en (Singebui^ bem 9J?enfd)en pfcmmt, Quen. (1,68.) Revelatio formaliter et vi vocis est manifestatio reriim ignotarum et occultarum, et potest fieri multis et diver- sis modis, seil, vel per externum alloquium, vel per somnia et visiones. In- spiratio est actio spiritus s., qua actualis rerum cognitio intellectui creato supernaturaliter infunditur; seu est interna conceptuum suggestio seu infus io, sive res conceptae jam ante scriptori fuerint cognitae sive occultae. lila potuit tempore antecedere scriptionem, haec cum scriptione Semper fuit conjuncta et in ipsam scriptionem influebat. — X)a^u iwä) bie S3emerfitngen : Interim non nego, ipsam divinam inspirationem dici posse revelationem secundum quid, quatenus seil, est manifestatio certarum cir- cumstantiarum , item ordinis et modi, quibus res consignandae et scribendae erant. (distinguendum inter revelationem divinam, quae ideo fit, ut res cogno- scatur, et eam, quae ideo fit, ut res bis et non aliis circumstantiis, hoc et non alio tempore, modo et ordine in literas referatur (I, 72.)). Quandoque etiam revelatio cum ipsa inspiratione divina concurrit, atque coincidit, quando seil, divina mysteria inspirando revelantur, et revelando inspirantur in ipsa scri- ptione. Hinc recte monet Calovius : omnia et singula, quaecunque in s. literis habentur, non quidem revelationi peculiari novae — sed singulari spiritus s. dictamini, inspirationi et suggestioni accepta ferenda esse. —

11) Holl. (88.) Inspiratio divina, qua res et verba dicenda non minus, quam scribenda, prophetis atque apostolis a spiritu s. immediate suggesta sunt, ipsos ab omni errore immunes praestitit tarn in praedicatione quam in consignatione verbi divini.

Calov. (1,551.) Nullus error, vel in leviculis, nullus memoriae lapsus, nedum mendacium ullum locum habere potest in universa scriptura s.

Quen. (1,80.) Disting. inter apostolorum conversationem et eorun- dem praedicationem ac scriptionem: sive inter infirmitates vitae et errores doctrinae. In doctrina nequaquam errare potuerunt apostoli post acceptum spiritus s. donura ... in vita vero et conversatione externa non fuerunt prorsus avaiiaqTqroL^ sed propter ingenitam originalem corruptionem infirmitatibus et lapsibus adhuc obnoxii. . .

^Die (genauere 5luefüE)runci ber Se^re t)on ber Snfpiratton ^ec^innt mit Ger- hard. Hutter (loci com. 30.) brücft ftd) nod) furj bariikr fo a\x%: Etsi Dens non immediate consignavit scripturam, sed prophetarum et apostolorum uti voluit calamo et ministerio: nihil tamen propterea decedit auctoritati scri- pturae. Dens enim est et Deus quidem solus, qui prophetis et apostolis in- spiravit, non modo quae loquerentur, sed et quae scriberent: atque illorum ore, linguis, manibus, calamo usus est. Ergo vel hoc respectu scriptura etiam quatenus talis a Deo ipso est exarata. Prophetae enim ac apostoli tantum fuerunt organa. •T^arin ift aber bem 2Se[eu nacb alleö baö eiitEjalten, u>aö oben au§ ben fpäteren DD. ij! bei(^ebrad)t tvorbeiu 3»nö*ft ^^^^ ^clemif gegeit bie ^atbelifen, trelcbe trc^il ^rußten, bag fte ber prcteft. ^ird)e, c^nc bcd) ftct) beeinträd^tigen, aQe^ iiäfjmeu, mnw fie bie eigeutlic^e 3u|>irattpn ber Schrift

De scriptura sacra.

27

ait^treifetten, 5üi(afj §u auöfii5r(id)eren 23eftimmungen* ^ann würben folifie auc^ ^evi'^cri^enifen t^)ciU biirc^ bie ganattfer, tPelc^e ba^ (^e[cl)riebene 2Bort (Sottet {^evinc^ ad}teteu, ti)dU burcl) bie ^octuianer unb 5Irmiiiiauer, tt^elc^e nur eine tbeila^etfe 3nl>irattcn ber Iji, «Schrift behaupteten. ' 3)nrc6 bcren SBtberfprnd) tvnrbe ee ben (nt^>* DD. insbefcnbere un(^tfg, ui^t nur bie O^eal-, fonberu and) bie S3erbaI'3nfp{ratton in aller «Strenge geltenb ju machen, —

§. 7. Affectioncs scriptiirae s.

295enn bte ®4)ri[t n){vKtd; ©otte^ Söort t|i, fo folgt bar- au^, ba§ n)tr t^r ju unbefctngtem ©laiiben unb @e|)orfam t)erpfltd;tet fmb. ©te enthält, eben mü fte bte etnjtge Ouetfe ber 2Sa^r|)ett tft, btejelbe t)oßfommen unb fo beutftcf), ba^ tx)tr btefelBe an^ i^v mxtlid) fci^o^3fen fonnen. ©te tft enblt^, n^ett ©otte^ 2ßort, ba^ etnjtge 9)JttteI, burd^ ml^c^ mv jum ©lauten gelangen fonnen, barum aud^ mäd^ttg genug, btefen ©tauben tn un^ ju mxhn. SBon ber ©4)rtft fi'nb barnac^ bte Slffefttonen ber auctoritas, perfe- ctio seu sufficientia, perspicuitas unb efficacia auöäujagen 9*

§. 8. 1) Aiicloritas.

Br. (^9.) Aiict. scripturae s. est dignitas manifesta, movens intellectum hiimanum ad assensiim dictis ejus et voluntatem ad obsequium ejus mandatis praebendum. — 2ötr glauben bem, tx^a^ bte % ©c^)rtft fagt, barum, mü f te e^ fagt, unb fte tft e^, tr)el(^e ben ©lauben tn un^ c^'S^ugt, unb fte bte etnjtge DueKe, au^ it)elc^)er mx unferen ©fauben f(^)ö:pfen> ©te tft jugletc^ ba^ etnjtge tnfpt- rtrte S3ud^ unb unterfd^eibet ft^) barum t)on allen anberen ©d)rtften. Sarum fönnen mx anä) nur au^ t^r lernen, tx>a^ in göttlt^en 2)tngen m^x tft unb retc|t fte un^ bte 5D?tttet bar, bur^ mlii)c mx bte SÖa^r:^ett t)om Srrt^um überall unterf4)eiben fonnen. S)te auctoritas scripturae s. jerfdllt barna^ a) tu auctoritas cau- sativa, qua scriptura assensum credendorum in inlellectu homi- nis gen erat et confirmat. h) in auctoritas normativa, seu canonica, qua tum scriptura authentica ab aliis scripturis et ver- sionibus, tum verum a falso dignoscitur 9. (Holl. 104.)

a) Auctoritas causa tiva. ©te beru:^t barauf, ba§ mx ©Ott alo benUr|)eber ber ©c^rtft erfennen^: baf ©r ba^ aber

28

Prolegomena.

tfi, Umift bte X^at]aä)t ber ^nfptratton % ©c^rift 9* Sett)etfe für bte 3n|ptratton ftnb nun fretti^ junäd^ft nur auö ber l^L ©c|)rift fetbft hergenommen unb bte ©ülttgfett btejer 33ett)etfe ^at ben ©laukn an bte ©c^rtft fc^on ju tfirer 93orauöfe§ung. gär bte ^trc^ie unb t^re ©Iteber bebarf eö aber aud) über^au^^t fetneö 23en)etfeö für bte Sluctorttät ©d^rtft, benn if^re ganje (Sriftenj beru:^t auf btefem ©lauben unb btefer ©laube gel^t aUen 23en:)etfen t)oranO; ^^^^ n)ürbe e^ p fernem ?ef)rfa§ auö (Bä)xi\t fommenej. Sllfo nur für btei'entgen/ mld)t nod^ au^er^atb ber ^irc^e ftefien, ober mtä)e, mnn aud^ tnner^alb berfetben, bennoc^ angefo4)tenen ©lauben^ ftnb, tft ber ©eVDet^ ju führen, ba§ bte ©c^rtft tnf!ptrtrt fe^, ober mi> gtet4)t)iel fagen wiU, baf fie gotU ttd^en Urfprungö fei; unb t^r barum t?oKe Sluetorttät tn ©laubenö^ fairen jufomme. 3n ber 9?atur ber ©ad^e aber ttegt e^, ba§ auc^ btefen fem 93en)etö g^fü^rt n)erben fann, bem fte ft^) ntd^t bet un^ gläubiger ©eftnnung entjte^en fönnten, benn ber etnjtge ganj ftrtn-- gente 23ett)et^ Itegt bartn, bag ber % ©etft ft^ an bem v^erjen be^ ©ntjelnen bejeugt unb ber ©tnjelne fo au^ ber Äraft unb ^aö)t, n)etd^e ba^ Sßort ©otte^ über t^n anmU^ t^on ber ©ottItd;fett bef^ fetben überjeugt n)trb^3. SOSenn e^ aber baju fommen foK, fo tft baju erforberltc^ , ba§ ber ©tnjelne fi'd^ aud^ ben S^^^ ¥^ ©etfie^ nid)t entjte^t unb e^ tt)trb, bet)or btefeö nic^t gefd^ie^t, au^ ba^ 3^«Ö^^^'^ be^ I;L ©ei'fte^ fetne ©ett)etefraft für tfm :^aben^3. 5(n btefe ©rfa^rung tft atfo ber (Stnjelne gett^tefen unb nur burd^ fte n)trb er ju unerf4)ütterlt^er ©enjt^^ett wn ber ©öttftdt)fett ©4)rtft gelangen. Sitte anberen f. g. S3en:)etfe ftnb bann me^r 3eugntffe für bte ©öttKc^fett ber % ©d^rtft, mii^t ben ©tnjelnen btefelbe n^a^rfd^etnlt^ mad^en unb t^n etnlaben fönnen, ftc^ ber Sffit'rfung beö % ©etfteö ^tnjugeben, um aud^ an ftd^ bte gtetd^e Erfahrung ju mad^en, vvefd^e bt'e Ätrd^e gemad;t :^at^3- ©otd^e 3eugntffe ftnb jn)etfad[;er 2lrt. 2Son btefer ©öttltd^fett ©d^rtft jeugt nämltd^ tf)etfö bte % ©^rtft fetbft burd^ i^xc tnnere SSor^ treffltd^fett unb SÖfirbe (/.Qin^^ia interna), t:^etT^ jeugen t)on ber^ felben bte SOBtrfungen, tvelc^e bte hU ©d^rtft an anberen ^ert^or-- gebrad;t |)at Qkqit, externa ^^3. 2)tefe Bc^ßntffe bringt bte Ätrd^e

De scriptura sacra.

29

bem (Bin^dmn entgegen unb tviü t^n baburd) anreihen jur ^in= gäbe fetne^ ^erjeng an ben % ©etft, m^cx bte t^oKe @en)t§^ett t)on ber ®5tta'c[;fett bL ®d)rtft tn t^m mxUn tvtrb —

b) Auctoritas normativa s. canonica. Holl. (125.) Auct. s. scriptiirae canonica est eminentissima scripturae dignitas, qua illa tarn ratione sensus, quam idiomatis divinitus inspirati, infallibilis et adaequata norma est, ad quam omnia, homini aeternam salutem adepturo, credenda et agenda sunt exigenda, omnes con- troversiae fidei dirimendae et omnia alia scripta dijudicanda ^-j. X)axmi} muffen rt)ir bte iL ®ä)xi\t für bte etnjtge 9?orm unb diiä)t^ \^nnx unferee Sebent erfennen, au^ mt6)tx aUein aucf) aße BtxdU fragen über gottttd^e 2)tnge inüffen erlefctgt tx)erben^^3, fo ba^ e^ alfo in feinem gatfe nod; bee ^tnjufcmmene einer anberen 2tuc^ toxität bebarf, burc^ tvtliit biefelben entid)ieben n>erben ^^). Söenn aber fo bie ^i. ©d^rift ber einjige judex controversiarum ift, fo entfte^t noc^ bie grage, n^ie ber Urt^ei'fefprud; au^ i^r er:^oben «werben fonne? @6 liegt in ber 9?atur ber 8ad;e, ba§ nic|t jeber btefe^ ©efd^dft mit gleichem Erfolge üben fann, benn e^ bebarf |)ieäu getriffer Sßorbebingungen , o^ne n)eI4)e bie % Schrift ntdU \)erftanben unb aufgelegt ti;)erben fann; auc^ er^eifd)t bie in ber Ätrd)e not^it)enbtge Orbnung, bag njenigftene 5ur öffentfid)en (Sr^ '^ebung bee t>on ©c^rift auege^enben Urt^ei(0fprud)e0 ein auf erer Seruf ge^ort> T)axnad) fommt ee t^or^ugettJeife ber Ätri^e in bem jte reprdfenttrenben Staube (bem C-e^rftanbej 5U, bie in bL ed)rift gefunbene Sntfc^eibung über einen ftreitigen 5^unft öffentlich au^^ aufpred)en ^^3, wxam aber nod) nic^t folgt, ba§ wi^i aud) j'cbem '^Jritjaten innerhalb ber ^ird)e ein iprüfenbee Urt^ei( gufte^e ^^3* Sottte bann in ein5elnen gdHen bie (Sriebigung einer Sontrot)crie bo^ nid)t erreid)t ererben, fo liegt bie (2d)ulb nicbt an S^rtft, fonbern baran, bag bte l)L S^rift nid)t recbt auegelegt ober bie rechte Stuelegung nic^t angenommen mxi> ^"3* Sebeemal aber muß, m eine foIcf)e Streitfrage erfebigt n^erben foK, auf ben ©runbtcrt % ^d)xi\t 5urüdgcgangen n^erben, benn eine rid;tige Ueberfe^ung fann un^ bas S^no^^i^ % ©eiftee bringen, fte ift aber nie fo genau, baf mx bei ftretttgen gdKen, w oft aüeö auf bie

30

Prolegomena.

genauefie ©rforfdjung be^ etnjetnen SÖSorteö tm ©runbtexte anfommt, un^ t^rer ntt't (Bi^cx^dt kbtenen burften ^^3*

1) ^te affectiones tt)erben nic^t Don aflen DD. in c^Ieicfeer SBeife auf(^e§ä^ft: Calov unb Quen. jä^Ien p ben anc^efü^rten nocft auf: infallibilis veritas, se ipsam interpretandi facultas, normativa et judiciaria potestas, WeIcEje ^Iffeftioueit Düu anbereii DD. ben t>ou un^ aufc^efüf)rten einverleibt n?erben.

^I^ affectiones secundariae fügen einlege DD. nocf) ^)inp: neces- sitas, quod necessariiim fiierit, ut verbum Dei scripto traderetur ob puritatem doctrinae coelestis conservandam. 2) integritas et perennitas , quod canon scripturae integer conservatus sit ac conservandus sit perenniter. 3) puritas et sinceritas fontium, quod textus hebr. in V., graecus in N. T. sincerus, nullamque sive per maliliam sive per incuriam corruptelam quoad omnia exemplaria passus, sed divina Providentia a corruptelis immunis conservatus sit. 43 authentica dignitas, quod solus textus hebraeus in V. T., graecus in N. pro authentico haberi debeat, nec ulla versio ad hoc sublime auctoritatis fastigium admittenda sit. 5) legendi oninibus concessa licentia. (Cal. 1,450.) —

2) Br. (82.) Auctoritas scripturae, quatenus spectat assensum dictis ejus praebendum, dupliciter considerari potest: partim praecise in ordine ad causandum assensum credendorum, per quem scriptura habet, quod est principium cognoscendi et objectum formale fidei ac theo- logiae revelatae: partim in ordine ad dignoscendas ab ipsa scri- ptura ^soTTvev arcö et verace scripturas et doctrinas alias, quae de rebus fidei ac morum agunt : qua ratione scriptura habet , quod est canonica seu quod est norma ac regula discernendi verum a falso. — — Quamvis enim una et eadem sit auctoritas scripturae, in Dei veracitate ac dependentia scripturae a Deo fundata, per quam ipsa, cum in ratione motivi formalis ad causandum fidei assensum, tum in ratione normae ad examinandas ac dijudicandas quaslibet scripturas et doctrinas alias constituitur : sicuti tamen scriptura paulo aliter adhibenda est per modum motivi formalis ad causandum assensum fidei, aliter per modum normae ad dignoscendum verum a falso: ita de auctoritate scripturae ratione utriusque habitudinis merito distincte agendum est. — Holl. (105.) Priori modo adhibetur (scriptura s.) in qua- cunque lingua ad fidem in intellectu hominis infidelis generandam et in animo hominis fidelis confirmandam ; quo respectu vocatur causativa aut motiva fidei: posteriori modo adhibetur tantum in texiu primigenio ad dignoscendum a scriptura ^sotzvsvgtcö versiones hebraei et graeci fontium, libros symbolicos, scriptaque omnia, quae de rebus fidei ac morum agunt.

3) B r. (80.) Scripturae auctoritas in se et absolute , seu quoad rem spectata, ab auctore scripturae Deo unice dependet et ex ejus veracitate ac potestate summa et infinita resultat. — Grh. (II, 36.) Quia enim scriptura s. Deum auctorem habet, cujus immediata inspiratione prophetae, evangelistae et apostoli scripserunt, inde atque ideo divinam auctoritatem obtinet; quia est ^eoiivevoToc;^ . . ideo est oivrÖTZLaTOi;^ t6 Triarov d(f}' kavT^jc, eyovaa.

4) Br. (81.) Quoad nos, seu ut nobis constet scriptnram s. dignam esse,

De scriptura sacra.

31

cui fides et obsequiiim praestetur, notas esse oportet non solum ipsas per- fectiones Dei, verum etiara scripturae a Deo dependentiam seu ^soizvevarioLV. llnfere Ueberjeupuc; beritl)t aber auf ben betben ©ä^eit: 1) quaecunque scri- ptura Deo inspirante consignata est, illa certo et infallibiliter vera est. 2) scriptura s. Deo inspirante consignata est. —

5j Grh. (1,9.) Homines qui intra ecclesiae pomoeria sunt, de scripturae auctoritate non quaerunt, est enim principium. Quomodo possent esse veri discipuli Christi, si doctrinam Christi velint in dubium revocare? quomodo vera ecclesiae membra, si de fundamento ecclesiae dubitare velint ? quomodo id sibi probari petent, quod ad probanda alia semper assumunt? quomodo de eo dubitarent, cujus efficaciam in cordibus persentiscunt? Spiritus s. in ipsorum cordibus testatur , quod spiritus sit veritas , i. e. quod doctrina a spiritu s. profecta sit immota veritas.

6) Tlit^R^ä)t x\)ixt) ba^cr x>on Grh. bemerft, ba§ bte Se^re t)üit ber Qluctorität 1)1 @d)rtft feilt articulus fidei , fonbern melme^r principium articulorum fidel fei)» — (I, 11.) Dogma de canone proprie loquendo non est articulus fidei, siquidem Moses, prophetae, evangelistae et apostoli sua scriptione non fabri- carunt novum articulum fidei, prioribus, quos viva voce docuerunt, de novo superadditum.

7) Grh. (II, 37.) Primum (testimonium) est internum spiritus s. testi- monium, qui, ut reddit testimonium spiritui credentium, quod sint filii Dei (Rom. VIII, 16.), ita quoque efficaciter eos convincit, quod in scripturis vox patris coelestis contineatur, ac solus Dens est idoneus et authenticus testis. Ad hoc testimonium pertinet vivus piorum sensus in quotidiana invocatione et exercitiis poenitentiae ac fidei , virtus consolandi et roborandi animum adversus omnis generis adversitates , tentationes, persecutiones etc. quam in lectione et meditatione scripturae pii quotidie experiuntur.

Quen. (I, 97.) Ultima ratio, sub qua et propter quam fide divina et infallibili credimus, verbum Dei esse verbum Dei, est ipsa intrinseca vis et efficacia verbi divini et spiritus s. in scriptura et per scripturam loquentis testificatio et obsignatio. Quia fidem largiri, non tantum qua credimus articulis, sed etiam qua credimus scripturae articulos exhibenti et proponenti, est opus a spiritu s. ceu causa supremä promanans. —

Holl. (116.) Per internum spiritus s. testimonium hic intelligitur actus supernaturalis spiritus s. per verbum Dei attente lectum vel auditu perceptum, virtute sua divina, scripturae s. communicata, cor hominis pulsantis, aperientis, illuminantis et ad obsequium fidei flectentis, ut homo illuminatus ex interuis motibus spiritualibus vere sentiat, verbum sibi propositum a Deo ipso esse profectum, atque adeo immotum ipsi assensum praebeat. ^er Sd)rift-53en?ei» für baö testimonium spiritus s. tDirb geführt au^5 1 Job. V, 6. 1 Thess. I, 5. 6. II, 13. ^od) rntt) bem x>k[ gemad)teri (Stnwanbe, bag [xd) bie Do(^matif ba^ mit einen (iixM in ber 33eu^ei^fübrnncj p (Scf)ulben fommen (äffe, in ff* be- (^e(^net: Holl. (119.) Obj.: „Si quaeram, unde scis, scripturam esse divinam? respondent Lutherani : quia spiritus s. in unoquoque per scripturam hoc te- statur et obsignat. Si autem quaeram: unde probas spiritum illum esse

32

Prolegomena.

divinum? respondent iidem : quia scriptura testatur, illum esse divinum et obsignationem illius esse infallibilem." Resp. : disting. inter circulum sophi- sticum et regressum demonstrativum. In circulo sophistico probatur ignotum per aeque ignotum; in regressu vero demonstrative a cognitione confusa ad distinctam procedimus. Nenipe scripturae dignitas divina probatur per efFectum supernaturalem spiritus s. , per scripturam efficaciter operantis, illuminantis, convertentis, regenerantis, renovantis. Si autem quaeras: estne ille spiritus divinus an malignus? Tune ab efFectu, qui est divinus et salutaris, regre- dimur ad probandum, spiritum interius testantem de divina scripturae origine esse divinum, sanctissimum et Optimum. Quen. füc^t nod) &inp (I, 101): Male ergo nobis affingunt Pontificii , . . ac si hie circulum committamus, dum ex testimonio spiritus s. scripturam s. et ex scriptura s. testimonium spiritus s. probamus. Hac enim ratione etiam circulus esset, quando Moses et pro- phetae probant Christum et Christus Mosen et prophetas, vel etiam, quando Joannes baptista Christum Messiam et rursus Christus Joannem baptistam prophetam esse testatur. —

8) ©al)er unterfd)eibet Grh. (II, 36.) unter beucn, midjt au§er^a(D ber ^ird)e ftel)en, eine bopvelte klaffe: Quidam sunt sanabiles, qui afferunt animum moderatum ac discendi cupidum, quidam vero insanabiles, qui afferunt animum praefractum et obstinatum, ac contumaciter veritati resistunt. Act. XIII, 46. XIX, 28. Insanabiles, perinde ut desperati aegroti, prognosticis sunt relinquendi. Tit. III, 10. — ^affelbe gilt üon beneu, qui intra ecclesiae pomoeria sunt, si in tentationibus de scripturae auctoritate dubitare incipiant.

