nvi.:^^.

■. 'K..' t? .'I ^' '^i :'.■ ''

r ••u- -xt. V .1.

/*. ^!J

'^ n !i: A, j'l.

f¥KA:MjO^,^,v

s^'¥ U .;H, i^

<t ■,' •» ■ '■ ■*.

i 4& ;^

■^ .h ^^

'-\f'

ri^ I- n f: K.n..^''.*^-v

VI n, V:

./^ .'JV ,.>^

n t.

•*<."j/V'~'^^''"^-' '^^

)i 'i^^. .f

"> ^

:( ^.(.e ••v

•:i ,*.*

■ --• '■ r • , V -' :,/ :<,:« \J. ic* •;..

\in^ m *?> .

'I!

v/.-

w^»

iC£

at

M^

f

'>

w

%

^" ■ >;■■.• 2.

m

^Mcb:^

T^-^rs-:

w /a

1^

^

t^

11

,A

l^

V'

r

l^i^s^tesias^te^tescissrses^jesj:?^

^

'le'

Robert E. Gross Colleftion

A Memorial to the Founder of the

^'cMeef/ S^.ircr^i^ ^oyiomtion

m

Business Administration Library Los Angeles

t)

^RIEiriER, D.DE-Beschrywing van 'sGrav/en-Hage.Dslf t,R.Boitet,1730-'40i2 uols.in 3; (XXXIV)-946,(54),(UIII)-520,78,(20)pp.;iiiith engr title, 2 engr. dedications, 57 plans and plates (for the greater part double-page or folding )and some text- engrav/ings;in-folio;contemp.h. roan; joints tiieak;title uol.II lacking(french title present );tmo or three of the folding plans have a minor tear in a fold. 950, —

Uncut copy, text spotless, and the nice engraved plans and plates of buildings, churches, toiun-vlews, etc. are in very sharp and clear impressions. - Nijhof f/van Hattum no. 267.

1^

i

\

BESCHRYVING

VAN

GRAVEN -HAGE.

r

)

VERKLARING

D E R

TITELPRINT.

• le Vroii, het opzicht cler Hi ft or ie aenhevolent Die met haer veder reets gereet zit om met vlyt Een werk te outwerpen door ervarentheit en tyt , Wort door de Waerheit zelf-, om nergens in te dolen ,

De nette grout vertoont van V vorfliyk 'sGravenhaeg, Den ring van Nederlant , de pare! van de Steden. 't Gev/erkte Kroofti om dit heftek naer ei/ch te ontleden,

Vliegt als een noefte zwarm met hyen , even graeg , Met Bocken , Brieven , en doorknaegde ivillekeuren ,

En legt ze by haer neer j opdat haer ryp vernuft ,

Dat in d'' aloutheit van ons Vaderlant noit fuftt De net ft e zaken en befcheiden Jiaer mogt fpeuren. < \ De Staetsbeftiering , men verenigt , zit voor aen y

Met een manhaft gelaet-, waer in ?nen d' edle trek ken Van een verheve ziel bevaUig kan ontdekken.

En achter haer zie ik de guide Vryheit ft aen. De KnaepjeSf die ik op den voor gr out jnag hefchouweny

En zich vermaken in gezichten , fraei verbeelt ,

En hondert zeltzaemheen , daer V fyn gezicht opjpeelt^ Zien ook de printen na der kunftige Gebouwen.

Het Wapen van den Haeg, <r/<^^ aen een Grafnaelt prykt ^ Is kunflig tujjchen twee pilaren Qpgehangen. Het Bofchgeboomt i waer in de voglen him gezangen

Opzingen , deift wat in '/ verfchiet. wat verder wykt De Haeg , de Stoel des Recbts , a/waer met duizent oogen ^fBelang van V A/gemeen doorzien wort en gewogen.

HENDRIK SCHIM.

T I. T^tiifs /^j- .-^ v^/>- ^7j.7

Te Delft hj REINIER BOITEXMDCCXXX.met Pnvile^ie

.. uV

BESCHRYVING

sGRAVEN-HAGE,

BEHELZENDE

DESZELFS OORSPRONG, BENAMING,

GELEGENTHEIDy UITBREID ING EN,

ONHEILEN EN LUISTER;

MITSGADERS

S riGTINGE VAN HEX HOF, DER KERKEN,

KLOOSTERS, KAPELLEN, GODSHUIZEN, EN ANDERE VOORNAAME GEBOUWEN.

Zittinge der Hooge Collegten zoo van Pofttie ats Jujlitie', Inflellinge van het Kaplttel ten Hove.

ALSMEDEDE

PRIVILEGIEN, HANDVESTEN, KEUREN,

E N

WYZE DER REGERINGE.

Uit zeer veele nooit gedrukte oorfpronkelyke Charters en

befcheiden getrokken, opgeheldert en beveftigt,

DOOR

M". JACOB DE RIEMER, R.G.

Met veele nieuwe afbeeUingen verfkrt. EERSTE DEELS EERSTE STUK.

T E DELFT Gcdrukt by R E I N I E R BOITET, Mdccxxx.

Met P r. I V I 1. e c I e.

i;^ *£^U f-Jo.

YNE HEEREN,

jAnneer ik , na veel beraads , gewaagt hcbbe , dit werk , aangevangen uit eigen lufl: en lief hebberye , maar ganfch buiten voornemen van uitgave , aan den dag te brengen , en myn doen de verfchillende oordeel'en der Le- zeren ^ vcel al over dit of dat ganfch niet voldaan, te ondervverpen j kon liet naauwelyks overleg ver- dienen , zoo ik my verftoutcn wilde dit opftel aan

iemand

O P D R A G T.

lemand toe te eigenen ^ wat naamen het vvezen moeften , die ik de vryheid zou nemen aan hec hoofd te plaatzen. De ftofFe zelfs maakt het zoo eigen aan U EdeleAgtbaare, dat ik befliii- ten moeft , of aan niemand in 't byzonder , of vvel aan U Edele Agtbaare het zelve op te dragen.

Dat ik zulks durf beftaan , is niet het vertfou- wen op mynen arbeid , fchoon niet gering, ook iiiet onedel j maar de vvaarde van het ondcrweVp? Want dit betreft een Stad, zoo aangenaam in ge-

rt

legentheidj zoo fchoon door haare pragtige Hui- zingen , lugtige pleinen en overvloedig geboom- te ; en zoo hoflyk door bevvooning en bezoek van aanzienlyke , verheve en doorlugte Perfo- naadjen j dat , hoewel ze , in grootte en getal van Ingezetenen^ by Rome ^ luonden ^ Parjs ^ hoofd- fteden van groote Monarchien, ja by ons eigen alomme zoo luifterryk Amjlerdam^ in waarheid niet te vergclyken is , egter haar naam nevens die der genoemde vverreld-fteden , over alle Europifche tongen zweeft.

ST AD noem ik haar vrymoedigiyk , fchoon onvoorzien van dikke muuren en zwaare poorten,

#* die

O P D R A G T;

die (lerktens en veftingen maken , maar geen Steden ; om dat ze ziilke Voorregten , Handveften , Praeemi- nentien en beftellinge van Regeeringe , zoo tot het Politieke als gerigtelyke welwezen der Ingezetenen geniet, als van ouds in de Nederlanden en byzon- derlyk mcde in Holland , Dorpen en Vlekken tot Steden gcmaakt hebben. En dat ze door de Hooge Overigheden dezer Provintie ? in veelvuldige gele- gentheden , met de meefte andere ; zomtyds ook met de magtigfte Steden derzelver geevenaart is. En myn Werk zelf , durf ik vertrouwen , zal deze benaaminge ten vollen regtvaardigen.

Glorieus is ze ? nadien de zekerfte befcheiden niy geleeit hebben , dat ze niet by een onbekend toeval > te gering om by eenigen Schryver aangehaalt te wer- den ; of door 't zamenwooning van Viflchers of Land-luiden te met tot een gemeenfchap geworden is ; maar dat ze kennelyk haaren oorfprong fchuldig is aan de verkiezing van den Lands-heere zelf , en dc plaatzing van zyne wooninge aldaar , welke hy door het bouwen van een uitmuntend^ en des tyds overheer- lyk Palcis > deed blyken. Een Lands-heere , die tefFens praalde met den tytel van Roomfcb Koning , den hoogften en ontzaggelykften in Earopa toen , en nu nog boven die praalnaamen der andere Mogentheden geeert.

Zynde

O P D R A G T;

Zynde 's Graven-Hage in dit opzigt niet alleen getyk aaii anderer Landen Koninglyke Hoofdfteden ; maar Rome zelfs , 't gedugte Rome , daarin voorby ftrevende , dat ^e door een Hoogverheven Vorft , by vvien een Romu- lus op geen eenen dag te noelnen was , aangelegt , en tot eenen Vorftelyken zetel verkoren is.

En zoo oudheid een welgegronden lof mogt geven ? 's Graven-Hage is met regt ook als oud te roemen. Ik heb , 't is waar i om dat ik my aan waarheid houden wil ) niet beweert , dat hare oudheid de heugeniffen der eeuwen te boven gaat. Dat kan millchien maar de eenige Hollandfche Stad Leiden , pronk en vaftheid der beroemde Batavieren , haar zelve aanrtiatigen. Maar vyf eeuwen te tellen , en , naar maate van den ftaat des Lands , altoos in glorie te hebben toegenomen , onaan-* gezien de bittere lotgevallen , gevolgen van innerlyke tweefpalt of wreede oorlogen , die de ingezetenen al- hier ettelyke maalen bezuurt hebben ; konnen weinige, zelfs bloeiende Steden doen , en is eene oudheid eer- waardig genoeg , om ook daar op met regt te mogen (toffen.

Dat het voor geenen dnedelen arbeid al van ouds geagt is , zelfs voot de grootfte vernuften en kundig- fte mannen , Landen en Steden te befchryven , en derzelver vergetene of bedolve oudheden na te fpeu-

2 ren

P P D R A G T.

ren , zou 't voorbeeld van den eenigen Ariftoteles ten yollen bewyzen. Nadien hy , hoewel de ge- Icerdfte man , vvaar op het wyze Griekenland ooit heeft konnen roemen, onder het onbezeffelyk ge- tal van boeken door hem gewrogt , ook niet bene- den zig geoordeelt heeft, {a) den oorfprong, ze- den en regeering van hondert agt en vyftig -too Steden als Staten te boek te brengen , en ware 't mo<^elyk geweeft , der vergetenis te onttrekken." Welk zoort van befchryvinge zedert door Philofte* phantts 5 [h) Pbilochorus , en andere meet vermaarde Grieken , is opgevolgt. En met hoe veel moeite de Geleerden der twee voorgaande eeuwen zig op dat flag yan kennifle en onderzoek hebben uitge- legt , tonen de doorwrogte werken van Ubbo Km^ mlus 5 Joannes Meurjius , Thomas Cragius , en vec- le nevens hen , die de Griekfche Steden en Staten hebben doen kennen ; en van zoo onbedenkelyken getal andere , die de Stad Rome , haar regering , wctten 3 zeden , krygs-kundc , gebouwcn, en wat niet 't geen Rome raakt , befchreven hebben , en nog dagelyksmeeren mcer pogen in den dag te flellen. Ik offer niettemin dit werk U Edele Agt-

BAARE

Qa) Diog. Lacrtius, L;'^. /^^. JV^w. 27. & adillum ^gid. Menagius. CO G- Jo* Voflius, de Bijlor. Gracis Lib. I. ca^. 15. c^ 18,

O P D R A G T.

BAARE met eenige vrymoedigheid , om dat *er weinig aan gebreekt, of ik zoud' het nieuw dur- ven heeten. Want de korte fchetzen , eer als be- fchryvingen , van Guicciardyn , Box horn , Bor , ja van der Does , zelfs niet uitgefloten , vvaar van ik egter nuttelyk gebruik gemaakt hebbe , wat is 'er, bidd' ik , hoe veel 'er ook , by honderden geie- gentheden van j Graven-Hage met lof gezegt is ,

't geen men met regt den naam van Befchrjvinge zou konnen geven > 't Zyn flegts fchuilende plaat- zen van Schry vers , die naauwlyks vindbaar , en niet als met ongemeene moeite , 't geen vveinigen gebeuren mag , vergadert kunnen werden. En dat alles met malkanderen , hoewel den lof van ^x Gra-

ven-Hage allezints doende blyken , levert egter nog niet anders op , als flaauvve fchaduvven , waarin men , ten beften , alleen de omtrekken van 't uit- muntend fchoone lichaam befchouwen kan.

Des overvvegende, dat reeds veele andere Ste- den , ja zelfs Dorpen van Holland , in 't breede befchreven waren j de eene kundig en voldoende, de andere fober en onbehaagelyk , gelyk 't gaat j heb ik my , die van over lange had toegelegt , om eenige onzer Vaderlandfche Oudheden na te fpeu-

* * * ren ,

O P D R A G T.

rcn , byzonderlyk vermaakt , om voor al 't geen

den Huge bctrof, op te zoeken ; vcrgete en bedolve

waarheden , zoo veel mogelyk , te ontdekken ; egte

bewysfiukken te vergaderen ; en van dat allcs , ge-

duurende een recks van tien jaaren , dit werk by een

te brengcn. 't Geen , zonder dat ik lets anders zeg-

cre , ten minften toonen zal , dat 'er van 's Graven-

Hage zoo veel te weten en te zeggen valt , als van

eenige Stad in Holland , hoe oud , hoe groot , hoe

roemrugtig ze ook zyn moge.

Mag ik daar by nog voegen^ den overvloed der

aloiide bewysftukken , die hier te vinden zyn , en

waar van ilegts een gering en niet noemens waar-

dig gctal ooit het ligt zag , men zal my , hoop ik j

geen ondank weten , dat ik daar door alleen , al

was 'er niets anders by gevoegt , heb doen biyken ,

dat de luifter van 's Graven-Hage veel te lang bedol-

ven is gewceO: ; en dat geene der Hollandfche Ste-

dcn mccrder verdiende wel gekent te zyn , als dit

oogclyn der Vcreenigde Nedcrlandfche Staten. Be-

woont en bczogt door zoo veele Perzonaadjen van

aanzien , van luifter en van hoo^verheven ftaat,

van Vorftelyke Mogenthcid , ja van Koninglyke en

zelfs Keizerlyke Majefteit , dat ik buiten fchroom

van vlcyen zeggen mag ? dat hct gctal ontclbaar is ,

en

O P D R A G T.

en geene plaats in onze Nederknden zig des op ge- lyke wyze beroemen kan.

Hebben dan U Edele Agtbaare waardige Voorzaaten , nu ruim een' eeuw geleden , wel wil- len veelen , dat de reeds gemelde Joannes Meiirfius aan Hunne Agtbaarheden opdroeg de Oudheden van 't beroemd , ja , maar vreemd en overlang verwoeft Athene-, zoo gedoogt ook, bidd' ik, Edele Agt- baare HeereN) dat myn werk aan 't viDorhoofd praalen mag met de naamen der Hoog-adelyke , Welgeboore en LofFelyke Regeerders dezer zelve Stede , die hier ter betere kennifle van onze Hoi- landeren gebragt werd. Der geringheid myner pen- ne bewiift, durfikmy niet toegeven U Edele Agt- baare hier langcr op te houden , of te weiden in den lot van U Edele Agtbaare lioog-geeerde Perzoo- nen , iiie ik wenfch dat Iiet den Almagtigen en Al- goeden God bchagen moge , tot onverwelkb'ren groei en bloei van 't edele en wydberoemde 's Gra- venhage , in gundige hoede en duurzame zegening te bcvvaren, en onder U Edele Agtbaare wel- wyze regeringc , deze zoo beminnelyke en nooit yolpreze Stede meer en meer ten toppunt van glo- rie te verheffen , en in zoo geliikkigen ftant eeii-

wen

O P D R A G T.

wen lang te beveftigen. Met welke hertgrondige en opregte bede fluitende , ik de vryheid neme my te onderfchryven ,

Edele Agtbaare Heeren,

U Edele Agtbaare

Zccr ootmoedige Dienaar

JACOB DE R/EMER.

VOOR

VOORREDE

AAN DEN OUDHEIDS-LIEYENDEN EN BESCHEIDEN

L E Z E R.

jK hcb my nevens veelen te meermalen verwondert, dat twee Stcden onzcrVcreenigdeNederlanden,beide,hoe-

wcl uit verfchillende hoofden, zecr vcrmaard , niet van

heden of giftercn, maar van eeuwen herwaards, hecfc konnen te beurt vallen, dat niemand haarer Burgers of Vocdfterlingen , die zy beidc altoos in aanzienlyken ftaat en getale hebben konnen noemen , ooit gepoogt heeft derzelvcr ouden ftand en gefchicdc- niflenjdooreenegcpaftebefchryvinge, in geheugenifTe te houden, en 't gcene de alverflindende tyd bereids den oogcn onttrokken hecft, cgter aan de nakomelingcn over tc leveren. Te meer, de- wyl Inlanders en Vreemden van beiden alomme met lof gewaagt hebben ; en zedert nu al ettclyke jaaren de luft om onze Vader- landfche Oudhcden uit te vorfchen ; en niet allecn Steden , maar ook Dorpen te befchryven den Nederlanderen zoo ongemeen aangenaam geweeft is, dat die zoort van boeken onze druk-pers- fen een goed decl van haaie bezigheden vcrfchaffenj en gerin"^e hockjcs, fchoon nog verre beneden de waarde van hun middcl- maatig onderwerp , voeren ze flcgts den naam van Be/chryving^ grctig gczogt en dier betaalt werden.

Ik oog, dus fprckendc, op het BifTchoppclyk Utregt y en Hol- laadfch Luft-prieel hct cdele V Graven-Hage. Die eerfte Srad, van over meer dan duizend jaarcn, de troon der Kerkelyke agt- baarheid, zoo wel als de zetel van de werreldlyke magt van het Landfchap ; woonplaats van vecle adelyke en oiide geflagten ; vermaard door menigte van gelecrden, of daar gebooren of der- waarts getrokken; vol van aanzienlyke en wel-levende Burgercn ; en boven dien in verfcheide opzigten van aloudheid, gelcgent- heid, en zonderlinge beflieringe , waard naaukeurig gekent te zyn, heeft egtcr tot hcdcn toe niemand gevonden, zclfsnicton- der de haare, wien 't geluft heeft zynen arbeid aan 't uitvoerig

•k-k-k-k be-

V O O R R £ D E.

bchandelen van zoo waardigen voorwerp te kofte te Icggen.

Deandere, zoo veele eeuwen geenzints tellende, maar ruim zoo hoog f^cftcgcn door veelcrlci omftandigheden , die tot haar als cen middelpunt zyn t'zamengevloeit , en zoo gelukkig ge- plaatfl: , dat indien een ftroomendc rivier of levende bronnen haarcn boezem ververfchen mogtcn, in geheel Europa, mogelyk in de wyde werrcld niets volmaakter zou te vindenzyn; heeft'er wel veele gevonden die ftukswys dit of dat t'haarer lof hebben to boek gebragt: maar niemand onderwond zig haare oudhedenmet eenio^e zorg na te fpeuren, te bebouden de kleinc overblyfzelen van geeftelyke en werreldlyke gebouwen, die de gcftadige wilTe- ling der tydelyke zaaken gcfloopt of verandert heeft ; of den aan- wafch van een plaats, die zedert de opregtinge van deze onzc Republiek , door 't behouden der voorige, en toevoegen van nieuwe voordeelen , zoo zagt en zeker ter vermaardheid gerezen is , met eenige naaukeurigbeid te toonen.

Dit is te minder in te fchikken, als men ziet, dat zelfs cent' nanzienlyk Vreemdeling {a) getuigt , dat 's Graven-Hage in de laatfte jaaren der regeeringe van Hertog Philips van Bourgotidie^ en zulks over ruim derd'halve eeuwe, ai hegojj te werden eenevan de eerjle St c den van Holland', en dat een ander, by ons meet be- kcnd, en, om de keurigheid zyner vernuftige oordeelcn en zin- ryke uitdrukkingen by alle fraaie geeften geagt , de vermaarde Saint Evremond 0) , al over meer dan tzeflig jaaren gefchrevcn bceft, dat „ de Reizigers van den Hage zh betovert zyn, zelfs 5, na dat zy de grootshedcn van Parys , en de zeldzaamheden van „ Italie gczicn hebben. En wannccr hy daar en bovcn in het kort aanrakende 't gecn hy daarin aanminnig gevonden heeft^ zegt; „ Aan de ecne zyde gaat men na de zee langs een weg, „ waardig de Roomfche grootheid ; aan de anderc tixcd men in „ een Bofch , het aangenaamfte dat ik in myn geheele leven zag. „ Ter zelver plaatze vind men huizen genocg, omecn groote en J, trotze Stad te maken, boomen en wandelingen genoeg , om

„ eene

{a) Le Comte de Boulaiiivilliers , Hijloire de fancien Gouvernement de la Frame, Tom. III. tag. i6iJ. etiit. ic HoIJaude. (b) Oeuvres melies , Turn, II. pog. ayy. edit, de i-jo6 d'Amfierdam.

V O O R R E D E;

,, eene overaangenaame eenzaamheld te verfGhaffen." Op de Uu- „ rcn , die icdcr voor zig bdteden kan , vind men 'er de cenvou- „ digheid der plaifieren die men te Landewaart genict : en ge* „ duurende die welke ten dienfte van 't gemeen gefchikt zyn , zict „ men cr alles, wat hct gckrioel der volkrykfte Steden zou kon- „ nen uideveren : Zoo heb ik, zulks overwegende, naauwlyks konnen bezeffen , hoe 'er niemand gevonden zy , die gepoogt hceft, de waarheid van zoo uitmuntendenenaantrekkelyken lof, door aanwyzing van de byzondere gedeeltens daar toe gehooren- de, te beveftigen.

Egrer men zal met my , wil men aandagt gebruiken > en rede plaats geven , belydcn moeten , dac *er tot nog toe niets gedaan is, dat daarna gelykt. Want wat den Florentynfchen Edelman bctreft, Guicciardjin mecn ik , die de Nederlanden wel fraai en lofiyk, maar veel eer doorlopen als befchreven heeft , 't zoude in waarheid zyn bcftek te buiten gegaan hebben, zoo hyzig met de byzonderheden van iedere Stad lang had opgehouden : nogtans noopt by fchier als met iedere regel elk Hollander omuitte voc- ren 't geen hy flcgts in 't voorby gaan aanraakt.

De geleerde Boxborny die zoo welaan ons Vaderland verdicnt heeft, zou fchynen daar toe nader verpligt te zyn gewceft, wan- neer hy ondernomen heeft, Holland in zyne Steden en voornaa- me Dorpen ten Tonecle te voeren. Maar hy voldeed ook aan 't oogmerk van zyne Befchryvinge, wanneer hyalleen't veornaam- ftc en 't algemeen van 's Graven-Hage ter befchouwinge voort' bragt, laatende 't overige voor rckening der geenendien'tluften mogc dc Steden iedcr afzonderlyk te vcrhandelen*

Minder rede nog heeft men om dcnloffelykcnHiftorie-fchryver Fieter Qhrijliacnfz Bor te belchuldigen, als of hy met de befchry- vinge aan 't hoofd van 't negende boek zyner Hiftorien gevoegt, niet voldann hadde aan den eifch van *t wcrk ; want fchoon zulks waar is, hebb' men te denken, dat hy daar toe niet eigentlyk ver- pligt was volgens de wetten die een Hiftorie-Schryver in agt te nemen heeft. Men danke hem veel eer, dat zyne liefde voor deze zyne woonplaatzc hem aangezet heeft , om eene wel met

V O O R R £ D E.

bchandclcn van zoo wnardigen voorwcrp te kofte te leggen.

Deandere, zoo veele eeuwen geenzints tellende, maar rufm zoo hoog f^eftegcn door veelerlei omftandigheden , die tot haar als een middelpunt zyn t'zamengevloeit , en zoo gelukkig ge- plaatft , dat indien een ftroomende rivier of levende bronnen haaren boezem ververfchen mogten, in geheel Europa, mogelyk in de wydc wcrreld niets volmaakter zou te vinden zyn ; heeft 'er wel veele gevonden die ftukswys dit of dat t'haarer lof hebben to boek gebragt : maar niemand onderwond zig haare oudheden met cenio"c zorg na te fpeuren, te bebouden de kleinc overblyfzelen van geeftelyke en werreldlyke gebouwen , die de gcftadige wilTe- ling der tydelyke zaaken gefloopt of verandert heeft ; of den aan- wafch van een plaats, die zedert de opregtinge van deze onzc Republiek , door 't bebouden der voorige, en toevoegen van nieuwe voordcelen , zoo zagt en zeker ter vermaardheid gerezen is , met eenige naaukeurigheid te toonen.

Dit is te minder in te fchikken, als men ziet, dat zelfs eeii nanzienlyk Vreemdeling {a) getuigt , dat '; Graven-Hage in de laatfte jaaren der regeeringe van Hertog Philips van Botirgondie^ en zLilks over ruim derd'halve eeuwe, alhegon te werden eenevan de eerjle Steden van Holland', en dat een ander, by ons meer be- kcnd, en, om de keurigheid zyner vernuftige oordeelcn en zin- rykc uitdrukkingen by alle fraaie geeften geagt , de vermaarde Saint Evremond {h) , al over meer dan tzeftig jaaren gefchrevcn heeft, dat ,, de Reizigers van den Hage als betovert zyn, zelfs „ na dat zy de grootshedcn van Varys , en de zeldzaamheden w^n „ Italic gczicn hebben. En wannccr by daar en bovcn in bet kort aanrakende 't gecn by daarin nanminnig gevonden heeft ^ zegt; „ Aan de ecne zyde gaat men na de zee langs een vj^g, „ waardig de Roomfche grootheid ; aan de andere ti-ecd men in „ een Bofch , bet aangenaamfte dat ik in myn geheele leven zag. „ Ter zelvcr plaatze vind men huizen genocg, omecn groote en „ trotzc Stad te maken , boomcn en wandelingen genoeg , om

,, eene

(a) Le Comte de Doulaiiivilliers , Hijlo'tre de rancien Gouvernement de la trance , Tom. III. bag. \6i. edit, de HoUanele.