9) Quen. (I, 98.) Motiva illa tam interna quam externa, quibus in notitiam auctoritatis scripturae deducimur, faciunt scripturae s. ^soTzvsvarLai^ probabilem, et pariunt certitudinem non conjecturalem tantum sed moralem, ita ut eam in dubium vocare dementis sit; non faciunt vero scripturae divi- nitatem infallibilem et omnino indubitatam nec meutern intrinsecus d^isra- TTTcoTo^ xat a^LsrayAvr^TCOi; convincunt, h. e. non gignunt fidem divinam sed tantum humanam, non certitudinem immotam sed credibilitatem saltem vel opinionem admodum probabilem. —

10) Grh. (11,37.) I. Interna y.qLxy^qioi ipsi scripturae insita, quorum quaedam petuntur ex causis, quaedam ex effectis, quaedam ex subjecto, quaedam ex adjunctis: talia yi^irr^^ia sunt antiquitas, rerum majestas, ser- monis singularitas, perpetua conformitas, prophetiae de rebus futuris dignitas, complementi veritas, miraculorum, quibus doctrina illa confirmata est, divinitas, diabolici adversus eam furoris immanitas, ipsius scripturae in persuadendo et permovendo efficacitas. — II. Testimonia externa, inter quae eminet ecclesiae testificatio , ad quam accedit martyrum obsignatio, illi enim doctrinam in scripturis traditara sanguine suo confirmarunt. Item, poenae blasphemorum et persecutorum , qui doctrinam illam contumaciter oppugnarunt.

^ie fpäterert DD. fteüeu bte 53eweife faft c^IeiduiiäBia ft> jufammeu mt Holl. (106.) K^LT i]qia externa (quae extra scripturam aliunde assumun- tur)sunt: a) scripturae antiquitas; b) amanuensium sacrorum singulare lumen,

De scriptura sacia.

33

notitiae veritatisque Studium; c) miraculoriim, quibus doctrina coclestis scri- pturarum firmatur, claritas; d) ecclesiae per Universum terrarum orbem difFusae, consentiens testiinonium de divinitate s. scripturae; e) martyrum constantia;

f) testiraonia reliquorum populorum perhibita doctriiiae in s. codice contentae ;

g) doctrinae christianae felix et subita per totum terrarum orbem propagatio, ejusque admiranda inter tot persecutiones conservatio ; h) inflictae contem- toribus et persecutoribus verbi divini poenae gravissimae. tiefen bemerkt Holl. (109.) K^iT. externa praemisimus ideo, quod animi liominum infidelium convertendorum iisdem praeparantur ad scripturam s., cum studio et desiderio discendi legendam atque meditandam . . . . necesse est, ut primo omnium per adducta externa x^tr^^ta . . infideles moveantur, ut non improbabile esse censeant, s. scripturam a Deo ducere originem, atque adeo eam aestimare, legere et meditari incipiant.

K^irri^Lo. interna (ex intrinseca scripturae natura ac proprietatibus ejus desumta. Br.) sunt: a) Dei de se ipso in s. codice testantis majestas; b) styli biblici simplicitas et gravitas; c) mysteriorum divinorum, quae scri- ptura pandit, sublimitas; d) omnium assertionum biblicarum yeritas ; e) prae- ceptorum s. literis comprehensorum sanctitas ; f) s. scripturae ad salutem sufficientia. — 23ou if)ueu bemerft Holl, uocl) : y-^Lr. haec interna in unum fasciculum collecta et conjunctim sumta validius suppeditant argumentum, quam si sumantur seorsim et sigillatim. —

11) Gerh. (I, 9.) Quamvis spiritus s. testimonium sit praecipuum ac summum, tarnen ab eo non faciendum in conversione talium hominum initium i. e. non jubeantur exspectare, donec spiritus s. in ipsorum cordibus imme- diate de scripturae auctoritate testetur, sed deducendi sunt ad testimonium ecclesiae, quae hac in parte fungitur officio praeceptoris pagani discipuli. Quemadmodum igitur discentem primo oportet credere, donec ipsemet postea de praeceptis Judicium ferro possit, ita oportet paganum ecclesiae testimonio assensum praebere, qui primus est ad auctoritatem scripturae inquirendam gradus: addenda deinde sunt interna illa x^tTT^^tcc antiquitatis , vaticiniorum etc. Etenim solum et unicum ecclesiae testimonium non est sufficiens ad persuadendam pagano scripturarum divinam auctoritatem , cum adhuc ipse dubius sit, an ecclesia illa sit vera Dei ecclesia. Quemadmodum igitur prae- ceptoris est, non solum praecepta proponere, sed etiam eorum veritatem corroborare, ita non sufficit, si ecclesia affirmet , has esse divinas scripturas, nisi sui affirmati proferat rationes. Tum demum sequetur, ut spiritus s. in corde ipsius ferat testimonium et suorum verborum veritatem obsignet.

X)aC' 3^u^ui^ ber ^ircl)e ift t^ou t)er[d}tebeuciu ©eipicbt. je nadibem baffelbe auö ber frül)ereu ober [päteren ^irc^e ^erriU^rt. ^Darüber Grh. (1,10.): Ecclesia primitiva, quae ipsos audivit apostolos , prima acceptione librorum , voce apostolorum et numero miraculorum ad canonis auctoritatem probandam ex- celluit: proxima, durantibus adhuc apostolorum autographis, primitivam antecelluit ampliori prophetiarum N. T. complemento et versionum utriusque testamenti in varias linguas frequentia et exarato Aariis libris fidelium de scriptura s. testimonio; sequentem, apostolorum et evangelistarum manu, (äcl)nnD'ö '2)ogmati^ 4te 3tufl. q

34

Prolegomena.

priiiiitivae ecclesiae auditione et miraculorum niimero superavit. Postrema, autograpliis apostoloriim siiblatis, majori saltem- prophetiarum complemento primitivam et mediam ecclesiam antecedit. —

dldch tvirb l)ier 3[ufa9 c^eucmmeit, ge^^eit beu fat^)ünfd)en ©a^: omnem scripturae auctoritatem ab ecclesia dependere ju protefttren uub t)on bem oben ^uet^efprod)cuen eine fok^c ^(iisfeguuc^ ah^\mc\)xtn, Holl. (120.) Auctoritas s. scripturae neqiie ratione divinae et eminentissimae dignitatis , qua pollet, ab ecclesia depeiidet, neque ratione cognitionis indiget testimonio ecclesiae, ut ratione praecipua et ultima cognoscendi divinam scripturae auctoritatem, neque ut argumento unico et absolute necessario. — Grh. (11,38.) bemerft : 1) Aliud est ecclesiam testari de scriptura et ejus auctoritate ministerialiter, aliud, eam conFerre scripturae suam auctoritatem praetorie et judicialiter. Eccleciae ministerio et testificatione deducimur ad agnoscendam scripturae auctoritatem, sed ex eo inferri nequit, quod auctoritas scripturae sive in se, sive quoad nos ab ecclesiae auctoritate unice pendeat , quia quando jam cognovimus, scripturam esse divinam et verbum Dei continere , non amplius credimus scripturae propter ecclesiam , sed propter se ipsam , quia seil, est vox Dei, qui est avtahij^SLa^ ac proinde avT67Ziaro(;^ cui per se, propter se et immediate credendum esse novimus. 2) Aliud est, ex ecclesiae testimonio innotescere nobis scripturae auctoritatem, aliud vero, ex solo ecclesiae testi- monio omnem scripturae auctoritatem quoad nos unice dependere. Prius concedimus, posterius negamus, quia praeter ecclesiae testimonium aliae duae classes testimoniorum auctoritatem scripturae demonstrantium dantur, et in illa ipsa classe, quae ecclesiae testimonium continet, etiam alia externa testi- monia ex omni seil, hominum genere proferri possunt; interim non negamus ecclesiae testificationem in hac classe reliquis externis testimoniis praeferendam. 3) Aliud est loqui de testimonio ecclesiae primitivae , quae ab apostolis s. librorum autographa accepit et fidele testimonium de ilüs posteritati tradidit, aliud vero de auctoritate praesentis ecclesiae.

Quen. (1,93.) I)erücf|td)t{(^t ncd) ben dina^anb ber Ratl)OÜten: ecclesia est antiquior scriptura, ergo majorem habet auctoritatem, unb aiitiv ortet baraiif : Disting. inter verbum Dei in scripturis propositum et ipsum scribendi actum, sive inter scripturae substantiam, quae est verbum Dei, et hujus accidens, quod est scriptio. Ecclesia prior est scriptura , si spectes scriptionis opus et actum, non vero prior est ipso verbo Dei, per quod ipsa ecclesia est collecta. Sane scriptura seu verbum Dei est ecclesiae fundamentum Eph. II, 20. , at fundamentum antiquius est aedificio. —

12) Holl. (125.) S. scriptura suam potissimum exserit auctoritatem cano- nicam, quando de verilate doctrinae exoritur controversia et veritas confir- manda, falsitas vero confutanda est: auctoritatem vero motivam fidei exserit scriptura, quotiescunque vel infideles ad fidem christianam convertendi sunt vel fidelium infirma fides confirmanda est. —

13) Grh. (1,28.) Scriptura s. est norma fidei vitaeque nostrae, proinde et judex controversiarum theologicarum. — (I, 30.) Adde, quod omnes pro- prietates normae proprie sie dictae conveniunt scripturae. Worma enim debet

De scriptum sacia.

35

esse certa, inimota, invariabilis, prima, omnibus adaeqiiata, sibi semper similis. Atqui talia nec traditionibus, nec rationis hiimanae placitis, nec patrum scriptis, nec pontificis aut conciliorum decretis, sed soli scripturae conveniunt. Form, conc. epit. (33cnt)01ft. 1.) Docemus, unicam regulam et normam, secundum quam omnia dogmata, omnesque doctores aestimari et judicari oporteat, nullam omnino aliam esse, quam prophetica et apostolica scripta cum V. tum N. T. Cf. ncd) bte ^emerfuug Quen.'s (1,150.).* quando dicimus, s. scripturam esse unicam fidei ac yitae, secundum voluntatem Dei instituendae, normam, omnium- que controversiarum religionis judicem infallibilem, non loquinuir de omni eccle- siae tempore, fuit enim tempus quoddam, quo ecclesia instituta et gubernata fuit sine verbo Dei scripto , tempus seil, ante Mosen; sed de illo tempore, quo primus canon scriptus . . fuit constitutus, ac imprimis de tempore N. T., quo omnia ad fidem et cultum Dei necessaria scripta et salubri vigilantia collecta in canonem redacta sunt.

Holl. (125.) Norma cognitionis duplici fungitur munere, directivo et correctivo. Dirigit enim cognitionem humanae mentis, ut intra metas veritatis se contineat et corrigit errores, si quidem rectum est norma sui et obliqui. Dicitur itaque scriptura s. canon, sive norma, partim ob directionem, quia secundum eam yerilas fidei et honestas morum dirigitur; partim ob correctionem , quoniam controversiae fidei ad eam examinantur et quidquid rectum piumque est, retinetur, quidquid erroneum impiumque est, rejicitur.

5(nbeve, mt Cal. unb Quen., brücfeu bjejj in einer eichenen afFectio awv burcf): postestas normativa et judiciaria. Cal. (1,474.) Norma est scriptura s., ad quam exigi possunt et debent omnes controversiae fidei et morum in ecclesia (Ps. XIX, 8. Gal. VI, 16. Phil. III, 16.), adeoque norma non partialis sed totalis et adaequata, quia extra scripturam s. nulla alia norma infaliibilis dari potest in rebus fidei: quaecunque adducuntur praeter Dei verbum . . fallibilia sunt, ideoque unice ad scripturam ceu normam revocamur (Deut. IV, 2. XII, 28. Jos. XXIII, 6. Es. VIII, 20. Luc. XVI, 29. 2 Ptr. I, 19.) ad quam etiam ceu regulam provocarunt unice Christus et apostoli. (Mtth. IV, 4. XXII, 29. 31. Mr. IX, 12. Job. V, 45. Act. III, 20. XIII, 33. XVIII, 28. XXVI, 22.)

14) 2)a[)er bie beiben porismata bei Quen. (1, 158.167.):

1) non itaque necessarius est in ecclesia summus, Ordinarius et universalis judex, qui in visibili cathedra sedens, exortas inter Christianos de fide et religione Utes et controversias peremtorie dirimat, sententiamque de illis viva voce et distincte pronunciet. Nec pro tali judice agnoscere possumus Ro- manum pontificem, aut patres, aut concilia.

2) nec rationi humanae Judicium de mysteriis ac controversiis fidei com- mittendum nec interne instinctui aut spiritui privato. —

15) Chmn. Trid. Habet ecclesia jus et libertatem dijudicandi. — Grh. (11,359.) Si ecclesia est firmamentum et columna veritatis, eamque jubemur audire (1 Tim. III, 15. Mtth. XVIII, 17.), utique aliquod Judicium in controversiis fidei illi competit. —

5lber baö ditdjt, welc^e^3 bet ^irc^e bamit jiti^emtefen irirb, trirb YcM iinter- fd)ieben üon bem, tvelc^e^^ ber ^)L ^d)xi]t jufcmmt, ©civö^ulicb fo: 1) Judex

36

Prolegomena.

principalis est Spiritus s,, j. instrumentalis s. scriptura, j. ministerialis (auc^ inferior) est ministeriuin ecclesiasticum. ^cn (e^terem (qui vocem siipremi ilJius jiidicis in scripturis propositam debet repetere, et ex ea, quid sit agendum, docere , eandem interpretari , et secundum eam dirigere) c^ilt aber: judicem illum non debere pro suo arbitrio sententiam pronunciare, sed juxta normam a supremo judice praescriptam , videl. juxta scripturam s. , quam propterea vocem judicis supremi et normam judicis inferioris et judicem directivum appellamus. (Grh. 11,366.)

Uub Quen. (I, 150.) Judicium inferius (seil, doctoris ecclesiae ) nihil aliud est, quam judicii divini decisivi et definitivi interpretatio, declaratio, annunciatio, et ad certas personas et res applicatio. SBorau^ iDeiter foIt3t: judicis inferioris judicio standum est, non absolute, sed si ex praescripto legis divinae sive scripturae pronunciet, et in quantum ostendit, se secundum verbum Dei judicare, Deut. XVII, 10. unde et ab hoc judice inferiore provocari potest ad supremum, non vero vicissim a supremo ad illum. Est ilaque subordinatus judex non absolutus, sed ad judicis summi vocem in scriptura sonantem adslrictus et alligatus. — dlad) tiefer Unter- fcl)eibun(^ wirb auc^ bie 1)1 Schrift judex judicans s. judex ad quem, bie ecclesia judex judicandus s. judex a quo c^euainit, —

•Die Äirc^e tft dfo judex visibilis, aber Mo^ j. discretivus, qui, adhibito judicio intellectus, verum a falso dignoscit ; fie ift aber iud)t judex specialiter et stricte dictus, nempe auctoritativus et decisivus, qui pro auctoritate ferat sententiam et vi auctoritatis , qua polleat, litigantes obliget, ut in lata a se sententia citra ulteriorem inquisi- tionem acquiescant. — (Holl. (146.))

16) Grh. (11,359.) Quod est spiritualis hominis proprium, illud omnibus ecclesiae filiis et membris competit. Ratio est, quia per spiriluales homines non intelliguntur tantum clerici, ut habet Pontificiorum nomenclatura, sed omnes ecclesiae filii, qui spiritu Dei reguntur Rom. VIII, 9. Jam vero spiri- tualis hominis proprium est omnia judicare. 1 Cor. II, 15.

Quen. (1,150.) Unumquemque fidelem pro mensura doni Dei, non qui- dem de quibuslibet controversiis , attamen de fidei dogmatibus ad salutem necessariis judicare, et quid distent aera lupinis, discretionis judicio dignoscere posse et debere asserimus. Non ut spiritum suum quisque sequatur, ut Pontificii ecclesias nostras criminantur, sed ut spiritus s. in scripturis proposito judicio attendat et ad ejus tenorem omnia examinet, publica m vero decisionem controv er siarum doctoribus peragendam relin- quat. ICor.X, 15. XI, 31. 1 Thess. V, 19. —

wirb barnac^) uuterfc^iebeu: judex ministerialis publicus et privatus. Public US judex est ministerium ecclesiasticum; privatus est membrum aliquod ecclesiae, persona seil, privata.

17) Grh. (11,367.) Distinguendum est inter potentiam et actum. Scriptura potentia quidem suaque natura propter perfectionem et perspicuitatem ad controversias dirimendas est sufficiens et idonea, sed vitio humanae impro- bitatis contingit, ut effectus actu non semper nec apud omnes sequatur, quem-

De scriptura sacia.

37

admodum evangeliiim est potentia Dei ad saliitem omni credenti Rom. 1, 16., licet non omnes per praedicationeni evangelii acta convertantur et salventur, Br. fl61.) Possent sane controversiae , quae ipsa fidei et morum dogmata, definitu scitiique necessaria, attinent^ omnes hac ratione dijudicari et finiri: modo exorta controvertendi occasione, mentes pias, veritatis amantes atque eruditas afferrent, qui disputaturi sunt. Sic enim, sepositis praejiidiciis studioque partium et pravis affectibus, argunientis vero utriusque partis ad scripturae normam expensis, facile appareret, quaenam vera, quae falsa sententia sit: propteripsam scripturae, de his ex instituto agentis, perspicuitatem. Quod autem caeteras quaestiones attinet, quae salva fide in utramque partem disputari possunt, harum dijudicatio et finis non aeque postulari aut exspectari debet. — 18) Holl. (125.) Auctoritas caussativa fidei ab auctoritate s. scripturae canonica differt : quod scriptura fidem divinam generat per sensum ^s6- nvsvorov^ qui sensus scripturae unus et idem est, ac manet sive idiomate scripturae primigenio, sive versione aliqua, textui originali conformi, exprimatur. Ideo vis illuminatrix, scripturae sensui conjuncta, ad generandam fidem non tantum per scripturam primigeniam, sed et per versionem scripturae se effica- citer exserit, modo versio perspicua sit et textui authentico conformis: qualis est versio biblica Lutheri, qua utuntur homines fideles in nostris ecclesiis; quae lecta vel auditu percepta tam efficax est ad causandum assensum fidei, quam si textum hebraeum veteris et graecum N. T. legissent, vel voce docentis propositum et explicatum audivissent, quamvis verba illius versionis a Deo immediate non sint inspirata. At vero ut scriptura valeat auctoritate canonica, non tantum sensum sed et verba a Deo inmiediate profecta esse oportet. Ad canonem enim sive normam doctrinae et morum requiritur etiam ex parte verborum certitudo et infallibilitas absoluta, quae non datur nisi in primigenio scripturae s. textu, quippe qui a Deo inspirante immediate dependct. Versiones concinnatae sunt studio hominum, qui in transferenda scriptura aliquid humani pati et errare potuerunt.

§. 9. 2) Perfcciio scu sufflcicntia.

^axam, ba§ fcie % e^rtft ®otte^ 2ßort tft, folgt wn t)a§ aße^, in ii)x enthalten, t)oKfommen m^)x ifi: taxan^ aber, ba^ fte ba^ etn^tge 2ßort (Sottet an x\m tft, folgt mikx, baf, mnn tt)tr überhaupt ben 2Beg fennen fotteti, ber jum Seben fü|)rt, er anä} t^oKfornmen tu % ©4)r(ft angegeben fe^n mu^O/ ^^^'^ bieg tji eö, n^ae mit ber perfectio s. sufficientia auegefagt n)erben foU* Grh. (II, 286.) Quod scriptura de omnibiis, quae ad sa- lutem consequendam sunt necessaria, plene ac perfecte nos in- struat^). Unb jn^ar fo ^ooßfommen mug aKe^, toa^ jum ^di n)tffen 9^ot^ t^ut, tn % ©4)rtft enthalten fepn, mag e^ nun mit

38

Prolegomena.

au0bröcflic[;en SBovten in berfelBen gefagt fe^n ober eift au^ fofc^en muffen abgelettet n)erben^3, bag n)ir tite Urfad;e ipaben, baffelbe anberen)c5er ju ergänzen, ba^er otfo afife Ce^ren, n^eti^e au^ münb^ Itc^er S^vabtti'on mUen abgeleitet n)erben, ju 5i)ern)evfen jtnb. C^rh. (I5 25.3 praetermissis tradilionibus imi scripturae s. esse ^dhaere- scendumj - —

1) Holl. (173.) uiiterfd}eitet perfectionem scripturae: a)ratione materiae, quoniam nullus liber ^e67Tvevoro(;^ relatiis in perpetiium fidei canonem, inter- cidit. b) ratione formae, eo quod nullus "error in textum authenticum negli- gentia aut perfidia amanuensiuni irrepsit. c) ratione finis, quoniam omnia fidei dogmata, morumque praecepta, bomini aeternam salutem adepturo suifi- cienter tradit. 23cu biefer (enteren, ale tev perfectio fmalis ift I)ier bte Oiet)e» Br. (136.) Perfectionem scripturae in ordine ad finem ejus spectandam esse, modo diximus et constans est nostratium sententia. Dicuntur autem perfecta ad finem, quibus nibil deest eorum, quae ad consequendum finem sunt necessaria. Finis autem scripturae ultimus est salus nostra; intermedius, fides in Cbristum. — 23ou ber perfectio im ^weiten ^inne tft fcbon bei ber inspiratio (^ebaiibelt Qn ber im erfteren ©inne bemerft Br. (135.) Non tam respectus babetur ad numerum librorum, quotquot unquam ab hominibus sanctis scripti fuerunt, ex quibus aliqui, quoad nomina auctorum aut titulorum in superstitibus libris scripturae citati, ipsi vero libri periisse putantur; sed spectatur perfectio scripturae superstitis in ordine ad finem. Quamquam etiam de libris illis, quos nonnulli deperditos dicunt, observandum est, aliquos revera non periisse; verum adhuc, sub aliis quidem titulis extare. . . Quod si vero aliqui a viris sanctis scripti libri revera perierint, eos tarnen 1) non ex divina inspiratione sed studio humano consignatos; 2) historicos etiam potius , quam doctrinales fuisse; imo, si vel hoc, 3) concederetur , periisse libros ^eo7ivevorov<;'^ dogmata ipsa tamen in aliis libris superstitibus non minus recte et plene tradita comparere, certe 4) nullum librum, qui semel ex intentione spiritus s. in partem canonis aut normae venerat, cum detri- mento scripturae canonicae sive, ut ea desineret esse adaequatum principium et norma doctrinae fidei et morum, interiise, statuendum est.

@erl)arb bemerft eublic^ iiccb, ba^ bie (Sd}rit"t uiäjt erft je|t al^ eine üüflfommne ju betrachten fet, feit bie Dffenbarm^ 5t. nnb ^, X, ßefcI)(of[en fei. (II, 286.) Perfectionem scripturae aestimandam esse non ex numero librorum, sed ex sufficientia dogmatum ad salutem scitu necessariorum. Id quod scriptum fuit, quovis ecclesiae tempore perfectum canonem exhibuit, cum divina reve- latio in illis libris respectu illius temporis perfecte fuerit exposita. Sic cum soli libri Mosaici extarent, perfecta erat scriptura, respectu seil, habito ad illud ecclesiae tempus, quo nondum extabant plures revelationes, quas Dens in literas redigi voluerit. . .

2) Quen. (1,102.) S. Scriptura perfecte, plene et sufficienter continet omnia, quae ad fidem et vitam christianam atque adeo ad aeternae salutis consecutionem scitu sunt necessaria.

De scriptura s.ncra.

39

S)en ^etreto füljrt Grh. (II, 286 sqq.): 1) ex diserla appellatione et nomen- clatiira. Ps. XIX, 8. 2) a causa efficiente prirjcipali, quae est Deus sapien- tissiniiis et perfectissimus. 3) a materia .... — scriptura s. ^aoKvevaroqy propheticis et apostolicis libris comprehensa, omne consilium Dei de salute nostra proponit et omnes christianismi partes ita explicat, ut nec addi nec detrahi qiiidquam debeat. Probatur ex Act. XX, 27. XXVI, 22. 2 Tim. Iii, 16. 17. Deut. IV, 2. XII, 32. Gal. I, 8. Ap. XXII, 18. 4) a fme et efFectu.

3} Calov. (1,610.) Nos scripturam s. sufficienter et adaequate continere omnia, quae ad fidem et vitam christianam necessaria sunt, asserimus, ita tarnen, ut ea etiam in scripturis aperte haberi, ac quantum satis est, censeamus, quae avro}e^e\ et quoad verba y^ard ryv SidvoLav et secundum sententiam in ea comprehensa sint, ac luculenta consequentia ex iis, quae expresse scripta sunt, deducuntur, ut opus non sit traditione quadam non scripta, ad scripturam supplendam, vel ad ea, quae virtute continentur in scriptura, ex eadem colli- genda et deducenda: quia sine illa traditione sufficienter omnia haberi possint e sola scriptura sacra. —

Grh. (II, 286.) Nos nequaquam eo sensu scripturam vocare perfectam, quod omnia, quae ad fidem et mores scitu necessaria, avToJ.s^sl sive o^ard ^'(]t6v^ secundum literam et totidem verbis in scripturis extent, sed quaedam secundum rem, quaedam secundum literam; vel, quod idem est, quaedam explicite, quaedam vero implicite, in illis contineri dicimus, ut per legitimam et immotam consequentiam ex illis deduci possint. 33or ^IRi^üerftaut) iva^rt aber Quen. (I, 102.) biefe ^emerfunc^ burd) bic anbere: Kon dicimus cum Pontificiis, scripturam esse perfectam implicite yel continere omnia ad fidem necessaria, veluti in radice, in semine, in principio universali vel tanquam in indice, ita ut ipsa quidem non contineat omnia, ostendat tarnen, unde vel ubi ea petenda sint, remissione facta ad ecclesiam ejusque traditiones, ex quibus defectus illorum dogmatum, quae desiderantur, suppleri possit.

4) -Damit ift bte fatl)o(ifc^e ü^e^re t)on ber 2:rabiticit ijermorfen , \vdd)t Chmn. exam. Trid. (1,110.) fo befdjreibt: Fingunt, multa quae ad fidem moresque necessaria sunt, ab apostolis tradita esse, quae in scriptura non com- prehenduntur. Et mox attexunt aliud airqiioL'. ea, quae in ecclesia Rom. tra- duntur et observantur, quae nullo scripturae testimonio probari possunt, esse illa ipsa, quae ab apostolis viva voce sunt tradita et scriptis non comprehensa.

^a^er Holl. (178.) Traditio est doctrina a Christo et apostolis ore- tenus tradita, quae nec quoad rem nec quoad ipsa verba in scripturis continetur, continua autem successione in ecclesia conservata est. T)a(^egen bann ber i^a^: ex scripturae perfectione colligimus, eam in fidei articulis ad salutem scitu necessariis tradifionem supplemento minime indigere. (Grh. (II, 307.))

baö 2öort traditio in ^^^rift in fo t^erfdjiebenem Sinne gebraucl^t tt?nrbe, unb berfelben eine fo »erfc^iebene ^ebentnn(^ beiv^ele^t a>nrbe, fo net)men baüon bie DD. 23eranlaffnn(^, o^tmyx ben Sinn §n bc^eidjnen, in n)e(c^em fie bie traditio üern?erfen nnb üon biefer fo wn?orfenen ^^ebcutnng bie anbeven su unter*

40

Prolegomena,

fcbeiben, tre(cf}e fie tu (^etviffem 6iiinc jiilaffeiu gfjemuis uuterfcf)eibet im ex. c. Trid. (1,110 sqq.) ad)t Derfc^tebene ^ebeutuni^en:

1) Primum genus traditioniim illud constituimus, quod ea, quae Christus et apostoli viva voce tradiderunt, quae postea ab evangelistis et apostolis literis consignata sunt, saepe vocantur traditiones.

2) . . . quod libri scripturae s. non interrupta serie teniporum et certa connexionis successione ab ecclesia custoditi, et fideliter ad posteros trans- missi, nobisque quasi per mauus traditi sunt.

3) Irenaeus et Tertullianus celebrant traditionem apostolicam . . . non aliquod aliud dogma fidei ex traditione proferunt et probant praeter illa, quae in scriptura continentur, sed eadem et illa ipsa dogmata , quae in scriptura comprehenduntur, ostendunt et probant etiam ex traditione.

4) de expositione, vero sensu seu nativa sententia scripturae.

5) . . quod Patres aliquando ita vocant illa dogmata, quae non totidem literis et syllabis in scriptura ponuntur, sed bona, certa, firma, et manifesta ratiocinatione ex perspicuis scripturae testimoniis coUiguntur.

6) quod de catholico patrum consensu dicitur. Usitata enim est illa forma loquendi: Patres ita tradiderunt.

7) quod ubi yeteres mentionem faciunt traditionum non scriptarum, pro- prie non intelligunt dogmata fidei sine scriptura, extra et praeter scripturam recipienda, etiamsi nullo scripturae testimonio probari possunt, sed de ritibus et de consuetudinibus quibusdam vetustis loquuntur, quos propter antiquita- tem ad apostolos retulerunt.

8) traditiones tam ad fidem, quam ad mores pertinentes, quae nullo scripturae testimonio probari possunt, quas tamen pari reverentia et pietatis afFectu synodus Trident. suscipiendas et venerandas imperat sicut ipsam scripturam.

^Daniacfe tJ)eUt Holl. (178.) bie traditiones ein in traditiones ecclesiae rituales, historicas, exegeticas, testificatorias et dogmaticas. 5^ur t)On ben le^teren ift ^ier bic 9iebe: Holl. Neque enim improbamus omnes ecclesiae traditiones rituales, modo observetur regula theologica observata a Chemnitio in ex. conc. Trid. „Caerimoniae in ecclesia sint genere indifferentes, numero paucae, sint piae et utiles ad aedificationem, ordinem et decorum; babeant extra casum scandali liberas observationes", ut pro ratione aedificationis, temporis, loci et personarum institui, mutari et abrogari possint. Admittimus traditionem historicam de canone scripturae, ut argumentum non infal- libile sed probabile. Traditiones exegeticas grata mente recipimus, si nempe interpretatio patrum a scripturae phrasi, verborum proprietate, contextu et analogia fidei non discrepet. Traditionem testificatoriam magni facimus, et fatemur cum Chemnitio, nos ab illis dissentire, qui fingunt opiniones, quae nulla habent testimonia ullius temporis in ecclesia. Sentimus etiam, null um dogma in ecclesia novum et cum tota antiquitate pugnans reci- piendum. 2)ie fi^mboIifd)en 53ücf)er J)anbeln aflein t)on ben traditionibus ecclesiasticis seu ceremonialibus. Conf. Aug. XV. Apol. VIII. unbForm. con- eord. X. befprec^en ba bie gragen, 1) in wie mit biefell^en suläfftg feien, uub

De scriptiira sacra.

41

2) ob in ber ^ircBe, tvie wxM^ g^eo^lanU, fo aucfe \\Uht§> gefeBrt tt^erben bürfe, tra^5 iiicf^t ein au^brücfltcbeö 2Bort ber hl ©c^rift für ftd) babe. Die erllere ^^-rai^e bejahen fie, bie aiibere i?eriieiuen fte t)ou bem ^ec^riff ber cbriftücbeii ^reibeit au^.

Der Si)iifretienui6 gab bann ^nla^ treiteren ^eftimmun^en über ben ^ec^riff traditio. ®. (£a(ii:t ^atte c^efac^t: „non debet ambigi, quin ex scriptis veteris ecclesiae, quae adhuc siiperant, consensus antiquitatis sufficienter enü queat et pro apostolico habendum sit, qiiod illi imo ore docent et tanqiiam apostoliciim se accepisse tradiint." Darauf Calov. (I, 327.): qiianiquam novalores in eo a Papistis abeant, qiiod nulluni fidei articulum solum tra- ditum nec in scripturis comprehensum agnoscant, aut aliam doctrinam ab apostolis traditam suscipiant, quae scripta non sit: suffragantur tarnen in eo Papistis, quod verbum aliquod Dei non scriptum et ab apostolis profectum constituant, ac traditionem apostolicam, nescio quam, per scripta Patrum ad nos propagatam ceu indubitatum Dei verbum habendam velint. llnb p. 330 bann ber Sag: quamquam apostolos non solum scriptis sed etiam viva voce docuisse indubium sit, ac verbum, quod praedicarunt, qua tale non minus, quam quod scripturä comprehensum est, pro indubitato Dei verbo habendum superesse tarnen hodie adhuc quoddam verbum Dei ab apostolis traditum et inde ad nos propagatum , quod cum scripturis sacris propheticis et apostolicis pro infallibili et indubitato suscipi debeat, id est, quod Papistis cum novatoribus gratificari neque possumus neque debemus.

§. 10. 3) Pcrspicuitas.

SÖenn bte % ©c^rtft aKe^ enthält, tx^a^ jum ^etle 9?ot^ t^ut, unb mnn fte atUin entölt, fo niu§ fie tiot^u^enbtg aüee btefe^ avL^ jo f(ar unb beutttc^ enthalten, bag etne^ jeben ®rfenntnt§ jugdnglt^ tfi; ba^er fommt ber % S^rtft ba^ ^'^^^t^'f^^ perspicuitas ju. Cal. (I, 467.) Quod in his, quae scitu sunt necessaria ad salutem, per se satis evidens sit ac luculenta scripturä ex intentione Dei autoris, et vi propria verborum, ut externa et adscititia luce non indigeat — ^nbem aber feiere perspicuitas wn ber % «S^rtft auegefagt n^trb, tft bte 5Wettiung m4)t bte, ba§ aöea unb lebe^, t)oa^ in % ©d^rift enthalten tfi, flar unb beuttic^) für fcim fe^, fonbern nur bte, bag aüe^ ba^, tt)a^ jum ^etl ju t):)tffen nßt^tg tji, ffar unb beutlt^) tn t^r gefagt fe^^)^ uttb ba^, tt)enn btefeö aud^ niä)t in aßen ©teüen gletc^ flar auögef:prod^en tfi, ee bO(^ aue ber B^tfantntenfießung ber ^te^er gehörigen ©teKen erfannt n^erben fonne^). — §Iud^ tt)trb m^t be|)auptet, bag nt^t getvtffe SBorkbtngungen jum 33erfidnbnt0

42

Prolegomena.

i}L gd^rtft crforberlt^) fei)en> SII^ [oId;e tx)erben t)telme]^r geforbcvt: fcte not|)tge 9?etfe be^ SSerftatibe^ , bte iiöt^tgen ©^^racpfeitntmffe, eüte t)oruvt^etl0frete ©ttmmuTtg bet (Srforf(|ung be^ ^n^alt^ % ©c^rtft, uiib geneigter 2StKe, ben Sn^alt ©^nft rem unb tauter aufäufaffen 0> 2ßo btefe 33orbebtngungen fehlen, ba tft [retttcf) em gebet^ftc^eö 3?erftänbntg f)L ©c^rtft uiäjt ju erjtelen,' ba Hegt aber aucf) bte S(|)utb nt^t an l^L ©c^rtft^}: n)0 bagegen btefe SSorbebtngungen wx^anitn ftnb, ba fann aud^ etn beutltd^e^ unb ffare^ SSerftänbntg ber tn % ©c^rtft enthaltenen v^etlen:)ahr{)etten gen^onnen n)erben, tt>dä)ci freth'd^ fo lange nod) etn t)Io§ äugcre^ unb natürlichem tft, burd^ bte ©ricudptung be^ ©etftee etn innerem SSerftänbnt^ unb bam 93ermögen gen)trft n){rb, jt^ bte tu ©c^rtft enthaltenen ^etlen^a^rhetten aud^ tm ^erjen ju etgen ju ntact)enO. (Snblt'c^ tft bte perspicuitas ^i. @cf)rtft aucj^ nt4)t ]o ju i)erftehen, alm ob bte 9}t^fterten bem chrtfttt4)en ©laubene burd^ fte aufgefd^tolfen n)ürben, i)telnie|)r bleiben btefe, tva^ fte ftnb, Tlt}^ fterten: bte perspicuitas hcfU^t nur bar tn, ba§ unm bte ®^rtft bte Wa)[Uxkn ganj io erfennen lä^t, ivte @ott tt)tlf, bag fte er^ fannt n)erben^).

2Ium bem bieder ©efagten folgt jute^t nod^ t)on felbft, baf tu aUen ben gäKen, tn tt^el^en bte Huelegung einer ©teße 5n)et'felhaft tfi, bte @ntf(|)etbung nie anberm ttJO^er aU am % ©^rift fclbfi getronnen tt;)erben barf, tt^onti't alfo ber % (£d;rtft bte facultas se ipsam interpretandi jugefprod^en tfl^}. 23ei ber Sluelegung aber gilt aU oberfter @runbfa§ ber, ba§ bte bunfleren ©teilen aum a\u beren beutlicheren ©teilen ber 1)1. ©c^rift ju erflären ftnb ^^). J)a nun alle btejentgen ?ehren, tt^eld^e unm jum ^ett ju U)tffen 5^cth ftnb, tn % ©d;rift beutltch enthalten ftnb, fo ba^ wix auö t^nen ben gefainmten S^ctlt ber d^riftlichen ,!petTeti^ahrhett getx)tnnen, unb ba ferner mit t)ollem 9?e(^t t)on ber SBorauefe^ung fann ausgegangen tx)erben, ba§ bte % ©d;rtft nt^t n)tberfpre(^enben ^n^alte fe^, fo bürfen mx nur barauf ad^ten, ba§ mx bi'efen bunfleren ©teilen feinen ©Inn abgett)tnnen, ttJeld^er bem 3nh^^lt ber beutltdh erfannten SBahrhetten jun)tber n)äre, mir müffen fte alfo auflegen secun- dum analogiam fidei. (Analogia fidei est conformitas do-

De scripfura sacra.

43

ctrinae fidei, scriptuiis sacris luculenter expositae. Cal. ^^). '^üx atte Sluefegung bunfler beutlt(|)er ©teilen % Schrift gift aber fcte aUgemetne 9?egel, fca§ jebe ©teKe nur etnen url^>rünglic|)en unb etgent(td)en ©tnn ^at, ben unmtttelBar am ben SBorten fftegen^ ben (sensum literalem}, treld^er jebeemal bur^ bte oben angegebenen ^ülfemtttel aufjuftnben tft ^^3*

1) -Die ijcnftänbige Sefc^retbuuv; ber perspiciütas hti Br. (138.) . . perspi- ciiitas, seil qiiod ea, qiiae creditii et factii hoiiiin; ad salutem tendenti sunt necessaria, rerbis et plirasibiis ita claris et nsii loqiiendi receptis, in scriptura proponuntur, ut qiiilibet homo, linguae gnariis, et yel mediocri jiidicio pollens, verbisque attendens, yeriim yerborum sensum, quoad ea, quae sibi sunt scitu necessaria, assequi et capita ipsa doctrinae, simplici mentis apprehensione amplecti possit: prout ad assensiim fidei, verbo apprehenso et rebus significatis praebendum, intellectus hominis per scripturam ipsam, ejusque lumen super- naturale, seu yirtutem diyinam illi conjunctam, perducitur. —

^twm wad) Qwen. (1,121.122.) 1) ex Deut. XXX, 11 et 12. Rom. X, 8. 2 Petr. I, 19. Ps. XIX, 9. CXIX, 105. Proy. TT, 23. 2) ex scripturae conditione. a) quia scriptura Deum habet autorem, qui perspicue loqui potuit, obscure noluit. Perspicue loqui potuit, est enim linguae et yocis artifex. Voluisse autem obscure loqui citra blasphemiam dici nequit. b) afFert sapien- tiam paryulis seu imperitis. Ps. XIX, 8. 2 Tim. III, 15. c) reyelat mysteria abscondita. Rom. XYI, 25. 1 Cor. II, 9. 10. Col. I, 26. 27. d) eo fme est a Deo proposita, ut yoluntas Dei inde cognoscatur, et homines informentur ad vitam aeternam. Job. XX, 31. Rom. XV, 4. e) quia omnibus legenda est praecepta. Deut. XYII, 19. Joh. V, 39.

2) Grh. (I, 26.) . . Obseryandum est, quando scripturam dicimus esse perspicuam, non hoc nos yelle, quasi omnia omnino, quae uspiam in s. literis proponuntur, ita comparata sint, ut primo intuitu a quoyis plene et plane intelligantur. Quin potius fatemur, quaedam in scripturis obscurius dicta et intellectu esse difficiliora. . . Hoc yero est, quod dicimus et modis omnibus approbare contendimus, tantam esse scripturae perspicuitatem, ut ex ea certa aliqua et constans sententia de dogmatibus, quorum cognitio ad salutem cuivis necessaria est, haberi possit. ~ ^arait^ folgt ber (II, 329.) : quae in scripturis nuspiam diserte et perspicue expositahabentur, eorum Cognitionen! non esse ad salutem absolute necessariam.