(b) Oeuvres melees, Turn, II. fog. lyy. edit, de ijo6 d'Amfterdam.

V O O R R E D E;

„ eene overaangenaame eenzaamheld te verfchaffen.' Op de Uu- „ rcn , die icder voor zig bellcden kan , vind men 'er de cenvou- „ digheid der plaifleren die men te Landewaart genict: en ge* „ duurende die welke ten dienfte van 't gemeen gefchikt zyn , zict „ men er alles, Avat hct gckriocl der volkrykfte Steden zou kon- „ nen uitleveren : Zoo heb ik, zulks overwegende, naauwlyks konnen bezeffen , hoe 'er niemand gevonden zy , die gepoogc heeft, de waarheid van zoo uitmuntendenenaantrekkelyken lof, door aanwyzing van de byzondere gedeeltens daar toe gehooren- de, te beveftigen.

Egter men zal met my , "wil men aandagt gebruiken , en rede plaats gcven , belydcn moeten , dac *er tot nog toe niets gedaan is, dat daarna gelykc. Want wat den Florentynfchen Edelman bctreft, Guicciardyn mcen ik , die de Nederlanden wel fraai en lofiyk, maar veel eer doorlopen als befchreven heeft , 't zoude in waarheid zyn bcftek te buiten gegaan hebben, zoo hyzig met de byzonderheden van iedere Stad lang had opgehouden : nogtans noopt by fchier als met iedere regel elk Hollander omuitte voe- ren 't geen hy flcgts in 't voorby gaan aanraakt.

De geleerde Boxborn, die zoo wel aan ons Vaderland verdient heeft, zou fchynen daar toe nader verpligt te zyn geweeft, wan- neer hy ondernomen heeft, Holland in zyne Steden en voornaa- me Dorpen ten Toneclc te voeren. Maar hy voldeed ook aan 't oogmerk van zyne Befchry vinge , wanneer hy alleen 't voornaam- fte en 't algemeen van 's Graven-Hage ter befchouwinge voort- bragt, laatende 't overige voor rekening der geenendien'tluften mogc dc Steden ieder afeonderlyk te verhandelen.

Minder rede nog heeft men om dcnloffelykcnHiftorie-fchryver Vieter Chrijliacnfz Bor te betchuldigen , als of hy met de befchry- vinge aan 't hoofd van 't negende boek zyner Hiftorien gevoegt, niet voldaan hadde aan den eifch van 't wcrk ; want fchoon zulks waar is, hebb' men te denken, dat hy daar toe niet eigentlyk ver- pligt was volgens de wetten die een Hiftorie-Schryver in agt te nemen heeft. Men danke hem veel eer, dat zyne licfde voor dcze zyne woonplaatzc hem aangezet heeft , om eene wel met

V O O R R E D E.

^ierlyke, maar eenvoudige en oprcgte bcfdiryvinge van den Ha- gc cotvereeuvvigingvandcszelfslof inzyncHiftorien te vlyen. Be- lial ven dat ze omftandighcden behclft, die mente vergeets elders zoiide zoeken.

Maar men zou mogcn verwagt hebben, dat J^acol^ vanderDoeSy die eco afzonderlyk boekje met den titel vzn'sGravcjhHage, zoo ik giff' ontrent het jaar 1666. in vaarzen hceft gefchreven, vry breeder dat werk zoude hebben uitgehaalt. Te meer dcwyl hy zynde van ecn geflagt dat deel had aan de Haagfche Regeringe, vermoedelyk behulpzaamhcden kon ontmoeten, waar toe nie- mand anders tocgang zou erlangen. Let men evenwel , dat zyn cogmerk gcwecft is, alleen't gecn hem alsbyzonderlykden/i^^^ cigen en daarin aanmcrkelykft voorquam te boek te brengcn en opecnen vry vloeyendenenongedrongentrantvermaaklyk voor tc dragcn; Let men, dat hy doorgaans met weinig woordcn eene groote kundigheid der Oudheden van *s Graven-Hage doed bly- kcn , en anderen aanleiding gegeven heeft , om nader uit te vors- fchen 't geen hy flegts van vcrre ontdekt ; men zal hem altoos moeten dank weten, voor 't geen hy gedaan heeft, vcrr'vanzoo loffelykepogingen tc veragten, of over 't geen agtergebleven is, te willen vitten.

Over de laatfte Befchryvinge van '$ Graven-Hage in den jaare 17 1 1, door Gysbert de Cretfer uitgegeven , zal ik lieflT: niet oor- deelen. Het inzigt is zekerlyk goed gevveeft » en heeft ter eerc van 's Graven-Hage geftrekt; maar dat in 't algcmeen geoordeelc is, daarin geheel niet voldaan te zyn aan \ geen den Haag vcr- dient, geloof ik te mogcn zeggen, zonderdat ik kan befchuldigt werden van hem te kort te docn.

Nopendc 't Kcrkelyke van den Hage , byzonder der tyden voor de Reformatic, vind men 00k iets in dc Oudheden en.Geftigtenvan Delft en Deiflatuli initsgaders van ''s Graven-Hage in den jaare 1720 gedriikt, 't geen zynen lof verdient. Beide, de Schryver H. van HeuJJen en de Vertaalder en Aantckenaar Ht';;;/^ vanKyn, hebben zoo daarin , als in alle de andere deelen van hun werk » dat de Kerkelykc Oudheden der Vercenigdc Nederlanden bchelft, ge-

toont

VOORREDE.

toont in de gcfchiedeniflenonzcs Vaderlandsecnongemecnekun- digheid te bezitten , en ze hebben my ook in veelen aanleiding totonderzoekjligtinduiftcrlieid en ftofFe, tot vervullinge vcrfchaft.

Dit is al Wilt my voorgekomcn is nabcfcliryvinge van den Ha- ge zwcemende, en't geenallesbyecngevocgtonbequaam fclicen om de waardye van dien Hag^ , wiens lof in digt en andcrs, on- telbaare maalen is uitgegalmt, te doen kennen. 'tGeen my aan- leiding gaf, om eerft tot enkel vermaak , na tc gaan, wat men meer daar van kon ontdekken. Hier in eenigzints gevordert, be- quam ik ten deele oorfpronkelykc bcfcheiden , ten deele affchrif- ten buiten alle bcdenken van verzieringe, zelfs ook eenls;e Recris- ters; waar door ik ontdekt hcb, 't geen by gebrelc van zulke ze- kere en ontwyfFelbaare bcwys-ftukken tot nog toe hid fchuil ge- gaan; en in hoe vecl gevallen de voorgaande Schryveren of ge* mift of magerties aangeraakt hadden zaaken, welke nogcans ver- dienden geweten te wcrden, en waar van my een geheelen oegfl: zig opdeed.

DeSjter zydcleggende iets anders 't geen ik onderhandenhad- dcj heb ik, naaft bczighedcn myne profeilie betreffende, my ge- heel aan dit werk overgegeven , en myne pogingen aangewend, om te konnen leveren ecne Befchry vingc , niet beftaandc in al- gcmeene verheffingen en loftuitingen , die hoc welgegrond ze wezen mogen , egter niet voldoen aan die na kennifle ilaan , en welker betragtinge nijt is, fimpcl te lezen 't gcen ze dag aan dag met oogen befchouwcn konnen, maar open gelegt te vinden, *c gecn juifl: niet in *t oog valt, maar wetens-waardig zynde, uit oLide brieven en befcheiden , byzondere aantekeningen , berigt van oude hiiden, te ontdekken of te beveftigen ftaat, en dooree- ne befchryvinge voor vergetelheid bewaart plecg te werden. En fchoon ik verre ben van verwaandelyk tc denken, dat ik voldaan zal hebben aan 't geen ik zelfs agt, dat 'sGraven-Hage verdient; durf ik egter hoopen , dat men in dezc Befchryvinge verfcheide, en niet kleine hoofd deelen , vinden xal , waar aan alle de voorcn- gemelde naauwlyks gedagt hebben , en waar van egter zoo vecl te zefTgen valt, dat het wonder is, hoe het door iemand, die voor had in byzonderheden zig in te laatcn , overgcflagen heeft konnen wcrdtn .

•k-k'f-k'k Ik

V O O R R E D E.

Ik heb in hec wcrk die ordre gehouden, dat ikheblaaten vooi*- gaAnal'tgcenhctlichaambctrcft, datnu hier te voorfchyn komt; in meninge om in 't vervolg ook tc geven dcbefchryvii^gevandc Re-Tcringe, die dit fchoonc lichiam als bc2ielt,cn hct zelve doeC bly vcn in die goede ordre , w^iarin het gezien wcrd , met al het geen tot dc Politic en Juftitie betrekkelyk is. Mitsgaders dc Lyftcn der Re- <Tcntcn,waarin men meer oudhcids en mcerluiftervinden zal, als doorfTaans vermecnt werd in opzigt van 's Graven-Hage plaats tc hebben vj-ehad. Hoe ik dc byzondere deelen gelchikt heb , is nodc- loosalhicrtemcldcn, dewyl de korte inhoud der Hoofd-flukkeni' hierngtcrvolgende, zulks klaar vertoonen kan, en dierhalven eeii van beiden veel ligtvooreen v^drietige herhalinge zoudekonnen opgenomen werden. ''^'"*

Voor al vertrouw ik, dateenieder zig verwonderen zal, in dit mynjegenwoordigwerkte vindeneen getal van vcrr' over de vier hondert Authentieke ftukken , waar door ik de oudheden , zoo wel als den jegenwoordigen (land van '5 Graven-Hage , v^dnigc zakeii , uitgenomen,ineenhelderendaghebkonnen ftellen, en die ik, om dert diaad van 't verhaal niet af te breken , ten grooten deelc , of irt aantekeningenjtcrbevcftigingvanveelc omflandighcdendienendc, of anders onder de Bylagcn geplaatft hebbe. In welke aantekeningen ik ook gepoogt heb te verklaaren verfcheidc oude woorden , welker betekenis , door 't verloop der eeuwen , en 't verdwynen der zaaken duifter gewordcn is.

Zoo icmand dnar en tcgendcnkenmogt,dat ikmygcgevenheb in zommige kleinigheden, die gelieve,eer hy volkomently k befluite, tc overwcgcn, dat 'cr ondcrfcheid te makcn is, tufichen 'tbefchryven van Hiftoricn vanbloeyendcLandenenmagtigeStaateni en de be- handeling van enkele Steden. In de eerfte zoud' het met regt voor laagenlaftchoudenzyn, gewag te makcn vanhetkoopen van een huis , het bouwen van een Waag, Vlceshal enz. of hct fligten van een Hofje ; maar in opzigt van de laatflc is niet onverlchillig te weten , wanneer zckerc flraataangclegt of geplaveit, een Boterhuis of Brou- werye getimmert, of een Walletic, hoc laag ook,is opgeworpen: waar- ,<)m 'er dan ook rede is, van alzulkc omftanuigheden bcrigr tc geven.

Hier zoud' iknu ook mynevcrpligtingebctuigcnaan die gccnc,

die

VOORREDE.

die my inhetbyzetten van dicoudcRegifters, oorfpronkclykebrie- ven 5 en andere egte bcicheiden , die duizenden in getal door my ge- examineert en gelezen zy n, als mede in 't leenen van eenige naaulyks vindbaare boeken,goedhertiglyk behulpzaam zyn gewceft; maar dewyl dezelve myne Vrienden niet gewilt hebben , dat hunne naa- men vcrmeld zouden werden , moec ik my te vrede hcmden , zulks in het algemeen te betuigen, en den Lezer, die uit de zaaken en ftukken zelfs daarvan overvloedig zal beiigt werden, verzekeren , dat het zyn waardige Beminnaars der Vaderlandiche Cudhcden , zoo wel als van 'sGravcn-Hages lof en luifter, die wcl hebben willentoebrengen om ditwerkj metalwatinhun vermogcnwasj tehelpen c^iercn. 'tZal my egter vry ftaan opentlyk te erkennen de zonderhnge gunfte , wel- kebetdeEd.Mog. HccrenPrefident enRaaden van den Hove van Holland behaagtheefc my teverleenen, in den toegang tot de oude Archiven van den Hove, eenfchat,grooter als iemanddenken kan, die daar van nooit aandagtig gebruik heeft konnen erlangen ; en waar door's Lands gefchiedenifleneenongelooflykligt zou konnen wer- den by gezet. HebbcndcbaareEd. Mog ^onaangeziendegcfchillen, dietemettuffchendenHoveendeMagiftraatgerezeii zyn gcweeft, my egter cdelmoediglyk toegeftaan,al "t geen ik gemeent heb ten nut- te van het werktc konnen dienen: 't geen zeker niet van klein ge- wigt te agten is,gelykde veelvuldige aantrekkinge der Memorialen bevcftiiien zal.

En op dat er niets aan ontbreke, 'tgeen men gemeent heeft een werk van deze natuur aangenaam te konnen maken , zal er de Lczer ook vinden een goed getal konftplaaten , waar van maar eene eenige, n^amentlyk de Kaarte van Guicciardyn , de copye is van eene oudcre , zyndealledeovcrigcnunieuwlingsgemaakt, ja verre het meerder deel verbeeldingen van 't geen men nog nooit gedagt heeft in print te brcngen ; en daaronderverfcheide, die vertrouwt werden den Lief hebberen van de Oudheid overaangenaam te zullen zyn.

Insgelyks heb ik agter de Bylagen gevoegt een lyft van de Au- thenticke ftukken vanvroegere en latere tyden, die geheel in dit werk te vinden zyn , op dat een ieder dezelve zoude konnen gcbrui- ken , niet alleen met opzigt op het onderwerp waarvan ze handelen , 'tgeen het Regifter der zaaken zal aanwyzen; maar ook met betrek-

V O O R R E D E.

king tot dcomftandigheden van tyden, plaatzen en perzoonen; en om dezelve, ter vcrgelykingcmet andcre van die tyden , promptelyk enc-cmakkdyktckonncnvinden. Waardoorzeookdienen konnen voor allc, die dc zaaken daarinne vervat op een Hiftorifche ordre po- gen na tc gaan , dat in verfcheide gevallen van de hoogile nuttigheid zyn kan.

Eene zaak had ik byna vergeten , hocwel hoognodig , om dat zom- mige daar aan geweldig tillen ; te weten , dat ik my niet zoo ftipt ge- bonden heb aan 't gecn het Hollands Digterdom zuiver Duitfcli nocmt, of ikhebmyverftoLitook opvecleplaatzen zoo gcnaamdc ballaard-woorden te gebruiken. Men houde my ten goede, datik over 't verwerpen van alle zulke woordcn nict allezints met de zulkc gevocle ; maar in tegendeel vermeene, dat men veele zaaken , ondcr ons in beftendig gebruik aangenomen , klaarder en verftaanbaarder kan uitdrukken met die zoo gcnaamde baftaard-\voorden,alsmet het vemieende zuiver Duitfch, 'tgeenzommigetragtenin te voeren, maar 't geen ik niet merke dat ingang vindby Luiden,aan welker oordcelikmecnmcerdertemogenvertrouwen, als aan de kiesheid derDigteren. Ondertuflchen ben ik vriend genoeg van al wat tot verbeteringftrekt,envanalwat tet eer van '5 Graven-Hage dienen kan , om met genoegen aan te zien ,dat kundiger herflenen en be- fchaafder penne verbetcren de gebreken,die in dit werk nog zyn ovcr<2;ebleven , en wclke ik vertrouwen durf dat de belcheidenhcid' van oplettendeLezerswelzal weten tefclaiften, en ook zal zicn dat niet alle't mynen lafte gcbragt behoorentewerden ; hebbende bo- ven dien de voornaamfte aangewezen , op dat den Lezer zoo veel ge- mak als mogelyk is, werde toegebragt.

Heb ik nu getroffen *t opperfte vanmynwit, genoegen tegeven aanLuidcnvanoordecl ,ik zal mynen veeljaarigen arbcid voldaan rekenen; wilmy ookiemandbcgaane misflagen aanw^^zen, mync poginge zal zyn die te verbeteren , en diergelykc in dezes werks tweededeelvoortekomen. En 't zal my aanmoedigen om 't zelve metluftenyvertevoleindigen,zoo'tGod behaagt my gezondheid te verleenen , welke ik mynen Lezer van herte wenfchc.

HAGA.

H A G A.

'Edes prifca Ducum , non whs , tamen urhibus ipfa Major-) & a Batavo principe nomen habem: Sto Thetyn , Famumque inter, latus inde procellis ,

Parte alia umbrofum robore cinBa latus. Hie Themis-) & facras loquitur Prudentia leges ^ Et trepidos infons excipit aula reos.

Hie ediBa Patrum , & magni deer eta Senatus

Colligit J & patria profpicit una fu£. Auriacusque meis aceedens laudibus heros^

Altius mguflum tollit ad aftra caput. Quas aquilas , qu£ figna vides ? vexilla , triumphos >

Hae funt Naffovia parta trophdea manu. Cum focidd pugnant urbes , pugnantibus adfum :

Et partem pugna , conjiiluiffe, puto,

C. BARLitUS.

:ii- ^ :}t- ^ ^ :U-

^ yp "^ ^"^f vp fM

I N

HAGAM COMITIS

A U

ORNATISSIMO CONSULTISSIMOQUE VIRO

JACOBO DE R/EMER

Nova defcriptione celebratam.

""Audabunt alii vi^ricis mania Roma ,

Hie falymam C/ariis tollit in Afira modis. Hllim calamus veteres re/onavcrit arcesy

Quas ferit infanis Bojphorus acer aquis. Hi fed ApoUinea muros cinxere corona ,

Qtich ah Alexandri nomine no?nen erat. Amfleli<s , Sequan^ve alius cclebraverit urhes^

Et p lures, quarum fama perennis erit. Ut gelidi fontes capiant & Clivia Tempe ,

De/iciis captor plus tamen , Haga , iuis. Orhe etcjiim Batavo magni compendia mundi

Tu cor , tu Bat avis ipfa medulla tuis. Pulcbrior Auftrali mage fplendet tramite curru

Cinthius , in 7nedia dum regionc nitet. Sic alias radiis urhes recreafque fovefque^

Sufflciens animo gaudia cuique fuo. Si fyhtft placeant , hie unica fylva Bat avis ••

Hie graditttr parili junBa puella proco. Gaudet Olympiaco fi quis contendere curfu,

Fronde fuper viridi Jaxea Jlrata via efl. Quern juvat apricet Sceveninis Utus in aflis-

Cum pofuit tnmidas Ennojig^us aquas.

Omni-

Omnigenas igltur veneres mnple&erls una ,

Qfias negat tirbs aftbi clara vel ulla dare. S'l qua vel'it inerces , quas divite cont'met area ,

Tollere Pieriis alta per ajlra modh : Hie atiro intexta chlamydes, mtilticia abundant,

Gemmarmn genus aiit cop'ia major ubi ? De/icias qu'is avet, quts pulpamenta Luculli,

Ho/pitlbus diibia hie eana par at a datur. QuldTyrus^ autBabyhn, quid Memphis ted a Juperbit

Mtherea-, artifiei litnina ftruda tnanu^ Hie privata domus Jimilis per/ape Paiati,

Et Fariiim muris marmor ubique nitet. Hie /lint purpurei Domini^ Regumque Minijlri:

Nobilium nufqnajn eopia tanta virum. Hie Themis, hie Pallas, Venus hie Eryeina triu?nphat ^

Hermes eloquio regnat & ipfe fuo. Denique quiequid habet fpatioji maehina mundiy

Continet hac gremio dapfilis Haga fuo, Materies alto eerte eelebranda eothurnoy

Laffaret Clarii pleBra canora Dei. Pofl alios Jupraque alios fignare tabellis,

Tu potes , Aftrea laujque deeufque Dea. Tuque per annales repetis , RIEMERE, vetujlos ,

Hujus ut illujlris fata fuere loei, Haganos veteres, eomitujnque ab origine dueis,

Pauca quibus fummus feeula crevit honos : Et majeftatis quam fit venerabjle cm0is

Nomen, ab arte tiiafperat habere liber* Increment a Deo eum tali a debeat Haga,

Hanc famam c alamo -, ferib a polite -^ tuo.

JOANNES VAN DAM.

*####:,«: ^ »SGRA-

'S

GR A VEN-H AGE.

i-Et heele Laht in 't klcin, de Waege van den Stacr, De Schaeve van de Jeughd, dc Schole van de Dacd, Hct Dorp der Dorpcn geen daer yeder Sreegh een pad is, Maer Dorp der Steden een daer yeder Straet een Stad is,

De rondom groene Buert, hecrondom ftecnen Hour, .

Des Boers verwondcringh, al komc hy uit het wout,

Dcs Srcmans fteedfch vermaeck, al komt hy uyt de mueren,

Der Vyanden ontfagh, de Vryfter van de Buercn.

De Werelds leckerny, dcs Hcmels welgevallj

Is 't daer met all gefeght, foo ben ick meet' dan all.

CONST. HUVGENS.

O P D E

BESCHRYVING

VAN

sGRAVEN-HAGE,

DOOR DEN HeERE

Mr. J A C 0 B D E R I E M E R^

RECHTSGELEERDEN.

Euwig groene Haeg, omringt met luftwaranden.

Die Vorften doet ontbranden Naer u\v belommert dak, waer op 't gevogdt fpringt , En uwen luifter zingt ! o Tempe ryk van pracht! prieel der nachtegalcn \

o Koor van vreemdc talen ! o Wecldrig Paradys, waer 'c goiide boomoofr glocit".

En 't zilvcr beckjc vloeit ! Wie zag te Sidon ooit, hoe hoog ten top getrokken. Zoo' n krans met groene lokkcn ?

£n

En zulk cen weidfche pruik van groen fluwele bla^n

Op Romes fchedel ftaen ? Wie zict nu d' afgunft niet aengroeien van de Steden

Nu zy die Vlek zien treden Gelyk een koningin, dat voor gcen Stcdcn wykt,

Met torenkronen prykt. En ryklyk is omftuwt met blinkende paleizen !

Wat zie 'k al Steden deizen En zwichten voormyn Haeg; zelf Karia flaetaf.

Hoe trots op 't vorftlyk graf. Egipte durft thans zyn grafnaelden niet meet noemen.

En Rhodus naulyx roemen Op zyn Kolofliis, ryk van fchoonheit, eel van ftof.

Noch Meden met het hof Van Cirus pronken, want de Haeg, het Hof der hoven,

Gaet al dien lof te boven. Rep my van 't godtsgevaert van Herkiiles niet meet

o Tirus ! eeuwige eer Der koopfteen , want daer blinkt gecn glans meet in uw wezcn«

En gy vermaert Efezen ! Dat op den tempel van Diana flus uw kruin

Verhief, en thans in puin Bcgraven legt, zwyg ftil; de Haeg hceft fchqcnder kerken ,

Draegt veel doorluchter merken Van eer en heerlykheit, en flikkert, ryk van licht,

De werelt in 't gezicht. o Fiere Kroonvoogdes der dorpen, ryk van glory,

Befaemt in 's Lants hiftory ! o Vrygefproken Vlek, alwaer de Vryheit woont,

Haer fpeer en hoet vertoont ! Gy zyt de parel en 't fieraet der Heerlykhedenj

De diamant der Steden j Dicouttyts, tot cen blyk van uw grootmoedigheit,

De wallen hebt ontzeit. o Wieg der Prinfen, en eerzetel van de Graven!

o Luftvertrek der Braven! 'k Zie in uw enkel Hof, het welk myne oogen ftreelt,

Ganfch Nederlant verbeelt, Dat, uit de tranflen van zyn ftaet en glorybogen,

Hier fnel komt aengevlogen, r

Gelyk een wakkre vlucht van adelaers, bcluft.

Tot welftant, vredc en ruft

Van ons gemenebeft, wiens oogen ooit bezwyken,

Naukeurig toe te kyken.

• :^ • ^ • • * pier

Hier wort het Oorelog , befpat met brein en bloet/

Hoe razende en verwoet , Zvn helm en zwaert ontzeit > de Vrede, blont van hairen,

Bekranft met korenairen. Hier zie ik hoe het Recht, ten hemel afgedaelt,

Met d' cdle zon beftraelt, Met zwaert en evenaer verfiert, grootmoedig pryken.

En nimmermeer bezwyken, Nu 't op een grontzuil van de Waerheit ruft en leunt,

En op het wetboek fteunt. Hier wort de Boosheit met de klaterende zwepen

Vervolgt en aengegrepen Van d'onvermurwde ftraf, die in een kerker woontj

Deblanke Deugt gekroont} De Dapperheit vereert, gewoon te zegevieren.

Met palmen en laurieren. Wat hebt gy wel gedaen, <5/^ Riemer, dat uw geeft.

Die voor geen arbeit vreeft, De wieg en bloeiftaet van de Hage naer wou fpeuren,

Uit gryze willekeuren Der Graven, out van ftyl, giftbrieven laeg van trant,

Beroemt in Nederlant. En wie zal-'t laken , o,de Riemer^ dat ge uw krachten,

En bezige gedachren Hebt afgezondert om de fchoonte en zeltzaemheen.

Van 's Gravenhaeg te ontleen, En al de duifterheen van zyn gebeurteniflen

Hebt trachten op te vifTchen. Elk zal u roemen, o, de Riemcr, wiens vernufc

In gene zaken fuft, Dat ge al wat herelyk en waerdig is geweten

Aen eene guide keten Van uw gefchriften hebt gefchakelt, hecht en fterk.

Ik dank u voor dit werk Dat zelf de Haeg verplicht, de ziel der zeve Staten,

Met al haer onderzatcn. En reik u, voor uw dienft en yver, bly te moe. Dees kians van lettren toe.

H E N D R I K SC H I M.

KORTE

KORTE INHOUD

D E R

HOOFT-STUKKEN.

E

I H O O F T-S T U K.

Erfie aanleg van 'sGraven-Hage ; oorfprong van deszelfs naam, en hoe het in zyne eerjte begmzelen door de Opperbeeren van tyd tot tyd is aangemerkt geivoV' dm. bladz. I.

I I.