Quen. (1,118.) Non dicimus, uniyersam scripturam et quasyis ejus par- ticulas esse ciaras et perspicuas. Concedimus namque quaedam obscuriora et Sv(;v6^f'Ta siye intellectu difficilia (2 Petr. III, 16.) non solum quoad rerura sublimitatem sed etiam quoad spiritus s. dictionem in s. 1. reperiri, quae doctoribus exercendis toto yitae cursu materiam praebent, et quorum exacta cognitio in coelesti academia demum expectanda est; sed quod fidei dogmata et yiyendi praecepta ita ubique obscure proponantur, ut nullibi clare et perspicue extent, id est, quod negamus. Articuli enim fidei et praecepta

44

Prolegomena,

monim in propriis suis sedibus non obsciiris aut ambiguis sed perspiciiis, propriis et ab omni ambigiiitate alienis yerbis in scriptura proponuntur, ut quilibet sediilus scripturae lector, qui devote et pie scripturam legit, ea possit intelligere — (Br. (140.) saltem in iis locis, ubi ex professo, qiiod ajuni, de certo dogmate fidei aut morum agitur, seu ubi sedes ejus continetur: ita ut nullus Sit fidei articulus, nulluni vitae praeeeptum, quod non alicubi verbis propriis, claris et perspicuis in scriptura proponatur.). —

Quen. (T, 118.) uuterfcl)eibet : inter onomastica, chronologica, topogra- pbica, allegorica, typica, propbetica seu vaticinia nondum impleta, et inter bistorica, dogniatica et moralia. Si vel maxime in illis, quoad styl um et aliqua difficultas sive obscuritas occurrat, illa tamen nibil derogat per- spicuitati scripturae in bis. Habet scriptura elementaria (quae summa et necessaria religionis nostrae capita continent). Habet sublimia . . habet mystica, — habet onomastica . . Elementaria voluit Deus clarissime in s. 1. proponi, quia omnibus ad salutem scitu necessaria sunt, quae per illa con- firmantur. Reliqua habent aliquam difficultatem. . . —

3) Grh. (11,329.) Observandum est: alia aliis in scriptura esse clariora^ et quae in uno loco dicuntur obscurius, alibi explicari manifestius.

Quen. (1,118.) Aliud est, in propositione mysteriorum fidei et eorum, quae ad salutem creditu necessaria sunt, haerere aliquando aliquam difficul- tatem et obscuritatem , et aliud, illam obscuritatem nullibi in ipsa scriptura illustrari, collatione instituta cum locis parallelis, et obseryata ava}.oyLq tqc^ TTLareac, in scripturis tradita. Sane quod in uno loco obscure, id alibi pla- nissime proponitur, et quod alicubi latet sub tropis et figuris, id alibi patet in yerbis apertis et propriis ; atque ita plerisque difficilibus scripturae locis lux affertur ab aliis apertioribus. —

4) Grh. (11,329.) Obseryandum est, non excludi a nobis per assertionem perspicuitatis pium Studium in lectione et meditatione scripturae adhibendum, nec adminicula ad scripturae interpretationem necessaria. Quen. (119.) Disting. inter homines, quibus ab aetate linguaeque, in qua legunt scripturam, imperitiä et ignorantiä objicitur impedimentum yel qui praeconcepta opinione erronea occupali sunt; et homines, in quibus tale quid non reperitur. . . Prae- supponimus enim linguae illius sufficientem cognitionem, aetatis maturitatem, animum a praejudiciis et erroneis opinionibus non occupatum , itemque legi- timam ac bonam textus ex authentico yersionem.

Br. (146.) Nempe qui non ad verba ipsa attendit, sed praejudiciis suis indulget, et yerba scripturae ad ea detorquet, etiam in locis perspicuis ac sensu genuino inyestigando errare potest. 2)a^er Holl. (149.): perspicuitas scripturae non est absoluta sed ordinata, si quidem ad eam intelligen- dam ordo divinitus institutus accurate obseryandus est. Requiritur enim 1) invocatio Dei, patris luminum. 2) notitia idiomatis, quo s. scriptura legitur siye in fönte sive in versione. 3) attenta consideratio phrasium, scopi, ante- cedentium et consequentium. 4) depulsio praeconceptarum opinionum et pra- vorum affectuum, ambitionis, odii, invidiae, audaciae etc. etc. —

5) ^arum uitterfd^eitet Quen. (1,118.) inter obscuritatem, quae est in

De scriptura sacra.

45

objecto cognoscendo, et obscuritatem, quae est subjecto cognoscenti. Scri- ptura, praesertim in necessariis ad salutem, non est obscura in se et per se sive ex defectu nativae claritatis et evidentiae, sed dilucida et perspicua. Fit vero obscura per accidens ob incapacitatem et coecitatem humani intellectus et malitiam haereticorum et heterodoxorum, qui naturali coecitati voluntariam superaddunt et ad clarissimuni scripturae jubar oculos mentis malitiose con- cludunt. 2Cor. IV, 3. eilt folclje» 33eifpiel mxt> ber ^beut)maf)(ö-8treit an- c^efü^rt: (1, 124.) Yerba testamenti sunt in se maxime perspicua, interpretationum autem diversitas inde oritur, quod multi, neglecto sensu literali et pro prio pere- grinum studiose quaerunt et non tarn Christi niagisterium, quam coecae rationis consiliurn et dictamen sequuntur. Elenchus ergo causae committitur, quando discrepantia expositionum scripturae obscuritati tribuitur, cum causa ejus sit vel perversitas, vel imbecillitas hominum. Obscuritas , quae inest subjecto, non est transferenda in objeclum. . . Si nihil perspicue dictum est, nisi quod a nemine perverse accipi et pravo sensu exponi potest , nihil in Universum perspicue et plane dici poterit. —

6) Grh. (I, 26.) Duplex est scripturae claritas , ut ait Lutherus : „una externa in verbi ministerio posita, altera in cordis cognitione sita. Si de interna claritate dixeris, nullus homo unum jota ex naturalibus ingenii sui viribus in scripturis videt, nisi qui spiritum Dei habet, omnes obscurum habent cor. Spiritus s. requiritur ad totam scripturam et ad quamlibet ejus partem intelligendam. Si de externa claritate dixeris, nihil relictum est obscurum et ambiguum, sed omnia per verbura in lucem producta sunt clarissima."

Grh. (I, 52.) Possunt quidem nondum a spiritu s. collustrati cognita habere scriplurarum dogmata, fidemque historicam tenere per externum verbi mini- sterium , at K'h:Q()0(poqia.v certam, solidam ac salutarem notitiam habere non possunt sine spiritu s. interius mentes illuminante. — (^6 U)irb t)al)er uuter- f^ieben §njifc^eit t>em sensus grammaticus (literalis) et externus unb bcm sensus spiritualis, divinus et internus. J)ie perspicuitas im erften 3iune beftef)t: (Br. (140.)) in ipsorum verborum delectu et congruentia cum rebus significatis eorumque inter se connexione et ordine, juxta com- munem usum loquendi. — (141.) Non solum enim renati et fideles verum etiam irregeniti et impii, vi ipsius claritatis verborum ex instituto significantium, quae ad omnes lectores aequaliter sese habet, assequi possunt notitiam sensus per verba significati, literalem quidem seu historicam, non autem salutarem seu fidei. — Id. 144. (auö bem Jenenftfc^en uub 3Bittenberöet @utacf)ten jiir 2Biber- Xto^ixxi^ Dkt^)mann'fd)eu ©egeuOeric^tö 1629) . . „W\[\ ©egeuberic^t ba^uaii^^, ba§ fein UubefeE)rter fömie beii rccl)ten 23erftaixb, mi&jtw bie 3Bi3rter in ber ©c^rtft bei fic^ f>a6eu , uub dou ft^ c^eben, i. e. grammaticum et literalem er- laugeu, fet) beun, ba^ ber ®eift mit feinem ®nabenlid)t t)erjutrete, fo galten tinr'0 utd)t mit bem @e(^enberic^t, fonberu bleiben bei unfrer 5D^eiuung. . , ^enn bie vocabula unb n;>e(cl)e felbige auefegen, unb jum red)ten @ebraud) aueri'iften, uenili^ bie lexica, dictionaria n?ie aucf) bie libri grammatici in lat., gr., I)ebr. u.a. Sprachen t)erfertigt, ftnb humani ingenii inventa, gehören unter bie dona naturae, utd;t aber unter bie dona spiritus s. gratiosa: benn er uicl)t barauf

46

Prolegoniena.

bewerfet, noc6 au^gegcffcn , ba^ er bic praecepta gramraatices trabire uub tcbrc hei ben 4^ebväern bie radices fuc^eu . . . fcubern ba§ er uu» bie ®Iauben^>-^rtif e( aue^ ber @cf)rtft proponire, uub in ber feüc^mac^enben SSabrf^eit inftrutre. (Sö bat mandjer ben reiften 25erjlanb ber SSorte, aber er bat nicbt felicien 25erftanb ber ©ebetmniffe, ber pm ©lanben ge()ört." Cal. (1, 657.) Quamquam externus forte scripturae sensus a non renalis habeatur, non tarnen absque spiritus s. illuniinatione salutaris et internus haberi potest cum pleno assensu conjunctus, tantuin abest, ut sine illa fide salvifica verbum Dei apprehendamus. —

7} Grb. (II, 338.) Non sufficit ad salutem notitia literalis articulorum fidei, sed accedere oportet notitiam spiritualem , ad quam requiritur interior Spiri- tus s. illuminatio per pias preces obtinenda.

Br. (150.) .. quia ad id, ut homo viam salutis recte cognoscat, duo requiruntur; unum, ut quae sibi ad salutem tendenti sunt cognitu necessaria, simplici apprehensione mentis pereipiat; alterum, ut illa apprehensa, tanquam Vera ac divinitus revelata amplectatur , et fidei assensum commodet : ita scripturam, quae in hoc negotio instar luminis ac lucernae lucentis se habere debet, duo haec praestare oportet: unum, ut quae cognoscenda sunt, in- tellectui, verbis ex instituto significantibus ac perspicuis , repraesentet, ut simplici mentis apprehensione percipi possint; alt er um, ut quando res signi- ficata sublimior est, et intellectus ipse debilior aut plane corruptus, ita ut non possit suis viribus recte judicare de eo, quod verbis illis significatur, neque assensum, quem debet, ipse praebere aut elicere, scriptura ipsa virtute sua, tanquam illuminatrice intellectum eo perducat et facultatem cognoscendi atque assentiendi largiatur. 3Iuf bao Se^tere nnr beliebt e§ jtcb, ttJenn Holl. (155.) fac^t: Homo irregenitus, gratiae spiritus s. illuminanti impedimentum objiciens, verum sacrarum literarum sensum non capit. At hominem irrege- nitum docilem, attente legentem scripturam s., vel hanc voce docentis pro- positam audientem, spiritus s. per ipsam scripturam illuminat, ut genuinum verbi divini sensum pereipiat, perceptumque ad salutares effectus recte applicet. llnb menn t](eicb Holl, für ben hominem irregenitum aber docilem bie gratiam spiritus s. praevenientem et praeparantem in 5ln|'prn(b nimmt, ut pertingere possit ad notitiam s. scripturae externam et literalem , fo meint er bccb t>am\t ixiä^U anbereö, alö ba^ e» einer fo(d)en gratia bebiirfe, t)cimit c§ bei bem 95lenfcben pr inneren 5lnctgnnng ber «5)eilön)abrf)e{t fomme, benn er fac^t an einer anberen <£te(Ie (158.): verba prophetarum et apostolorum considerantur vel extra con- textum vel in contextu propositionis biblicae. Priori modo analogiam habent cum verbis humanis et ab irregenito citra supernaturalem spiritus s. gratiam intelligi possunt : at si spectentur in contextu, quatenus accommodantur mysteriis fidei et eorum quasi So/sXa^ receptacula aut vehicula, et verba vere divina sunt, citra praevenientem et praeparantem spiritus s. gratiam, solidus de ipsis conceptus, conformis menti spiritus s., formari nequit. —

8) Holl. (149.) Clara dicitur scriptura s. non ratione rerum sed verbo- rum; quia res inevidentes etiam claris et perspicuis verbis proponi possunt.

Quen. (1,117.) Disting. inter evidentiam rerum, quae in scripturis reve-

De scriptura sacra.

47

lantur, et claritatem verborum, quibus res revelatae significantur; non de illa sed de hac nobis sermo est: agnoscimus enim, tradi in scripturis multa mysteria . . . abstrusa et humano intellectui, in hac praesertim vita, imper- vestigabilia; sed negamus, illa obscuro sermone et verbis ambiguis in scriptura proponi. '^Iiiber» t>xMt ee SiitBer auc^: Res Dei sunt obscurae, res scripturae sunt perspicuae . . . Dogmata in se sunt obscura, sed quatenus in scriptura proponuntur, sunt manifesta , si velimus illa cognitione esse contenti , quam Dens ecclesiae in scripturis proponit. —

9) Quen. (I, 137.) iVon aliunde, quam ex ipsa s. scriptura certa et infallibilis scripturae interpretatio haberi potest. Scriptura enim, vel potius Spiritus s. in scriptura et per scripturani loquens , est sui ipsius legitimus et dwTtev^vvo^ interpres.

Unb wtiUx: Quen. (1,144.) lYon itaque antiquorum ecclesiae doctorum consentientes sententias aut conciliorum definitiones pro certa ac indubitata regula et mensura interpretandae scripturae, nec Rom. Pontificem pro suramo ac infallibili s. literarum interprete agnoscere possumus. —

10) Quen. (1,137.) Obscuriores sententiae, quae explicatione indigent, per alias scripturae sententias clariores explicari possunt et debent, atque ita locorum obscuriorum interpretationem scriptura ipsa largitur, facta eorun- dem cum clarioribus collatione, ut ita scriptura per scripturam explicetur.

11) Grh. (1,53.) Ex perspicuis illis scripturae locis colligitur regula fidei, quae est summa quaedam coelestis doctrinae ex apertissimis scriptm-ae locis collecta. — Quaecunque ergo necessaria, manifesta sunt in sacris literis, ait Chrysostomus. Si quae in illis sunt obscuriora , illorum cognitio non est perinde ad salutem omnibus necessaria, ac proinde, etiamsi propriam et ge- nuinam eorum interpretationem non semper assequamur , sufficit tamen in illis interpretandis nihil proferre, quod fidei regulae adversetur.

(II, 424.) Omnis scripturae interpretatio debet esse fidei analoga. Pro- ponitur hic canon Rom. XII, 6., cujus sensus est, quod scripturae interpretatio ea ratione institui ac conformari debeat, ut consentiat perpetuae sententiae, quae de unoquoque doctrinae coelestis capite in scriptura proponitur. Cum enim tota scriptura sit ab immediato spiritus s. afflatu profecta ac S'cdrrpsraTO^, ideo etiam omnia in ea sunt ovva}:q^Q^ ac sibi optime constant, ut nihil in ea occurrat contrarium aut repugnans aut secum dissidens. Articuli fidei, quos per kLotiv hoc loco apostolus intelligit, quorum cognitio omnibus ad salutem necessaria est, verbis claris et perspicuis in scriptura traduntur, quorum summa in symbolo apostolico , quod patres regulam fidei saepius vocant, breviler repetitur. Contra hanc fidei regulam nihil quidquam in scripturae interpreta- tione proferendura, ac proinde, si vel maxime non possimus proprium cujusque loci sensum, a spiritu s. intentum, semper assequi, sedulo tamen cavere de- bemus, ne quidquam contra fidei analogiam proferamus.

©erBart) (1,54.) fteüt aüe bei bet ^uöle^uug ber 8d}rift in 5linreii- bun(^ fcmmeiibeii Oiei^elii fo jufammeii: 1) in cognoscendis et interpretandis scripturis mens nostra est coeca absque spiritus s. lumine: 2) praeter hanc nativam omnium nostrum coecitatem quidam propria malitia et praefracta

48

Prolegoniena.

petulantia excoecantur, quorum oculos spiritus s. vel aperuit vel aperire voluit: ipsi autem eidem conliimaciter resistunt: sed neutra coecitas efficit aut evincit, scripturas esse obscuras ; 3) quia mens nostra coeca, ideo per preces implorandum spiritus s. lumen; 4) illam vero mentis illuminationem Spiritus s. confert non immediate, sed per verbi auditi et meditati lucem ; 5) siquidem dogmata cuivis ad salutem scitu necessaria verbis propriis, claris et perspicuis in scriptura proponuntur ; 6) ex illis lucem sortiuntur reliqua scripturae loca; 7) etenim ex perspicuis scripturae locis colligitur regula fidei, ad quam reliquorum expositio conformanda; 8) ac si vel maxime proprium et genuinum omnium locorum sensum non assequamur, tarnen sufficit, nihil contra fidei a.va}.oyiav in illis interpretandis proferre; 9j utile tamen est, etiam obscu- riora illa scripturae loca recte et dextre interpretari, id quod fiet, si convenien- tia amoliendis obscuritatibus adhibeamus remedia ; 10) ut remedia illa inve- niamus, quaerendi sunt obscuritatis fontes ; 11} quaedam scripturae loca obscura sunt per se et seorsum considerata, quaedam cum aliis collata, nimirum si cum aliis locis pugnare videantur, huic obscuritati medetur locorum conciliatio; 12) quae per se et seorsum obscura sunt, talia deprehenduntur vel propter res vel propter verba. Obscuritati rerum medelam afferunt certa quaedam axiomata in singulis fidei articulis, quae instar cynosurae observanda ; 13) ob- scuritati verborum inserviunt grammatica vocum enodatio, rhetorica troporum et figurarum expositio, dialectica ordinis et circumstantiarum observatio, deni- que physica rerum naturalium cognitio, quin etiam maximum praebebit in bis Omnibus adjumentum prudens et diligens locorum scripturae eollatio, ubi vel eaedem voces et phrases vel diversae ad res easdem vel diversas exprimendas adhibeantur. — Unb an ber Se^jre "oom 5(bent)maI)I ix^eift er bie consectaria ex regula fidei deducta nac6«

12) Grh. (1,67.) ünus est cujusque loci proprius et genuinus sensus, quem intendit spiritus s., et qui ex ipsa genuina verborum significatione colli- gitur, et ex hoc literali sensu solo efficacia argumenta depromuntur. — X)n sensus literalis jerfälU aber in sensum lit. proprium, quem verbis sumtis in nativa sua significatione Spirituss, intendit, v. gr. Deus est spiritus Joh. IV, 24.; Ulli) in sens. figuratum s. tropicum, qui proxime intenditur a spiritu s. verbis tropo aliquo affectis, v. gr. Deus est clypeus noster. Gen. XV, 1. (H o 1 1. 91.) ^bex anä} IjWqVL (j^iit: (Grh. II, 425.) Omnis scripturae interpretatio debet esse propria, neque a litera in fidei articulis discedendum, nisi ipsa scriptura ostendat improprietatem eamque exponat. (I, 67.) Allegoriae, tropologiae, anagogiae non sunt varii sensus, sed variae ex uno isto sensu collectiones vel variae unius istius sensus et rei, quam exprimit litera, accommodationes. Potest eadem hisloria diversimode applicari, ut tractetur vel allegorice, vel tropo- logice, vel anagogice, . . interim manet unus verborum, quibus historia descri- bitur, proprius et literalis sensus. — dt^ wixt) a\\o ^voax t)Cii bell DD. auc^ ein folcljer sensus spiritualis als in gett)iffen %älU\\ »cr^anben anc^encmmen, aber (genauer (\crebet, Derfteljt man barnnter nicht einen ^weiten neben bem SBortjtnn ein^er^e^enben 6inn, fonbern nur bac>, bajj ber SSortftnn, t?on welchem immer auageganäen \verben muffe, nod; eine befonbere geiftlic^e 5Inwenbun^ h^^i^W^i

De scriptum sacra.

49

ji^tcic^ etuc f^mlu>lifcl)e ^Inbeutuug tn ftc^ faffe. Holl. (91.) Sensus mysticus dicitur, qui non significatur proxime per verLa ^soTzvevora.^ sed qui ex re, verbis ^eoizvevoroiq significata, fluit atque deducitur. Dicitur autem improprie et abusive sensus dicti biblici, cum non sit immediatus sensus yerborum ^soKvevarcDV^ sed quia Deus per rem aut factum, verbis iisdem descriptum, aliam rem aut aliud factum, ocülis mentibusque hominum considerandum sistere voluit. Accuratius itaque vocatur sensus literalis accommodatio sive applicatio mystica, quam sensus scripturae mysticus; v. gr. Jon. II, 1. propheta Jonas dicitur fuisse tribus diebus et noctibus in ventre Ceti: ibi sensus literalis a Deo proxime intentus est, quem verba prae se ferunt et immediate gignunt; quando vero integra haec historia sive res gesta transfertur ad significandam Christi per tres dies et noctes mansionem in sepulcro, non oritur inde novus sensus, sed tanlum illius historiae accommodatio et applicatio ad significandum, Christum tot dies et noctes in sepulcro futurum esse. — J)avum erffäreu jtct) aucß bie DD. g^^l^,^n bte ^nua[)me cine^ sensus duplex bei bell 51. ZU Sßeiffaguugen. — (iin fo(d)er sensus mysticus Unix i>on ©int felbft bcabjuttiijt ober in beit sensus literalis ^iiieiii(^ctrvai^en fein: uuv tu evfterem %Ci{k barf er bei ber ^tuofeguuv^ f)l Scbrift berürfftcl)tic(et a^erben. Cal. (I, 664.) Accommodatio mystica vel syy^/zcpo^ est et divina, in scripturis facta vel «7^«(pos et humana operä instituta (Holl, vel innata vel illata).

Quen. (1,131.) Quando Theologi nostri illa Scholristicorum axiomata approbant: „theologia mystica non arguit: parabolica theologia non est argu- „mentativa: ex solo sensu literali scripturae ducuntur firma et efficacia argu- „menta, ad probanda fidei dogmata et errores refellendos" non excludunt sed siraul includunt applicationes mysticas sensus literalis hujus vel illius loci biblici, ab ipso spiritu s. in s. literis factas: excludunt vero allegoricas et parabolicas interpretationes humano ingenio excogitatas et scripturae illatas. Applicationes enim sensus literalis alicujus dicti vel historiae sacrae in ipsis scripturis monstratae et expositae, certas pariunt demonstrationes, perinde ut alia, quae qqröq in s. literis habentur. — — Quando itaque manifeste aliquo scripturae dicto fit sensus literalis ad rem spiritualem accommodatio, tum par ipsius est in probando vel improbando efficacitas. — ^eii sensum mysticum, ivie er improprie ßenauut werben fann, jerfäüen bie Intberifcben DD. in sensum allegoricum, typicum et parabolicum. Sens. alleg. dicitur tum, quando historia scripturae vere gesta ad mysterium quoddam, sive spiritualem doctri- nam, ex intentione spiritus s. per modum allegoriae alicujus referiur: ty- picus, quando sub externis factis seu propheticis visionibus res occultae sive praesentes sive futurae figurantur, aut imprimis res T. adumbrantur: parabolicus, quando res aliqua ut gesta narratur et ad aliud spirituale designandum refertur (Calov. (I, 665.)). — IDie ^atbclifen iinterfcbeiben sensum allegoricum, tropologicum (cum verba aut facta referuntur ad aliquid referendum, quod pertinet ad mores) unb anagogicum (cum verba aut facta referuntur ad significandam vitam aeternam).

4

50

Prolegomena.

§. iL Efficacia.

Cal. (I, 478.) Ouod scripfcura s. viva sit ac efficax, medi- iimque illuminationis, conversionis ac salutis, potentia divina in- structum ac animalum.

3Son t^r mxt> mücv unten in ber Sef)ve wn ben mediis salulis gef^anbelt tverben.

§. 12. Sanott uttb Sl^jof ttj^jljeit*

2)aö f(|)rtftltc^ aufgejeic^nete 233ort ©otteö tfietft ftd^ ein tn Sßort ©otteö alten, unb SÖSort (Sottet neuen SCefiament^ 0. 3n ber ©ammtung, n)el4)e bte Ätrc^e iDeranftattet ^at, ftnben tt)tr aber aud^ nod^ anbere ©ci^riften, tt)elc^e tt)tr nic^t tn gtetc^em ©tnne SBort ©otte^ nennen* — S3etberle{ Qi^xi\tm n^erben fo t)on etn^ anber unterfd^teben, bag bte erjieren libri canonici genannt mv^ ben, b. [ot(|)e ©üd^er, n)el^e, n)etl fte t)on ©Ott tnfptrtrt ftnb bte 9?ovm unb 9?td^tid&nur unfereö ©(aubenö ftnb^); bte anbeten aber n^erben libri apocryphi genannt, b*^. fol^e Sudler, beven gottltd^er Ursprung entweber jn)etfelf>aft tfi, ober wn n)e(4)en er^ ttJt'efen ifi, ba§ fem fold^er t)or^anben ^j. gtnben fid^ bann anä) gletd^ betberiet ©d^rtften tn ber S3tbet betfammen, fo gelten bod; nur bte ber erfieren 5trt aU 9itdpt)^nur be^ ©laubenö, bafier fte audt; ber Canon (catalog-us sive numerus librorum canonicorurn) genannt tt)erben, n)äf)renb bte ©^rt'ften ber anberen 2lrt jtt)ar auct) jur Srbauung ber ©tdubtgen ba^ 3^rtge bettragen fonnen, aber ntc^t für ©otteö 2Sort ju achten ftnb, au^ njetcfien alfo aud^ fetn S3ett)etö für trgenb etne ?e|)re be^ ©lauben^ ju füfiren tfi^}.

Ob etn S3ud^ canontfd^ tji, ober nt^t, mxitn n)ir an ben SÄerfmalen erfennen, an mlä)m mx überhaupt ba^ 2Ö3ort ©otte^ aU fold^eö, aU gottltd^en Urf^rungö, aU {nf^^trtrt erfennen^}. 2)aö Beugntg be^ ©etjieö mxi eö ba i)or atfetn fe|)n, tt?eld^e^ un^ t)on bem gottltd^en ^n^aU et'ner ©d^rtft genjtg mad^t: an btefe^ vetfien fid^ bann aße btejentgen n^etteren B^i^gntffe an, n)eld^e tt>ix bet ber ?e^re x>x>n ber auctoritas script. s. C§- 8. not. 10.) aU criteria interna et externa angeführt ^aben^). Unter ben testeten

De scriptura sacra.

51

pef>t fcefonbere ^od; ba^ B^^Ö^^f / miä)e^ bte dftepe ttr^e ^on ber Sanontcttdt einer ©d^rtft aMegt, benn e^ tji tmmerf)tn t)Ott ber größten Sebeutung, tt^enn n)tr n)if]en, ba^ etne @d)rtft j^on tn ber 3ett, tn ^etd^er t^re v?)erfunft am genaueften geprüft tt)erben fonnte, mx ber ^trc|)e at^ canonifc^^ erfannt tt^urbe^). ©anj Be^ fonbere n)td)ttg aber tft ba^ 3^ugm§ ber dlteften Ätrc^e 6et ben ^iftorifd^en gragen über ben 5^amen be0 3Serfa[|er^ einer S^rift, über bte ©prad)e, tn ber fte urfprüngtt^) abgefaßt tt)orben^3, benn bnrcf) ba^ Beugnt^ be^ ©etfte^ fonnen mx bte ©ottltc^^ fett etner ©c^rtft an unserem Jperjen erfahren, aber ntcf)t gibt ber-- felbe Sluefunft über gragen obtger 2lrt.

Stl^ canontfd^e ©üc^er 21.3:. gelten: 1) Genesis. 2) Exodus. 3) Leviticus. 4) Numeri. 5} Deuteronomium. 6} Josua. Tj 1. judicum. 83 Ruth. 93 duo libri Samuelis. 103 dno 11. regum. H3 duo 11. paralipomenon. 123 Esdra et Nehemias s. secundus Esdra. 133 Esther. 143 Job. 153 Psalterium. I63 Proverbia. 173 Ecclesiastes. 183 Canticum canticoruin. 193 Esajas. 203 Jeremias. 213 Threni. 223 Ezechiel. 233 Daniel. 243 duodecim prophetae minores: Oseas, Joel, Amos, Obadja, Jonas, Micheas, Nahum, Habacuc, Sephanias, Haggaeus, Zacharias, Malachias ^^3-

a^)0frpp^tf(^)e: Tobias — Judith — Baruch — 1. I. II et III. Maccabaeorum — 1. III et IV. Esdrae — Sapientia — Eccle- siaslicus s. Syracides. Appendices: epistola Jeremiae, Baruch annexa, additamenta ad Danielem, supplementum Esther, oratio Manassis. CGrh.3 ^^3.

Stn "^R.X. |)aben n)tr fetne a:pofri)p^tic^en S3üc^)er tn bem Sinne, n)te tm §1. X*, boc^ ftnb aud^ ^ter etnjelne Sü^er, über beren Urf:prnng nnb 3Jerfa[|er bte B^^Ö^^fl^ ^^^^)^ Ö^^tc^ überetnfttmmenb ftnb. @tn gen)t[fer Unterf4)teb jn)tfcf)en tl;nen unb ben anberen x>on aßen gletc^ je|)r beglaubigten 93ü4)ern tft affo ju ma^en, bod& tft berfelbe, ba er nur auf bem zwanget etner gänjttd^en Ueber^ etnfttmmung beruht, unb boc^^ au^ fe^r getx)tdpttge 3^tigntf]e für t^re (Sanontcttdt t)or^anben ftnb, nxiit fo gro§, bag etn eanontfd^er (Btixan^^ btefer Süc|)er baritm anejufc^tte^en tt^äre ^^3*

4*

52

Prolegomena.

2)te mit ben 3^wönt[|en Slffer beglaubtgten ©d^nften be^ 9?* SC. ftnb: bte ©»angelten be^ "^att^nß^ Tlaxfix^, Sufaö unb 3o|)anne^, ©te 3(pofteIgefct)td^te* ^auH Svtefe an bte 9?omer, fetne betben Srtefe an bte ^ortnt^ter, ber 93rtef an bte ©atater, (S^^^efter, f^U (t^)per, Äotoffer, 2 Svtefe an bte ^^effatontd^er, 2 an SCtmotfieu^, ber an STttu^ unb bev an ^^tlemon. J)er erfte Snef ^etrt, unb ber erfte Sof)anntö.

S)te t>on (gtntgen angejn)etfetten Sü^er ftnb: ber S3rtef an bte ^ekäer, ber jn^ette 33rtef ^etrt, ber 2. unb 3. ©rtef 3o|>anm^, ber 23rte[ Safobt, ber 3ubä, unb bte 3l))ofal|)p[e 3o|)annt^. —

1) Grh. (11,50.) Libri biblici distinguuntur in libros veteris et novi testanienti. Libri V.T. sunt, qui ante Christum exhibitum editi ; libri N. T., qui post Christum exhibitum scripti et ecclesiae commendati. Ubi observa, libros V. T. eos vocari, non quod nihil plane contineant de substantia, gratia et felicitate N.T., propter Christum credentibus in eum promissa, sed quod futurum ac suo tempore complendum pronuntient ac praefigurent illud, quod in N.T. annunciatur completuni. Rom. III, 21. XYI, 26.

Holl. (129.) über ba^ ^exi)äiUn\s Den 5t. uiibg^.X.: libri V.T. concrediti sunt ecclesiae Israeliticae : libri N. T. commendati sunt ecclesiae christianae, ex omnibns gentibiis collectae. Recepit tamen etiam ecclesia christiana libros canonicos V. T. ob pulcherrimam harmoniam scriptorum propheticorum et apostolicorum, insignem eorum utilitatem et imprimis ob mandatum Christi. Job. V, 39. — Est disparilas (interV. et N.T.) quoad gradus perspicuitatis, non autem diversitas, quoad objecta revelationis, quasi hic alia creditu necessaria explicite tradita essent, quam illic, quum fides utrobique eadem sit. Eph. IV, 16.

2) Chmn. Trd. (1,85.) Habet scriptura canonica eminentem illam suam auctoritatem principaliter inde, quod divinitus est inspirata, 2 Tim. III, 16. h. e. quod non hominum voluntate allata est, sed quod a spiritu s. impulsi homines Dei et locuti sunt et scripserunt.

3) Chmn. Trd. (1,81.) Scriptura vocalur canonica, libri canonici sive canon scripturae, quia est talis regula, ad quam structura fidei ecclesiae formanda et aptanda est, ita ut, quidquid ad illam regulam convenit, rectum, Sanum et apostolicum judicetur, quidquid vero non quadrat, sed ab illa regula sive in excessu, sive in defectu exorbitat, et aberrat, recte judicetur suppo- sititium, adulterinum, erroneum ... Ille vero canon seu regula est doctrina divinitus ab initio mundi generi humano patefacta per patriarchas, prophetas, per Christum et apostolos. Et quia illa doctrina scriptis per Dei voluntatem est comprehensa, ideo et inde vocatur canonica. — Canoti est regula seu mensura infallibilis, quae nullo modo admittit, ut aliquid ei vel addatur vel detrahatur. —

4) Grh. (11,53.) Apocryphi libri dicuntur «jto toi; dn;oy.^vn;TSLV, q. d. absconditi, vel quod occulta eorum origo non claruit illis, quorum testi-

De scriptura sacia.

53

ßcatione verariim scripturarum auctoritas ad nos pervenit (Augustinus) , vel quod publice in ecdesia ad auctoritatem ecclesiasticorum dogmatum compro- bandam non leguntur, sed ad morum duntaxat aedificationem. — Holl. (131. J Libri apocr. sunt, qui in codice quidem, sed non in canone biblico extant, neque inimediato Dei afflatu scripti sunt . . . ^lefe Definition o^iit mir t>on beu S^riften, uvicbe mit in i)en codex aufijenommen fint); eine andere Dlei[)e bilden tiejenic^en, qui continent fabulas, errores et mendacia ac proinde non sunt in ecdesia legendi. — Grh. (11,55.) Prioris generis libri dicuntur apocryphi sensu eo, quod sint absconditi, i. e. originis absconditae et occultae. Posterioris generis libri dicuntur apocryphi sensu eo, quod sint abscondendi nec in ecdesia legendi. — Cal. (1,491.) Divisio librorum scripturae s. in canonicos et apocryphos est impropria et aequivoca, quum illi tantum definitionem scripturae s., hi solum nomen participent. —

5) Chm. Trd. (1,93.) INumquid sirnpliciter abjiciendi et damnandi sunt libri illi? Nequaquam hoc quaerimus. Quem igitur usum habet haec dispu- tatio? Resp. ut regula fidei sive sanae in ecclesia doctrinae certa sit. Ex solis enim libris canonicis auctoritatem ecclesiasticorum dogmatum confirmandam Veteres censuerunt . . . solius scripturae canonicae auctoritas idonea iudi- cata fuit ad roboranda illa, quae in contentionem veniunt: reliquos yero libros, quos Cyprianus ecclesiasticos ^ Hieronymus apocryphos nominat, legi quidem voluerunt in ecclesiis ad aedificationem plebis, non ad auctoritatem ecclesiarum dogmatum confirmandam, — Nulluni igitur dogma ex istis libris exstrui debet, quod non habet certa et manifesta fundamenta et testimonia in aliis canonicis libris. Nihil quod controversum est, ex istis libris probari potest, si non extent aliae probationes et confirmationes in libris canonicis. Sed quae in illis libris dicuntur, exponenda et intelligenda sunt juxta ana- logiam eorum, quae manifeste traduntur in libris canonicis. —

Calov. (I, 492.) Duo ad librum canonicum requiruntur: tum S^gOTrrsi arta seu immediatus Dei impulsus, qui facit, ut scriptum aliquod sit divina veritas seu ipsius Dei verbum, tum canonicatio divina, qua Dens scriptum suum verbum ecclesiae perpetuam et universalem constituit regulam.

Holl. (129.) Libri canonici sunt, quorum et doctrina et verba singula ex immediata spiritus s. inspiratione a prophetis et apostolis sunt consignata, quique ecclesiae a Deo sunt communicati et ab ea recepti, ut essent homini salvando infallibilis regula fidei et morum.

6) Holl. (126.) Quibus indiciis et argumentis divina sacrarum literarum origo, iisdem auctoritas scripturae canonica ratione doctrinae spectata nobis notificatur. Nam ideo s. scriptura infallibilis fidei morumque canon, sive norma est, quia a Deo immediatam ducit originem et ab eodem in usum canonicum destinata est. Quare cum supra adducta x^n^r^^ia nos certificent, sensum vel doctrinam s. scripturae immediate a Deo esse profectam, canoni- cam scripturae auctoritatem hic prolixe probare nil attinet , si spectes doctrinam canonis.

7) Holl. (126.) Auctoritas scripturae canonica, considerata ratione do- ctrinae, cum ex '/.QiT'QQLOL^ externis et internis, tum praesertim ex interno

54

Prolegomena.

Spiritus s. testimonio, per scripturam, attente lectam vel ex ore docentis auditu perceptam, mentes hominiiiii illuminantis innotescit. —

8) Chmn. ex. Trd. (1,85.) Ut tota haec necessaria res contra omnes imposturas esset certissima, Dens certos quosdam homines ad scribendum elegit et illos multis miraculis et divinis testimoniis ornavit, ut nulluni esset dubium, divinitus inspirata esse ea , quae scribebant. Postremo scripta illa diyinitus inspirata tunc, cum scriberentur, publica testificatione proposita, tradila et commendata sunt ecclesiae, ut ea, adhibita summa cura et Pro- videntia, incorrupta conservaret et quasi per manus traderet et commendaret posteritati. Et sicut vetus ecclesia tempore Mosis, Josuae et prophetarum, ita etiam primitiva ecclesia tempore apostolorum certo potuit testificari, quae scripta essent diyinitus inspirata. Noverat enim auctores, quos Deus pecu- liaribus testimoniis ecclesiae commendarat: noverat etiam, quae essent illa, quae ab ipsis scripta erant et ex iis, quae traditione viyae vocis ab apostolis acceperat, poterat judicare illa, quae scripta erant, esse illam ipsam do- ctrinam, quam apostoli yiva yoce tradebant. , . . Habet igitur scriptura cano- nicam auctoritatem principaliter a spiritu s., cujus impulsu et inspiratione prodita est: dein de a scriptoribus , quibus Deus ipse certa et peculiaria yeritatis testimonia perhibuit : postea a primitiya ecclesia habet auctori- tatem ut a teste, cujus tempore scripta illa edita et approbata fuerunt. Haec yero testificatio primitiyae ecclesiae de scriptis diyinitus inspiratis postea perpetua successione per manus tradita est posteritati, et in certis antiquitatis historiis diligenter conseryata, ita ut sequens ecclesia custos esset testificationis primitiyae ecclesiae de scriptura. Maxima igitur est differentia 1) inter testificationem primitiyae ecclesiae, quae fuit tempore apostolorum, 2) inter testificationem ecclesiae, quae proxime post aposto- lorum tempora secuta est, quaeque primae ecclesiae testificationem acceperat, 3) et inter testimonium praesentis ecclesiae de scriptura: quae enim et nunc est, et antea fuit ecclesia, si potest ostendere testimonia eorum, qui accepe- rant et noy erant testificationem primae ecclesiae de germanis scriptis, cre- dimus ei, ut testi probanti sua dicta. Non autem habet potestateni statuendi aut decernendi aliquid de libris sacris, cujus non possit certa documenta ex testificatione primitiyae ecclesiae proferre.

lieber bie Q3erfa^ruui36n^eife ber erften ^ir^e fpricftt ftc^ Chmn. ex. Trd. (1,87.) fo auo : Hanc primae ecclesiae, quae apostolorum tempore fuerat, testi- ficationem de genuinis apostolorum scriptis posteritas, quae mox secuta est, tam constanter et fideliter retinuit et conseryayit, ut cum multa postea quasi ab apostolis conscripta proferrentur, rejecta et reprobata fuerint tanquam sup- posititia et adulterina, primo ideo: quia non poterat ostendi et probari ex testificatione primae ecclesiae, quod yel ab apostolis essent conscripta, vel viventibus apostolis comprobata, et primae ecclesiae tradita et commendata: secundo, quia afferebant peregrinam doctrinam non consentaneam illi, quam ecclesia ab apostolis acceptam, in recenti tunc adhue memoria conservabat. —

9) Holl. (126.) At considerata scripturae auctoritas canonica ratione idio- matis primigenii sive textus authentici hebraei in veteri et graeci in N. T.,

De scriptura sacra.

55

testimonio quidem ecclesiae primitivae sed non solo distincte cognoscitur. — Id. (127.) Adjungimus testimonio eccl. primitivae testimonium scripturae, diuturnam conservationem in usum hominum salutarem et styli qualitatem. — 2)ie S[)?einunc| btefer unb ber in not. 8 angegebenen Stelle ift biefe: bie y.qiry;qia interna et externa Dermo gen n?cl)( eine fidem hiimanam, n{d)t aber eine fidem divinam in un^ p erjengen, bie leitete eiitfrebt allein bnrd) baö 3eugni§ be^ bl. ®eifte^% tiefes mu^ bann nid)t gerabe anc' bem llrtejt, fonbevn fann gleicb gnt ane einer lleberfe^nng entftel)en, benn bie ^raft bes (Seiftet liegt im 8inne nnb nicfet im ^ndiftaben bee Sorten, - barnm flmnen xoix anc^ feine innere (Erfabrnng ber 5(rt mad}en, bat' i^"^ barano baö '^Vmw göttlich getri^ trürbe, in n^elcbem ein 53nd) ^d)rift gefcbrieben ift: bafür alfo jinb a>ir anf biftorifc^e ß^ugniffe angetriefen, unb barnarf) [teilt fid} alfo bie 8acbe fo, ba^ un^ bie G3öttlid)feit ber bl. ^cbrift an ftd) geiri^ trerben mn^ bnrd) bae 3^"(^i^^B bee bl. ©eifteö, baran aber I)iftcrifd)e ^etreife ucb anreiben müffen, ivcldie un0 i?cn ber igprad^e, in tre(d)er ein b(. 53ud) gefdrieben ift, t^cn ibvem 25erfaffer :c, überzeugen, ^enn fo fagt Br. (112.): Interna vis illuminatrix scripturae ita est conjuncta sensui in quavis lingiia, iit non monstret praecise verba textus primigenii ab aliis verbis aeqiiipollentibus, ejusdem aut alterius cujus\is linguae, textus aut versionis distinguenda. Caetera vero, quae ^eovüvevGTiav doctrinae, in scripturis comprehensae, probant y.^irr.qLcc vel plane non at'.inent ad materiale seu verba scripturae, sed ad formale aut doctrinam praecise; vel quando suo modo ad materiale sive verba et contextum eorum pertinent et confuse Deum etiam materialis scripturae in aliquo, quodcunque illud sit, idiomate auctorem arguunt ; non tarnen certum et determinatum idioma aut syngramma, quo primitus quisque liber scripturae consignatus sit, certo ostendunt. Superest itaque testimonium ecclesiae, quod non qui- dem dignitatem canonicam aut normativam largitur libris scripturae in aliquo certo idiomate; neque ad assensum fidei divinae, qua ^eOTZvevoricf, talis idio- matis credatur, ipsum sua virtute niovet ; sed tarnen, quatenus historice ostendit certum idioma aut syngramma, tanquam primigenium librorum scripturae, sub quo a scriptoribus ipsis eos consignatos acceperit ac certi- tudinem moralem de eo gignit ; ita conjunctum cum eo, quod scriptura ipsa docet et cum quo Spiritus s. virtutem suam intime conjunxit, jam in discursu fidei locum habet. 51(6 ^eifpiel fü^rt Holl. (127.) an: Quando quaeritur: estne evangeliura Matthaei graece an hebraice- primum scriptum? quaestio illa non dogmatica sed historica est ... . Hujus facti sensibilis testis est ecclesia primitiva, quae, scriptoribus in carne viventibus sub vexillo Christi in terris militavit eorumque aiJToy^af^a ab illorum manibus accepit. . . Sic ab ecclesia judaica hebraei idiomatis in veteri et ab ecclesia christiana pri- mitiva textus originalis graeci in N. T. testimonium petimus. —

ift nc^ i\\ bemerfen, ba^ qu^ ben t?cn Holl, unb Br. beigebracbteu (Stellen nid^t mit !8id}erE)eit p erfe^en ift, ob bie CO^einung biefer DD. bie ift, ba^, irie jeber dinjelne jur fides divina an bie Cffenbarnng in (£^rifto nur gelangt bnrcb ba» testimonium spiritus s., fo and) ber ^injelne burc^ bas testi- monium Spiritus s. i?on ber ©bttüc^feit jebee einzelnen ^ud)e0^I, 6^rift