Gelegentheid en plaatzelyke befchryvinge van ^s Graven-Hage , mitsgaders van de Dorpen Eikenduinen , Loosduinen en Scheveningej ^Is mede van de Adelyke Huizen en Lujihoven onder Haag-Ambagt gelegen. 13,

I I I.

Stigtinge, oudeverdeelingen, verfcheideneuitzettingenofvergrootingenvan 'sGra- ven-Hage, mitsgaders omgravmge met water-vejien en tyd ivanneer zulks zy ge- fchied. Deszelfs jegenwoordige uitgejirektheid engroote wegen ter aankomjie. Me- nigte enaanzien van Inwoonderen. jo,

I V.

Befchryving van het Hof-gebouw , deszelfs kameren en haar gebruik. Van de Beek en Hof-gragten. Orde van S'. Jacob of door Graaf ¥\oxis den V. ingeflelt zy. Algemeene Utaats-vergadermge in den jaare 165 1 gehouden op degroote Zaal van '/ Hof. Van de Staats en andere Vergaderingen der Kollegien aldaar , zoo de Pro- vmtie van Holland^ als de Generaliteit betrejfmde. Rade van de Domemen der Heeren Prin§en van Oranje. Kaftellanye van den Hove. Poortiers van de Hof- poorteu. Hof-beer^ oorfprong en verdeelinge van dien. Binnen-Hof. Bmten-Hof. Gevangen-poort. Cmgcl van den Hove ; eenige omjlandigheden aldaar. Stadhou- ders tuin nu het Plem. 106.

V.

De Marh-Kapel ten Hove befchreven. Daarin door Hertog Willcm van Beyeren gefiigt ecne Vikarie ter verzoeninge van de dood van Heer Gerard van Waterin- gen. Daarna door Hertog Aalbregt van Beyeren aldaar opgeregt een Kapittely bejlaande in cen Dcken en fji'aalf Kanufinikken. Hunne Voorregten , Vrydommen , goederen en aanzien. Namen der Dekens en Kanunmkken^ met hetgeen van leder m '/ byzonder aangetekent iverd gevonden. Verfcheide alt a ar en m dezelve Kapel. Begraaf-plaatzcn van Vorjlelyke en andere aanzienlyke Perzoonagien aldaar. j B 3 .

V I.

Onderzoek door wien en 'ui'anneer de S'. Jacobs Kerkgejligt zy. Rampen en onheilen dezelve overgekomen. Hoe ze zig van bititen en bmnen o^doed, Gefcbilderde glazen.

^###^## 2 He^

KORTE INHOUD

bladz: Het Choor. Ve 'li'apmen van de Ridders van V Guide Flies ^ en verhaalby wat e eke eni held dezelve aldaar zyngeplaatji. Uitmnntende Towbens en andere cierlyke <verbev€tie graftckcnen. Infcriptien. Wapenen. Orgel. Tafereden van GildenSi itanneer en om ijuat oorzaak daar gehangen. Broederfchappen van S\ Jacob, 't Bedige hit is j 't H. Sacrament en andere. Getyde enH. Geeft-Meejlers eertyds m deze kerk in acmzitn. Groot getal der Altaaren. Beeld-Jlor?mng m deze kerk. Namen der Pajloors m de Roomjch-Katholyke tyden , hunne aanzienlyke woon- plaatze , genaamt de Paftoors- Warande -, en Leeraars na de Reformatie. Verhan' delinge hoe het Kerkelyk bewinden bejiiertans befiaat. KerkmetJierSy Rentmees- ten en K after by ns:ien voorheen en tans aangeftelt is; or den. lyd van de inwydinge •van de Kerk. Ferfcheide Kapellen, en onder anderen die van de Heeren van Af- lendelfc. Ferhaal van een aanmerklyk voorval m den jaare 1 5 24 m deze kerk ge- beurt. 273'

V I I.

Sint Yinccnts-Kloojier en Kerk door wien en wanneergeftigt. Wierd in 1403. dooft dm Abt van Middelburg tot een Convent zyner orde aangenomen. Door Frouwe Margarera van C\cve,Jltg/ier van 'tgebouwy eer(l en naderhand door anderen metgoederen en voorregten begiftigt. Naamen der Triors. Termynen of Predik- beurten aan het nieuw Convent toegewezen. Hoedanigh'id engejialte van deKerk. Broederfchap van S\ Vinccntius Ferrcrius aldaar opgeregt; en plegtige omme- gang ter zyner eere. Begraaf-plaatzen van Vorjlen, Ldelen en andere aanzienlyke Perzoonagien. Groot getal van Kapellen m en aan deze Kerkgebouwt. DeSa- crtjiie afgebrant en door Vrouw Anna van Boffm iteder opgettmmert. Dekerk zedert de Reformatie tot den jaare 1617 tot een Arzenaal gebruikt. Hoe en by wat gelegentheid dezelve in den gemelden jaare weder tot de oejfemng van den Gerefor- mttrden Godsdienjt is geopent. fVierd in den jaare 1625 aan de Magifiraat in eigen- dom overgelatcn: dog onzeker, of die 'ui^el oott in V bezit is geweeji. Naamlyjle van Kerkmccjlers en Rentmeefters. Hoedanigheid van V Kloojier. In 'tzelvewier- den voorheen 's Lands Privilegieny Charters, enz. bewaart en in kijlcn en kafjen opgejloten. Niewwe kamer door de Staten van Holland in den jaare 1558 aange- timmert tot het hoitden van hunne Vergadermgen. Door ivien zy aldaar izierden befchreven, enhetemdewaartoe. Ditregtu;ierd hen naderhand bet'U'i/l. 't Kloof- ter in den jaare 1576 door de Staten m eigendom gegeven aan V S*. Nicolaas Gaft- huiSy en de Kerk tot behoefvanden H. Geefty Leprooshuis en V Corpus van den Hcge. Naderhand het Kloofter voor 't groot ft e gede cite afgebrooken. 't Voorhout door Keizer Karel in den jaare 1536 beplant. Aanzienlyke huizen aldaar. 364.

VIII.

De Ntewwe Kerk, wanneer en door wiengeftigt. Begrooting deronkoften van den ganfchen opbouw. Geftalte van de Kerk. Cterlykgefchildert orgel. Grafjchnft van den Prefident Pauw. Befchryving van het Nieu'Ji' kerk-hof 398.

I X.

t)e Franfche kerk, voorheen de Kapel der Graaven, wanneer en ten wiens behoeve •weder tot het gebritik van dengezmverden Godsdicnji geopent. IVierd eerjt bedient door de Plaagjche , en daarna door byzondere Leeraars. Joh, Uitenbogatrt de cerfie Predikant, die in de Franfche taale aldaar ^redikte. De kapel kreeg daar door

den

D E R H O O F T-S T U K K E N.

Blad2. 4en naam 'van deFranfche kerk. De eerjie Kofiers na de Reformatie by de Staten aangejlelty en hunne jaarlykfche beloonmge. Hoe de dienfi aldaar verrigt '■ji'erd, en aan ■wien het beroepen der Predikantm fiaat. Naamlyjie derzehe, zoo ordmaris als txtraordinaris. De Engelkhe en Hoogdiiitfchc ^er^ , eertyds de kapel van" (Sa- craments Gildehms. fVierd eerfi aan de Engelfchen mgcruimt, en daarna aan de Hoogduufche gemeente mede ter oeffemnge van haaren Godsdienfl toegejlaan. l^er- Jirekte ook m denjaare 1617. tot eene vergaderplaats voor de afge zander de gemeen- te. Tans "ji'erden daar in ook verrigt de oejfeninge derjeugt, zoo die in de fondamen- ten van de Religie onder-^ezen 1 als die m de LatynfcheSchoolen tot de Letter en op- getrokksn iverd. 40 2 .

X.

J)e Lutherfche Kerk in denjaare 1620 voor een gedeelte gejligt , dog naderhand voor debelfi vergroot. Bejchryvmg van het gebotiw ^ zoo binnen als buiten. Oerlykor- gel, Graffchrifien en naamen der Predikanten. Rcmonllrantfche Kerkyiz'anneer geftigt- Geftaltevanhetgebouw. Kort bertgt van de geweze Vergaderplaats der Doops-gezmden of hlcnnomzcn. 416.

X I.

yan de Roomfch-Katholyke kerken. Verblyfvan den jegenwoordigenFaJioor . Kerk voorheengenaamtder jd'ai-icn, tans gejloten. Nieuwe kerk der janzeniHen. An- dere Roonifche kerken. 4^3.

X I I.

Befchryving van deSynagogen der ]ooden. 425^

XIII.

Het Suit Nikolaas Gajlhiiis ,het allerondjle onderde Geeflelyke gebotiwen ■,door '■jvien^ •wanneeren ten isDiens beboeve gejiigt , naawjvkeung onderzogt. Is door Her tog Aal- brecht van Beyeren allereerjt bcgiftigt met de Kooren-rnaat y IVaagen Elle-maat ^ en door de volgende Graaven en ook door de Staaten van Holland m 't zelve regt van tyd tot tyd beveftigt. Geene wolle lakcnen tut te fnyden of verkoopen dan binnen 's Graaven-lVanthuis . De Beyaart, ivaar toe voorheen gebruikt. Door izien het zelve hiiis befiiert werd, en naamen der Regent en. De Kapel daar over Jlaande , door den voornoemden Her tog ten dienfle van het bovengemelde Godshnis gebowx't , en beide door den Abt van Aliddelburch bekrachtigt. De Kapellanye , eertyds door M'. J oris m de S\ Jacobs Kerk gefundeert , van daar in de voorfz Kapel over- gebragt. In laater tyd de Kapel tot een Koorenhms en Waage gemaakt ^ en eindelyk in denjaare 1615 aan de Magifiraat verkogt en zederttot een Vleefchhal gebruikt.

428.

X I V.

Befchryving van de vier Frouwen Konventen: als I. van Sinte Barbara of Betlehem- Prortie Konvent. IVaar geflaanheeft. Van voat orde deze Nonnen warcn. Be- gaven zig in denjaare 1496 onder den Abt van Middelbnrg. Haare armoede. Door M'. Hugo van Ailcndelfc merkelyk begiftigt. Verftrckte m denjaare 1553. tot

KORTE INHOUD.

Bladz. etn Geregtshof voor den Inquifiteur Generaal der NederUnden. Jlamnerkelyke proce- duuren tegetis Heer tngel Willemfz Mcmh ^Priefier te Heenvliet, over kette- rye befchiddigt , aldaar gehouden. De goederen van dit Snjlerhuis ten tyde van de Reformatie by de Staten van Holland aangejlagen tot onderhond van de Conventua- len en Predikanten, en 'tgebowiv verkogt en in iji'oonhiazen verandert. In denjaare iGij.tot een predikplaats gehuurt by den geenen die zig van de publieke kerk had- den afgezondert, dog by de Magtftraat daarin verhindert. II. Van »y;«f^Elizabets Konvent; "d.'aar voorheen gejtaan heeft ; is in laater tyd afgebroken en ten deele tot een iji'eekelykfche Markt-plaatsgemaakt. Verhaal van de onmaatige giertgheid en vuu- rige begeerte der Geejlelykheid door ganfch Holland tot rykdojn. Hoe Philips van Bourgondie zig tenlaatfle daar tegenftelty een ntetiw Reglement tot miet/gelmg deed ontit'erpen en den Geeftelyken voordragen. Werd by hen alien ver'-jvurpcn , tut- gezondert by de Ziifterenvan S". Elizabet alhter. III. Fan Sinte i\gncra Kon- vent, tanshet fVeeshius. Dat 'ernog een ander Konvent ter eere van S". A{;nes in den Hage zoude geftaan hebben , vyederlegt. IV. Fan S". Maria in Galilea Kon- vent in de Pooten , 'tgeen ookgenoemt "-ji'erd het Sufterhiiis op V Spui. Is nader- hand afgebroken J op dengrond huizen gebowx't , en vantlandgemaakt de Kalver- markt, Turf en Hout-markt met de dwersftraaten daar op mtkomende. 45 1.

X V.

Verhandelinge van verfcheide Kapellen-, ah I. S". Maria kapel op de Sptii-bnigge. IL S'. Jacobs Kapelleke m de S'.Jacobs-ftraat. III. S'. Cornelis Kapel en Leproos- huis aan 't Sieken^ wanneer geftigt , onderzogt. Inwydmg van 7 altaar m de zeli/e kapel, die in laater tyd tot de vergaderplaats der Regenten gemaakt is. Onderzoek opde Leproozen, alvoorens zy m 'f huis ontfangen wierden, eu "jveder uitgingen. Placcaat tegens de bedelarye en ongeregeltheden der door het land loopende Leproozen. Inbreng der zieken in V huis en middelen tot derzelver onderhond. Plegtige omme- gang eens 'sjaars door den Hage metfoppen, als mede door het ganfch e IVeftland. Onder de voorregten van 't huis, was de vtjfcherye van de Vyver en ivateren om het Hof, mitsgaders de beplantnig van den Ryswykfchen "jveg. Is tans een Vroveniers- hitis ; deszelfs beftier, en naamen der Regenten. IV. Het Kapelleke vant Vrouwtje met de Ys.x\x\V.tx\;'waar geftaan heeft. V. De Kapel van V Sacraments Gilde-huisi iji'aargelegen, en waar toe tans gebruikt werd. Het Broederfchap van 'tH. Sacra- ment, m denjaare 1450 door den Abt van Middelburg en den Paftoor van den Ha- ge beveftigt. Stond onder een Dekcn en vier Hooftmannen. Plegtigheden en dienfien by het zelve verrigt. Vereifch ter aanneminge van 7 zelve. Hunne Vergader- plaats. Was al van oude tyden een Gaft ofProveniers- huis. Naamlyfte der Regen- ten. VI. S'. Anthonis-Kapel,eenderotidftegeftigtenindenHage. TanshetDoU en Peft-huis. Hoedanigheid van 'tgebouw , en by wien het zelve gercgeert werd. Een twcedeorde van S\ Anthonis, genaamt de Krepels, in denjaare 1488. ver- niettgt. y 11. S'. Anihonis Kapel in' t Bojch. . 475.

XVI.

£f« Weeshuis wanneer alhier eerft en by wien gejligt. Bevoorens in de Nobelflraat aangelegt. Naderhand het S". Agnieta Convent den JVeezen toegevoegt. Deszelfs benaming. Wat kinder en daarin ontfangen werd en. Voorregten aan den Weezen by de eerjie injiellinge vergunt y mitsgaders begif tinge van goederen en vrydommen. Regeeringe. Aanjiellinge der Regenten. Het oudc Vrouwen en Kinderhuis vande

Dia-

DER HOOFT-STUKKEN.

Bhdz: Diakonie. Ouwelings 'uerjcheide zoorten van armen in den Hage; daar onder de

Hmszitten-armen ; ijuie die wartn , hoe en door wien bedeelt. De Huiszitten-Meef-

ters by wien aangefielt en ivaarin hun voornaamjie dienji bejlond. De Diakome-aV'

men'in derzelvei ■ plaatze gekomen. Hoe die m 't begin uejtonden. Aankoop van bet

hnis tot inwoomng der arme IVeezen. Hoedanigheid van tgebonw en waar gelegen.

Is m denjaare 1687. merkelyk vergroot. Kledmg der kmderen en 'tgetal dergeali-

menteerden in V huis. Hoe en door wien het voorheen en tans bejiiert werd. JVaarin

de dienJi der Regent en en Regentmnen bejiaat , en mtrjL^at middden het huis onder-

houden lijerd. Giuartier-Mecfters en hunne verrigtmgen. Aanmerkelyke liefdadigheid

der mgezetenen ten behoeve dezer armen. en,

XVII.

Befchryving van verfcheide hefdadige Gejiigten y of zoo genaamde Woijcs ; ah I. het H. Geejihuis; wanneer en by wien geboiiwt. De H. Gerji.neefters m den Hage al inzeervroegetydenbekent. Uerzelver aanzien; ivaarm hun dienfi bcjtond; by in'ien voorheen en nu aangefielt iverden. JVie de H. Geejl-armenwaren. Getalder- zelvetndejaaren 148 1 en 1483. Hoe dezelve bejlonden en waarnit zy bedeelt wierden. II. Het Hofje van den Heer van Nieuv/koop ; bywiengeftigt. Beloop der onkojlen van den opboifu:, en aanmerkelyke makinge van goederen door den Fon- dateur. III. V Hofje vanjuffrouiv Cornelia van Wouw ; waar gelegen, en voor vjiengebowwt. IV. 't Hofje van den ^iddtvvznWony}/. V. '^t Hofje van Wzn Dam , voorheen bekent met den naam van V oude Wytkens-huis van die v^an Dam, is het oudfle van alien. By wien, wanneer en ten wiens behoeve aangelegt. VI. */ Hofje van den Heerv^n Hooglande, m de Boekhorftraat. VII. 't Hofje van Bourgonje , op de Geeji. V III. Het Gefligt ter eere van de H. Drievuldigheid , tn de Zand- ofNieuwe Herdenrme-Jlraat. 5 60.

XVIII.

Onder zoek wanneer en door wien het tegenwoordige St adhuis geboiiwt zy , en ofer voorheen nog een ander ter zelver plaatze gejiaan hebbe. Hoedanigheid van V ge- bouw. Deszelfs cierlyke voor-gevel. Vierfchaar. Btirgemeeflers-kamer en ver- trek, en oude Schilderyen aldaar. Schepens-kamer , Secretarye^ Weeskamer , Tre- vor it en Verpondmg-kamers . Geregts-plaatze der misdadigen. 582.

X I X.

De nuttigheid der fublieken Schoolen in V algemeen aangetoont, en waar zem vroege tyden gehouden wierden. Eerflegewag van de Schoole in den Hage m denjaare 1 394. Dezelve behoordeaan het Kapittelten Hove, zonder welkers toeflemmtng niemand alhier Schoole vermogt te houden. Opkomfi der by-fchoolen en verbod tegens dezelve. Verklaring dat die van den Hove en Suppooften de Ordonnantie op de Latynfche Schoole niet zyn onderworpen. Verloop en herflellmge van de Publieke Schoole in den jaare 153'?. Artikelen by de Magiflraat ten dien emde opgefielt. Gefchil tujfchen de Magiftraat en het Kapittel over het aanjiellen van Schoolmeefters. Nader verbod te- gens het houden van part iculiere Schoolen, ten zy voor teder kind elk vierendeeljaars den Rector van de Latynfche Schoole betalende tienjlutvers. Vrydom van V voorfz verbod voor de Heeren van den Rade en Rekemnge met derzelvcr famiUen. Hoe en wanneer het regt van de Schoole aan de Magiftraat gekomen is. Onder de RcHores van de Latynfche Schoole m den Hage waren vermaard Wilhelmus Gnaphicus en

******#* 2 Mr.

KORTEINHOUD

Bladz, M'. Wourer Woutersz van Wyk. fVaar deSchook voorheen 'was en tansftaat. GeJleltenijTc en regertnge der Schoolen . By ivien de Scholar cben iji-erden aang ejlelt , hagetal derzelve eu naamen derjegen'oi'oordige Curateuren. 5 88.

X X.

Verhandelnig van de Anatomie of Ontked-kamer ter oefeninge van de Chirurgyns. Hoedamgheid van'tgebowj^' en gejlcltemjj'e van het Theatrnm Anatomicum. Ge- raamtens. Boekerye. Hoe dit Broederfchap beflaat en wat vereifcbt iz'ei d , eer te- mand in 7 zelve kan aangenomen -ji'erden. Ten luiens overjiaan het e x amen gefc hied. IFetten en P^oorregten. De openbaare lejjen door iz'ien voorheen aldaar gedaan '■jvier- den. Daar toe m denjaare 1668. een vajie Leeraar aangejtelt met den titel van Profeffor-Anatomico-Chirurgicus. Naam-lyjte der gtenen die het zelve ampt ze- dert tot nn toe beditnt hebben. 604.

XXI.

Befchryving I. van de Vleefch-hal } gifte van dezelve aan den Hage. In den jaari 1 544 een hius by de Magijlraat daar toe aangekogt. Uit hoeveel banken deze halle bellond. Afzonderlyke Vleefch-jl alien voor die van den Hove en Suppoojlen in de yoorpoorte . Wanneer die van daar zyn geritimt. De Kapel van '? i5' ^ N ikolaas Gaftbtus in denjaare 161 5 gekogt en tot een Flecfch-hal gemaakt . Kturen in Or- donnantien op de Vleefch-hoti'weii s , zoo die in de Halle hunne banken hebben als die voorheen van buiten opde Markt-dagen komende^ in V openbaar met vleefch te hop fionden. II. VandeLzkcn-hiA^ vanouds hef^'oWQW&xwhms. Waargefiaan heeft. Biiiten bet zelve mogt geen lakenen uitgefneden '■jverden. De Lakendrape- rie^in voorige tyden albier zeer florizant^ was de booftneering van V Graven-hage. Kctiren en Ordonnantien dien aangaande. Plegtige verkiezmge der JVaardyns, by ivien , en ivaarm him ampt bejtond. fVat zoort van laken alhier bereid 'wierd. Da- ze neennge is naderband van tyd tot tyd verloopcn en de oorzaken daar van. III. Van het j^rooc Boterhuis > vuanneer geftigt en hoedamgheid van 't gebon-jj. Lof van de boter alhier doorgaans^ en in gtooten overvloed te koop gebragt ii-erdende. Ofigemeene toeloopvankoopers. IV. Fan deWaa^-, vi-'aar voorheen gejiaan heeft en aan iji-ien het regt owuvlings toeqnam. Het Collegium Pharmaceuricum of Broe- derfchap der Apothekersmet derzelver kamer, zynde boven het voorengemclde Bo- terbiiiscn IFaag, befcbreven. V. ^«^f/klein<?f ftukken Borcr-huis. Wl.Fan het Kooren-huis. Hoedamgheid van 'tgeboww. IVaar voorheen de Kooren-markt plagt te iu'ezen. Verhandclmg van het Konftgenootfchap van Piftura , hebbende zyne vertrekken boven het Koorenhins. Uit '^•at Led en het beflaat. Dcrzelfs voor- regten enregeering. 611.

XXII.

Een Tugt o/SpIn-huis wa?ineer alhier en waar toe gebows.'t. GefleheniJJe van dat bins. De cnminele misdadigers '■jvierden voorheen op de Foorpoorte van den Hove geplaatji, en die aangenngere misdryvenfcbuldig 'iz-arcn m den Dki-^tengezet. iVaar dezelve fiond. Is in denjaare 1601 by de Magijlraat verkogt. Bank van Leaning, iz'aar tans gehonden '■ji-erd. 't Regt daar van matigden de Graaven eer- tyds zig aan^ die het zelve aan deze engeene by OHrooi onder zekere crkentenijfe verleenden. IVanneer zodanigen Bank in den Hage allereerji is opgeregt. Moeite van de Staaten van Holland en Zeeland by deGouvernante aangewend tot ontflagm-

DER H O O F T-S T U K K E N.

Bladz. ge van deze proekeraars. Refolutie by dezelve Staten naderPjand op 'tjluk van de Lombaardengemmm. H Regt van Bank te houden zedert door de Steden aan haar getrokken, en het oogmerk daar van. Keuren en Ordonnantien zoo van de Staten in 'talgemeen als van de Magifiraat van den H age m Y by zander gemaakt tegens de zwaare Sta-gelden en dengeenen die goederen bmten de pubheke Leen-banken belee- nen. 645.

XXIII.

Ferhandeltnge van de t'wee DoeJens, als I. van de S\ Joris Doele, By wien en wan- neer deze Schutteryeis opgeregt. JVapen-oeffenmg y Uittogten^ Voorregten ^ Privi- legien dezer Schtitters ^en gifte van denSchuttap. IVie daarvan vry war en. In den jaare 1584 wierden zy met de Suppoojlen van den Hove onder twee Vendeh veree- fiigt; dog naderhand weder van den anderengejcheiden. De Suppoojlen, van ouds gewoon met de Burgers te waken ^ zyn in laatere tyden by verfcheide gelegentheden onder een afzonderlyk lichaam m de wapenengebragt tot befchermmge van den Hage. Hoe de Confrerie van S'. Joris bejiaat engeregeert werd. Haar Feejl en maaltyd. Hoedamgheid van 'tgebouw. II. Fan de S'. Sebaftiaans flf Nieuwe Docle. De oudhetdder Schtitters hier te Lande, verfiheidentheid hunner wapenen-, oeffeningey kledmge en waar toe zy gebrnikt wierden, in *t algemeen aangetoont. JVanneer en by wien deze Schtitterye is wgejielt. Hoe dezelve in den begmne bejlond, hoe ze van tyd tot tyd IS vermeerdcrt en tans beJlaat. Gebruik, naam-oorf prong en gefieltenis der Doelens. Hoe het Papegaai fchieten aldaar is ingevoert. De mettwe Doele by

• wiengejiigt. Haarege/lalte zoo vanbuitenalsvan binnenbefchreven. 659,'

XXIV.

's Lands Gefchut-huis , wanneer , waar enbywat gelegentheid gebouwt. Hoeda- mgheid van 't zelve. Voorheeu wierd het gefchtit m V Choor van de Kloojier- kerkgegoten. Het Kruit-magazyn, waar voorheen Jlond -, is m den jaare 1690 gefprongen. Oorzaak van dat onheil en deerlyke verwoejiinge daar tut gevolgt. Het Ammunitie-Magazyn, wanneer en by wiengeJligt en waar ter^laatze Jiaat. Voorheen was \r nog een ander , dog waar gelegen , onzeker. 711.

XXV.

Behelzende verfcheide byzortderheden en aanmerkingen zoo Hi(lorifche als andere, be- trejfcnde de oude, adelyke en andere aanzienlyke huizen, vermeld in deonde Kaar- te van V Graven-hagc , zoo als het was m den jaare 1 5 70 , f« van eenige andere wei- nige daarm met gcvonden werdende. 717.

********# BERIGT

BERIGT AAN DEN BOEKBINDER

Om ck P LAA TE N^ met ftrooken in de rug gepbht , op haare behoorfyke plaatze te zetten.