56

Prolegoiuena.

föime üt^er^cu^t UHTtcn. -tag^^aen föiutte bieg ]>red)en, bag bie meifteu DD. t)cit bcm testimonium spiritus s. mir ba ]>red)en , Ivo imcl) bem ©runbe fraijen, aiie bent uns bie auctoritas scriptiirae s. gettlicJ) gemig wirb, (fo Grh.): beim trenn ba I'eBaiiptet wirb, bag ber (Einjeüte nur biir^ ba^5 testiinonium spiritus s. 511 iV6ttficl}er ®eiri6^eit von ber ^Uitcrität I)f. ^d^rift fomme, fo tft bas bod) noch etwas anbere^o, a(e tt^enn befjaiiptet trtrb, bie (Sanonicität jebeS eii^eüieit ^mh§ niüffc bnrd) bas testimonium spiritus s. am (Einjedieu jld) bei3faubi^en. 5(nc^ (5f)emni3 ermähnt an unferem Crte biefee testimonii spiritus s. ntcbt, fonberii üerjreift, um bie ^anonicität ber einzelnen 53iicbcr §u envcifen, aflein auf ba§ ßeuc^ntg ber äüeften ^ire^e, tvetcbe ft^ auf bie topfetilun^ ber 5tpofteI berufen fonnte. (Enblidi finbct bc^ bei allen llnterfud)uni^en , u^elc^e bie DD, über bie ß^ancnicität einee einjehien '^ud)^^ aufteilen , nie eine Berufung auf bas testi- monium spiritus s. 3tatt (?utE)er'e befannte 5leuBeruUi3 über ben 53rief ^acobi ift uic^^t I)ie^)er ^u redmen), foubern bie ?vra(^e barnac^ trirb immer nur auf ®ruub ber ^iftcrifd)en 3^iigniffe abi^emad}t. — ^aö n?a[)rfcbeinlid)fte fcbeint an5une{)men, ba§ unferen DD. bie ?^rai]e, ob für bie (£anontcttät etneS einjehien 55ud)eg ber gleiche ^en?etS ju führen fei) n^ie für bie c^ött({d)e 5Iutorität ber M. ^c^rift über- bauet, nod) c^ar nid]t ju Harem 35ewn§tfet)n gefommen fet>, fo baB bie in unferer 5'^ote unb in ber ^'lote 6 anc^efübrten ^tcHen alfo nur bem 3^''^t^'l^^^^^ vorbeucjcn n^oflen, aU ob bae biftcrifd^e S^i^gnig ber ^Ir^e fidem divinam uon ber % Schrift überbauet bei^rünben fönne. —

10) 55iefe DD. t[)eilen bie '3üc^er X. ein in: libros legales, historicos, dogmaticos et proplieticos. —

Q u en. (1,236.) Omnes itaque et soli illi libri V. T. sunt canonici, qui 1) sunt a prophetis et prophetico spiritu, h. e. per immediatam inspirationem divinam conscripti, Luc, XYI, 29. Rom. I, 2. Eph. II, 20. 2 Ptr. 1, 19 et 21. 2) et quidem in originali lingua hebraea, Judaeis tum yernacula, exceptis paucis pericopis in Daniele, Esdra,Nehemia et Jeremia chaldaice extantibus, 3) infallibilem continent veritatem, sibi per omnia exactissime constantem, 4) qui ecclesiae judaicae in usum canonicum perpetuum divinitus commendati, ab illa recepti, pro canonicis habiti, asservati atque ad N. T. tempora usque fideliter propagati, 5) a) Christo et apostolis approbati, citati et commendati et b) a primitiva ecclesia ceu cano- nici agniti et instar canonis seu regulae fidei et morum ad nos transmissi. —

11) Chmn. ex. Trd. (1,91.) Ratio, quare libri illi ab auctoritate canonica separati sint, non est obscurä. Quidam enim ex illis post tempora prophe- tarum tunc scripti sunt , cum populus Israel non amplius habebat prophetas, quales yeteres fuerant: et scripti sunt ab illis, qui non habebant divina testimonia sicut prophetae de doctrinae suae certitudine et auctoritate. Quidam vero ex illis libris praeferunt quidem nomina prophetarum, sed non habuerunt certas testificationes, quod ab illis , quibus tribuuntur, essent con- scripti. Haec ratio manifesta est, quare remoti sint a canone scripturae. — Die auefübrli^ften Unterfucbuntjen über bie einzelnen canonif^en unb apofri)- p^ifd)en 55üd)er 51. unb X, fiebe bei Grh. tom. II, loci. c. VI— XI. —

12) 2ßtr finben, ba§ bie frül)eften DD. ben Unterfd)ieb jirifct)en biefen unb ben anberen ganj unbe§weifelten 6ct)riften ftrenger fcftbalten, als bie fpätereu. IMm

De scriptura sacra.

57

flreni^ften dbemut^. Trd. (L 92): Haec veterum testimonia ideo annotavi, iit non tantum notus sit catalogus scriptoriim iV. T., quae non habcnt satis certa, firma et consentientia auctoritatis suae testimonia; sed ut praecipiie notari possint rationes, quare de illis dubitatum fuerit : 1) quia apud veteres non inventa fuerunt satis certa, firma et consentientia testimonia de testi- ficatione primae apostolicae ecclesiae, quod libri illi essent ab apostoiis comprobati et ecclesiae commendati: 2} quia non certo ex testificatione primae et veteris ecclesiae constitit, an ab illis, sub quorum nomine editi sunt, libri illi conscripti essent: sed judicati fuerunt ab aliis sub nomine apostolorum editi; 3) cum quidam ex vetustissimis aliquos ex illis libris tribuerent apostoiis, quidam vero contradicerent : res illa, sicut non erat in- dubitato certa, relicta fuit in dubio. Pendet enim tota haec disputatio a certis, firmis et consentientibus primae et veteris ecclesiae testificationibus, quae ubi desunt, sequens ecclesia, sicut non potest ex falsis facere vera, ita nec ex dubiis potest certa facere, sine manifestis et firmis documentis. (l\)tm\\, red^net a([o aucB bie anti^e^ireifelteii ^d^rifteu be5 ^.Z, ju beu 5(vofrl}pt)en unb e» gi(t if)n!, ebne Uuterfcbieb, t^ctt fcfcßeit Edirifteit 51. mib yi, X., \VCL§' irir in not. 4. mitget^eilt ^abeu. ■Da^ ein c^eanffer Unter- f(^{eb im 3Bertf) jn^ifd^en beu 5lvcfiin'^)^n ^. nnb dl. Z, nod) Statt baben fonne, ift bamit iU^rii^ene ncd) nid^t (^elänv^net, [cnbern nur bas behauptet, ba^ i^iefe Schriften nid^t in (\[dd)c OiciBe mit ben cancnifcben fe^en feiien. I^enn, \vk tt?ir fe^eu, ^ält Chmn. mit 8treni^e ben ®runb]a^ feft, ba^ nnv biejenigeu (Sd)riften als canontfcfte (gelten feilen, üen n?eld)en bie beftimmtefren nnb c^an,^ übereinftimmenbe 3^wö^^MK t^crlie^en, 1) ba^ fie üen 5tpefte(n ber ^ird)e ftnb empfeMen trerben unb 2) ba§ fie aud) ivirflic^ i?on ben 2)erfaffern ^errü^ren, bereu Flamen fie au ftcb trat^en, 50^it ^Berufung auf frühere Qcit fauchen aber bec^ bie balb nad)fe(i:|euben DD. an, biefe Sd}riften, ireun fie auct) etnic^en Unter- fc^ieD anerfennen, als canenifd)e ju betrad)ten, fachen bie auctores bist, eccles. Magdeburg. (Grh. (11,184.)): sunt quaedam hoc seculo scripta per ecclesias nomine apostolorum aut eorum discipulorum sparsa, quorum quaedam in medio propter quorundam dubitationeni sunt aliquamdiu relicta, postea vero in numerum catholicorum scriptorum recepta, quaedam vero prorsus pro apocryphis rejecta. Prioris generis sunt epistola Jacobi etc. Unb Hunnius (bei Grh. ib.): Fatemur tarnen, N. T. scripta apocrypha majorem ecclesiae primitivae meruisse consensmii et approbationem , quam apocr^^ha V. T. Quapropter plerique patres, qui quosdam libros V. T. ponunt extra canonem, nulhim tamen N. T. librum ab eo ar- cent, sed omnes statuunt esse canonicos. — S^^A^^^ ^^^^ ^^^^^ ^^^^ ©runbe, irarum es (^ef^ie^)t, fe fcbeint eg ber ^u fet^n (benimmt ansvi^efpredieu finben mx \l)n ntr^enbe), ba§ man ntcbt mebr eine abfelute Uebereinftimmuui; ferberte eber biefen Umf^anb mit Stiafd}n:^eiv:|en nbergini^ unb fic^ nur auf bie jweite üen Chmn. aufgeftelUe ^ebiuc^ung be^ccj, bereu net&a^enbigel ^Serbauben- fet)u, um ein ^ud) canentfd)e6 geiten ^u laffen , aber leui^nete ; benn fo fai\t fd)en ^tn^ex (bei Grh. (II, 185.)) IV. T. libros ecclesiasticos vel apo- cryphos dictos ita acceptamus, ut patiamur in censu canonicorum haberi, et

58

Prolegomena.

quantiim ad probandi virtulem attinet, parem habere cum reliquis aiictori- tatem. Nec ullam ob aliam causam addimus particulam „fere", nisi quia in primitiva ecclesia nonnulli illis libris aliquamdiu contradixerunt, quasi certo affirmari non possit, a quibusnam essent scripti et editi. Uni) <S gröber (and) hd Grh. (11,185.)): sunt quidam libri N.T. nomine apocryphorum a nonnullis nolati sed ratione fere nulla alia, quam quod de ipsis dubitatum fuit, non utrum ex afflatu spiritus s. conscripti, sed utrum ab apostolis, qui- bus inscribuntur, in lucem proditi sint. Quia non tam dubitatum fuit de auctore illorum optimo maximo, nempe spiritu s., quam de scriptoribus seu auctoribus administris, et Yero contra hanc quoque dubitationem auctori- tatem eorum in sublime sustulerunt praecipui quique anti- quiores ecclesiae patres, parem auctoritalem cum canonicis apud pleros- que obtinent. Quippe ut über aliquis pro canonico habeatur, non requi- ritur necessario, ut constet de auctore secundo seu scriptore; satis est, si constet de primo auctore seu dictatore, qui est Spiritus s., nam libri Judicum, Ruth, Esther sunt canonici, quorum tarnen scriptores latent. — ^Da^)er t)on ba an bie (genannten (£cl)riften faft conftant fo betvad)tet trnrben, \vk Grh. in ff. (11,186.) t^ut: 1) Est omnino discrimen ali- quod statuendum inter libros, qui in codice biblico N. T. continentur. Negari enim nequit, quibusdam illorum fuisse ab aliquibus in primitiva ecclesia ali- quando contradictum . . ; 2 libri illi minus commode vocantur apocryphi, quod triplici argumentorum genere probamus : a) quia non tam de auctoritate cano- nica, quam de auctore librorum istorum secundario in primitiva ecclesia fuit du- bitatum . . ; b) quia non ab omnibus ecclesiis vel doctoribus, sed a quibusdam tan- tum de auctore istorum librorum fuit dubitatum. Duo proinde evidentis differen- tiae capita inter apocryphos Y. T. et hosce libros, quos quidam N. T. apocryphos vocant,animadvertipossunt... Illorum auctoritas atota ecclesia fuitrepudiata, sed de horum auctoribus nonnulli in ecclesia dubitarunt; c) patres, qui apocryphos Y. T. agnoscunt, nulium N. T. librum a canone excludunt. 3) Docendi igitur causa distingui potest inter canonicos N.T. libros primi et secundi ordinis. Canonici libri primi ordinis sunt, de quorum vel auctoribus vel auctoritate nunquam fuit in ecclesia dubitatum, sed consentiente omnium sufFragio pro canonicis et divinis Semper fuerunt habiti. . Canonici libri secundi ordinis sunt, de quorum auctoribus a quibusdam in ecclesia aliquando fuit dubitatum. — (Ban^ fo Quen. (1,235.): Libros N. T. proto- canonicos seu primi ordinis vocamus, de quorum auctoritate et auctoribus secundariis nunquam in ecclesia fuit dubitatum; libr. deuterocanonicos seu secundi ordinis vero, de quorum non quidem auctoritate sed auctoribus secundariis aliquamdiu in ecclesia a quibusdam fuit dubitatum. . Disquisitum inquam et disceptatnm fuit de bis libris, non tamen ab omnibus sed a paucis, non Semper sed aliquando seu ad tenipus. Nec tam de divina eorundem auctoritate seu auctore primario, spiritu s., quam de auctoribus secundariis dubitatum fuit. Hnb jnle^t finbet Holl. (131.) btefe Unterfd)eibun(^ c^at md)t md)X nc»tl)ig: cum hodie evangelici doctores onines deuterocanonicis istis divi- nam auctoritatem assignent, distinctione isthac minime opus esse videtur. —

De scriptura sacra.

59

^er SSe^auptinti^, tag an ber auctori as tiefer @d}nften c^ar nid)t gejtreifelt UHH-ben iriber]>rid)t jtrar B r. (120.) (negari profecto non potest, quod de scriptoribus ita dubitaverint veteres, ut simul etiatn auctoritatem libris 3'£0- KvsvoToi^ propriam bis denegarent), t)od) ]ac[t aiid) er X)On il)uen (122.): non absconduntur , cum norma doctrinae postulatur, sed auctoritatem banc inter christianos, praesertim nostros, hodie communiter babent. ^ie nähere ^Bc- recbtigiuiv^ cjibt er freiltd) ntc^it an, tra5r[cI)einUc6 tverben tvtr jte barin [uc{)eu bürfen, ba^ er ben nnr t)on wenigen ergebenen B^^^U'^^ nid)t für erf)eMi(^ ^^^^^9^ plt. -

13) Heber bie (lt?ani^elien 5D?arct unb Sncä fa(^t Chmn. Trd. (1,87.): quod M. etL., qui non fuenint apostoli, ad scribendum evangelium divinitus vocati sunt, Augustinus banc reddit rationem, ne putaretur, quod attinet ad prae- dicandum et percipiendum evangelium, interesse aliquid, utrum illi annuntient, qui Dominum bic in carne apparentem discipulatu famulante secuti sunt: an hl, qui ex bis fideliter comperta crediderunt, divina Providentia procuratum est per spiritum s., ut quibusdam etiam ex illis, qui primos apostolos seque- bantur, non solum annunciandi, verum etiam scribendi evangelium tribueretur auctoritas etc. etc.

Cap. V.

De a r t i c II l i s f i d e i et de s y m b o 1 i s e c c I e s i a e.

13.

©er gefammte Sn|)alt be^ m ber CffenBarung Webergetegten jevfäUt m etnjelne Se^rfd^e, mlä)e ix>iv articiilos fidei nennen. Articulus fidei est pars doctrinae, verbo Dei scripto revelatae, de Deo et rebus divinis, peccatori salvando ad credendum propositis. Holl. (43) ^3- — aufammengenommen btlben ben 3n6egnjt beffen, ber (S^rtfl ju glauben ^at ^3, unb fte^en tu engem 2Ser-- banb unter etnanber, benn fte mx^altm \iä) ju bem gefammten 3n^ |)alt ber Offenbarung gletc^fam n)te bte ©fteber etne^ ?eibe^ fid) jum Cetbe felbft m^alkn. ©te ©raubene-Slrtifel entfiet;en altem au^ |)L @^rtft^3^ !^ f^^^ '^^^^ entf)altene 3«--

^ali fi^) babur^) ^on etnanber unterfc^etbet, ba§ ein S^eit au^ SÖa^r^eiten befielt, mld^t auf anberem 2Bege nt^t gen^ugt n^erben fonnen, etn anberer aue foI4)en, "oon benen einige ^enntni^ auc^

60

Prolegomena.

au^ natürltc^er (Srfenntntg gen^onnen tverben fann; unb tn fo fern n)teberum ntc!^t aKe barm ent^aUenen SBa^r^etten t)on gtei4)er SStd;^ ttßfett für unfer ^ert unb tn qUx^ genauem 23ejuge ju bemfetben fte^en, fo laffen ftc^ barnac!^ aud^ bie articiili fidei unterfci^eiben:

I. aU articuli piiri , ^qui unice ex revelatione divina cogno- scuntiir} et mixli (qni non solum ex revelatione, verum etiam ex lumine naturae constant^}- B^*- C43.3

II. aB articuli fundamentales et non fundamentales.

Holl. (46.3 Articuli fundamentales sunt partes doctrinae christianae, adeo necessariae cognitu, ut, iis ignoratis, ab homine salutariter non apprehendatur aut retineatur fundamentum fidei, negatis vero ab eodem, quantum in ipso, labefactetur 9.

Id. C^S.} Articuli non fundamentales sunt partes do- ctrinae christianae, quae citra jacturam salutis ignorari et negari possunt^}. 2)te articuli fundamentales aber jerfatteu it)teber tn articulos primarios, sine quorum notitia nemo salutem ae- ternam consequitur, sive qui salvo fidei fundamento et sine dis- pendio salutis ne ignorari quidem possunt^3 articulos secundarios, qui quidem illaeso fidei fundamento ignorari, non tamen negari, multo minus impugnari possunt. Quen. 243.3 ^3- —

2)te Oefammt^ett ber ©lauben^^StrttM ^at bte ^ivö^c nteber^ gelegt tn ben ©|)tnBoten. 2)tefe ent|)aften ba^ @Iauben^'-33efennt^ ntg, n^eld^e^ bte Ätrd;e ju ^erfd;tebenen S^ikn abgelegt l^at, unb t^etlen ba|)er tn ©^mbole älterer unb neuerer 3^it^).

1) Holl. (43.) Articulus dicitur ab artu et hic ab arctando. Proprie notat membra corporis arcte connexa, sicut particulae digitorum arcte cohae- rent. Per metaphoram vox articulus translata est ad partes doctrinae fidei, arctissimo nexu conjunctas. Quen. (1,241.) Ut ita articuli fidei sint doctrinae fidei particulae, salutis nostrae causa divinitus patefactae, quae arctissime inter se et cum toto cohaerent, ut articuli seu nodi in digitis solent et in quas tota structura religionis christianae ceu digitus in articulos suos resol- vitur. Suntque ita arcte inter se connexae ut, una demta , caelerae salvae et incolunies esse non possint. — SBort n>irb balb im ireiteren, halt) im engereu (Sinne genommen. Holl. (44.) Collective notat integrum doctrinae Caput : distributive designat quamlibet assertionem sive enunciationem, quae partem doctrinae christianae constituit. (Doctrina christiana distribuitur in capita sive locos theologicos, capita in theses certas dividuntur. Tam capita doctrinae fidei, quam capitum theses appellantur articuli fidei, v. gr. locus

De articulis fidei et de sytnbolis ecelesiae. 61

theologicus de Christo dicitur articiilus fidei : et haec propositio : „Christus, qua carnem, sedet ad dextram Dei" itidem nominatur articulus fidei. — 3^' mikn uerfte^t mau unter articulis fidei aud) bio^ t)ie mysteria fidei. Br. (42.) Certum est, vocem articuli fidei aliquando in strictiore significatione accipi consuevisse ; prout praecise denotat mysteria fidei ad salutem creditu neces- saria: adeoque articulos puros eosque fundamentales solos. —

2) Quen. (1,241.) Objectum, circa quod occupantur articuli fidei, sunt rd TtLord sive credenda qua talia. Distinguenda enim hic sunt historica a dogmaticis et doctrinae morales, quae quid faciendum, quidve omittendum praecipiunt, a dogmatihus fidei sive quae docent, quid credendum et quid non credendum sIt. Licet enim fides generaliter spectata versetur circa omnia, quae in verbo Dei continentur, sive historica ea sint sive moralia sive dogmatica, specialiter tamen versatur circa dogmata fidei sive credenda qua talia. — Gerh. (VII, 165.) Cum ea, quae in scripturis credenda pro- ponuntur, non sint uniusmodi, sed quaedam directe et per se ad fidem per- tineant, quaedam vero certo ordine et reductione, quales sunt historicae descriptiones rerum a sanctis gestarura, ideo proprie et accurate loquendo non omnia, quae in scriptura proponuntur, pro articulis fidei sunt habenda, sed tantum dogmata illa, quorura cognitio ad salutem neces- saria est... Dkcf) einer ^Berufnnc^ auf Thomas Aquin: Hanc praeceptoris doctrinam si in Ratisbonensi colloquio Jesuitae observassent, nunquam erupis- sent in hanc vocem: „esse articulum fidei, quod canis Tobiae caudam mo- verit." — ü}hijjten W DD. ben ^atl)olifen (gegenüber eine ju weite ^Huötiel^nuuv^ beg 33e(^nff^ ülmi ©laubencnirtifel abive{)ren, fo Ratten jte fpäter bem ^(xiiii gegen- über f)inn){ebernm V\t 5(uft^abe , eine ju enge {^affung btefey Segriffee abju- iveferen. (£r t^eilte uad) tem iöorgang i>on ^Bonaventura bie dogmata ein in antecedentia, constituentia unb consequentia. ^\\x tx\U\\ .klaffe red}nete er afleö, n?aö ber SDienfd) t)ermittelft feiner 23ernnnft anc^ ül)ne Offenbarung er- feuuen fanu; pr anberen Pfaffe baö, n?a^5 ben ©lauben im eigent(id)en ^'mwt an^mac^t, n?aö in beftimmter ^ejiebung ju bem ijon (i^rifto »erorbneten ^5ei(e ftefet unb n?a^ obne ©efabr bee 4^eilö feinem barf unbefaunt bleiben. 3^^^ brüten klaffe eub(td) gei)i;>ren if)m alle biejenigen ^efjren, tveldje anö ben eigeutUd)en ©Iaubene(ef)ren erft abgeleitet rverben* ©lauben^artifel nannte er bann nur, ivaö ber jiveiten klaffe jugef)i3rt, Quae constituunt, haec ipsa secundum se et sub- stantiam, ut sie dicam, suam et quemadmodum declaratum est, cognitu et creditu sunt necessaria, necessitate tum medii tum praecepti. . Antecedentium et consequentium cognitio non ad quosvis pertinet, sed ad perfectiores. . @egen bann eben bie ^-öeftimmung , bag alleö ba^ ^laubenc^artit'el fei), wao auf ben ©lauben ?ßejitglid)ec> in ber ^t. Schrift entf)alten ifr — Da (£alii;t iveiter beljauptete: symbolum apostolicum sufficienter comprehendere omnes articulos fidei, ita ut aliorum ignorantia minime perniciosa saluti haberi debeat unb: symbolum apostolicum non tantum tesserani (esse) discernendi christianos a paganis sed et orthodoxos s. catholicos ab haereticis, ita ut quicunque sym- bolum apostolicum suscipiunt, catholicae ecelesiae membra et cives regni Christi haberi debeant, nequaquam ceu haeretici damnandi sint, quoscunque

62

Prolegomena.

etiam errorcs foverint, fo o^Wi {^ec^en iE)u bie 33efttmmun(^ : (Quen. 1,30.) Sym- boluni apostolicum non est adaequata regula dogmatum ad snlutem creditu necessariorum, ut tessera sit communionis internae spiritualis et non phira ad salutem necessaria ab ullo christiano exigi debent, unb üerueiut Cal. (1,235.) bie S^^ß^* utrum symbolum apostolicum explicite, adaequate e*l specifice con- tineat omnia, quae credenda sunt, ut nihil pro fidei articulo haberi debeat, quod eo non comprehendilur?