EERSTE DEELS EERSTE STUK.

bladz. bladz:

I A Fbeeldingvan deKerkvan i8 Het wapen van Philips 'van

^ XJL Eikendumen in den jaare Bourgondie. - 285^

I ^^6. - - 20. 19 Twee plaaten met de wapens

.,2 Ruinevandezelvekerkjin 1729.26. ' van de Ridders van 't guide

3 Afbeeldingevant5V^ft;f//«g<r, in Vlies. - - 286.

1^70. - - l^' 2oTombe vandenAdmiraalO^^^w.289.

4 - van Schevelmgey in 1729. 38, 21 Dc Sark van Randerode , gezegt

^5 't Huis den Binkhor[i. 60. van der Aa. - 293.

6 te }Ve(lerbeek. 64. 22 Tombe van den Prins van Hej'-

7 , ter Noot. - 67. ^ fen-Philipstal. - 299,

8 Afbeelding van ^sGravenhage , ^ 23 Tombe van den VitttGerrit van

2 bladen aan een te plakken. 70. Ajfendelft. - - 353^

0 Afbeelding van den //<2^^ in 1 5 60. 84. .24 Afbeelding van eenig zilver- 10 vandenzelvenin 1570.-85. werk enz. in 1729 in de S'.

I I yiiftekeninge van den platten Jacobs kerk begraven gevon-

grond vandenHtf^^in 1729.-98. den. - - 360.

^ 12 'tBinnen-Hof. - 108. 25 Kloofter-kerk. - 364,

13 Pleitrolle van den Hove van ^ 26 Nieuwe kerk. - 398.

Holland. - - 121. 27 Engclfche en Hoogduitfche

14 DeTreves-kamervande Staten kerk. - - 413.

Generaal. - 116. ^. 2% Grd-iektn\^nD\Schelhammer.^i^

15 DeVergader-kamer vandeSta- ,29 Nieuwe Synagoge der Portu-

ten van Holland. - 149- geefche Joden. - 42^.

^' 16 't Buiten-Hof. - 166. 30 S'. Nikolaas Gafthuis. 4e8.

17 Y)cGxootQoi^\ Jacobs- Kerk. 273. 31 Leprooshuis. - 476.

EERSTE DEELS TWEEDE STUK.

bladz. bladz;

1 'tT X TEes-huis. - 511.^11 De Vleeshal. - 618. ^2 VV 't Arm-huis van de ^«2 *t Groot Borer-huis. - 631.

Diakonie. - 550. / 13 't Klein Borer-huis. - 639.

^3 't H.Geeft-huis. - 560. /'I4 'tKooren-huis. - 640.

4 W\oi)cvds\ Niewuvkoop. 572. .15 't Spin-huis. - 645.

5 -~ vzn Corn, van fVoww. 578.^16 S\ Jons Doele. - 678.

^6 vail Fan Dam. 579' /^7 ^^ Nieuwe of S'. Sebajliaans

7 — van Hooglande. 580. Doele. - - 708.

8 Afbeelding van 't Stadhuis. 584.^18 't Gefchut-huis. . - 711.

9 Oud gezigt van dePlaats, over 19 'tHuis van denGraaf van ^^

de Vyver, Vyverberg, en feriaar,HecrevanObdam^cnz.'/2j

'sGraven-Hof. - 585. 20 't Huis van Asfendelft , nu hct

10 Afbeelding van 's Gravenhagc l^oivzn Spanje. - 747.

zoo als dczelve in den jaare ,21 't Oude Hof. - 751.

1553 zig opdecd. - 586. 22 't Huis van Pnns Maiirits. j^^.

BESCHRY,

De waa- re oor-

Pag, t

BESCHRYVING

VAN

sGRAVEN-HAGE.

I. HOOFTSTUK.

^Jie aankg *oan ''s Graven-Mage ^ oorfprong van des zelfs naam , en

hoe loet in z)'ne eerjie beginzelen door de Opperheeren van fjdtot

tyd n aangemerkt geworden.

>Nder verfcheide andere zaaken , weJke door de on- kunde der voorgaande eeuwen alcoos met veele on- zekerheden zullen bedolven blyven , is een van de iproiig voornaamfte , de aanvang of ftigting van Steden. 'i^f^tc- Waarvan de rede fchynt te zyn ', dac dezelve ten JVui-^ grooten deele zyn gefproten uit zoo geringe be- iter, en ginzelen \ als zyn de bouwinge van een hegt huis , vcrieit door eenig Heer, magtig en ryk onder de zynen , onder wiens be- \ln^^l^^ fcherminge visfchers of huisluiden, gewoon in hutten of ten fcJioon- ooriaak ften in houte huisjes hun verblyf te vinden > zig begaven ; of bequa- daarvan; me plaats om af en aan te komen ; of wel vrugtbaarheid of aange- flaamheid van landsdouwen; vifchrykheid van een ftroom ; nabyge- lege heuvels, waarop men zwellende zee of rivier ontvlugten kon ; bequame gelegentheid om eenen vyand buiten 's Lands te houden, immers , mogt hy al indringen , door een Iterke vefting in zynen loop te lluiten. Zulke en meer andere , 7elfs gevaJlige omftandighe- den , hebben te met eenige Jiuisgezinnen t"" zamen getrokken : en die kleine gemeenfchapjes van laage luiden , lang onbekent zynde geble- ven J is eindelyk nun lot gelyk geweefl met dat van nederige fami- lien , die naderhand tot ftaat gerakende w^einig of geene kennifle Jieb- ben van hunne voorouders. Want de gemelde kleine gemeenfchap- pen langzaam tot Dorpen, Vlekken of Steden zynde verheven , en deze weder , na verloop van eeuwen , haaren duifteren oorfprong ontworftelt, en geworden zynde tot glanlfende leden van den Staat, waar onder zy behooren , is 'er genoegzaam nooit iemand meer te vinden , die zelfs by onzekere overleveringe den tyd der eerfte be- ginzelen weet aan te wyzen. Het geen dan gelegentheid {a) gaf

A aan

(<») Seneca, Natural, quaji. lib. v\i. cap. i6: ^idam incredihiVmm rclatucom' fHendationem parant % fs* h&erem aliud a^urumy fi per quotUlima ducirefur , miraculo eiidtant.

BESCHRYVING

Dat

hcttt

ook

pSaats

ontrent

'sGra-

loihage,

Oude

overle-

veringen

van des-

2elfs

aan-

vang.

Dc

plaats daar de

nu Icgt, oudiyds bofch.

aan yemufcen, die het wonderb:iar bemlncfen, om de' fligting van de eencrftad toe te ichryven aan 'c verblyf van eenen Heilig en deszelfs gedaane mirakelcn ; van de andere aan ecnen yfselyken en wreedcn Reus; (want, hoe zelden men ook een man van reusagtige lengce zag,

geloofde egter hec gemeen dat ""er die in menigte waren) of wt\ aan eenen magtigen Ridder , die eene Jonkvrouw den ouderen ontvoert, en te 7.ulk.cr plaatze een fterk kalVel zoude hebben gebouwt , om zig tegen den regtmatigen toorn des vaders van zyne irefchaakte bruid t6 dekken, en door het uitftaan van een langduurig ht\t^-i den zeke'n tot verzoening te noodzaaken. Waarin zy zomtyds tot des te Jigter aanneminge hunner beuzelingen geJiulpen zyn , door dien in of on- trent zodanige plaatze, in zeer veele ja;u'en niets was voorgevalltn, waar door dezelve in de weinige Sdiryversdiertydtn hadden behoe- vcn gedagt te werdcn.

Zodanigen gebrek van geheugenifsen ontmoeten wy ook in opzigt van 'sGraven-hage. fn men kan dierhal ven niet anders doen , als uit hetgeenzekeris, deizelfs onzekeren ooiTpong by giiTingnate fpcu- ren. De overleveringen brengcn ten dien opzigte mede, dat deftreek, waar in ''s Graveii-Hage gclegen is, voorJieen t'eenemaal uit bofch en geeftzoude beftaan hebben, en dat de Graaven door de aangenaamheid der plaatze gelokt, ook door overvloed van wild derwaarts als ter jagc genodigt, aldaar een jagthuis zouden hebljen gezet, aan de noord- zyde van het plein, dat tans de Plaats genaamt werd. Alwaar vee- len nog moet neugen , te hel^ben gezien de herberge de Zivaan , een zeer oud en van bimien duifter gebouw, vertoonende door dikte. van muuren en kelderagtige donkerheid, den fmaak en trant der aloude huisbouwingen hier te Lande , en niettemin teffens geloofbaar maken- de , dat het in een zeer geldeloozen tyd , en wanneer gemeener lui- den huizen ilegts van hout waren, niet anders kon zyn als het werk van een Heer van meer dan gemeen vermogen. Dog die herberge is geheel verdweenen, als zynde in 'teinde der voorlede eeuwetegron- de toe om verre gefmeten, en op den grond van dien twee goede en riette huizen getimmert. Dat oude gebouw wilde al verders de over- levering, (want oud of egt befcheid hebben wy daar van nooit ont- moet) dat geweeft zoude zyn het gemelde jagthuis, en daarin dc eerile aanleiding voor anderen om hier een wooninge te zoeken , en alzoo een lighaam van bewconers, dat is een Dorp te doen groeien. Men heeft ook vaft geftelt uit oude vertellingen, dat het gebruiken van dat huis en 't bezoeken van deze plaats tot jagt-vermaak geduurt zoude hebben , tot dat IVdkm de tiveede van dien naam , Roomfch Ko- ning geworden, alhier in den jaare 1170 zoude hebben gebouwt dat (^op die tyden gedagt werdende ) in der waarlieid Keizerlyk Paleis, welks uitgeftrekt beflagen nog duurende vaftheid>de magt van eenen Hollandfchen Graaf in die vroege tyden, niet aJs met verwondering kun doen bezefFen.

En die overleveringen hebben, indiennietinalles, zekerlykinveele opzigten haare waarfchynlykheid, ja goeden grond. Want d:tt de Hnge-, of immers 't oofter-deel van dien bofch zy geweeft tot aande Plaats tot ^ isbaarblykelyk uit de geftalte van het Foorhout, Fyver- berg , en alle de beplantingen, die ooftwaart op, ids ook agter den Hove, dat ii ten ooften van dien, nog tot in de icftiende eeuwe zyn

over-

On- waar-

VAN 'sGRAVEN-HAGE. I. Hoofts. 3

overgebleven, enisbovendicn Jiet zclve zoouic oudc kaarten, alsbe- lendJngen , die in Handvelkn werden uitgedi ukt , kragteljk te beweercn. Endeplaat2,inge vanhec Hof, zoo digc aan en wel voordeWildernilfe, welke men uit laatere Handveften en andere befchciden (/>_) gilFen mag, dat, indien niet aanftonds, immers daarna Hage-bouf genxMixt is geweell, geven duideljk te kennen, dac Koning Willem deze bofcli- agdge llreek Jieeft uitgekozen , cm eenen aangenamt n zetel voor zig en zync HoveJingen te Jiebben, en te gelyk wat nadcr te zyn aan de ileden, en meerder in 't land, ids wel te 's Graven-zande.

Dog hoe het in de alJereerfte tyden onzer Graaven met den Hage tn Hage - hoiUe moge zyn geftelt geweell: , 't geen wy in 't onzeker llellen: men vind 'er die het zeker houden , dat lang voor de bou- fchyae- winge van het Paleis door Koning Willem , de Graaven ecne vafte !/^'^^^ verblyf-pkuts alhier, en de Huge een burgerlyk beftel van inwoon- in lopf. deren en Afagiftraaten zoude hebben gehad ; willende zig ten dien aieenbe'- cinde , ware 't mogelyk , veftigen op het bekende Handveft van '^^^^'^^ GraafFLORis, de Vette gcbyna'^nmt , in den jaare 1097 alhier, zoo 2ou?yn ze meenen , gegeven ( r ). \Velk Handveft door de kenners ( d^ on- gcweeii. zer oudheden wegens deszelfs aloudheid niet alleen hoog g^roemt werd, maar ook werd aangehaalt (^e") ten onbetwiftbaaren bewyze van het wezen en benaminge van eene plaatze alhier. Eene ilellinge egter welke ons geenzints voldoet. Eensdeels, om dat het eene be- kende zaake is, dat de Prinfen in die tyden zeer veel rond reizende door hunne Landen, ten deele om regts-gedingen te houden , overal _,•

wierden nagevolgt door die geene, die iets van hen poogden te ver- ^

krygen , en daarom ook verfcheide Handveften zyn gegeven op plaatzen , daar de Graaven flegts voor een zeer korten tyd verbleven, ja daar dezelve alleenlyk doortrokken ; en dat dien volgende uit Jiec geven van een Handveft alhier niets minder bewyflelyk is , als dat

A X deze

{h) Place, op V Haagfche Bofch van den 18 Juny I4p8 by Merula "van deffilder- nijfen pag. i 57. jilfoo dat onfcn Bofch cndi Wilder nijfe "van den Haag-hcut in onfen Lande van Hollant., enz. en pag. 1 36. Item cnde aljoo wy ook geadveriecrt zyn , dat de fnippen in onfen voorfchrcvenHaghe-hout zeer groote fchade doen in den zelven Bofch ^ mits &c. en de zelve benaminge ziet men in de Renovatien van hetgemelde Plac- caar , van den tweden April dcs juars i f 29 naar fchryvcn van den Hove van Hol- land > en van verfcheide volgende jaaren , mede te vindcn by Merula., pag. 1 38. 141. 144. 147. ifo. I f I. en if7. En in een giftc-brief van 20 mergen vccnland, gelegen ten cinde Haghe-hout door Hertog Aalhcrt -van Beyeren in dezer vocge : „ Myn Heer heeft gegeven Berwout Willemszoon en Pieter Bat , den ej'gendom „ van 20. en een halve morgen vcenlants van feftig morgen die Jan Dircs Jaghers- „ zoon van minen Heer te leene hout , overmits verfoeke en noettruft van Jart „ voorfz. dat hyze nutft vercoope bi oerlove van myn Heer, welk land voorfz. „ gelegen is t'ende Haghe-Houte, binnen zulken mcrkten als Berwouts en Pieters „ brief inhout, Sec: zynde deze rcgiftratie van den jare 1376. Zoo ook in eerj brief gefz. St. Andriesdag des jaars 1453. een buys in '/ Foorhout., an die oofizyde dat Hage-bout. En eindelyk in een brief van den jaare 1464. een fiuk lands gelegen by zuyden Hage-Hout an Coman Willemslaen See.

{c) In 't Groot Placcaat-bock , z. decl p. 161 5. Oudenhov. Befchyv. van Zuitboll.p. 370. Boxhorn, Theatro llollandia p. 121. en in het Duitfch pag. 93. en elders meer te vinden.

{d) By Boxhorn, ter aangehaaldc plaatze.

(«) Door den Heere Menfo Alting ,»"« parte altera, Notitiit Cetmanioe inferioris^ vsce H A G A.

4 BESCHRYVING

deze plaats 7,oude zjn geweeft, niet een enkel verblyf tot dit of dac

venniiak van den Graave gerigc , maar dat al ter dier tjd alhier

zoude liebbeii beltaan ecn burgerlyk Lichaam , voorzien van Magi-

ftraaten , Keuren en zodanigc -verdere beftelling , aJs tot het wczen

van eene burgerlyke gemeenfcliap werd vereifciit. Anderdeels, om

dat \vy niet gdoven , dac iemand ligtelyk eenig getuigenilfe van

groot of klein oelang zal kunnen te voorfcJiyn brengen , buiten dc

eenige tekening van dat Handveft , waarinnc de Hage zoude zyn ge-

meld voor den jaare 1250, dat is meer dan hondert en vyfcig jaaren

na dat Handveli , veel min nog , dat de Hage zoude voorkomen als

een Dorp of Heerlykheid , en zulks als eenig burgerlyk beflel heb-

bende. Een zaake in 't algemeen t'eenemaal onbedenkelyk in opzigc

van een plaats , daar de Graaf zelfs zyn verblyf van tyd tot tyd

zoude hebben gehad. En in \ byzonder voor al onaannemelyk on-

trenc den Hage, als men inziet datna den jaare ix8o byna geduurige

heugeniffen van den Hage voorkomen ? waaruit de aanwafch van

deszelfs burgerlyk lichaam duidelyk te befpeiu-en , en teffens baarbly-

kelyk is , dat voor den aanleg van het Graavelyk Paleis , te dezer

plaatze niet anders dan een warande, en ten beften genomen daar in

een jagt-verblyf te vinden is geweeft.

Waar Het beginzel en aanleg van den Hage dus geftelt werdende op den

van'den' jaare ix5'o J zoo lal men bevinden, dat de oude Jaarboeken metee-

Haagin ne aanmerkelyke eenpaarigheid (/') op dat jaar vermelden, dat het

liyo Paleis alhier door W XL LEM de/i twede/iy onzen Graaf, en Roomfch

bouwea K^'ning, is gebouwt. Welke bouwinge van zoo grooten zwaartc,

van't egter nog niet verre gebragt zynde, door deszelfs nederlaage in den

Paleis. jare 1x5" 5". zodanig fchynt geftuit en geflremt te zyn gewerden, dac

vanlen ^^ voogden van den jongen F/oris aldaar geene zetelinge voor het Hof

by Ko- van den Graave hebben kunnen veftigen , en 00k niet hebben kunneii

rii"S of diu'ven daar aan zoo veel te koft leggen , als de aanleg van zoo

tweden' ^y^ uitgeftrekten en zwaaren gebouw vereifchte. Waarom 'er na

Graaf" dien tyd weder zoo diep eene ftilzwygenheid van den Hage en van

vandien het gcbouwdc Paleis zig opdoed, als of 'er nog 't een nog 't ander

"^'""" te vinden zoude zyn gevi^eeft. Zulks dat na alle waarfchynlykheid

Floris de vjfde namaals het aangelegde. Paleis , door zyne Voogden

traaglyk aangebouwt, zelfs zal hebben vokooic, en begonnen zal

hebben zig aldaar te onthouden, na dat hy het hadde gebragt tot be-

woonbaarneid voor hem en voor die van zyner herberge waren , om

in de tale dier tydente fpreken. En 't is vermoedelyk daarom, dat de

Schryvers niet alleen vermelden, dat F/oris by 't gebouw, door zy-

nen vader aangelegt, een grooter Hof, Kapelle en andere gebouwen

tot vermaak gevoegt heeft, maar datze aan hem zelfs toefchryven het

bouwen van voornaame Paleizen in Fogelefang en 'mdtnHage. (g)

Dog Dit is zeker en uit menigvuldige Handveften in den Hage als in zy-

der'Vio- ^^ '^ooninge gegeven, te bewyzen, dat hy in den jaare 1284. enver-

lis den volgens

V. ei-

gentlyk (/) Veldcnxir,/)^7g. 43. Groote Kron. van Holl. </m/I 18. <•<!/>. i }. Beka, /»

zyn we- ^,>^ Otfonis III. EpiJ'copi ^Cpag. 80. Joh. a Lcidis , Chron. Belgic. lib. 25. cap.

beftc*!" ^ ^* ^^^ronica de Hollant ij ejus Comitatu apud Ant. Matthcum Jnal. Vet. AL'Ji

cekre- '*""• ^^fi^g- I Of- ^C-

gen. (/) Zie Joh. a Lcidis, lih. 24. })ifior. cap. 17. <i</7f». , navolgende en gcnoegzaam

uitlchryvende Jo. Bcka, in vita Joannis II. Epifcopi ^o.p. 98.

St".

VAN 'SGRAVENHAGE. I. HoOfts. y

volgens alJiier menigmaar Zyn verljlyf Jieefc gehad (by En zoo t

■waar is, dat die zelve GrAnf F/oris in den jaare 1290. alliier Jiebbein-

gerteJc de Ridder-orde van St. Jacobs ge^yk onze Schryvers vuftftel-

Jen CO 5 zoo zal het geene twyffcl Jaebben, of het Pafeis alleenniet,

niaar nog veele andere gebouwen, die de Ridders en hunnen trein

konden bevatten, was 'c niet met gemak, immers in engte, zullen

iiier al geplaatft zyn geweefl ; want anderzins had die Graaf over-

vloedige gelegentheid, om liever daar toe Leiden oi wd Haarlem , 'i>

bevoorens al roemryke Steden, te konnen verkiezen. Men voege 'er .,.i!i^fiv

by, dat hy zyne Ridderfchap willende vermeerderen , gezegt werd, ri^iizh

veertig van de Rykfte en Eerbaarfte huisluiden, op eenen lieiligen '^i^''' -^

Kersdag by hem ten Hove in den Hage ontboden te hebben, dathy -vm"-

met die veertig goede mannen hogen hof zoude gehouden, en in 't i.mDaij

einde van der maaltyd hen alle Ridderen gellagcn zoude hebben (/t). .-^ "-''

Waar by eindelyk gevoegt, dat zyne Gemalinne in den jaare 1296 '.:,'^

alhieroverleed(/), zpolevertdataJIesuitgevoegelykeenklaare bcwy- b

2en , niet flegts van een verblyf, maar van eene vafte liofhouding al-

hier. Op deze wyze meenen wy, den waareii tyd van den aanleg

van ''sGraven-hage toe een Dorp, Vlek ofStad (want wi€ ;z,al regt

bepaalen Jiet oogmerk van Koning "Willem: ) zoo klaar en zoo zeker

te nebben aangewezen, als de duifterheid der tyden toelaat^ .

Verder ftaat ons kortelyk aan te merken , dat gelyk 's Graven-Hage 't Am- ten voorfchreven tyde een bewoonde vlekke geworden is , zoo 00k ^^gtvan het ambagt van den Hage alin 1291. zyne geltalte en benaminge ge- gebe-*" kregenhad, gelyk daaruit onbetwiftbaar is, dat deAbtvan ""t Kloof- kent in ter Echout te Brugge ,(/;/) als voorflander van de Regten de Cillercien- ^^''•' fer Orde toebehorende , in het gemelde jaar, by eenen brief bekent maakt aan de Priefters en Kapellaanen van Noord-Holland , en in 't byzonder aan Heer Pieter Cureit tot Leiden , dat hem ter ooren was gekomen, dat eenen Philips van Duvenvoorde , een leek, door het •werreldlyk geregt tragte zig meefter te maken van zeker land met zyn toebehooren, gemeenlyk genaamt 5/woA/;-to/p , en leggende in den

A 3 Ambagte

(h) In 1184. een Handvcft aan Dordregt by Bilen^pag. 436. en ccn aan AI- phcn, Randcnburg, Boskoop 6cc. by S. v. Lecuwen, Handvefi van Rynland pag. 16 J. In iz8f ccn bctreffendcden fluis tot Sparendam, het kiezcn en eeden van Heemradcn, enz. by den zelven van Leeuwen, fag. f. 6.e»j. dog 't geen aldaar zeer veikeerdclyk werd gcdagtekent namiddag na St. f^alcntyn , als moetende, ge- lyk ons uit authcntyk befcheid geblcken is , gelezen werden , mancndag na St. Fahntyn^ als mede, dat in plaatze van de woorden , ten dezen van opmerkingc, in onfe ivoninge in den Hage., had moeten gcfchrcven zyn, in onze 'wooninge ter Ha" ghc. Een bevel van daar uitgezonden aan zyne Bailjuwen tuflchen Maas en Zypcj ten behocve van Delf in den jaare 1 287. is by Boxhorn, I'oneel van Holland p. 181. In 1188 een Handv. aan die van Drcchterland gegeven , agter de Handvell. van Medenblik, pag. 48. In izSp. een Handv. aan die van Rodcnrys, Groot-Plac- caat-b. f. deelpag. jl6.

(/) Boxhorn, Theair. Holl. pag. <5}. 64. en in 't Duitkh pag. 48. 4p. De Rouck, Ncderl. Heraut pag. 162. Ant. Matth. ^nal. Vet. JEvi torn. i. pag. jfij. .563. Zie daar van in het breede in het volgende vierdc Hooftdeel onder het arti- kel van de Zaal.

(k) Oude HoU. Kron. 18. divif. cap. zo.fol. iSt.

(/) Melis Stoke, Rym-kron.in Floris dey.pag. n6,

(m) Ant. Matth. j^naJ. vet. avi torn, vx.pag. ji.

6

BESCHRYVING

Nade dood vaiiFlo- ris den V. heb- ben ei- gentlyk deGraa- ven al- daar , a!s inhunne dagelyk- fche hui- 7inge , verblyf gehou- den.

^4mhagte van den Hage (n)y waar van het Kloofter te Loosdiiinen was gcweefl in vredig be/it vecrtigj ja tot zeflig jaaren, enz.

Na de dood nu van Graaf Floris den V, en cer zyn zoon Jan uit En2;e):md Jierwaarts quam, dac is in den jaare iipf en I2j;6j was al« hier het verblyf van denGraave van Cleef (o), die zig de regeeringc aaniTjatigde, tot dat liy door Graaf Jan van lienegouwen van daar vertlreeven wierd. ip)

Dat Graaf Jan de eerfle , die de laatfte was uit den HoIIandfclien Huize, alhier zyn Hof gehouden liebbe, isuitde Schryvers onzerou- de gefchiedenilsen gemakkelyk te bewyzen. ( </ ) En dat de volgendc Graavenuit de Huizen, zoo v;in Henegouwen als van Beyeren , wan- neer zy in Holland verblyf hidden , nergens meer woonllede hebben gehouden vertrouwen wy zoo bekent te zyn> dat wy 't zelve met geen byzondere geiuigenifseii behoeven te bevefligen.

De aloude naam van 's Gr^^'yfw-i/^^^ , die (gelykuit debereidsaan- getrokke getuigenifsen te zien is) eenvoudiglyk was die Hage (r)

i; ft;.!>

(«') In^Latyn ftaat, in Officio dc Hagha: wclk woord Officium men wcct in tic taale van die eeuwen menigmaal te bctekcnen zulk eene llreeke lands , die toea ook ecn Ambagt gcnoemt wierd , en nu nog zodanig werd gchcten. Zie Ant. l^\\\tx\\. Anal. let. avi iom. w. pag. 417. en in cen brief van den jaare ii66hy den zelven Matth. u^tial. torn. vi. pag. 100. Coniulimks in ckmofynam totam tcr- ram qua vulgar iter gemecnte nuncupatur in Officio de Monflre juxta Hckendumn,^

(0) Zoo zegt duidclyk Bcka d. loc pag. 99. Comes vero Clii-cnfts recepit extunc in ttitclam totam Nott'-Hollandiam hahitans in H A G A j en de Goudfche Kronyk pag. 7f . op 't einde, vcrhaalt hcbbende de ftraffe tcgen de ombrengeis van Floris den V. gcocfl-tnt: , laat daar op volgen: daarna tooch die Graave "Van C lee f in den H A A G H , ende onderwant hem HoUatuJt. Zie ook Melis Stoke , pag. 1 3 5'.

{p) Uus fpreekt de Goudfche Kronyk ^<z^. 76. Daarna tooch Graaf Jan in den Ilaegb , ende vcrdreef den Grave van Cleef .y ende regeerde Hollant tot zyns Neven be* huef. enz.

iq) Joan, a Leidis, Chron. Bclg. Lib. if. Cap. 11. Nam cum qirndam vice Joan- tics Comes apud curiam in Hagha quicfcemt ., 6cc. 't geen hy fchynt te hebben gevolgc uit Willelnius Monachus & Procurator. in Egmond. Chron. apud Matth. anal, vet. avi torn. iv. t)ag. 17.1. dus fprckende : Interea cum quadam vice Comes Jcaifncs apud Curiam fuam., qua Hagha dicitur^ quiefcercty &c. Men ziet ook in dc Goud- fche Yixonyk peg. 81. tot tweemaal toe, dat de Graaf uit den Hagegereift, tot verrigtingc vanzaakcn, telkens derwaarts wcderkcerde, als tot zyn dagelyks ver- blyf.

(r) Men voege cgtcr daar by de volgcnde: in cen brief van den jaare 1318, ■waar by Graaf Willem de derdc een rtoop wyn tot zankwyn vereert aan het Kloo- Iter te Loofduinen , zegt hy, dat dien fal geven onfe Meyfier uit onfen Hove in die Haghe ende ivaert dat geviele , dat in onfen Hove in die Haghe geen vjyn en ware^ enz. In een brief van den zelven Graaf in i jii. gefchreven a_an die van Staveren, Zegthy, JVyfendentot U jindriefe van Witte ■, die U defen brief bringct , onfe ScoU' te te fine in onfe poorte van Staveren voorfz. , want ivinc onfe Scoute aldaar gemaect hebben^ bi aire dcr gecnrc wille die voir ons vuaren in die Haghe van onfer poorte van at aver en. Ende in 't flot, Gegbevenin die Haghe des Vridaghes na Meyendaghc in 'tjaer ons Heeren cio. ccc. tivie en tivintich. by Ant. Matth. .Jnal. vet. avi torn. "VI. pag. 69. 70. te vindcn. Een brief, waarby Graaf Willem de dcideaan dea Abt van Middclburg gunt, om de kapclleric te Fikcnduincn, met toellcmming des Bidchops van Utrcgt , tc vcrheffen tot ccne Parochiekerk, houd te zyn ge- gevcn in dig Haghe des andadagcs na Jaarsdajje ia 't jaar on* Hccren i^itJ. En ia

een

VAN 'sGRAVEN-HAGE. I. Hoofts.

laat t'eneemaal onzekei* van waar dezelve genomen zy. Indien men dezelve zoude afleiden van een hage, dac is, een betuininge offchei- dinge, welke gefchied door middel van eenig gewafch, 'c geen zoo digc toegroeit, dat Jiet geen doorzigt laatende, voor een heininge verfoekken kan'(J)3 zoo zoude dezelve fchynen te zjn gegeven uic

Jioofde

een bricFvanden Abt van Middclburg , verledcn in 't zelvc jaar, vcrklaart dieAbr, ■dat de Kanunnik, die de Kcrk van Eikcndu;ncn voortaan zoude bcdicnen, geen regt eifchen nog hebben en zal van dcr provcnde in die Haghc tc halen, cnz. Zoo was ook de lailbrief voor eenen Jan Arenr Smcetszoon , cm 's Graafs Lcidckkcr te zyn, gegeven in die Haghe des donredacchs na Ste. Alaitynsdach in 't jaar i 328. En een verklaiing van den Graaf , dar de Proolt van Koningsveld gcregtigt was tot de coUatie van de prebendc van 't Gallhuis tot Delf, gegeven in die Hagbe des an- dcren dages na Aiccntien dngh in 't jaar 1330. Een Handvcii: door den zclvcn Graaf in c jaar 1559. gegeven den Vifchkopers uter Haghe wcrd medegedagtekent te zyn gegeven in die Hagbe des donresdaghcs na Sente Niclais dacli in 't jaar M. ccc. XX XIX. ibid. pag. 107. Een andcr ibid pag- 117. word op dcze wyze bclloten : „ Gegeven in die Haghe des fonnendaeches na Sente Vidoeis dach in 't jaer ons Heeien cio. ccc. vier en twintigh. Zoo ook Mclis Stoke in Fioris den vyfden pag. 116.

- - - - - t'eenre Stede Die men noch hect in die Haghe : 'Rnpag. i4f. in Jan den eerftcn.

Ende met defen

Voer hi voert in die Haghe. En nog /)i2^. 160 en 16 j

Maar onder Hertog Willem den vyfden, en vcrvolgens vind men al doorgaans gclprokcn van den Haghe. Agter een brief van den zelven by Matth. d. torn. vi. .Jn.il. pag. 18. gegeven in den Hagbe des woensdaghes voor Ste. Thomas dach in 't jaar M. ccc. lii. In een anderen hierna te vinden , en ook by den gcmclden Ivlatth. d. torn. vi. pag. lof. van i3fo vind men, in onfen Durpe 'van den Haghe ^ en onje Eailju van den Haghe. Nog in een anderen, van 't zclve jaar, ibid. pag. 106. onfen Bcfcb van den Haghe. Te met ook in vroeger tyd , als in een crkente- nis van die van Stavercn, des jaars 1538. ibid. /i^^. 70. gegeven in den Haghc des manendachs na &c. Desgelyks agter een gifte brief van zeker ftuk vcen-land door Graaf Willem den dcrden aan dc Abdifle en het Convent te Loosduincn ge- geven tot brandinge , vind men dit {lot j „ Gegeven in den Haghe des Woes- „ daghes na onfer Vrouwen dach te midden Oefte in 't jaar ons Heeren 1130. En 200 noemt het ookal, om niets tc ontveinzen, dezelve Mclis Stoke in Jan den eerften /rt^. I3f. ,, Die (jrave van Cicvt x.rnc in den Hage : en pag. 16^. Nu ), was Hecr Wolfxrt in den Hage. Als mcde pag. 170. Die Grave is in den Haghe. Welk fchryven ouder is als de voorgaande Handvellcn : invoegen dat de naam al van de vroegfte tyden af zodanig gemengt fchynt uitgebragr te zyn.

(f) Dus Ichynen gcoordcelt te hebben, die het Nederduitfche (^e /^^i?, in het Franfch hebben vertaalt la Haye., 't geen een hage, dat is een betuininge , behei- ningc , &:c. betekent. En ook die Minifters dcr Graaven die dc Handveften , Placcaten &c. hebben getekent> in onfe Hove in den Hage., agter een ongcdrukt Handvefl aan Texel , gegeven door Hertog Philips van Bourgondie in den jaare 14^6. ofte wel, In onlen Huife in den Hage in Holland agter een Handvefl door den zelven in 't zelve jaar gegeven aan Dordrecht , te vinden by S. van Leeuwen , Bat. Illujlr.pag. 1599. en by Balen, Bcfchr. van jDordr. pag. fiS. En dit zoude wel ligt zyne beveftiging vinden byMerula, van de fFilderni[fc , pag. 1 36. „ Item „ omme onfen voorfchrevenBofTche te repareren, ordonneren wy voort , dat de- „ zelve bewaerder doe beplanten die kaotca van den felveo graften ofte flooten

met

Onder- lotk van waar dc naam

fprottn zy Die nadei- hand- 'iGra- "vcr.hagt gewor- dcn is.

^ BESCHRYVING

hoofde van des zelfs bofchagtige gelegentheid. En men meet crken- nen waarfciiynlyk te zyn, dat eenige diergelyke beplancinge zy ge- weeft ontrent dac eerfte en oudfte jagtgebouw, 'tgeen hier is geplaadt geworden , en 't welk daaromme zal zyn gezegc geweeft ter Haghe gebouwt te zyn, gelyk Floris de vyfde nog fprak van zyne ivooninge ter Haghe. ( / )

Maar indien men overweegt , dat Haghe in de middel-eeuwe een hiiys en een toooninge betekende ( i; ) , zou men veel ligt van gedagten kon- nen werden , dat deze benaminge by uitftek , per exce/lentiam , ge- lyk ze zeiden, betekent de woninge van den Vorft of Landsheere. En dat naderhand, even gelyk de ftede Grave-fande , om dat die door den Graaf met een Hof (.r) is vereert geweert, en tot deszelfs ge- woon verblyf heeft gedient gehad, daar door lieeft bekomen de eere van 's Graave-zande te lieeten , zoo ook den Hage by vervolg van tyd ,

met

„ met doornen en bramen , daer 't meeft van node wordt , daer af men genoech „ fal mogen viuden in den voornocmden onfen Boflchc , op dat daer uyt mach „ groeyen een goede fterke H a ghe in verfckertheyt van dien. 't zelvc was in den jaarc 1460. in de Franfche tale geordonncert by Placcaat,by den zelvcn Merula J, te vinden, pag. 1 50. in fin.— -face planter fur les herds defdiEls foJJ'es des Rouffes „ Cs? Epines., dunt I'on potirra affez recouvrer £5? trowuer efdiiis boiSy afin que cy-aprh 5, I OH en puijfe faire devenir croiflrc une bonne i^ forte Have. ( / ) Zie hier voorcn , pag. 4.

\v) Dewyl men vertrouwt re konnen zeggen, dat dit niet doorgaans bekend is, fchoon het al in vry bekende Schryvers gevonden werd , vcrdient het alhier , als ter zaakedienende, wat nader opgehelderc te werden. Wy brcngen daar toe eerft en voor al by Cornelis Kiliaan van Duffel, in zyn bekend Nederduitfch Woordc- boek, genaamt, Etymologicum'T'eutonicie Lingua five Diliionarium Teutonico-Lati- ifuttif ('t geen Jo. Georg. Eccardus, in Hifi. Studii Etymvlogici lingua GermaniciS baEienus impenfi Cap. xi., in welk hooftdccl by handelt, de iis^ qui in origines Lin- gua JBelgica inquifiverunt , bchalven meer anderc lof, noemt eximium Belgarum om- nium thefaurum. ) alw.iar hy niet alleen vermcld: Haeghe. i. tuyn. Seps^fe- fes , fiepimentum , (cptum. Germ. Hag. Gal. Haje , Ang. Hedge. Msiar ook , Hx^GWEVetus Saxon, jingl. Domus. Henr. Spelmannus , in Gkffar. Archaiolo- gico., heeft het volgcnde : „ Haga, Domm. Vet. Sax. Hacgh ^ 6c Hagb. Inde „ forte diSia, quod ex complicatis vitninibus^ inftar cratis velfepis , quales in Hiber- » nia frequentijfimas "uidimus ^ fabricata ejfet .y Hag etenim Saxonice ^ proprie fepes „ efi: undc Gallis Hay, gutfolet in y ccnverfo. Quidam vero anonymus. Ha- „ ga (inquit) domus cum shopis. Domesd. Titt. Suflex. Terra Rogerii, nu. 11. „ Radulfus tenet unam Hag am de xii. denar. fVilUelmus v. hag as de v.fol. „ Nigellus V. HAG AS, qua faciunt fervitium. Cowellus e MS. quodam Monailc- „ rii S. Auguftini Cantuar. Stephanus Rex Anglorum Ficecomiti £«? Jufiuiariis de „ Kent fialutem , pracipio quod faciatis habere Ecclefia S. jdugujiini y Monachisy ,, HAG AM futimquam Gofceol. eis dedit, ita bene & in pace y S jufl^ y (^ quiete^ „ y liberty fiicut earn eis dedit in morte fua cora?n legalibus tcflibus i^c. Het zelvc vind men in de Engclfche taale geleert, by Minsha;us in zyn W oorden-bock , ge- naamt, DuSlor in Linguas , op het woord Haga. En in een oude gifte aan Kerkclyken, uitgegeven door Thom. Hearn, inzynwcrk, gtn^imt Textus Rof- fenfisy en aangchaalc , Biblioth. Angloifc y torn. 8 fcconde pattie , pag. 338. leeft men onder anderen : ^; conccjferunt e'l pro una Haga, quam dedit illis aternaliter habendam. Getuigcnmen , zoo wy meenen, in ovcrvloed, die het gcbruik van 't "woord haege voor een huis gellelt, in dc aloude taale bevcftigen.

(x) Zie een gifte door Machtelt, weduwe van Graaf Floris den vierdcn en moedcr van Willcm den twedcn, ten bchoevc van de kapclryc van den Hove in '«GraYC&nde, gedaap in den jaare utf^jby Mutth, ^nah d, tm. yi.pag. icp.

VAN 'sGRAVEN-HAGE. I. Mooftst. ^

met de byvoeginge vnn 'c woord 'sGraave/i is vereert ^ewordenjom te becoonen , dat die plaats als by uitftek den Graave en zyn verblyf was toegccigent. 'c Geen nu al in 't kort getoonc is , zodanig ook in der waarneid te zyn geweell:. Maar hoe zeer bet vermoedelyk wat laater zal zyn geweeft, eer die benaniinge in ecn vaft en volko- men gcbruik is geraakt, zoo is egter dezelve al Jiier en daar bekenc, niec Jang na den jaare 1400., wanneer dezelve in handclingcnj gifctn en andcrc Handveften gevonden werd. (y)

Hoewel nu de Hage door de Graaven zeer is gelieft geweeft , en dat die al vry kort na de vokoojinge van bet PiUcis, aldaar een Ge- recbt bebben geftelt (z), zoo bebben zy egtcr aan dat verblyf voor eerll niet veel uitterlyken luifter vergunt , maar in tegendeel die plaat- ze gehouden in den geringen ftand van een Heerlykbeid ( rt- ) , en de in- gezetenen aangemerkt als dienltluiden van den Graave, waarvanmen weet bet gevolg te zyn geweeft, dat bet fchot en lot (Z*), 't geen zodanige plaatzen opbragten , gebruikt wierd om 's Graaven dienit mede tc doen; en dat de ingezetenen, die Bnurcu en Buurhiiden ge- noemc wierdcn , bofdienften (r) aan den Graave bewyzen mocften

B Dit

ij

ij) DusSiet men agter een fondatie-bnef van zckere vicarie ophctaltnar van den H. Geeft indie Prochy- Kerke van dcr Hage ^\z\-\Atmf). September 1410. ji^afuermit h<ec /« H A G A - C o M I T 1 s. En in gclyke brieven van den f . Fcbruari 1420., van den 23. Augufti 142.1., den 10. Februari 1439- enz. En 't geen aanmerkelyker is, zekere overdragre van een ftuk lands, veileden op Sc. Lambregts dag (dat is^ den 16. September) des jaars I5f4. ncemt haaren aanvang met deze woorden:

Allen den ghcenen die defen brief fullen fien of hooren lezen ^ Philips Enge-

brcchtszocn Ploy van der Goude maicke condt en kennelic mit dcfe jcgenwoir- 5, dige brieve, dat ic vercoft hcbbe Wcrrembrechte Dirckfz mynen fv/ager, my- 5, ncn lant in den Oeftbroec in der Prochien van des Graven-Plage^ alfoe al ic 't ,, gcmccn hadde mit &c. Welke ilukken en mecr andere van laater tyden wy in cgtc forme gezicn en gebruikt hebben. En- ten opzigte van de volgende jaaren hceft dit geen bedcnken.

(2) Dit zal te zyner plaatzc in de verhandelinge van het Politick beflicr dezet ftede in het breedc getoont werden.

{a) 'Loo vind men gefproken door Hertog Philips van Boiirgotidie in 14^5. dc Heerlykheit van den Hage^ by Orlers Befcbr. van Leiden p. 6i^. enby S. vanLeeu- wcn, Handv.van Ryulandpag. 589. door Karel toen Koning van Spanje, onfcn Graaf, 1^16. onfcn Dorpe en Heerlykheyt van den Hage in Holla>id^ agter hetBerigt van den Hove van Holland, rakcndc de Jm-ifdi£i;ie-quellien tuflchcn het Hof en den Hage /ii7g. nf. eft 119. Door Koning Philips in den jaare if 62. 6"/. Cur. op „ dczc wyzc: Docn te wetcn, dat wy onttangcn hebben die oetmoedige fupplica- „ tie van Burgemeeftei^ en Regicrders van onier Plaetfe en Heerlykheyt van den Ha- „ ge in Hollandt^ enz. agter het gcmelde Berigt. pag. iiz.

{h) Zoo zcgt duidelyk Hertog Aalbcrt van Beyeren in het Hantvcft gegeven aan den Hage in den jaare 1370. „ Vort alle die ghenc die van buten incomen^ „ fullen woncn binncn defen mercktcn , of die gratic en vriheyt te ghenicten, die j, fullen dair bliven mittcr wonc vyf jaar lang cngheldcn nietten btieren foot en lot , j, als men ghewoon is te doen in on fen Dorpe voirfz. onfen dienjl mede te doenc: En- „ de waar dat fake, dat fi binnen den vyf jaaren voirfz. weder uytvaren woudcn,

die fouden ons geven vyf pont en onfen Dorpe voirfz. vyf pont.

(c) In 't Franich Corve'cs, in 't Diiitfch Coriveiden genaamt, en bcfchrevcn in de Handveften van 1400 en van 1407. zie mede het meergcm. Berigt van denHo* vcpag. ^f. 46. en 47.

»»

De

Graa- ven hrti- bcn den Haag wcl j;c- lieft, clog in den be- gin ne flegts als ecu Hcer- iykheid aange- itierkt; en 't is lang- zaamtot eenVlek en Stedc verhe- ven.

lO

BESCHRYVING

Dit getuigt zeer a-anmerkelj^k Pliilips van Leiden (d) , Hollandfch Reclics- gclcerde, gunltjlingvanlicrcogWillem di:n vyfden,enzoo door hem Ills door Hertog Aalbert zyncn brocder in gewigcige zaaken ge- briiikc : ,5 ma.ir ftei eens , zcgt hy , daar zyn vecle dienltluiden in „ ecn piaacs, gelykerwys in Bcrkd^iti den Hage ^ in Aalberts-berg , 55 in Schotcn, in TJietrode, in Vellen, en zoo van veel anderc. „ Een van die plaatzen lieefc de Vorll verhevcn tot een Ttedc , en 3, lieeft dczelve verleent voile vryheid , en de dieniten quytgelchol- 5, den by Handvelten, enz. Want voor eerft ziet men daarin, dat dc Hage word gelyk gcftelt met andere geringe Dorpjes, Heerlyk- licdcn en Luftplaazten van den Graave. Ln ten anderen, dat de in- gezetcncn van die plaatzen , en daar onder 00k van den Hage , de Hofdienften waren verfchuldigt. En ten derden, dat de ingezetencn van zodanige Heerlykheden van die Hofdienften niet en wierden ont- lieven, ten zy die plaatzen met Itede-regten wierden vereert. In vee- le andere Placcaaten, Handvellen, Chiu-cres, en zelfs Keuren van de Magiftraat van den Hage, werd die plaats genoemt ten Dorp, ofook een Doi'p en Frybeid (e), of met andere benamingen van nedrigheid getitek, tot al diep in de zeftiende eeuwe toe. Maar in den zelven tufschen-tyd, als ons 's Graven hage fcheen zig te moeten vergenoe- gen met zoo geringe niamen , vind men het 00k vereert met andere van meerderen luilter, en namentlyk van F/ekke (/"), ja \<\.nStede{g).

En

{d) In zyn traftaat de Cura Rcipithlica cafu XXIL pdg. 6f. Zyn cigene woor- den in 't Latyn zyn deze: Sedpone, mnlti ohfc^iiiales funt in um loco, iit in Berkel^ „ in Hagha, in monte Jlberti, in Scoten, in Thetrode ^ in Felfen, (^ fic de aliis ,, multis. Unum ijloriim locoritm Princcpi erexit in Oppidum, Q concejfit ei plenatK ,j liber tat em £5? Servitia rem i fit per privile^i^ia : &c.

((?) Alle deze benamingen ziet men in de volgende gedenkflukken vermeld : te weten die van Dorp en Fryhcid^ in een OiStrooi van Koning Philips van den 10 November iffi. verleent aan de H. Geelt-Meeilers in 's Gravenhage , nopendc het afloden van renten ftaande op huizen bmnen den Dorpe voorfz. Dus fpreekt Philips in 't gem: Oftrooij Wy bebben ontfangen de oetmoedige fupplicatie van de H. Geeflmeefters van der Parochie-kerke van den Dorpe en Fryheyt van den Hage in on fen Lande en Graaffchepe van Holknt , hebbende '/ be'wint van den guedcn van den armen aldaar enz. Die van Dorpe; in ecn brief van i4<^f . waar by Hertog Philips van Oollenryk &c. Grave van Holland aen den genieenen Bueren, Vroetfcbap en Rykheyt en alle die ingezetenen van der Haghe en Hagheanibocht en om noot oirbaer van on fen Dorpe en om die meefte fcadc met den vmiflen te verhoeden verleent Oftrooi, cm op "t Corpus van den Hage lyfrcntcn te mogen ncgotieren. Koning Philips noem- de den Hage nog zoo by Placcaaten van iffo. en if<?4., te zien agter het gem: Berigt van den Hove pag. 174. en 175. Dus fpreken Schout en Schepenen vaa den Hage mede met dezelve woorden in ecn lyfrente-bricf, gegeven op St. Jans- dag ifo5. als mede in een anderen gedagtekent St. Nikolaasdag 1490. Zoo noe- mcn zy 00k den Hage ecn Dorp in hunne Keure op de Vleefch-halle en 't flagten van ofll'n, kocien enz. van den 20. April 1556. Die van Ambachte o^ Dorpe koine voor in een Ordonnantie van den Hove op de Waardyns van de Drapene in den Hage, van den 21. Maart. 1459. Eerfl ■zal die Bailliu van der Hage van myns gen. Heeren ivcgen vermaenen den Scout en Scepenen van der Haghe by hoiren ecde , die jy mynen genadigen Heere en den Ambochte of Dorpe van der Hage gedaen hebben. Tot alle wclkc men mcerdere zoudc konnen aanhalcn.

(f) Dit ziet men in ecn Placcaat van den Hove des jaars 1 580 by Merula van de Wilderniffe, pag. i f 1., en in een van den iaare i fz8. agter het Berigt nu mecr- gcmcld pag. z2.6. alvvaar eigendyk yiekkv gelezcn wcrd.

a) In

VAN 'sGRAVEN-HAGE. I. HooFf's. it

En met dexe Jioedafiigheid komt liet over een , dat men alliier gemelct vind , niet een Dorphuis of Regthiiis, gdyk men ten platten lande fpreekt , maar van een Raadlmis ( h ) en een Stadhuis ( i ). Dus ziet men dat die verfcJieidenlieid van benamingen, welke ontrent dezelve cyden door malkanderen vermengt werden , geen wezentlyk nog ■doorgaande bewys maakt va:n den ibnd , en meer of minder aanmer- •kinge, waarin deze plaatze is geagt en geftelt geweeft. Alzoo wei- nig ills men uit een erbermelyk vertoog van zwaare rampfpoeden, om

B X . ont-

C^) In een Mandament gegeven by Maximiliaan en Maria op den i 0£tober des jaars 1481. : - - „ Doen te wetenc, wy ontfacn hebbende die octmoedige J, fupplicatie van onfe welgcminde die Scepencn cnde Raide onfer Stede 'van den „ Haige voorfz., inhoudende enz. In een fondatie-brief van den 14 06lober. 1 40 J. - - „ Procuralores five Magijlri San£li Spiritas ville Hagenfis (^ c. Nog in een van den ip. September 1410. En daar toe behoort 00k, dat in het Placcaat van den 11. Oftober if 31. nopende het opftellcn van nieuwe neeringe ten platten Lande, aanmerkelyk gczegt werd: „ Buy ten befloten Stcden, den Haghe en Alk' maer voor Steden gcrekent, enz. geregiftr. in 't eerfte Memor. van Mr. Jan de ] ongc fol. 6j. verfo. en gedrukt in 't Grcot Placcaat-Boek I. Deel fol. iz68. alwaar de Haag niet alleen gelyk werd gcftelc met de beflotc Steden, maar zelfs in ning gcplaatft voor Alkmaarj 't geen verwondcrens waardig is. In 't jaar ij-f8 is de Haag al gerekent geworden onder de kleine Steden, zie eerfte Mc- moriaal'boekvanden GriffierB.Ernft fol. i4f . en 2.. Memoriaalb. van denzelven fol. I fi. Ook zyn die van den Hage menigmaal onder de Stcden ter dagvaart be- fchrevenj en belangende hun rang, is by Refolutie van den f . Fcbruari i ^86 gere- folvcert , dat die van den Hage viacr eene ftemme zullcn hehben naer Purmerende^ En in deze ordre zyn ze ook den 6. Januarii 1584 te Delft befchreven. „ Is ge- ,> refolveert, dat wegcns zyne Excellentie aan de Edelen en Stcden van Dordrecht, „ Haerlem , Delf, Leydcn , Amfterdam , Gouda, Rotterdam, Gornichem , „ Schiedam, Briele, Alkmaer, Hoorn, Enkhuyfen, Edam, Monnickendam , 3, Medenblick, Purmerende en den Hage zal gefchreven werden, ofiime den if. ,, defer maend des avonds in de herberge alhicr binnen Delf tc compareren op de ,1 zaeken hierna volgcnde. In de belartingen is de Haag altoos onder de beflote Steden gcrekent, zic Refolutie van Holland van den 15. Maart en z8. Septemb. 1 f f 1 , alwaar gczegt werd , de Loffmgc te vindcn in (fefes groote Stcden en in de kleyne Stcden.) den Hage voor eene Stad gerekent &c. Alkmnar en den Hage gelyk geftelt, Refolutie 14 Maart i^^ij. Medenhlik en den Hage^ zp December iff 3. den Hage .y jilkmacr en Medenblik^ 6. November Mff- den Hage^ Alkmaer .^ Mcdenhlik en Vlaerdingen^ 1 3. December ifff. En in de ordonnantie op de verpagtingc van dc wyncn en bicrcn binnen de beflcten Steden en ecnige opene flekken voor Steden gere- kent, van den 14 April iffy, werd art. XVII. geltelt. Item ■zal dc pagter ontfan- gen van elke ame Rynfcbe wyn — die ingelcyt werden by de tappers of by eenige geejlelyke of ivereltlykc perfoonen binnen de voorfz. Steden of biiitcn in de vrybeyt van dien^ den Plage voor een Stede gerekent &c. En zoo verders doorgaans, de Steden en denfla- ge. „ Is den 21 Januarii if 86. mede gercfolveert , dat die van den Hoogen, Pro- ,, vincialen Rade, Kamer van de Rekeninge en Magiftraten van den Hage zullcn ,, verfchi even werden, om ter voorfz. Vergaderinge haerluyder Gedeputccrdcn „ mcdc tefchicken.