3) Holl. (44.) Ad verum articulum fidei requiritur, ut verbo Dei scripto sit revelatus, ut salutem hominis respiciat, ut cum reliquis fidei dogmatibus arcte sit connexus, ut sit inevidens. (Quen. (1,242.) respectu articulorum fidei stricte et proprie dictorum. Licet enim fidei dogmata in scripturis per- spicue et evidenter proponantur, ipsa tamen objecta, fidei propria, inevidentia sunt, ut mysterium trinitatis etc., quia lumine naturae nequaquam inno- tescunt, unde fides dicitur versari circa ea, quae non videntur. Hbr. XI, 1.)

®ec\en bte ^8e^)aiiptun(^ ber Gcctuianer: quidquid ad salutem necessarium est simpliciter, id totum in literis sacris ad literam scriptum esse necessum est, Cal. (I, 804.) Quamquam agnoscamus, ea quae ad salutem creditu necessaria, s. literis clare tradita ac proposita esse debere, ut ab omnibus inde hauriri possint, non tamen admittimus, eadem praecise xotrct t6 (jqrov seu quoad ipsam literam in s. literis expressa esse, ut pro articulis fidei ac creditu necessariis haberi non debeant, quae tantum per consequentiam etsi faciiem pronam atque obviam e s. literis deducuntur.

4) Quen. (1, 242.) Dantur quaedam dogmata in scripturis, quae sunt simpliciter niard et nullo modo per rationem cognosci possunt, sed illam longissime superant; sunt etiam quaedam credibilia secundum quid, quae etsi sint in scripturis revelata et cognitu necessaria, ita tamen se habent, ut et ratio per sua principia possit aliqualiter in eorum cognitionem devenire; hinc oriuntur articuli puri et mixti. Uli ex solo Dei verbo petuntur et tantum creduntur, ut articulus de trinitate etc.; hi, etiamsi ex lumine naturae aliquo modo innolescant, solum tamen creduntur, quatenus e revela- tione divina constant; sie v. gr. Deum esse etc., scitur per evidentem demon- strationem et creditur propter divinam revelationem. Haec tamen omnia, quae lumine naturae quodammodo innotescunt, non creduntur, quatenus e naturae lumine, sed quatenus e divina revelatione habentur. ^0 fagt aiicf) Holl. (45.) Nullus articulus fidei formaliter consideratus, qua- tenus est articulus fidei, mixtus est; si quidem omnes articuli fidei pendentes a divina revelatione adeoque ratione objecti formalis, inevidentes sunt. —

25ou bell articulis fidei puris [atjt Holl. (45.): Occupantur in expli- candis mysteriis fidei, captum rationis humanae, sibi relictae, transcendentibus. ISlvarfiqiov est dizo rov ^iveiv^ quod significat oculos habere clausos, OS coniprimere, et consequenter tacere. A ^lvblv est ^iveeLV^ quod significat, aliquem honesta doctrina imbuere. T^veXo^aL idem est ac sacris initiari. '0 fii)(TT77<; est homo sacris initiatus, qui vel cum silentio audit alios et sacra discit, vel qui ea sacrorum notitia imbutus est, ut sacra doceat, reverenti cum silentio audiendus. To iivoryjqiov . . apud profanos auctores cum rem omneni

De articulis fidei et de symbolis ecelesiae. 63

arcanam, sermone non temere enunciandam , tum in prirnis sacra Cereris Eleusinia, alto silentio inclusa, notat. . . In sacris literis iivoTq^ia notant res divinas et supernaturales, quae rationi sibi relictae sunt ignotae, inevidentes, nostrae tarnen salutis causa divinitus revelatae. —

5) Quen. (1,242.) Articuli fundamentales, sive qui ignorari vel saltem negari salva fide et salute nequeunt, sunt, qui fundamentum fidei concernunt. Est autem fundamentum generaliter loquendo, ut N. Hunnius definit, „quod in unaquavis structura est primum, toti structurae substat, nec ab alio sustentatur." Atque ita fundamentum fidei est id, quod fidei et toti adeo Christianismo , veluti domui aedificandae ac conservandae substernitur. Et quia fundamentum quandoque idem est quod causa, hinc articulus funda- mentalis est tale dogma, quod rationem habet causandi et fundandi fidem ac aeternam salutem seu quod causam aliquam fidei et salutis explicat. — Quen. (ibid.) uuterfc^eitet bann itad) bem 25or(^an(:^ t)Oii Hunnius eht t)reifacf)e^ fundamentum. 1) Sub stantiale, res illa, in quam homo fiduciam suam ponit, ex ipsius beneficentia salutem aeternam exspectans; vel est objectum fidei proprium, quod est Deus unitrinus in Christo mediatore fide complectendus. 2) Organicum est verbum Dei, quod uti semen est, ex quo regenerantur Christiani, sie fundamentum quoque dicitur, quatenus medium est generandae fidei ac principium doctrinae, quod substat et substernitur fidei, adeoque fundamentum fidei. 3) Dogmaticum est prima illa coelestis doctrinae pars, quae ad nullam aliud dogma refertur, ut ejus gratiä revelata et ad quam caetera omnia dosmata tanquam propter ipsam revelata referuntur et ex qua ut sufficiente et immediata causa fides resultat. . . Unde haeresis non est error quivis verbo Dei contrarius, sed fundamentum ipsum fidei labefactans et evertens. — Holl. (46.) Fundamentum fidei est vel reale s. substantiale, vel dogmaticum s. doctrinale. Fundam. fidei et salutis substantiale est Christus, quatenus est causa meritoria consequendae a Deo remissionis pec- catorum et vitae aeternac (1 Cor. III, 11. Christum vocat P. fundamentum aedificii ; universa enim ecclesia Christo nititur. . . Cum autem ecclesia sit coetus hominum fidelium et salvandorum, haud invalide colligitur, Christum etiam esse fundamentum fidei et salutis.) Fundamentum f. dogmaticum est coraplexus dogmatum divinitus revelatorum, quibus Christus fundamentum fidei substantiale et cum eo necessario connexa principia mediaque salutis explicantur. (Eph. II, 20. Per fundamentum apostolorum et prophetarum innuit P. doctrinam ab apostolis et prophetis traditam. Caeterum docet apostolus, lapidem angularem esse Christum, indigitaturus, doctrinam prophet. et apostol. ita esse fundamentum, ut et ipsa Jesu Christo, velut imo angulari lapide et fundamento ultimo nitatur.) . . Fundamentum f. substantiale et dogmaticum non sunt duo fundamenta adaequate contradistincta neque diflFerunt secundum rem, sed secundum nostrum concipiendi modum propter diversa connotata. Etenim Christus est fundamentum ex parte rei: doctrina de Christo est fundamentum ex parte nostrae cognitionis. Doctrina autem de Christo nihil est aliud, quam Christus intellectu cognitus et aliis ad cognoscendum verbo scripto aut praedicato propositus. —

64

Prolegomena.

6) Br. (56.) E. gr. de peccato et rejectione perpetua quorundam ange- lorum, de immortalitate primi hominis ante lapsum, de Antichristo, de origine animae per creationem vel traducem. 5lber ba^ii t>ie ^Semerf 111113 : Interim etiani in bis cavendum est, ne errorem araplectendo aut profitendo in revelationem divinam Deumque ipsum temere peccetur: praesertim, ne contra conscien- tiam et cum seductione aliorum aliquid statuatur, quo labefactentur fulcra et yeritas unius aut plurium articulorum fidei fundamentalium. Sic enim tanquam per peccatum mortale excuti tamen potest et solet spiritus s. et fides. —

7) Quen. (1,243.) Inter ipsos fundamentales fidei articulos ordo aliquis propter connexionem, quam ad se invicem et cum finc tarn ultimo, quam intermedio habent, constituendus est, ut alii sint articuli fundamentales pri- marii, alii secundarii, alii primi, alii secundi ordinis. —

2)ie articuli Primarii trerbeu Ureter eiiu3etE)ei(t I. t?on (ituii^cn tu articulos constitutivos et conservativos. Quen. (1,243.) Art. fund. consti- tutivi B. Hunnio sunt, qui fundamentum fidei intrinsecus, imo intime con- stituunt seu fidem immediate causantur, uipote „Deum velle omnes homines salvos fieri et ad agnitionem verittitis pervenire." Conservativi illi sunt, qui quidem ipsam fidem immediate non causantur, ipsi tamen immediatae fidei causae necessario substernuntur , v. gr. quod Deus verax sit et omni- potens etc. etc. ubi porro observat, constituere fundamentum fidei esse, omnia illa dogmata, quae ad fidem generandam necessaria sunt, ita teuere sarta tecta, ut nec ullum eorum desideretur, nec alia quaecunque doctrina adinittatur, quae tale dogma vel directim vel oblique tollat, aut fidei gene- randae ullo modo ineptum faciat. — II. 5(ul>er^ tl)eileu ein: a) in articulos lidei antecedentes, qui fidem justificam et salvificam ipsam quidem non efficiunt nec absoluta necessitate et immediate ad eandem requiruntur, necessarii tamen sunt ad id, ut dogmata fidem gignentia et constituentia recte credi et sarla tecta mauere queant, quod illis non positis aut ignoratis et nega-is fieri non posset. (dogma de revelationis divinae existentia — dogma de Dei existentia, potentia etc. etc. — d. de Deitate mediatoris — hominem peccato coiitaminatum — de mortuorum resurrectione, judicio extremo). L) in art. fid. constituentes, qui immediale et proxime salinem attingunt et fidem intrinsece constituunt et causantur (capita doctrinae christianae de Dei qiü.av^^cönia^ de merito et satisfactione Christi universali ejusque appro- priatiqne in individuo facta), c) in art. f. c o ns equ entes , qui ita fiduciam constitutam sequuntur, ut nisi ponantur, ipsa iterum fiducia evanescat (aeterna Dei duratio, justitia Dei executiva, sanctificatio Dei effectiva, idiomatum et operationum in persona Christi communicatio , officium Christi regium etc.) Hülsem. (bei Quen. 1,243.)

8) Holl. (51.) Articuli fundamentales secundarii sunt, quorum Simplex ignoratio non officit saluti; pertinax autem negatio vel impugnatio fundamentum fidei labefactat. Quales sunt partes doctrinae christianae de personarum divinarum proprietatibus characteristicis, de communicatione idio- matum in Christo, de peccato originis, de decreto electionis intuitu fidei finalis,

De articiilis fidei et de symbolis ecclesiae. 65

de justificatione peccatoris per solam fideni, excluso bonorum operiim merito. (3u Ie|terem ^age t)ie '^emerfuiuj (p.52.): Justificatio peccatoris conversi per fidem in Ciiristum est articulus fidei fundamentalis constitutivus. Sed contingit, ut peccalor, peccata agnoscens et detestans, omiiem fiduciain collocet in Christo mediatore, cujus memoriam non subeat exclusio bonorum operum. Quis hunc conderanaret? Negans yero peccatorem sola in Christum fide justificari, is impingit in articulos fund. primarios de gratia Dei et merito Christi). X^ie SSerü^feicfnini] t^cii not. 7 itiib 8 jciv^t üh't^]en^ baB bte DD. ludn v^f^i^"i^^^^^Öi(^ bie eiiijediet! I'et^meu t^er ct^kiSzii Pfaffe ^utbeilen. — Qlite ber Untevrc^eituui], irefcBe unter teit art. fundamentalibus i-^emacbt anrt), feiert, ivaö Holl. (53.) fac^t: Omnes articuli fidei fundamentales sunt cognitu necessarii, sed dispari necessitatis gradu. IVam qui articuli fidei tum ipsam salvificae fidei defini- tionem ingrediuntur , tum generandae fidei iminediate substant, homini sal- vando creditu sunt maxime necessarii. Reliquorum articulorum fidei quidam positive et directe, quidam negative et indirecte creditu sunt necessarii. Et si consideremus homiues credentes, non eadem cognitionis mensura ab omnibus et singulis exigitur. —

2)ie lIuterfcBeibmtv3 ber articuli fidei in fundamentales et principales uut) in minus principales fiubet ^wax ft^cn bei Grh., ber ne t^oii beu Bd)oU\' ftüern {herüber c^encmmen bat, in bcr oben mttv-^etbeideii '^lu^^befeuuiu^ ftammt ne aber erft i^on Nie. Hunnius. Dieformirte Ibeefov^^eit batteii, um eine Q3er- einigung ber beiben (£onfenuMien I)erbei,^uniBren, bav i^oi-baubenfepu eiiiey ruiiba= mentalen Unter|'d)ieby j\vi[d}en betben in \ilbvebe ßefteQt, uiib biefem diib^irec! ben ^e^riff bee Jninbamentalen me^Iicbit allv^emeiu befttmmt« 3^^^' 5Ibirebr falTcb ivenifdjer ^Beftrebuuv^en [d;rieb H. bann feine ^'taax.gi^i^ de fundamentali dissensu doctrinae Luth. et Calvinianae. Yit. 1626.

9) Quen. (1,21.) Summa verae religionis (et articulorum fidei) continetur in symbolis, christianam fidem complectentibus , quae sunt vel antiquiora, et oecuraenica, in toto christiano orbe recepta (symb. apost. , Nicaenum, Con- stantinopolitanum, Ephesinum, Chalcedonense ut et Athanasianum) vel recen- tiora et ratione minus solennis approbationis particularia (Augustana confessio invariata, ejusdem apologia, articuli Smalcaldici, catechismus uterque Lutheri et formula concordiae).

lieber ba^ QSer^äftniB ber früBeren ju ben finiteren ^Simu- boletl Hütt. Comp. (7.) Longe majorem auctoritatem obtinent ea, quae unaniini totius catholicae ecclesiae consensu sunt approbata, qualia sunt tria illa sym- bola oecumenica: quam quae paucarum lantum quarundam particuiariuin ecclesiarum judicio et applausu sunt recepta.

lieber bie ^Bebeutung bes SSorte^ symbolum. Cal. (I, 101.) Symbola dicuntur, quod sint tesserae verae ecclesiae, quibus orthodoxi agnosci et ab heterodoxis dignosci queunt. Holl. (54.) Sunt confessiones publicae , nomine ecclesiae ab orthodoxis viris de certis fidei articulis gra- vissimo consilio conscriptae ut membra ecclesiae orthodoxae ab infideliuni ignorantia et baeretica pravitate separentur et in consentiente fidei professione contineantur. X^a e^3 bereu mehrere ßibt, [c bciucrft Hütt. Comp. (6.):

66

Prolegomena.

agnosciint ecclesiae nostrae plures libros symbolicos, sed non nisi in eodem testimonii genere de doctrina suorum temporiim.

lieber baö SSer^ältuiß bcr 1\mbo(ifc[)eu ^üc{)er ^ur 1)1, ^c^nft: Form. conc. (de compendiaria regula atque norma. 7): Hoc modo luculentum discrimen inter sacras V. et N. T. literas, et omnia aliorum scripta retinetur: et sola s. Scriptlira judex, norma et regula agnoscitur, ad quam ceu ad Lydium lapi- dem omnia dogmata exigenda sunt et judicanda, an pia, an impia, an vera, an vero falsa sint. Caetera autem symbola et alia scripta . . non obtinent auctoritatem judicis . . . sed duntaxat pro religione nostra testimonium dicunt eamque explicant, ac ostendunt, quomodo singulis temporibus s. literae in articulis controversis in ecclesia Dei a doctoribus, qui tum vixerunt, intel- lectae et explicatae fuerint etc. (Evft t)on Hutterus an l\t aber in t)m 2)0(^matifeii t)on biefem 23ert)ä(tniö, n)ie überbaupt i)oii ber 53ebeutun(^ uub ^ot\)' n?enl)i(^fett ber Symbole bie Diebe, 2)ae 23er^)ä(tui§, vok eö jtcl) öube ber crtbobcjen q3ertobe (^eftviltet ^at, fprid)t Holl. (56.) in ff. au§: Scriptura s. et libri symbolici differunt: quia 1) s. scriptura est immediate inspirata a Deo sanctis Dei hominibus, a spiritu s. impulsis. Libri symbolici sunt scripta Sacra, consignata a viris ortliodoxis, mediatae illuminationis privilegio divi- nitus donatis (sensu strictissimo nuUum ecclesiae symbolum Yocari potest ^soTzvsvGTOV. Quamvis enim viri orthodoxi a spiritu s. illuminati illud mente conceperint, et in literas retulerint, non tarnen ex specialissima, extraordinaria et immediata inspiratione Dei scripserunt, sed ordinaria et mediata illumina- tione a Deo fuerunt donati et edocti. Neque iisdem singula verba librorum symbolicorum a spiritu s. in calamum sunt dictata, sed assistente et dirigente Deo ipsi verba congrua invenerunt et dogmatibus divinis applicarunt). 2) S. scriptura est uvroizLoroc, y.al olv cctv 6 ^etzroq^ per se fide digna, neque indiga principii prioris , e quo demonstretur : libri symbolici sunt 87ro|U8Vco^ «ItojrtcTTOt, h. e. consequenter mercntur fidem, quia verbo Dei revelato sunt eonformes. 3) S. scriptura poUet divina auctoritate canonica, ut sit norma infallibilis , qua vera fidei dogmata a falsis discernuntur. Libri symbolici habent auctoritatem ecclesiasticam et respective dicuntur norma, nempe respectu externae fidei professionis, qua unaninem ecclesiae in doctrina fidei consensum testamur. 4) S. scriptura adaequate continet omnia credenda et agenda: nullus liber symbolicus omnia et singula dogmata fidei praeceptaque morum perfecte complectitur (sed pro ratione temporis et occasionis, qua libri sym- bolici seripti fuerunt, illorum dogmatum ratio fuit habita , quae controversa erant et maxime impugnabantur). Sffienn alfo bie libri symbolici t)on einiijen DD. anc^ ^sotzvsvotol c^enannt tperben, fo bemerft Holl. (58.) weiter: Nimirum sensu latiori libri symbolici ab auctoribus nonnullis vocantur ^sojtvevGToi a) ratione objecti, quoniam continent et exponunt verbum Dei prophetis et apostolis olim immediate inspiratum et quidquid e verbo Dei per mani- festam consequentiam elicitur; b) ratione mediatae illuminationis; neque enim dubitamus, quin Deus speciali concursu influxerit in mentes fide- lium doctorum, qui symbola ecclesiae conscripserunt , mentes eorum illustra-

De articulis fidei et de symbolis ecclesiae.

67

verit et voluntates ipsorum flexerit, ut verissinia saluberrimaque dogmata mente conceperint et calamo expresserint.