(/:') Op het jaar If4f. agter het Berigt van den Wove pag. 123. alsmede in de kcuren op de Vuurboet te Schevcningc van den 13. Fcbruari en ip. November l5f I. hier na tc vinden onder het twecde Hooftftuk.

( /) In een Schepen-brief van den jaare 1 5 3 3 . c(?» buys en erveflaende in de Nieuiv ftraet over bet Stadhuys. Op het jaar ifjS. St. Cur. by Merula van de Wildernif- fenpag. ifo. en op het jaar if 47. St, Cur. agter het aangehaalde Berigt. pag. 227.

II

BESCHRYVING

Maar

hoede

Haag

moge genoemt ^yn ge- weeft , na 1320. was die al eeii plaats vanlui- fter.

ontlaftinge te mogen erlangen, met zekerJieid befluicen kan, datzulks alles na den letter zoude mogen opgenomen werden. {k)

Maar men vergapc zig niet aan den naam. Men zie veeJ liever op Jaet wezen der zaake. Dien aangaande zal het vervolg dezer verhan- delinge uitwyzen , dat het zy men den Hage Dorp , Jiet zy Pleerlyk- lieid, Jiet zy Vlekke of Steele genoemt hebbe , deszelfs luifter zcdert den jaare 13x0. zoo groot is geweeft, dat die maar voor zeer weini- ge der voornaiunjle Stetlcn lieeft behoeven te wyken , en zeer veele m tegendeel merkelyk , ja zou men mogen zeggeii oneindig heeft ov ertroff en.

Dit gaan we in 't vervolg door de befchryving zyner byzonderhe- den, in 't breede ontvouwen.

(k) Van dezen aard zyn de Requeftcn door de Regeerders van den Hage gepre- fentcert aan den Hove in den jaare 1 5 f o. agter het Berig. ;pag: 133. en in den jaarc If 76. ibid. pag. 235.

II. nOOFTS.

VAN sGRAVEN-HAGE. IF. Hooftst. ij

II. HOOFTSTUK.

Ge/egenSeid en plaatzelyke hefdnjviiige ijan V Graven-Hage , mitsga- ders van de Dorpen Eikendiiinen , Loosdninen en Scheveninge ; ah viede van de Adelyke Huizen en Lujiboven onder Haag-Amhagt ge- legen.

- N 't voorige Hoofddeel onderzogt helDbende den oor- fpronk en opkomft van den Hage als mede den naam en ftand, en hoe die plaatze in haare beginzden door de OpperJieeren in der tjd is aangemerkt ga- ge worden, zoo zullen \vy nu vervolgens toetreden cot Jaec belchouwen van de plaats zelf , en met ee- nen befchryven waar die gelegen is, hoe zy zig van buiten en van binncn opdoed , als mede haar verdeeling , aan- wa'ch en ^ergrooting van tyd tot tyd, voorzoo verre tot onzer ken- nilFe gekomcn is.

V Graven-Hage-, eertyds genoegzaam alleen bekend onder den naam van den Hage , is gelegen in het befte gedeelte van Zuit-HoUand {a), na de heden daagfche verdeelinge , in tegenllellinge van Weil-\'"rieiland , 't welk nu in 't gemeen Noord-Holland genaamt werd , als zynde het noor- delykJle gedeelte van al het geen tegenwoordig onder Holland be- hoort; en, om naaukeuriger te fpreken , in 't Dykgraaf^chap van DeUland, palende ten ooften aan den zoom van ""t DykgraaCchap van Rynland , een uur gaans of Hollandfche myle van Delft, drie van Rotterdam, twee van Leiden, zeven van Haarlem, en ontrent een

B 3 halve

Gele-

gentlieid

eiiplaat-

zelyke

bcfchry-

vinge

van

'sGra-

ven- Ha'

(a) Hoe Holland in de eerfte en oude tyden verdcelt wierd, en wat onder Zuit- Holland en wat onder Noord-Holland als tocn gerekent wierd , zie H. de Groot , Jnlcid. tot de Hull. Rcgtsgel. t. b. 28. dcel. Matth. van der Houve, Haiuhefi. Chron: z. If. 3. hooftd. Bor, Nederl. Hifl. 7. boek ful. mibi zi. Blcifw. Befcbr. van Delft, l. d. 1. kap cnvolg: Hecmskerk, Bat: yJrkadia p. .:^fi. in de aantckeningen, alwuar hy dus zegt. „ Het Graaflchap van Holland is van outs verdeelt geweell: in vicr „ deelenj het eerfte werd genoemt Noord-Holland, waar onder zyn begrepcn de „ Dykgraa-Tchappen van Rynland , Delfland , Schieland en M^oerden , met de „ Steden Z)f//>, Leyden^ Goude, Rotterdam, Schiedam, Oudewater, U'^oerden en „ Flacrdingen, mitsgaders de vermaerde Vlekke 'sGravcnhage. Het twedc deel „ werd Sfnoemt Zuit-Holland en bcgrypt in zigde Steedcn i)o7v/?w/j/, Gorcutfiy J, Worcum, Schoonhoven, Heusdcn cndc Geervlict in 't Landman Putten, met de „ Landen en Dorpen daer onder bchoorcnde. Het derde deel werd genoemt 't „ Land van Foorne, waerinne geleegen zyn de Sreden Brick en Coeree, met vccle „ fchoone Dorpen. Het vierde gedeelte werd genoemt Kcnnemerland en M^eji- s) Vriejland, zynde wel het grootfte van alien, als waer onder bchooren Kennc- 41 werland, Amftelland, Goyland, //'""rt/wV^W eiide d Ey landen I'cxel, Vlieland^der :>» Schelling en Grynde : met de Steden Hacrlcm, Jmjierdam , Alkmaer , Hoom , „ Enkhtiyjen, Medenblik, Edam^ Monickcmlam, Purmereynde, Naerden, Muyden f^'ecjp.

3)

14 BESCHRYVING

lialve myle van de Noordzee ; ( ^ ) ook in een zcer aangenaame en vcrniaakelyke Landsdouwe , als hebbende ten ooften het plaizante Bofch of Hagerhout, 'c welk wy te zyner plaatze in een afzonderlyk Jioofddeel zuUen befcliryvenj ten zuiden grasryke weiden , welker grond broekig en veenagtig zynde , oudtyds heefc gedienc tot het uitdelven van veen en 't maken van turf, (c) zulks men aan die kant

wegens

(k) Deze tuflchen-wydte weid aldus begroot hy '&ox ^Ncdeil. Hijl. 9 tioek op V jaar if 76 p. 142. van den ouden diuk. Bleifw. bcfchrjving van Delft pag. 6. Oilers , hcjcbr. van Leiden pag. 5.

{c) Dat de landeryen gelegen ten zuiden van den Hage en wel inzcndeiheid de polder van Ryswyk en de Zuiler of St. Elizabcts polder, bchoorendc onder Haag - ambagt, eertyds Vcenlandcn zyn geweeft , waaruit men turf heefc gemaakt, biykt iliet alleen uit dcrzclvcr laagte, waar doorze veekyds des winters geheel on- der water ftaan, maar ook wel voornamentlyk uit verfchcide oude adlens. Tot bewys zullen wy 'er twee alhier bybrengen , fprekcnde van Veenland ten zuiden van den Hage, in den Ambagte van Ryswyk j de eerfte a£te luid in dezer voegej „ Ic Lysbeth Scilpe Engebrechts Stalmeeilers weduwe doe condt alien luyden, J, dat ic verkoft hebbe Jacob Zelandcr een half morgen Fecnlands luttel min ofmeer », by den hoop zonder maet, gelegen bezuiden der Hage in den Arnbochte vanRys- ,, ivyk^ en heeft belegcn ande oollzydc &c. Ende ic Reynier Woutcrfz hebbede- „ fen brief ter begeerten van Lysbeth voorfz. bezegelc mit mynen zegel hier aan ,, gehangen in 't jacr ons Heeren M. CCCG. fevenentzcflich op den xii dach ,, in November. De twede afte of rcgiftratie is van dezcninhoud; Floer Willem ,, Rimfchenzoen ontfing van minen Heer vier dalf mergen lants luttel min of J, meer gelegen in den Hage., alfo alfe hem aenquame van Willem zyns vaders doet „ te houden ten rechten leen en belegen myn Heer zelve an die Wejlzide met IVol- 5, farts-camp^an die noirtfide dicn Feencamp, an die oeflfide Hughe Valcke mitter hoc ,, i.r, an diezuytzide die kadyc van Ryswicker-Jmbocht, gedaen in den Hage op St. „ Martyns avont in de Winter Anno M. CCC. LXXIX. en llaat geregiftreert ten Lecnkamer van Holland. En zoo vind men, ten opzigte van de Zufter of St. Elizabets polder, in verfchcide andere brievcn van tranfport, conftitutie van de renten , cnz. deze landen op de volgende wyze befchreven , een ftuk lands gelegen in den Arnbochte van den Haige in den Zuytveene aan den nicuwen wcg &c. in eencn brief van den i. Januari 14.06. nog op gelyke wyze in twee andere bricven van 1405* en 1^61. geregiftreert in 't klcine Fratncyne Rcgifter van 't H. Gcefthuis alhier fol. 4fo. 4fi.en 452. verfo. In den iaare ifpf- verfogt Floris Sas van Weldam by requefte aan de Staten van Holland, „ om zckere 41 margen lands lage hoy-lan- „ den , gelegen aan den Denncweg , ontrent den Binkhorjl , genaamt de uitgedolvcn Vee- „ »f«, leengoederen zynde, te mogen verkopen als vry allodiale goederen, enz. zie refolutie van Holland van den 20. December if 95. En tot rrjccrder bevcfti- ging, dat deze gehele zuidelyke ftreek van het Zieken of den Rykw) kfchen wcg af,en zelfs hoogerop,tot Loosduinen en Wateringe toe,niet dan veen is geweeft, waaruit men turf heeft gcgraven , zullen wy nog bybrengen eenen brief, waarby Graaf Willem van Henegouwen de derde van dien naam aan de Abdifle en 't Con- vent van Loosduinen gectt een ftuk land , gelegen tuflchen het zclvc kloofter en 's Gravenhage, om daar uit te delven turf tot brandinge voor de Conventualen. Dc woorden van dczen , zoo wy vcrtrouwen, nog ongedrukten brief luiden in dezer voege.

>, Wi WiLLAEM Grave van Henegouwen, van Holland &c. maken cont ,, alien luden, dat wi ghegeven hebben der Abdiflcn en der gemecnen Conventc ,, van den Goashufe vanLoesdunen in rechtcr aclmcficn en om Goeds wille voer „ ons Hcfs Heeren ons vaders en onfer liever Vrouwcnonfer moeder en onfervricn- „ den zielen wille een flicke vcens Icggende achter an die zvdwinde en opwaerts „ ftre«kcnde alfoc lane alfe onfe veenen gact en acht en dertich gheerden breet,

„ omme

VAN 'sGRAVEN-HAGE ll. HodFTST. ij

wegens de laagte en vogtigheid gecn zaai of koorn-land vind, iriaar alleen weilanden , zeer bequaam om des zomers ecu mcnigte ^ an koeien en vee te doen grazen. Ten weften , als hooger en drooger zynde , Jieefc men niet alleen grazige weiden -, maar ook fchoone koorn-akkers en teel-landen, en byzonderlyk medc weldragende boomgaarden , en cierlyk beplance lulthoven , overvloeiende van al- lerlei boom en aard-gewafch ; kortom, men mag zonder vleyen zd^* gen, dat 's Gravcn-Hage geplaatlt is in den vermaakelykften en vrugt- baariten oord van ganfcli Holland , gemeenlyk genaamt het IFe/i- land. Ten noorden ziet men den Haag gedekt met cen ricliel duincn , dewelke langs dc zee geftrekt ceftens den Hage niec alleen belcher- men voor dc barre Avinden en quade dampen , die by zommige tydcn des jaars uit de zee opkomen, maar ook door hunne iioogtens en laagtens van verre geen onaangenaam gezigc verfchaffen. Wat voor- deelen en plaizier deze duynen aan de Edelen en andere inwoonders van den Hage tot de jagt geregcigc , pleegcn te geven, getuigt de Hiftorie-fchryver Bor (<f)in deze woorden, ,, En gelyk dezcplaat- 5, fe van binnen alomme zeer lultig en plaifierig is, zoo is 'er l^uiten- „ om en daar ontrentgeen minder vcrmaakinge voor de inwoonders, 3, wane behalven den luft, dieze op zee in het dorp van Schevenin- „ ge en de Zeeftrande fcheppen mogen , zoo zyn aan d'eene zyde „ de duinen, overvloeyende met konynen, daarinne de Edelen en „ andere daar toe gequaliticeerde haar vermakinge , lull: en oeffenin- 5, ge hebben met de jagt van konynen (e), als in de omleggende 5, velden van de Jiazen en ook met de edele vogelen. Voorts zyn 5, die groene weylanden en weldragende koorn-landen en fchoone

35 boom-

5, omme hare barninghc daer uyt tc delven , In oirconde defen brief Sec. Gegeven „ in den Hage des woendages na onfer Vrouwendach te midden oefte in 't jaerons „ Heeren dufent drie hondert en twintig.

Per Dominum Epifcopum Zudenfem , Symonem de Benthcm , Gherar- dum Raaphorft 6? Engelbertum.

Hier van daan heeftookde ftraat, die van dc dagelykfche Groen of Warmoesmarkt ten zuidcn loopt en in vroege tyde de uittcrfte limite van den Hage aan die kant is geweeft, den naam van de Feenejiraat bekomen, als gaande en ftrekkende na de veenen, want de Wageftraat was ter zelver tyd niet of zeer weinig betimmcrt,en wierd flegcs genaamt het Zuideinde van den Hage aan den Delfwech.

(o) De konynen zyn in den jare i666 by het maken van den flraat-wcg uit de- ze duinen geroeic, op datze de nieuw geplante boomen niet zouden fchendcn j im- mers die getuigt de Heer Jacob van der Does in zyne befchryvinge van 'sGraven- higc pag. \o6. alwaar hy zig aldus laat hooren.

In 't Noorden heeft den Haegh geen luftige waranden, Geen Bofch , noch wey , maer zee en aangename ftranden , En duynen , daar voor decs' in grooten ovcrvloedt 't Konyn tot fpys, en tot vermaak wierdt aangevoedc. Nu ill 'er uytgeroeyt, op dat het aan geen bomen Die langs de ftraet-weg ftaai , by hongers noot zou komen, En fchendcn 't jonge hout, dat moog'lyk metier tydc (- Ecn Ichaduw geven zal, daer niemant hitte Ivdt.

BESCHRYVING

iDorpcn omden Hage.

naar. Vourhurg

Waterin-

LoosJu't' fiefi.

Scheve-

■„ boomgaardcn hieronrrent gclcgen , zecr lufiig en plaizierig des 20* h, mcrsciaags ■'t gezigc en 'c gcmoed van de bcziendors vcrlultigonce, „ maar voornamendyk en bovcn al is hicr aan de ooftzyde hecfchco- „ ne playficrige en vermakclyke bofcli enz. Moncanus in zyne by- vocgzelcn op Guicciardins beicliry/inge der Nederkmdcn, fprckercl? vande gelegendieid en uitterlyke iituatie van den Hage, laat zig in dezer voegehooren, „ den Haag is zeer bequaam gelegen, hebbcn- 5, de aan ceiic zyde Jaet hoog met fchoone lioevcn en beemden tec 55 bouwhinden? en aan de andere zyde Jiet leeg tot weylandcn en ,5 turfveen2n. Zoo dat aldaar nict en is oncbrekcnde, dat fti'ecken „ kan tot playfier en ondcrlioudinge des menfcJien leven.

De dorpen,die om 's Gravcn-Hage als in een cirkel leggen en waar- van zy als het middelpunt is , zyn ten noord - oollcn liet dorp en -heerlykheid PFaffenaar, van aloude tydcn toeiiehoort hebbtnde het doorlugtig en aloud geflagt der Heeren van WalTenaar; ten ooftcn Foorbiirgy bet oudile dorp van gcheel Holland; ten zuiden Rys-wjk, \ geen in den jarc 1688 door den Hoog-edelen Heer Nikolaas van del' Duin, Heere van 's Gravenmoer, als laatfte Ambagtshcer, aan de Magiltraat van den Hage is verkogt en opgedragen, en ter Leenka- mer van Holland verheven Itaat op den naani van den Heer A/r. Fan- his van ^[fendelft ■> Burgcmeeltcr dezer Itede, als f terfinan , dog waar- van de Wethouderen van Delft by bcleeninge in den jaare is^pi. dc hooge jtirifdidie en halsheerlykheid verkregcn hebben (e) en iegens- ■woordiff als nog bezittcn. Ten zuid-welten IVateviNge ^ daar voor- heen geltaan lieeft het oudeftamhuis der Heeren van Wateringe, waar- A^n in den jaare 1299 bezitter en eigenaar was Heer Gerrit vein IFaterm-' ge , ridder , wieiis ioonszoon , mede Gerrit van Water inge , in den jaare 13^7. door HcrtogWillem van Bey eren in zyne razernye wicrd dood ge- llagen. Ten weften Loosduincii , A-ermaard door een Nonnen-kloofter van <le' orde der Ciftercienfen , vereert met den titel vaii Abdye en ten al- ien tyden bewoont l)y de edclfte maagden des Lands, wel eer ge- fdgt door Magteld-, Gemalinne van Floris den vierden vandiennaam, Graaf van Holland \ en ten noorden Scheve/ihi^e (f) , een der fraai-

fte

(f ) Bleifw. Bsfcbi-yvlng van Delft pag. z'8 en ioz.

(/) Het waren dezxlve dorpen , uitgczondcit \Vateringc , die in den jarc 15*74, "^ '^^t de Spaanfchc (bldaten (die geduuiende het beleg van Leiden in den Hage in guarnifoen hadden gdcgen en aldaar zoo vuil en onrein huis hadden ge^ houdcn, dat geen ftraatcn te Degaan of tc beryden waren ) daaruit waren vcrrrolc- kcn, door den Hove van Holland gelaft wierdcn, die van den Hage dagclyks met ecnige wagenen en paarden ten dienllc tc llaan, otn de mishoopcn en vuylig- hcdcn weg te halen en den Hage alzoo te helpen fchoonmakeh , als breder uit dc volgcnde ufte te zien is.

„ Alzoe die Bailliu, Schout, Biirgcmcefters en Wethouders van den Hage den ■„ Hove van Holland by rcqucfte verthoont hebben, dat die felve plaatfe van den ,, Hage gcduyrende den tyt die viandcn aldaar gelcgen hebben, zulcx dcur quaet ^, regiment en overweldigheyt van dczelvc vianden ontrcynicht en mit groote „ mishoopcn in alle ftracten en fteghen bcfet en gcdeformeert es, dat men defelf- „ dc llracten tot vecl plaetfcn met wagen en pairden nyet en mach gebruykcn , „ wt V7e!kc vuylicheden en mishopen ook grooce llanck en peftilcntiaal exhalatic }) ryfen en comcn tot groote infcdic van dc gocdc luyden aldaar woonende en frc-

„ quen*

VAN 'sGRAVEN-HAGE. II. HoOftst. 17

fte Zee-Dorpen aan deze kull: j zoo als wy aanftonds nader zullen aan-

toonen.

Onder Haag-Ambagt behoorcn alleen Eikendu'wen , half Loosdui- fie/i en Schevelinge by Luisduinen (^)5 welker gelegendheden wy nu wat nader zullen belchouwen.

EIKENDUINENis eenbuurt:ofgehtigt,beftaandetans uiteeni- ge wooningen en boeren-huizen , niet by den anderen , maar hier en daar verfpreit, ontrent een Klein half uur ten weften van den Hage enctn grooc half uur ten ooften van Loosduinen gelegen, aan een zeer ver- makelyken beftraaten en met een dubbelde ry ypen-boomen beplanten ry-weg. Uit eenige omftandigheden vermelt in een oud geding, ge- houden voor den Hove van Holland in den jare 1483. {h)i zoude men moeten be/luiten , dat'er eertyds meer huizen hebben geftaan ;

C im-

quenterendc} ch alfoe die Supplianten die voirfz. Vlecke van den Hage van dc J, voiifz. vuylicheden gaerne gefuivert en tot heur oude gefteltenifle gereduceert fagcn, zoc hebben zylicden die van Haech-ambocht als Eyckenduyncn en andcre Litmacten van dien gelaft en geordineert met zekere getal van waghen en paar- den die voorfz. mishoopen en vuylicheden van der ftraeten te haelen en wcch te „ voeien, dan verniits die menichte en grootheyt der zelver imishoopen, fot en zoudcn die voorfz. van Haechambocht nyet machtich zyn die vooriz. vuyliche- den te vervoeren en de ftraeten daer van te fuyveren noch binncn den tyd vart drie weeken eerft comende, zulcx dat van node es daer toe vorder hulp en ai- fiftemie te hebben. SOE IS 'T, dat 't voorfz. Hof omme rcdenen vooreu verhaalt, gecommitteert en geaudhorifecrt hceft , committcert en audorifecrc 't zelve Hof mits defen een van de twee eerfte Dcurwaerders van den voirfz. Ho- omme terftondt te trecken an de dorpcn van Rysivyck , Voorhnrch ^Wajfenaer

■>>

»

ve.

j> en Loosduyncn, en die Rcgierders en inwoonders van dezelve dorpen van vvegen „ ConinglykeMajcfteyt wel ernftig en fcherpelick te belaften, dat zy wt elcke „ dorpe alio dagen naer date van defen opbrengen fes waghene mit paerden, om- ), me daermede die van den Haghe te dienfte te comen , en met die zelve wagens ,, die mishopen en vuylicheden (die zy eensdeels aldaer hebben vergadert ) te ,^ helpcn wech voeren ende zulcx den voorfz. Hage helpen fchoonmaken, Eri „ zoe vcrrcccnige van de voirfz. dorpcn onwillich waren die voorfz. wagens en pair- i^ den op te brcngen, audlhorifeert het voirfz. Hof in zulken gevallc die van den

Hage voirfz. wagens en pairden tot cofte van den onwilligen te hueren endc

die cofte by een Deurwaerder van den voirfz. Hove te doen executeren aen den „ onwilligen, zulcx en in diervoegen men Coninglyke Majefteyts penningen ge- ,, woonUcken es t'innen en t'cxecuteren. A6lum den eerften Aprilis annoXV^ ,i LXXVI. Stilo Curia Hollandiec.

(g) Dus werd het gcnaamt by Matthys van der Hotive in zyne Handvefi-Chron. fag. III. alwaar hy zegt, dat Schevdingen by Luysduynen, Eikenduinen en half Loosduinen onder 't Ambagt van den Hage behooren. En dit blykt mede klaar iiit de volgcnde Regiftratie „ den 20 May i f44. Ten felven dage is op de Rc- ii monftrantie by die van den Hage de Staten gedaen, oi de hgezetenen van Sche- ,y Teningerif Eyckcnduynen en '? Ooft-eynde van Loosduynen, forterende onder den Hage^ „ niet fouden mogcn volftaen , mits betalende den excys j fonder van haar land te '), gcyen twee ftuyvers een oort op de margen, volgende 't concept by de Stateri ), geaccordeert, en by de Koninginne geacccpteert , gezeyt dat in haer verfoek 1, by monde gedaan, by requeftc louden overge\'en, en zoude hunliedcnals dan M daarop appointement gegcvcn werden, het welk, als 't fcheen die van den Ha- », ge voorfz. niet en wouden doen, en zyn overzulks weg gegaen.

(A) Te vinden hierna onder het artikel van Schevelinge.

»>

Dorpen

Haag- Ambag^.

Eiken- duinen

Defzclfs toeQandk ontrent den jare 14S3.

•'JiiH

i8

B E S C H R Y V/I; N G

J^og in den J are

Darpge-

ooemt.

Getal derhui- 2en al- daar in den jare 1632.

Wasal

bekend

ill dea

jare

1266

onder

den

naam

vanH^-

nen.

Eertyds meeft duin en wilder- niflc.

immers het is uic dezclve actc kennel jk, ckic die van Sclievelinge en Eikcnduinen in ciUc hillcn, impoliciencn ommelligen, welkc over den Hage tn Haag-Aml^agt wicrden gedaan en gcxec, een derde, en die van den Hage twee derden moeltcn dragen , en dat 00k de Dorpeii vdii den Hage^ Scheveningen en Eykenditinen Jionden en gemeen wm-eii onder een Bailliiifchap en Schependojn; waar uic dan 00k gevolgclyk zeker is, dat Eikenduinen in dien tyd een dorp isgeweeft, gelyk iiet xelve 00k nog in den jare iS7^- een dorp genaamt w^ierd ( i). Ook had hct zyn eigen kooren-molen C^). Volgens het quohier van den jaare i63xbedroegen de huizen onder Eikenduinen het getal van 37-5 de bouw en Weilanden i5'43. morgen 563. roeden , behalven dc thienden &c. Maar volgens het quohier van de verpondinge over Haag'Ambagt, (Eikenduinen en half Loosduinen daar onder gere- kent) beruftende ter Finantie van Holland, beliep in het jaar 1680 het getal der huizen tot op 304., dog by de Societeit van 's Gra- venhage wierd aangewezen , dat onder dezelve als onbe\voonl:)aa- re wierden bevonden iix, zulks dat ''er in alles nog 192 overig ble- ven.

Eikenduinen is al in den iare 1266. l^ekent geweeft, en werd inee- nen Latynfchen brief (!) van Vrouw IMagteld , fondatrice van de evengemelde Abdye , genoemt Hekendiinen. De naam van dezc plaats fchynt afgekomen en ontlecnt te zj'n van de Ekeu of Ejken- boomen i die hier in de diiinen eertyds groeiden; want dat deze gant- fche noorder ftreek van den Hage af tot voorby Loosduinen, niet dan duin en wildernille is geweeft, kan uit menigvuldige authentike ftukken aangetoont werden ; de boomen en wildernille zyn met 'er tyd weggeraakt en de duinen voor een gedeelte afgezant, zoo dat men daar tans bequaame wei-cn eenige koorn-Ianden in plaatze ziet- Men vind nog een fententie van den Hove van Holland in dato 5-. Ju- lii 1443. (wjj waar by die van Eikenduinen verklaart werden liunnc

landen

(/) Dit blykt uit de volgendc Refolutie. ,, Alfoo die grave van Boflu , Stad- ,> houder, Prefidenten Raden, mitsgaders die van Conuiglyke Majefteyts Reke- ,, ningc in Hollant geordonneert hebben, dat om gocde wacht by nachte en dage ,t langes die ftranden te houden tegens dieGeufencn Rebelien,continuelyken diic „ paarden langes die ftranden zoudcn rydcn , en dat daer toe fouden contribueren y, en geldcn de Dorpen van Eyckendnynen, half Loosduinen en-Haech-Ambacht ter j, ty t toe anders fouden wefen geordonneert. S O O I S 'T , dat de „ voorfz. Stadthouder , Prefident en Raden , mitsgaders die van dc Rekc- „ ningc voorfz. die Regierders van den Hage geauthorifccrt hebben en », authoriferen hen mits defcn te maekcn een capirael ommeflach ter fomme van „ 95. Car. guld. ter maend, over die huysluydcn van Eyckcnduynen, half Loos- ,1 duyncn en Hage-Ambocht voorfz., omme daermede te vervallen en betaelen „ die voorfz. onkoften, en dit geduyrcnde ter tyt en wylen toe anders fa! wesen „ geordonneert, Ende fuUen die Regierders van den Hage voorfz. van haeren ont- ,, fang, handelinge, adminiftratie en uitgcef van de voorfz. penningen doen re- „ keninge, bewys en rcliqua daar en alfoo 'r behooren fal. Aftum den p. Julii

», If?!- ~

(k) Dezc molen werd vcrmelt in eencn brief voor Schepenen van den Hage ge-

pafleert den y. Mey 1464, Een fliik land gclcgcn in V IVcfl-Anibocht van der Hage

by Eykenduynen-molen^ geheten die myentc &c.

(/) Te vinden by Anth. Matth. Anal. vet. avi torn. VI. fag. 109.

\m) Gercgiftr. in 'c IX. Mcmor. van Rofe , gequot. E. i. loco/*/, iz. Ver/t.

VAN 'sGRAVEN-HAGE. II HooFTST. 15?

landen te mogen verdelven, zoo als zy meer dan iiondert jaarenge- daan hadden, niec tegenftaande de oppolitie van den Hecr van Waf- fenaar, vermits hec verlies zyner thicnden, voorgevende dat hy daar door in zyne heerlykheid verkorc wierd. In den evengemelden brief van Vrouw Magteld werd van een kapellanye te Hekendunen ge- waagt, aan welke devoorn. Graavinne drie niorgen lands tot een ad- moes vereert ; waar uit dan klaar blykt, dat aidaar ter zelver tyd al eene kapel Jieeft geftaan, zulks dat het zyn bedenken verdient of niet De ka«- deze plaats vry ouder is dan den Hage. P^' ai-

De kapel was toegewyd aan de Maagd Maria als patronelfe, eh aan'^de wierd al in den jaare i3z6. tot een Parocliie-kerk verheven; dezelve Maagd was van geen grooten omtrek , zoo als genoegzaam uit de nog over- ^■'^''"^ geblevene fondamentcn af te nemen is. De Schry ver van de Delftfche ^yj^' budlieden(//} 2.egt, „ dat deze kerk eertyds ftond onder de Paro- „ chie-kerke van St. Jacob in 's Gravenhage, daar de Paftoor der 3, gemelde Parochie-kerke zyne kapellanen na toe zond, en dat de- 5, zelve Paftoor alleen geregtigt was om de Paafch-communie , het Sa- 5, crament des huwelyks en hetlaatfte olyzel aan die van Eikenduinen I^eka- 35 te bedienen. Dog hoe verre dit met de waarheid overeenkomt, ^"^"^^" laten wy hem bewyzen. 'T is zeker, dat de kapellaan van Eiken- van de duinen al in zeer vroege tyden een der vier priefteren was, die de ^ier kapel ten Hove bedienden, en op zyn beurt, als de Graafof Graa- ^l^'^^^^'^^ vinne in den Hage was, het middagmaal aidaar genoot, dog welke kapel gewooncc Graaf Willem van Henegouwen den derden van diennviarn t^" ^^n- ten hoogften mishaagde, zulks dat wanneer hy in den jare 1326. aan !^.^j" Nicolaas Abt van Middelburch vcrgunde, om de kapclle te Eikendui- nen by toeftemminge des Bilfchops van Utrecht tot een Parochie- kerk te mogen makcn en die te laten bedienen door eenen zyner ka- nunnikcn, dezelve graaf wel duidelyk bedong, dat de kanunnik, die by vervolg Parochiaan aidaar zoude wezen , van het voorregt om ten hove te eeten , zoude afftaan , zoo als uit den volgenden brief te zien is: De ka-

„ Wi Will EM Grave van Henegouwen &:c. maken condt alien ccn^Pa- 5, luden,dat wi onfen lievcn en getrouwen Heeren Niclays den Aht rochie- „ 1?^// Middelburch , der meencn Convent aldair en horen nacomelin- ^"'' „ gen om Goide en ziere gel^enededer moeder en om trouwen dienft, ^eu!^" 5, die ons defe Abt voirfz. gedaen hevet, en noch doenlal, en om „ dat wi willen datter eene Parochie-kerke worde, gegeven hebben 3, en gheven onfe Capelrie tote Ekenduiien , met alle goede en recht „ datter toe behoirt, in manieren foe wanneer F/oreiis-, die nu die 5, capelrie hevet, ftervet, of dat hife vrilike opghevet, datfe dan die 5, Abt daer t^'enden fal doen verdienen mit eenen iiere Canonnike en „ hi fal verwerven an die Bifcop van Utrecht, dat defe Capelrye „ M orde eene Prochie-kerke , ende dit fullen wefen die palen van 55 defer Procliiekerke van den moerfloet en den ftoeldam weftwaerts 5, tot Loesdiine Lane toe , en voirt ftreckcnde alfoe verre alfe Hage- 5, Ambocht gaet, Ende omme dat wi willen dat defe gifte ftade en 59 vafte blive ewelicke fonder gebrec van ons en van onfe Nacomc-

C ^ 55 lingen,

(») In Oftavo pag. 431.

J

20

BESCHRYVING

Verkla- ringe. dat de kanun- nik , die de kerlv van Ei- kendui- nemsX bedie- neii , te Hove geen maaltyd lal heb- ben.

Hoe

vcrrc

het

kerkgc-

bieJ flrekte.

Dekerk was oud tydszeer ver- tnaart.

„ lingcn , foe hebl^en \vi defen brief open befegek med onfen zegele, „ Gcgcven in die Ilage des anderdages na jairs dage in \ jacr om „ Hceren duiftnt drie iiondert fes en twmticli.

Per Bombium Comitem , Ahhattm de MhldeJbiirch , Jo- bainiem de Polaiien 6- Eiigelbertum.

Hierin bewilligde de voorn. Abe, engaf dienvolgendedaarvanaan den Graaf dcze navolgcnde verklaringe ;

„ Wi NiCLAYS bi dcr genaden Goeds Abt van onfer Vrcuwcn Cloifter van Middelburg van der Oerdcn van Premonftreyc maken „ condt alien ludcn, wane onfe lieve Hcer Grave Willem ^an Henc- „ imuiven &cc. omme Golds willc en l^i onfen verfoeken ons en onfe Cloefter voerfz. van Middelburg te gratie gedaen hevet en ghege* yen ewelicke te bliven line Capelle te Eyclvenduiien , om ecn paro- chiekerke dair of te maken in dier maniercn dat v ife na Heeren Florens doit of vryer relignatie diefe nu beiiget , fallen docn vcr- dienen en berechten med eenen onfer Canonnike , alfoe als ons Hee- ren des Graven opene Ijrieve daer op fpreken die hi ons gegeven hevet , foe verlyen wy en verbinden voir ons en voer onfen Cloe- fter voerfz., dat zoe wie die Capelle van Eykendunen voiriz. of die Prochiekerke aldaer als 't eene Parochie ( kerke j gemacckt es van onfen Canoniken verdienen en verwaren lal , gheen recht ey- fciien noch hcbben en fal van der provende in die Haghe te haelen of te Hove t'eeten, als onfe Heer die Grave of onfe Vrouwe die Gravinne dair wefen fuUen, en dair of fcelden wivoir ons en voir onfen Cloefter voiriz. en voir den gheenen die ze bezingen fal on- fen Heer den Grave quite med onfen brieve bezegelt mit onln ze- i^ele , Gegeven te Dordrecht op den dertien avont in ''t jaer ons iieeren duyfendt drie hondert lbs en twintich. Deze kapel dan in diervoege by gifte van den voorn: Graaf tot een kerke verheven zynde , wierd vervolgeas bedient door een kanunnik uit de evengem. Abdye van den Prenionftreiten orden, en zyn kerk- cjebied ftrekte na inhoud van den zelven brief, v^n de moerfloet en dsn Stoeldam ivejiwaarts tot Loesdiine lane en ivoort alzoo venr alze Hagc-ambocht gnat. Of nu de eerfte kapel is afgelDroken en in def- zelfs plaatze een kerk is geftelt geworden , is onzeker, maar dat de laatfte van eenen redelyk hogen toorcn voorzien isgeweeft,daarvanis het bcwys niet ver te zoeken. De kerk met het kerkhof begreep in den omtrek de grootte van een hond en vyf roeden , volgens de mee- ting in den jaare 1556 , waar van het kaartie heden nog in \ve- zen is.

Deze kerk was oud-tyds zeer vei-maard , invoegen dat de menfchen uit alie oordcii in groote menigte na Eikenduinen pleegdcn te reizen, om 'er hunne eerbiedigheid aan 't zoo genaamde H. Kruis des Zalig- makcrs te bewyzen. Die ter bcdcvaart quamen , waren gewoon ee- nig geld te offeren ; uit welk geld, zegt de bovengemelde Schryver, weleer een kapel ter eere yaii de H. Maagd is getimmcrt , 't welk nogtans niet te vermoeden is , dewy] dezelve Maagd reets patronelfe van dc kerk was, ten ware hy daar mede verftaan wikle hebbenj dat

'er

35

33

35

33

33

33

33

33

33

35

33

35

33

35

33

35

33

tAfbceiding vande KERKvan KIKENDUINP^'N in den jaare ,t39 6.

<^

Isna-

dcrhand

af-f^e-

keurt,

VAN s'GRA VE N-IIAGE. IT.Hooftst. at

'er in of aan de kerk noi^ eeii afzonderlyk kapelletie tcr haarer ecre geftigc zoude zyn. Ook was 'er een broederl'chap van ""t H. Kruis , en ook PI. Geeltmecftcrs toe bczorginge van de armen.

Na Jiet invoeren van den gezuiverden godsdienft Jiier te Lande, wierd deze kerk, om de nabyiieid van de noofckerk van den Hage , als onnodig afgekeurc en op l^evcl van de Statcn van Holland verkogt engeoV om afgebroken te werden, volgens derzelver refolutie van den xSep* '^°"" tember 15-80. Is voorts verfiaan dat by advys van de Magijlraat 'van te bre-^ den Hage de kerke tot Eykeuduincn gedemolieert zai iverden , a /zoo de kt-n. Staten verjlaan dat die kerke tot Eykeudiiinen onnodig is , en daaromme niet gercpareert zal wei'den. Wat nioeiten de Iverk-meelkrs , buuren en inwoonders van Eykenduinen by de Staten aanwendden tot l>e- houding van hunne kerk en tooren, zelfs met aanbiedinge van te wil- len voldoen en opleggen de 180 guld. , waar voor de kerk was ver- kogt, zoo hebl^en zy egter niets konnen verwerven, blyvende de Staten by hunne eens genomen refolutie , zoo als uit de volgende regiilratien te zien is:

Ben 13. December 15-80.

„ De Staten van Holland heliben geordonneert , dat , niet tegen- ftaande het verzoek van Kerkmeelters , buyren en inwoonders van Eykenduynen , dat de Capelle aldaar zoude mogen l^ly ven ongede- molieert, mits betalende de penningen daar voor belooft , dezelve Capelle zai worden gedemolieert , voor Kersmis toekomende , op poiiie van 5-0 ponden van xl grooten , achtervolgcnde de condicien daar van gemaakt , mids dat de predikftoel en banken gelevert zul- Icn worden agtervolgende dezelve conditien , binnen de kerke van Loosduj'nen.

35 35 53 35

35

55

Den 14. December 15-80,

), Op ""t verzoek van de gemeene buuren en inwoonders van Ey- >, kenduyncn, om h;iar kerke en thooren te mogen liouden ftaande , „ mits opieggende de 180 guldens, daar voor defelve is verkogt, is „ geappolliliecrt als liier na volgt. ,

5, De Staten van HoUant verklaren, dat met de demolitie en af- 5, brekinge van de kerke en toorn in dezcn gcroert , geprocedeert fal „ worden voor Kersmis toecomende, agtervolgende het contraft „ dat met de koopers diesaengacnde is gemaekt, en liebden de Sta- tcn voorn- voorts geordonneert en ordonneerenby defen, dat ag- tervolgende 't zelve contraft de prediklloel en anderc geitoeltens , Lacryne en Cat-banken5wercnde binnen de voorfz. kerke, gelevert fullen worden in handen van de kerkjiieefters van Loosduynen,om „ in de kerke aldaar geaccommodeert te mogen worden als na be- Jiooren.

Den 4. Junii 158 r.

3>

„ De Staten heljl)en mede als noch bclaft en geordonneert, datde 5, kerke tot Eykenduynen fal worden afge1)roken en gedemolieert,

C 3 ^•. entle

55

Hetver- foek van de iu- woon- ders van Eiken- diiiiien om hun- ne kerk en too- ren te mogen behoii- dcn, af- j^efla- gen.

Nader bevel om de kerk te demo- liercn.

31

BESCHRYVING

Gclyk ook ge- (chiede in den jare ij8i.

Cool-

wyk

aenge-

fteltals

faperin-

tendanc

van de

goede-

rcn van

dekerke

&c. van

Eyken-

duinei).

Dwang-

midde-

lente

gebrni-

ken tot

overle-

veringe

derzclve

goede-

ren.

35

35 35

35

33

endc ten eynde Iiet zelve metdeneerftenmagwerdeni^eeffeflueept, „ hebben de Staccn voorn. geautherifcert en gelaft , lallen en audio- rifeeren by defen den Bailliu en Gerechtc van den Hage met der daedt te doen procedeeren tot demolitie en afbreekinge van defel- ve kerke ; ende hebben voorts de Staten geordonneert den Remon- flrant alliier by gyzelinge te innen en tc executeren aan de kerk« meefters van Eykenduynen de boete van vyftigponden van xl. grn. j5 't pond in defen geroert , en dc penningen daaraf te bekeiiren ten J, belioeve van het arme Weeshuis binnen den Hage.

Hierop wierd de kerk in den jaare ifSi afgebroken , en de kerk- goederen, die 'er al redelyk veel waren , ten behoeve van 't gemee- ne Land by de Staten aangeilagcn , en tot Superintendant deraelve aangeiklt Comelis van Coolwyk , ontfanger gcneraal der geeftelyke gocderen over geheel Holland J volgens Refolutie van den 13 Maart '5'79-5 waar van de inhoude deze is:

„ De Staten van Holland hebben gecommltteert en committeeren „ by dezen Cornells van Coolwyk ontfanger als fuperincendant van 35 de goederen en inkomlten van de kerke , Cruys-gilde en H. Geeft „ van Eyckenduynen , mitsgaders tot den ontfang en adininiftratie „ van dien, mits daar af verantwoordende met de andere penningen 5, van zynen ontfang , en zal voorts den voornoemden Ontfanger ,5 doen voorzien op de vorderinge van de inkomften van dien, ziUcx hy bevinden zal te behooren.

Dog met wat moeielykheden en tegenftribbcljngen hy van de Kerk , H. Kruisgilde , en H. Geeft -Meeftcrs wierde bcjegent , en wat middelen van dwang hy tegens dczelve moell: gebruiken tot het overleveren van de gemelde goederen, kan uit de volgende Refolutie blyken:

Ben 19. Augujli 1580.

„ De Staten van Holland verftaan hebbende , dat den Ontfanger 55 Cornelis van Coolwyk in 't volkomen en agtervolgen van fynen „ lafl en commiifie van den 23 Maert 1579- en den 7. Juny laetftle- jj den, aengaende den ontfang van de goederen van de kerke totEy- „ kendluynen en de Cruysgilden aldaer by de Kerkmeefters, Cruys- „ meefteren en H. Geeftmeefteren van Eyckenduynen groote obftacle 5, en onwilligheden worden gedaen en bewefen, zulx dat dezelvehen 55 ook niet ontzien by verfcheide aften te protefteren van opprelfien,

gewelden en atroce injuricn, hen te verfetten tegens d'infinuatien , 35 fommatien en gyfelingen 5 die by den ontfanger voorn: gebruykt 3, moeten worden , omme ce konien tot kennilfe en ontfang der zelve 35 goederen en daarenboven dezelve gyfeling te violeren tot groote 3, verachtinge van de Staten, hebben als nog den voorn. Ontfanger 3, exprelfelyk belaft en geordonneert by de voorn. wegen en midde- 55 len, ook van appreiicnfie, is het nood, te procederen ter tyd toe 33 defclve ontfanger h\ hebben gerecou\reert alfulke Regifteren en 3, blaffaerden , brieven en andere munimenten daer toe dienende , als „ de voorn. Kcrkmeefters en Kruysmeefteren ofte haere gecommit- „ teerde Rentmeeflers eenigzints onder hen fullen mogen hebben, of

55 fallen

35

VAN 'sGRAVEN-HAGE II. Hooftst. i^

3) fiillen weten te bekomen, als ergeiis by haere kcnhifle verborcjen 5, zynde : en ingevalle de voorn: Kerkmeeftei*s en Cruysmeefters lien 5, by eecie fouden willen purgeren , 'c gunc voorfz. is niet te kunnen 5, effechierenj faJ den Ontfangcr voomoemt henlieden mogeh con- „ ftrJngeren , om van nieuws te drefTeren behoorlyke QuoJiieren van 3B 't voornoemde inkomen met verklaringe onder den behoorlyken 3, eed 1 dat by haere kennifre tot de voornoemde kerke en Kruysgil- 35 de niet meer goederen behoorcn 3 dan in de voorfz. Quohieren )3 fullen zyn verklaert.

De buuren van Eikenduinen dan van hunne kerk ontbloot zynde , De buu- wierdenin den jaare 1580. met die van Loosduinen vereenigt en onder if"/'^" ccne Parochie gebragt, en tot hun gemceh gebruik gegeven de kerk van duincn de Abdye te Loosduinen, met magt om dezeJve te nerlliellen uit zo- met die danige middelen als Jien by de Heeren Statcn van Holland wierden ][^" aangCM-ezen, volgens Refolutie van di^nln

onder Dcil 7. yitny 15-80. eenePa-

rochie

3, Op 't verfoek van de gemeene buyren van Eykendu3rnen en f n'de^' ' 5, Loosduynen'twoorddes Heeren beminnende enakhans hoorende in kerkvati 5, eenkleyneonbequameplaetfe binnenLoosduynen; is geappoftilleert. Loos-

„ De Staten van Holland aanmerkende den goeden y ver en devo- hen ten 5, tie van de gemeene buuren en ingezetenen van Loosduynen en gebruike 3, Eykenduynen voornoemt tot vorderinge van den dienfl; Gods en Segeven. 33 vermeerdering van fyn Heylig \voord3 en om daer in te voorfien 3, dat defelvemach vermeerdert worden ter eere Gods, en dat daer 33 toe dezelve buyren en ingefeetenen een bequame plaets tot haer 33 kerke wcderom mogen optimmeren en onderhouden , mitsgaders 3, een bequame woonplaetfe voor haer Predikant 3 omme te vervallen 3, de onkolten van dien ) hel^ben gegunt en geaccordeert , dat de 3, voorfz. Supplianten de vervallen kerke van denConventeeertytstot 3, Loosduynen, heel open liggende, gelyk dezelve met muyren en 3, gragten zyn afgedeelt en omgetrokken, grootdefelvegeheeleplaet- 35 fe ontrent agt margen landts, geldende jaarlyks 11. a iz. guldens, 3, zullen mogen laeten gebruyken en d'inkomften van dien employ e- 3, ren tot reparatie , timmeringe excertie en onderhout foo van de 3, voorfz. kerke alsde woonplaats van den Predikant, den tyd van 10. 3, jaaren eerftkomende en daer toe nocli vorder te mogen doen ge- „ bruyken , verftrecken en employeren de fteen van de vervallen 3, muyren , eensdeels ftreckende om de voorfz. Boomgaart en lan- 3, den, en voorts verkoopen eenige boomen daer in ftaende, die 3, mede vergaen, om met de penningen daar af komende te befteden 3, de timmerage en vervallen de eerlte penningen van de felve bellee- 3, ding, mids dat het felve eerftdaegs fal worden gedaen, en dat de „ fupplianten geliouden fullen fyn van hiu'en handel en adminiflratie 3, dies aangaende te houden deugdelyk Regifter,en rekening te doen 3, ten believen van de Staten , waertoe dc voorfz. inkomllen en mate- 33 rialen fullen worden geemployeert , fonder dat de Staten gehouderi 3, fullen fyn daer toe vorder van wegen 't gemeene Lant te doen con- „ tribueeren. Welverftaande dat binnen de voorfz. kerke van Loos- 35 duynen des Heeren woord verkondigt, geprcdikt en den dienft

Godcs

24

BESCHRYVlNGt

Midde- Icii tot reparatie en ver- der on- derhoud vande 2eh'e by deSta- ten van Holland aange- wezen.

?>

3> 55 5J 3> 3J 55 W 3J

y?

3> 3J 3J 55 35 35 35 33 35

Gods gedaan zal wordenszoo wel tot behoef van de gemeene buy- ren van Eykenduynen als Loosduynen, agtervolgende 't ver- foek van de gemeene buyren van EyKenduynen voorfz. , overmids de groote onkoften die tot Eykenduynen met kleync vruchten in 't repareeren van de kerke aldaargedragen foudenmoeten werdcn? ende bequame gelegentheyt van de plaetle en kerke tot Loosduy- nen voornoemt en dat den Predikant aldaer over fyn jaerlycx on- derhoudt als andere Predikanren ten platten landen van wegen dc Staten by haren ontfanger betaelt fal worden , behoudelyk dat d'inkomften van de kerke tot Eykenduynen mitsgaders het kruys- gilden akUiar geftelt fullen worden ende blyven in handen van den ontf.inger Coolwyk, cm by liem als fupehntcndant aan^eflagen en geadniiniltreert 5 en daar af verantwoort te worden 5 aciitervolgcn- de de voorgaande brieven van Commiffie by de Staten voorhoemt den ^3. Maart iS79- ^laar toe verlecntjblyvende de goederen van den H. Geeft: tot Eykenduynen tot behoef van de armen aldaar, ordonneerende en bevelende daaromme de Kerkmeefteren van Ey- kenduynen en alle andere, des nodig fynde, henhier nae te regu- leeren.

Maar wanneer uit deze middelen de kerk en Predikants woonitig niet bequaamelyk konden herllelt en in 't vervolg onderJiouden wer- den 5 en dat 00k het opzigt over de kerk , armen en diergelyke zaken voor als nog aldaar weinig was , zoo ordonneerden de Staten van Holland by Refolutie van den 15. February des jaars is'SS, dat de inwoonders van Loosduinen 5 die voor de veranderinge van den Godsdienft gewoon waren hunne dooden tcr aarde te brengen deels te Monfter , waar onder zy ten opzigte van 't kerkelyke behoorden , deels in den Hage of Eikenduinen, nu voortaan dezelve zouden be- graven binnen of buiten hunne kerk en daar voor betalen zcker regt, 't welk voor toekomende zoude moeten werden gebruykt tot repara- tie van de kerk ; Itcllende verders zodanige ordre en toezigt over de zelve en 't bezorgen der armen 5 als de volgendc ordonnantie mede- brengt:

„ Alfoo ten tydc van 't Pausdom de buyren van Loosduynen plagen teParocluen ende hare dooden tebegraven, eensdeelsin de kerke tot Monfter ende eensdeels in de kerke van den Hage en Eykenduynen, fonder dat de dooden plagen begraven te worden in den Convente van Loosduynen, tot haerl. groot ongerief, overmids de groote dif- y, tantievan de plaatfe,ende want mits de ruineringe , demolitie , ende -,, uytrodinge van dc geheele timmerage van den Convente van Loos- •s, duinen,met de fondamenten van dien,gedaen in de jaren 73. 74. en 7f. (uytgenomcn alleen de kerk) op 't verfoek van de buyren al- daer, gedaen aen de Staten van Holland, dezelve kerk eensdeels uit 5, de vrugten van de agt mcrgen lands van 't begri-p van 't voorfz. 35 Convent wedcrom gerepareert en bequaam is gemaakt, omme daer ,5 in voor de gemeente en buyren aldaar Godes II. woord te prediken 5, en daar binnen en buiten de dooden te mogen begraven, en datde- 5, zelve reparatie met de optinimeringh van des Predikants huys veel „ gekoft heeft, daar van als noch eenige achterheyt is , als by de 5, rekeningh by de wcduwe van Kris Cornelifz gedaen macli blyken, 3, dat mede dezelve kerk ende huylingc noch veel koften fal) om in

35 33 33

33

33 35

VAN s^GRAVEN^HAGE IL Hooftst.

if

5?