23on ber Olotbtr enbtgf eit ber fl:)m 6 c ( i fcb e ii 53üd)er Id. (59.): Libr. symb. necessarii sunt non absolute sed hypothetice, pro statu ecclesiae, gravissimis causis ad edenda symbola permotae, aj ad solidam, diuturnam et firmam concordiam in ecclesia Dei constituendam, ut certa conipendiaria forma et quasi typus unanimi consensu approbatus exstet, in quo communis doctrina, quam ecclesiae sincerioris doctrinae profitentur, e verbo Dei collecta conti- neatur: b) ad rcddendam rationem religionis christianae, si a magistratu exigatur; c) ad dignoscendum vera ecclesiae membra ab ejus hostibus, haere- ticis et schismaticis. — 23 c n b e m d t b a u f b i e f Ii m b o 1 1 f cb e n '3 ü cfi e r \a^t Holl. (59.): Qui vivum ecclesiae membrum est, et in ea publico docendi munere perfungi cogitat, ad subscriptionem librorum symbolicorum etiam juratam a magistratu superiori obligari jiotest (ut publice in ecclesia docturus eo magis obstringatur ad consentientem publicae doctrinae confessionem, ex- plicationem et defensionera). —

68

Pars I.

De Deo.

14.

©er ^o(|)fte (Snbstx^ecf ber ©c^5^>fung be^ SÄenfdpen unb bann mä) ber ber Offenbarung tft, bag @ott erfannt n)erbe9: barum mug aud^ bte ^^eologte nut ber Se|)re t)on @ott Beginnen ^j,

2)te Ce|)re t)on ©Ott jerfdfft aber 1) tu bte Öe^re bcm ©afei;n, bem SSefen unb ben @tgenf(f)aften ©otte^^ 2) in bte ?e^re X)on ber befonberen 2Betfe, in ber ©Ott fubftfttrt, alfo tn bte ?ef)re t)on ©Ott bem 2)retetntgen, 3) tn bte Seigre "om ben Sffierfen ©otte^, ber ©(|)o:pfung, 4) tn bte Ce^ire t)on ber 2(rt unb SÖetfe, mc ©Ott ©eine 2Q3erfe erplt unb für fte ©orge trägt (Sefire t)on ber SSor^ fe^^ung), 5) m bte ?e:^re X)on ben Ingeln, aU ben I)tenern au ben SSSerfen ©otte^.

Cap. L De Deo.

§.15. asorbcmetf tttto* Cognitio Dei naturalis et siipcr-

naturalis.

2)te t)oKe unb jum Jpetf genügenbe (grfenntntg ©Ott ge^ n)tnnen n)tr natürttc^ nur au^ ber Offenbarung. T)o^ aber tfi aud& auger|)alb t^rer etne (Srfenntntg ©otte^ tjor^anben, n)te mx benn etne fold^e auc^ bet ben Reiben ftnben. SOStr fönnen fonad^ eine bo:p))eUe OueKe unterfd^etben, au^ ber ©Ott erfannt rt)erben fann, etne ex libro naturae unb etne ex libro scripturae unb bemnac^ tjl bte cognitio Dei etne naturalis unb etne revelata seu supernaturalis ©te cognitio naturalis jerfättt aber tn noti- tiam insitam unb tu notitiam acquisitam, b. bern SÄenfd^en

De Deo.

69

ifl ctne getx^tffe (Srfenntntg (Settel attgeBoren unb btefe famt er bann ewettern unb nä|)er kgrünben bur^) bie Setrac^tung ber SBerfe unb SÖtrfungen ©ottee tn ber 9Zatur unb @eic|t(f)te^). 2)te auf btejem 2öeg entftanbene @rfenntnt§ tft bann n)o|)I an fiä) etne tra^re, oBtt)c|)I auc^ fte buvci) bte in bem 9}?enic^en t)or^anbene ftttlt4)e 25erberbnt§ m&cx gefä(](i)t unb tn St^^t^^nt t)erfe$rt n^erben fann^3, tft aber jebenfaüe etne ]e|)r unt'oKftdnbtge, ttJornac^ w^l (gtntgee t)on ©Ott erfannt n)trb, ttJte 5* @etn 2)ajepn unb ©tntge^ i)on @etnen ©tgen](^a[ten unb ©etnem 2StCen, aber nte btef aUe^ tn fernem ganjen Umfang, unb nte fo, baf e^ bem 9}tenfc|en etne uner]d)ütterltd)e @ean§|>ett gäbe, mliijc t^m ein fieserer ^ait für feinen ©(auben unb fein fittli^ee ?eben tt^erben fonnte noc^ n^entger reicht fte :^in jur ©rlangung be^ ^dk^ S)er ©runb t)on btefer Unt)oWcmmen^eit liegt aber in ber SSerbevbt^eit ber menfci)rt(f)en 9?atur, tre(d)e feit i^rem gat(e ft^ felbft ^u feiner t)CÜfcmmenen STfcnntnig ©ottee me|)r ergeben fann* auf btefem 2Eeg entftanbene Srfenntni^ müffen mx ba|)er nur aU ben Ueberreft einer Srfenntnig betrachten, mliS)t ebne ben gaü in t)otfem unb reicf)em 2)?aa§ um jugefommen iväxc^y^ fte bient fona(^ mef)r baju, bte (Se^nfudjt nad) re^ter unb ^ollftanbiger ®rfenntni§ tn une ju tt>edEen (cognitio paedagogicaj, unb unfer fttt(id;e6 33er- l^alten, an^ bei:)or bie burd; Offenbarung getrirfte (grfenntnig bin^ jutrttt, einigermaßen ju regeln (cogn. paedeutica); auc^ lann fte mit 9?u§en neben ber geoffenbarten ®rfenntni§ anget^enbet n^erben (cogn. didactica) 93. Um jur trotten unb n^abren ©rtenntntß ju gelangen, bebürfen ti^ir alfo immer noc^ ber Offenbarung

1) Grh. (111,1.) Necessariam esse hanc doctrinara fde Deo) demonstrat: 1) finis creati hominis. Quemadmodum omnia creata sunt propter homineni, ita homo conditus est ad Deum, creatorem suum, recte agnoscendura et co- lendum, amandum et celebrandiira. . . 2) finis divinae patefactionis. Deus ex arcana majestatis suae sede prodiens non solum in mundi creatione, sed etiam ac vel maxime in verbi revelatione ex inimensa bonitate honiinibiis sese pate- fecit, fine certe nullo alio, quam ut homines ex illa patefactione Deum recte agnoscerent, et veram de Deo doctrinam ab omni erronim fermento puram et illibalam conservarent, atque ad posteros suos propagarent. . .

2) Grh. (ibid.) Ut scriptura s. in theologia est unicum principium cognoscendi: sie Deus bonitate optimus, potentia maximus^ est unicum et

70

Pars I.

summum principium essendi, tum ipsius scripturae s, (in qua verLum Dei sive divina revelatio continetur) tum operum divinorum, de quibus in theologia tractatur, respectu. Idem etiam est totius scripturae centrum, theologiae nucleus, scientiae ac desiderii nostri terminus. Convenienti igitur ordine ab articulo de scriptura s. progredimur ad articulum de natura Dei et attributis divinis.

Quen. (1,250.3 Supremus hominis totiusque theologiae finis Deus est, ejusque agnitio, celebratio et fruitio ; ab eo itaque, cum theologia ad modum habituum practicorum tractari debeat, merito initium facimus.

Holl. (187.) Cum theologia sit scientia practica, primo omnium de ejus fine agendum est. Cum autem finis theologiae sit duplex, unus quidem ob- jectivus, qui est Deus infinite perfectus, et summe bonus, alter vero formalis, qui est yisio et fruitio Dei beatifica; ideo finis theologiae objectivus, nempe Deus, appetitum hominis plenissime satians, primum considerandus est. —

3) Grh. (1,93.) Duo sunt, quae in cognitionem Dei ducunt: creatura et scriptura (August.).

Holl. (188.) Notitia Dei petitur tum ex lumine naturae sive rationis, tum ex lumine revelationis.

4) Quen. (1,251.) Notitia Dei naturalis est, qua citra revelationem specialem homo cum ex lumine naturae tum ex libro naturae suo modo, sed admodum imperfecto, potest cognoscere, esse aliquod supremum numen, idem- que sapientia et potentia sua moderari totum hoc Universum et res omnes a se conditas.

Grh. (1,93.) Notitia insita est communis illa notio de Deo, hominis cujusque animo per naturam, inde ab utero insculpta et impressa, siquidem ex principiis istis nobiscum natis seu xotpocT^ ivvoiaic, (quae nihil aliud sunt, quam reliquiae quaedam et s^ÜKta div. imaginis scintillulae et igniculi clarae istius lucis, quae pleno jubare ante lapsum in mente hominis fulsit), quaedam etiam Deum attinent, utpote quod sit Deus unus, bonus ... — (III, 42.) Eas (scintillulas) referimus ad librum naturae internum , ad quem etiam per- tinet liber aweih^qoeco^^ internum conscientiae testimonium, quod Schola- stici vocant owT^q^TiOLVi nam ex principiis nobiscum natis practicus ille Syl- logismus in corde cujusvis hominis oritur: qui vitam degit impiam, sentiet Dei vindicis iram et poenam. Ratio pendet ex eo, quia omnibus naturaliter insculptum, Deum esse, Deum esse colendum, Deum esse scelerum vindicem. Subsumit conscientia impii: Ego flagitiosam vitam duxi. —

(Id. III, 42.) Notitia acquisita ex libro naturae externo, videl. ex con- templatione operum et effectuum divinorum vi naturalis discursus a mente humana colligitur. füld)e effectus ^^ä^It Grh. (1.94.) auf: 1) rerum, quae videntur, creatio, 2) rerum creatarum varietas, pulchritudo et ordo, 3) rerum creatarum sustentatio , gubernatio et conservatio , 4) profusa variorum donorum , quae ad necessitatem hominis aliorumque viventium pertinent, elargitio, 5) anim- adversio et ultio vindicis oculi manusque Dei, 6) miraculorum exhibitio, 7) rerum futurarum praedictio, 8) periodica imperiorum mutatio, 9) mentis humanae natura, 10) insiti naturalis notitiae igniculi, et in hisce discrimen

De Deo.

71

honestorum ac turpium, 11) conscientiae pavores, morsus et aculei, 12) series causarum efficientium et finalium. —

Quen. (I, 253.) Notitia Dei naturalis est duplex, una e^iCjärro^ sive naturae, et mentibus homiuum in ipso ortu suo impressa, insita et im- plan tat a, qua homo ex principiis secum natis, tanquam imaginis divinae ruderibus quibusdam et reliquiis sine discursu et mentis operatione Deum cognoscit: altera sjtLzryjToq dicitur seu acquisita, quia ex insitis naturae principiis per ratiocinationem et accurutam creaturarura contemplationem acquiritur, sive ex operibus Dei in creatione et vestigiis illis divinitatis, quae sparsa sunt in tota rerum natura, colligitur. lila subjectiva dicitur, haec objectiva. lila nulli homines, ne quidem infantes , carent; baec vero non in Omnibus reperitur: illa propagatur per generationem, haec per doctrinam et inforraationem aliorum, vel etiam per culturam et indagationem propriam: illa dici potest notitia habitualis, quia inest nobis per modum habitus impressi, etiam ante rationis usum et exercitium, haec actualis, quia per ratiocinationem et discursum sese exserit et comparatur. Cf. nod) bte *^emer- fuit(^ Dort Grh. (111,46.): Denique et hoc monendum, quando Ostorodus dicit, homines non ex natura, nec ex consideratione creaturarum, sed ex auditu et aliorum relatione unice id habere , quidquid de Deo aut divinitate sciunt, tum terminum illum auditus esse ambiguum. Si enim hoc vult Ostorodus, quod ad omnem Dei notitiam requiratur specialis Dei patefactio per verbum, id omnino negamus: si vero auditus nomine intelligatur doctrina et institutio a majoribus, solam naturäm magistram secutis, hausta; tum dicimus eandem non minus quam principia nobiscum nata et creaturarum considerationem ad notitiam naturalem pertinere. Quamvis vero distincta sint argumenta, quibus tum insita, tum acquisita notitia Dei naturalis demonstretur ; tamen cum Pho- tiniani utramque negent, ideo sufficit nobis contra Photinianos probare, quod sit aliqua naturalis Dei notitia, ex quocunque tandem principio ea oriatur, sive ex naturali instinctu, sive ex creaturarum intuitu, sive ex aliorum, qui naturam magistram unicam secuti sunt, relatu.

;Deit 'Bocimanan gegenüber fa§t Cal. bie 5tuöfagen über bie notitia Dei naturalis fo jufammen: 1) quod homo revelatione verbi Dei destitutus sanae rationis beneficio assurgere possit ad aliqualem de Deo , ejus essentia et voluntate generali vel Providentia notitiam. (II, 61.) 2} quod non solum facultas vel potentia Deum cognoscendi sed etiam notitia quaedam Dei natura nobis conveniat. (II, 73.) 3) quamquam non insit homini notitia de Deo ante rationis usum et exercitium, quantum ad speciem expressam et ideam aliquam mente conceptam, non tamen negandum arbitramur, in homine dari sive dispo- sitionem aliquam sive quoddam analogum habitui, aliquam nempe relsicoaiv potentiae intellectualis in homine post lapsum reliquam, cujus beneficio homo Deum quadantenus cognoscere possit sine magistro. (11,80.) 4) homini non modo naturaliter sed et per se notum est, quod Dens sit. (II, 86.)

>Der S3etPeiö für baö 2}or6anbenfein einer notitia insita iDirb gefü^irt aus Rom. 1, 19. unb II, 15., bann ex rationibus i 1) ex connato sive omnibus mentibus impresso discrimine honestorum et turpium; 2) ex timore supremi

72

Pars I.

miminis, natiiraliter ex corde hominum proriimpente ; 3) ex malae conscientiae pavoribus et bonae laetitia et securitate; 4) ex cruciatibus conscientiae ob patratiim scelus . . . 5) ex unaninii omnium populorum consensu; 6) ex occulfa omnium propensione ad aliquam religionem ; 7) ex praeceptis niorum ex naturae lumme exstructis. (Q u e n. I, 253.)

iDie notitia acquisita \vixt> üetDiefeu aiigr Rom. I, 20. Act. XVII, 27.

5) Quen. (I, 253.) Veram esse notitiam Dei naturalem inde patet, quia apostolus eam diserte appellat d}.ri^eLav Rom. 1,18 etc. et cum addito: «X77- ^aiav Tov ^eov^ v. 25., quippe quae a prima veritate originem habet : ubi tarnen distinguendum inter notitiam Dei naturalem in se et per se spectatam et quatenus conjunctam habet imperfectionem , rationis corruptionem et ad errores varios proclivitatem. Illo modo spectata, vera est, hoc vero modo considerata ex accidente falsitate est permixta.

6) Calov. (11,47.) Imperfectio naturalis notitiae Dei quoad ea, quae in natura revelantur, et nullitas ejusdem quoad supernaturalia fidei mysteria.

Quen. (1, 253.) Notitia Dei naturalis imperfecta est duobus potissimum modis: 1) respectu objecti plane incogniti, (quo pertinet evangelium, quod est mysterium a seculis absconditum) vel non plene cogniti , (quo pertinet doctrina legis, quam homo ex principiis naturalibus ex parte tantum cognoscit) ; 2) respectu subjecti, Deum non satis constanter agnoscentis vel propter Gongenitam corruptionem de Deo subinde dubitantis. —

Chmn. (11. th. I, 20.) fa^t fo pfammen: Vere loquendo aut nulla aut imperfecta aut languida est. Nulla, quia de gratuita promissione remissionis peccatorum nihil novit tota philosophia . . . Imperfecta, quia gentes ali- quam tantum particulam legis noverunt. . . Languida, quia etiamsi impressum est humanis mentibus, esse Deum et praecipere obedientiam, juxta discriraen honestorum et turpium tarnen assensio non tantum languida est, sed horrendis dubitationibus saepe excutitur.

lieber ben 3n()aU be^ bitrcJ) t>a§ lumen naturae (Erfannten brütft ftd) Quen. (1,255.) fo ait^: Non versatur h. 1. controversia in eo: an homo naturaliter seu citra revelationem possit cognoscere ro ri e'art, quid et quis sit verus Dens secundum omnes divinae naturae proprietates. Et an possit penetrare naturaliter ejus providentiam et voluntatem specialem in gubernatione eccle- siae et hominum aeterna salute? Haec enim omnia et singula ex verbo reve- lato unice petenda sunt: sed an possit natura scire t6 ort, an sit, et in communi cognoscere, quod sit summum aliquod numen, causa omnium rerum in natura, justum, bonum, sanctum,, colendum etc. adeoque an homo extra revelationem possit habere quasdam vero Deo competentes notitias aut quosdam veros de Deo conceptus , etsi in particuli illos male applicet v. gr. ad id, quod vere Dens non est. —

3u bem legten (ga^e t)on Quen. cf. bie ^emerfiinc^ »cn Grh. (I, 96.) Distinguendum est inter conceptum Dei ex creaturis ab ethnicorum mente haustum, et inter conceptus istius applicationem: ille fuit legitimus, haec vero minime. Quamvis enim aeternam potentiam ac divinitatem .... ex libro naturae deprehenderint, tamen illam non recte applicarunt uni illi Jehovae, . . .

De Deo.

73

sed eam vel animalibus irrationalibus , serpentibus , reptilibus etc. tri- buerunt ... et siquidem ex proprio ingenio formam ac normam Deum colendi excogitarunt, ideo cordis siü idoluni, non autem verum Deum coluerunt. —

femmt bem 5}^enfd)en burd) ba^ lumen naturae dfc nur eine aliqualis deDeii^jra^^stjpotentia, sapientia, bonitate et Providentia notitia p. Grh. (111,60.) Adimitur Dei cognitio hominibus, tum quoad notitiae naturalis integritatem, quia major ejus pars per peccatum ex mentibus deleta, tum quoad puritatem, quia notitiae adhuc reliquae sunt valde obscuratae, tum quoad singularem quorundara hominum pravitatem. —

7) Quen. (I, 261.) Notitia Dei naturalis ad salutem procurandam aut saltem damnationem arcendam sufficiens non est, nee ullus mortalium per eam solam vel ad salutem perductus fuit vel perduci potuit. Act. IV, 12. Rom. X, 7. Mrc. XYI,16. Gal.III,ll. Eph. IV, 18. Gal. IV, 8. Eph. II, 12. —

Mel. (1,9.) Quamquam utcunque mens bumana agnoscit, Deum punire sontes, tamen de reconciliatione nihil novit sine revelatione div. prornissionis. — •

8) Quen. (1,254.) Disting. inter notitiam Dei naturalem in originali sua integritate consideratam et inter eandem in ruderibus et reliquiis spectatam: illa erat perfecta ^EoyvcoGLa^ habitualis primis parentibus per gratiam crea- tionis indita, haec vero saltem aliqualis et imperfecta est Dei notitia, in natura corrupta post lapsum adhuc residua. Primaevae lucis quasi parva scintilla, ingentis oceani exigua guttula et splendidae domus adusta particula.

9) Chmn. (11. th. I, 21.) .. Causae, quare Deus externam illam sui noti- tiam omnium hominum mentibus indiderit : 1) propter externam disciplinam, quam D. vult ab omnibus hominibus etiam non renatis praestari — 2) . . ut quaeratur Deus . . 3) ut reddat homines inexcusabiles.

Calov. (11,40.) Utilitas naturalis Dei cognitionis : 1) paedagogica, ad inquirendum verum Deum, qui se manifestavit per scripturam in ecclesia; 2)paedeutica, ad dirigendos mores et externam disciplinam in et extra ecclesiam; 3) didactica, quod ad explicationem et illustrationem scripturae faciat, si sobrie adhibeatur.

Id. (11,51.) Usus hujus doctrinae (de cognitione Dei naturali) est, ut sciamus, an, quid et quantum de Deo per naturam cognoscere possimus, ne vel negemus ea, quae in natura patefacta, vel nimium iisdem tribuamus: tum vero animo grato eam manifestationem agnoscaraus ac quotidiana libri naturae evolutione naturalem notitiam excolamus, non vero supprimamus, aut abutamur eadem, quin debito modo naturae librum cum libro scripturae conjungamus, ac denique eorum quoque doctrina ac exemplo, qui inde edocti veritati virtutique studuerunt, tum confirmemur, tum excitemur. —

10) Quen. (1,268.) Notitia Dei supernaturalis seu revelata est cognitio Dei unitrini, rerumque divinarum salvifica, e verboDei scripto hausta, quae ab initio ecclesiae viguit et ad salutem hominum ordinata est.

Chmn. (11. th. I, 22.) Notitia Dei salvans, per quam consequimur vitam aeternam, revelata seil, per verbum, in quo Deus et se et voluntatem suam patefecit. . Ad hanc patefactionem Deus suam ecclesiam alligavit, quae

74

Pars I.

sola Deum novit, invocat et celebrat, sicut se in hoc verbo manifestavit, ut et hoc modo vera et una Dei ecclesia ab omnium gentium religione dis- cerneretur. —

§. 16. 1) Sie ©eJt>i#t)ett übet tia^ Safetjtt &otte^.

3fl iae S)afei)n ©otte^ ^mx anä) in bem natürltd^en 33e-- UJU^tfe^n beö 2}?enfc^en j^on g,efe§t, unb ^at baffelbe eme 9iet^e 5t)on 23en)ctlen bafür^, n?trb ba^ ©afepn ©otte^ bo^ erft t)ol(fommen gett){g bur^ bte Offenbarung^).

§. 17. 2) Sa^ aSefett &vttc^.

2lu(J) bte ®tnft4)t tn baö 2Se]en ®otte^ Cqiiid sit Deus) gettJtnnen n){r x)orjugen)etfe au^ ber Offenbarung, benn bte % ©c^rtft gibt unö tn ben 9?amen, @tgenfc|)aften unb 2ß8erfen ©otte^ eine 23ef(|>retbung ©etner fe(Bft^3. §(n ber au^ biefer S3efcpret6ung ]^er5i)orge^enben ©tnftc^t müffen n)tr um aber and) genügen laffen, benn n^ir n)tffen x>on bem SÖefen ©ctteö ntdptö me^r unb nt4)t^ ©enauere^, afö