55

55

55 55

55 55 55 55 55 55

55 55 55 55

55 35

55 55 55

goede reparatie te houden, ende aldaer voor alsnog weinig toefigc is over dezelve kerk , met den aankleven van dien , Zoo isxjdac de Staten van Holland 5 hier van nader onderregt zynde, en om al- daer een goede ordre te doen ftellen , met advis van die van de Rekeninge in Holland gellatueert en geordonneert Jiebben , ftatue- ren en ordonneren by defen de poinften hierna volgende. „ Eerft dat geen geftorven inwoonder van de Buurte van Loos* duinen,wonende in Haegh-Ambacht of Monfter-Ambacht , in de kerk voorfz. begraven fullen worden voor en al eer zy betaelt of fekerlieyt van 't recht van 't openen van 't graf dezelve kerk ge- daen fullen hebben , gelyk men betaelt in de kerk van Monfter, ende dat de penningen zullen verftreckt worden tot reparatie van de kerk van Loosduynen*

„ Dat die geene, die haar dooden laten begraven op *t kerkhof, het felve zullen mogen doen fonder yet te geven , midts alleenlyk betalende den Grafmeefter fyn gewoonlyk regt, gelyk tot Monfter betaelt word , alles onvermindert een yegelycx ge- regtigheyt.

„ Dat niemandt aldaer noch binnen noch buyten de kerk fal mo- gen dooden l^egraven, dan die geene die daer toe geftek fal wor- den,

„ Dat de Schoolmeefter gehouden fal fyn voor fyn wedden , we- fende 6o. ponden van xl. grooten 's jaers , die hy treckt van den Rentmeefter van Loosduinen, de klok te luyden ter predicatie, en alle maend de kerk doen vegen na behooren.

„ De vlucht van de duyven aan den thoorn fal in 't openbaer verpagt , ende dc penningen van dien komende , sullen mede ver- ftreckt worden tot reparatie van de kerk en thoorn ; des fal in 't verpachten geftipuleert worden , dat de huyrman de duyven fal houden uyt de kerk , omme defelve niet te ver\ Uylen. ,j Voorts foo fullen de Diaconen of Ommegangers in de predicatie voor den armen terftondt na de eyndiginge van defelve predikatie bekcnt maken het gunt ter felver tyd ingekomen is, daer van , en- de van de uytdeelinge derfelve ende van 't geene den armen aldaer volgt van de rantfoenen van de vcrpachtinge van de gemeene mid- delen, en van andere armen penningen aldaer , by den Predikanc gehouden fal worden goet Regifter en rekcning, waer na een ygQ^ lyk hem gehouden fil wefen te reguleren.

DaarenI)Oven vergundcn de Staten van Holland by refolutie van den i8. September 15^87. dat die van Loosduinen in de tooren van hunne kerk zouden mogen ftellen een bequame klock met een uur- werk en wyzer, en dat, vermits het onvermogen der irtwoonders, de koften daer van zouden werden voldaan uit de inkomften van des Convents goederen aldaar. De ade, welke de buuren daer toe er- langden , luid in dezer voege.

„ De Staten van Holland gezien hebbende ""t ernftig verfoek van 5, Kerkmeefteren , Diakonen en gemeene buuren van Loosduinen en „ daer op het advys van den ontfanger Jooft vanLeeuwen, hebben, tot gerief van den geenen die tot Loosduinen palTeren , ende van de inwoonderen van dien , ende ten eynde fonderlinge tot der 55 predikatie en den dienft Godes, en andere notelyke dienften , ter

D „ be-

55 55 55

55

55 55 95 55 55 55 95

55 55

V

Ook ge^ accor- decrc een klok, nur- wcfk en wyzer in de tooren tc mo- gen ma- ken uit de in- komn«n van't Kon- venta!'; daar.

ii^

BESCHRYVING

Jegen-

woordi-

ge ftaac

vande

kerk van

Eiken-

duinen.

LooS-

DUI- NEN.

Ver-

maart door deszelfs Abdye.

Redenen waar- om het klooder alhier niet ver- der bc- fchreven werd.

3J 35 J) 3J>

3J 5> JJ 5> 5> 55 55 55

Hetdorp isgele- genon- dertwee

bequamer uure geluyt mag werden ; goedgevonden en geconfen- teert , dat den toorcn aldaer van cen bequame klocke, uurwerk en wyfer voorfien fal werden, ende dat de onkoflen daer af, over- mids Jiet onvermogen van de inwoonderen aldaar , gedragen fullen werden uic de inkomften van des Convents goederen van Loos- duinen; en ten eynde 't felve gefchieden mach ten minften quetfe van den Lande , ordonncren de Staten voornoemt den voomoem- den Ontfanger van Leeuwen, de onkoften daer af te betalen , on- der recognitie van de fupplianten , dat fyluiden van 't gund voorfz. is gedienc ende behoorlyke acquke van den geenen die de klocke, uurwerk en wyzer fullen liebben gemaekt en gelevert, waerop 't felve in rekeninge geleden en gepalfeert fal werden. Sclioon van de kerk te Eikenduinen niets is overgebleven dan een fluk muur van den tooren en eenige fondamenten van de kerk , zoo ko- men 'er die van de omleggende dorpen nog ten huidigen dage dikwyls een bedevaert doen , om de H. Maagd te eeren en aan te roepen, kruipende op handen en knien rondom en langs deze puinhoopen ; ja deze plaatze is by de Roomfcli-katholykcn nog in zulken hoogag;. ting, dat de meefte burgers van die gezincheid in den Hage en daar- omheen dit kerkhof boven alle andere tot hunne begraafphats ver- kiezen , zulks dat 'er van dezulke aldaar meer dan in de kerken van den Hage ter aarde beftelt werden.

LOOSDUINEN, gelegen aan het eihde van den zelven Straat- weg} ontrent €en half uur van Eikenduinen, zoo als wy hier vooren hel^en gezegtjiseen zeer oud entamelyk aanzienlyk dorp, vermaard door de ftigcing van de evengemelde Abdye , welke zeer beroemt is in de gefchied - boeken onzes Vaderlands door de verzierde kinder- geboorte uit Margareta , Gravinne van Heniieberg,dogter van Vrouw Machteld, egtgenoot en namaals weduwe van Graaf Floris den vier- den , waar van het verhaal met veele en grove beuzelingen door de Monniken te zamen gelapt zynde, aan latere Schryvers veel moeite en arbeid heeft gekoft, om het waare van het valfche te fchiften, en alzoo eindelyk de zekerheid en nette kennilTe dier gefchiedenilTe aan den dag te brengen. Wy zullen ons voor 't iegenwoordige niet in- laaten om deze zaake verder op te halen , of zelfs van dit klooftereen befchryving op te geven, eensdeels, om dat dit gefligt, ( 't geen in den Spaanfchen oorlog eerft door den moetwil der foldatcn zeer mis- handelt, daama in den jaare 1^79 zo verre is afgebroken, dat 'er tans geen blyken, buiten de kerk, meer van overig zyn,) geplaatft is ge- weeftbuitenHaag-ambacht, binncn welkers omtrek wy ons zelven hebben bepaalt. En ten anderen, om dat die Abdye reets door ver- fcheide voorname kenners en liefhebbers onzer Nederlandfche Hifto- rien wydloopig is verhandelt, en nu onlangs in de Befchryvinge van Delfland zeer nauwkcuriglyk uit de oudhedcn is opgeheldert gewor- den , alwaar men 00k met eenen vind een nette befchryvinge van den eerften opkomft , benaminge , enz. van Loosduinen ; en derhalven zullen wy 'er nopende het dorp alleen dit maar byvoegen, dat het zelve onder twee verlcheide jurisdidien gelegen is , behoorende het weftelyke gedeelte, waar in het bovengemelde klobfter heeft gellaan, onder het ambagt van Monller en gevolgelyk onder de nalatenfchap

" ^ van

Jiaiiie .an Ae Xcrfc ^an XlKZI?^ DUIKER- in den jaare 3iCc?:?cxix.

■5i Aoitet i^xcud Cu.m vfirxvzieg.

van' 'sGRAVEN-H AGE 11. Hooftst. ^7

■Trin wyle zyne koninglyke Majefteit van Groot-Brittannie , WilJeni '^den derde?! , hoogl. ztd. , en het ooftelyke gedeelte onder Ilaag-am- 'bagt. En vermits Iiet laatftc niets aanmerkelyks in zig bevat , zoo zuilen wy 'er korcelyk van affcheiden, en ons liever fpoeden naSche- velinge, welke plaats ons meerder ftoffe aan de hand geefc, om daar van breder te konnen fprekcn.

SCHEVELINGE of, zoo men eertyds fchreef ji'd'fyfw'/w^f (o)jis ecn Zeedorp ontrent een half uur ten noorden van den Hage , gelegen aan het einde van eenen cierlyken, ruimcn en net beplanten ftraat- weg, die in den jaare 1666. met overgrooce koften en moeiten door de duincn is gelegt en gegraven geworden, en dagelyks door me- nigte menfehen, d\z zig aan het ftrand eens viilen verluftigen, ve- gens deszeJfs vermakelykhcid werd betreden, waarom 00k de lieei" Simonides dcfe Straat aldus fprekende invoert; '

'k "Was eertyds fand eh duin, nu leg ik vaft in ftecu. Van wandelaars bezocht , van duizenden betreen , Voetknechten , ruiteren , die s'avonds , voor het dalen Der Son, na hunnen luft , gaan een Zeeluchjen haleri.

De Heer Conftantyn Huigens , Ileere van Zuilichem , hecft deze Zeejlraat in rym zoo geeflig en plaizierig befchreven , dat wy ons ligtelyk konnen ontdoen, om 'er hier breder van te meldcn.

Schevelinge was in vroege tyden een tamelyk goed en aanzienlyk Dorp, in verfcheide llraaten (p ) verdeek, ja, zoo zommige willtn , grootcr en ouder als de Hage zelf, waar van ons egter tot nog toe geen bewys ter werreld is ontmoet, en derhalven zuUen wy dit voor zeggen alleen aahnemcn tot nader ontdekking, maar 't isdoordewoe- dende en vcrbolge zeegolven van tyd tot tyd Zodanig aangetaft en geteiftert, dat het zyne voorige gedaante t'eenemaal Jiceft verloren. De kerk , welke eerft in 't midden van het Dorp ilond, wierd vol- geris getuigenilfe van Adr. Junius, {q) ontrent deh jaare 1470.cn ge- volgelyk nu ontrent x 5-8.) aarengeleden, met haaren tooren door dezee verflondcn, by welk onweer de zee zoo veel lands verzwolg, dat de gemelde kerk ontrent looo. palTen in zee en van het ftrand bedolven geraakte ( r ). Die van Schevelinge waren hier door in ecn zeer beclroefdcn en ellendigen ftaat gckomen, hebbende niet alleen meer dan de helfte van hunne huizen in die ftorm en watervloed verloren , maar het getal hunner iriwoonderen was, zoo by vangtnilfc als by ongeluk van de zee, zodanig vermindert, dat het zelve in den jare

' D X . 1483

(0) Zommige fchryven 00k i'fZ'frmw^f; zic Huygens, ^«r«-Wof»/f» />iJg. 174. Blciswxk, ^e/f/;r. -van Delft p. 7^0. Hooft, Nederl. Hijl. p. n^.en ciders. Erf- giaaffclykc Bedicninge in Holland, pag. 13^. welke fpelding ons cgter in geen authcntick ftuk is voorgekomcn.

(/)) De namen van de Straaten, die ons in oude biievcn te voorcn zvn gcko- men, waren, ds: Wageftraat ^ 14. Aug. 15^6. de Koefiraat 13. decemb. i5fo. >^e. NohelJIraat 13. decemb. if6z. de tf-^cjlflraat. 14. decemb. 156^. At Heer van fFaJtenaars-flraat 13. decemb. 1^-62. de Kcyzcrs-ftraat f. Junii 1565.

[q) Jn't tiende Hooftftuk van zyn Batavien. Cluver. Batav. eudh. i. deel.pag. -yf:

{r) ZiePars, KaWykfche oudhcden p. 104.

verfchei- de Jurif- didien.

Sche- velin- ge.

Deszelft

Sti'aat; ■vvcg-; "

sb til

OuHheid engroq- tevaii " het ' • Dorp.

De ecr- (tekerk in den jaare 1470. doorde zee ver- flondcn.

Geraakt

daar door in ecn el- lendigen Ikat.

x8

BESCHRYVING

Gefchil tuffchen die vaa den Ha- ge en 6che-vc- linge , hoe ver- re de laatfle gehou- den wa- ren te betalen in dege- mecne lallen &c.i en de uit- fpraak daar op gevolgt.

1483 llegts bellond uit hondert negentig perfoonen , waar van *er veertig aim dc deurcn en huizen dagelyks hun l)rood om Gods wille moeften gaan bcdclen, en van de relterenrle hondert veertig moeften 'er hondert tcr zee en anderzints van dag tot dag de koft voor de ove- rige veertig winnen, zoo als zy in ecn oud geding voor den Hove in den gemelden jaare te kennen gavcn ; wek geding met de daarop gevolgde uitfprake wy niet ondienftig hebhcn geagt , alliier uit te fchry ven 5 omme daar uit met eenen aan te tooncn niet alleen den waaren , dan teffeos erl>ermelyken toeftand van 't gemelde Dorp , maar 00k Jioe de Hage zelf op die tyd beftond. De woorden zyn dcze,

5, Ge2ien by den Hove van Hollant , dat proces vuytftaande en 55 hangende tuirchen die gemeene l^uyeren en inwoonende van den ,5 dorpe van Sceveninge eyffchers an die eene zyde , en den Bail- 55 liu 5 Scout 5 en Scepencn van dcr Hage vcrweerers an d'andere , 55 zeggende ende proponerende die voirfz. eylfchers, hoe dat die dor- 55 pen van den Hage , Sceveningen en Eyckendiiynen Jionden en war en 5, gemeen onder een Bailliufcip en Scependom, ende dat alle laften die 55 den voirlz. drie dorpcn gegeven en gefct \v aren by mynen gena- 55 den Heeren of deze zyncn Landcn van Hollant , die bueren en 55 inwoendere van den vooriz. dorpen daarinne gemeen en gelyk be- 55 laft worden fonder eenige fcheydinge d'cen van d'andere te doen ; 55 Ende al was foe dat navolgende dien alle die b-uyren en inwoende- 55 ren van de voorfz. drie dorpen en plaatfe fchuldich en gehouden wa-

ren de voorfz. laften mit malcanderen gemeen te dragen elc na die

froote en waerde van hoeren goeden londer mcer belaft te wor- en. Defen nyet iegenftaende hadden nochtans in voirige tyden belieft gehad den Bailliu5 Scout en Scepenen van den Hage in den tyt wefende den vooriz. EyITchers een ze^eren portie ende ta- xe te geven van de voorfz. laften 5 te wetcn mit die van Eycken- duynen een derdendeel , en overmits dat die voorfz. Eylfchers doen ten tyden waeren in groote menichte van huyfen en haerfte- 35 den ftaende in redelyke neeringe en wehaeren, foe waren die zel- 55 ve Eylfchers obedierende die voorfz. fettinge en te vreden in de 5, contribute en gedinge van dien ; Mii ivas zvaer dat binnen zekeren 35 corten jaren harivaerts V "joorfz. dorp van Sceveninge by grote 5, Jloorm en hoge vloeden vieer dan die he/fte afgevloyt was , en dat de voorfz. Eyllchers groot en on\ erw indclicic verlies van volcke en goeden tcr zee gehadt en geleden hadden alfoe wel by vangenilfe als oic l)y fortune van de zee, ;«/'/j 'z:;£'/^ V t'owy^. do?'p van Sce- 55 veningen die he/fte van huyzen , volck en goeden niet en hadde, V 35 we/k. zy hadde ten tyde en lange dairna , dat den zelven dorpe die 35 voorfz. portie gegeven hadde gew eeft , feggende mart die voorfz, 55 Eylfchers , dat op defen tyd die zelve Eylfchers niet meer in get ale en waren dan ontrent hondert en tncgentich hoefden •> dair van die vyfticb mit hoeren kinderen dagelycx gingen voer die huyfen en doeren van de anderen brood om Gods wille bidden en van de anderen hondert en veertich die hondert van dien hocr broet van dage te dage an den 35 andei'cn veertich ter zee en anders moejien winnen : Ende hoewel de 55 voorfz. Eyllchers hoeren armoedc den voorn. Verweerders onder 35 wyens regiment zy waren ^ tot divcrfche llonden te kennen gegeven

had-

33

33

33

33 33

33 33

33

33 33 33

33 35

33 33

VAN 'sG Jl A VE N-H AGE. II. Hooftst. i^

-55 hadcTert 5 verfouckende dat {y hunlieden verdragen wouden van „ de vooi-fz. fettinge en ontfangcn mitten voorlz. bueren ende in- 5, woonderen van aen Hage te ponden penninck pennincks gelyk j, en mit hlinl. te mogen contribueren elck na advenant van zyne 3, goeden. Defen nochtans niet tegenltaende de voorfz. verweerrers, 55 en hadden dair toe niet vvillen \erftaen5 maar hadden omme de 55 voorfz. Eyirch.ers foe lange foe meer te belaften en te bedwingen 55 die vooi-fz. Jiceren fettinge te geven doen gyfelen in den Hage 55 voorfz. zeventien perfoonen van den rykften van henl. dewelke 55 hangende c]e(^e litifpendentie omme meerder fcade te fchouwen, in 55 handen van de voorfz. Verweerrers genamptifeerc Jiadden voor die 55 betalingen en termynen die dezelve Verweerrers henl. eyfchende 55 waren. Welke onbehoirlike fettinge en exactie die voorfz. Eyf- 5, fchers den zelven Hove clagentlicke te kennen gegeven Jiadden en 55 vercregen zekere appointement vuyt crachte van den welken den 55 voorfz. Verweerrers bevolen was, dat fyl den voorlz. EyfiTchers ,5 ontfangen fouden nacten gemeenen bueren en in woonderen van 55 den Hage te ponden penninck pennincx gelyk en mitten zel- 55 ven bueren in de voorfz. laften te contribueren en te gelden elc na ,5 groote en v\aerde van zyne goeden. Dair tegens dat liim die 55 voorfz. Verweerrers oppoferende waren, en overmits welke oppo- 55 litie zyl. gedachvaert Jiadden geweeft te compar6ren voor den 55 voorfz. Ho^ e tot zekeren da^^e henl. beteykent5 Tot welcken da- 55 ge of anderen van die ondernouden , zoo concludeerden die voorfz. 55 Eyifchers en zeyden , dat by fententie diffinityf van den voorfz. 55 Hove die felve Eyifchers alfoe v el ter caufe van de penningen die 55 henl. by den voorfz. Eyflciiers nu geeyfcht en in hueren Jianden J5 genamptifeert waren, als in die laften die hunl. tTamen opgeleyt 55 en getaxeert worden te geven ontfangen fouden wefen mitten bue- 55 ren en inwoonders van den Hage te ponden penninck pennincx ge- 55 lyk en dairinne te contribueren en te gelden elc nae advenant van 35 van zyne goeden, en dat dezelve Verweerrers gecondemneert fou- 55 den zyn henl. te refticueren 't guendt dat zy zedert der litifpen- 55 dentie van defen in Jianden van de voorfz. Verweerrers meer had- 5, den moeten namptiferen dan huere pondinge bedragen foude , 35 mitsgaders in de coften van defen inftantie.

55 Daar tegens dat die voorfz. Verweerrers deden antvvoirden en 55 feggen, hoe dat hier voirtyts te wetert over tfeftich jaren en meer 5, een raeminge gemaed hadde geweeft by die van den Hage an de 55 eene zyde en die van Sceveninge en van Eykenduynen an d'ande- 55 re , in wat manyeren dat elc van dien gelden en contribueren fou- 55 den in de beden en fubventien myns genaden Heeren of andere 55 ongelden; achtervolgende welke raeminge die van Sceveninge mit 55 die van Eykenduynen hadden altyt getaxeert en gezet geweeft van 5, foo lange dat geen memorie \ an menfchen ter contrarie en was , op 55 fulcken taux en grootheyt als zy nu gezet 5 zonder dat zy hoger 55 getaxeert waren , dan van outs gewoonlick was. Te w^eten , die 5, van den Hage op die tweedeelen en die voorfz. van Sceveningen en ,5 Eykenduynen dat derdendeel, mit welke fettinge de voorfz. Eyf- 55 fchers en Jioere voorfaeten te vreden geweeft en hoeren portie en 55 andeel altyt gegeven en betaek hadden 5 en dat tot een teyken van

D 3 dien

30 B E S C H R Y V I N G

5, dien die voorfz. van Eyckenduynen bleven akyts betalende hdere

3, portie dair zy op gefet en mit die van Sceveninge voomoemt over-

3, gecomen waren. Seggende en antwoirdendc voort de voorfe. Ver-

5, w eerrers , dat bmnen den dorpe en bedryve van den Hage elk na den

3, zyne meer arnie luyden ivaren dan tot Sceveningen , die in de voorfz.

3, ongelden niet en gaven , maer waren levende van den Heyligen Geeji en

5, aelniiffen .fivant men ivel bevinden foude datteraleer de oorloge en wa-

3, peneii van Utrecht onjlonden niet in den Hage en waren boven thien,

„ hondert perfoonen levende van de H. Gceji en aelmijjen , dan datter

33 nil wel iva7-en •> overmits der oorloge :, lajl van de rent en en diieren

„ tyt boven twee en twintich hondert perfoonen., die al te famen hier toe

3, niet en gaven , en dat ook we/ twee hondert waren dier toe contri-

3, biieerden , de we/ken niet eene grote boven alien fchiilden en hadden j

„ feggen voirt , dat die van den Hage voirfz. allbe veel fcade gele-

3, den hadden als die voorfz. Eyllchers binnen twaelfjaercn liarwarts,

„ ter caufe van hoere draperie mitten vuytganck van den volders ,

3, mitten ruyters en anders meer dan zeflien hondert pondt groten 3

53 dair van dat zy nochtans niet en begeren verlicht te wefen van den

5, voorfz. Eylfchers 5 en dat dezelve Eyllchers de fcade dair zyl. op

35 beclagende waren alleen niet gehad en Jiadden , maer mede die vaii

5, den Briele, Delf, Leyden, en oick eenige van die van den Hage,

3, die met hunl. ter zee reeden, en dat de voorfz. Eylfclicrs dair te-

3, gens groote neeringe ter zee gefcepen waren te Jiebben , gemerd

-,, de .... van Vrankryk en dat zy groote proufFytehcken teelderi

53 gehadt hadden van harinck, nochtans en waren zy niet belaft ge-

3, weeft boven hoeren taxatie voirn. , maar die van den Hage waren

3, ter contrarie in Jiilcken fchyn verarmt , dair dat acht hondert per-

35 foonen om broot gingcn 5 waren nii wel twee en twintich hondert om-

35 megaende en meer., Ende dat al waft zoo, dat zekere Jiiiyfen ofge-

33 vloyt waren op die kant van de zee ftaende , 200 feyden nochtans

-35 die voorfz. Verweerrers in fado, dat die hiiyfen getymmert tot Sce-

35 veningen van V Ga/ihiiys ziiytwert binnen xx jaeren harwaerts

.35 zonder alle die andere huyfen , wel beter waren dan V geheele

35 dorp doen ter tyden was-, ende dat mitten voern. Vcrweerders niet

35 en contribucerdcn nocli en goudcn alle die Raiden van den Camerc

35 ulzoe wel ordinarys als extraordinary s , Advocaet , Procureiir-Ge-

,3 nerael , Griffier 3 SccretarilTen ordinaryfen en extraordinaryllen ,

,5 alle Riddcren , waerlicke ofte geeftelicke luyden , alle Do6toren ,

55 Liccntiaccn, Advocaten, dodoren ofliccntiaten wefende, zes Pro-

35 Gureurs poftLilanten, zeven Dcurwaerders , en vierBoden, zoe dat

,5 die geenc die de bede en fuljvcntien betalen moften , al clej-n ill

35 getale waren , feggen 'er tot cen teykcn , dat die van der lieydc

3, mit die van Monitcr in die bede n\yns genadichs Heeren gefet en

5, dewelke littende Marcn onder cen gerechte , nochtans hadden zy

33 clcx hoere tacx op iien felven 3 ende iioewel dat die van Monfter

• -5 - M-fz. corts zcer gcryd en die van der Heyde zeer geannt waren,

35 zoo bleven zy akyts geldende gelyk zy van oudts plagen zonder

35 tegens malcanderen te ponden. Dit al nochtans niet tegenltaende

), foe hadde bclieft die van Sceveninge ecn nieuwigheyt te foec';en ,

35 begeerende mit die voorlz. van den Hage te ponden , en den voorfz.

3, Verweerrers tot die fynete doen verdagvaerden , Ende waeren

55 dueroinme de voorlz. ^''erwcexTS^ concluderende j d;ic by fcntentie

van

VAN 'sGRAVEN-HAGE. ILHooftst. 31

i, van den voorfz. Hove fylieden fchuldich fouden wefen te volftaan „ mitter fettinge en taxatie, dair die van Sceveninge op gefet en ge- 5, taxeerc waren te gelden in alle ongelden gelyk zyl. van ouden J, haercomen gedaen hadden, mit die voorfz. van den Hage , navol- 5, gende die voorfz. raeminge tuffchen henlieden op andere tyden „ gemaid, en dac zy mits dien geabfolveert fouden wefen van den 5, eyfch en impecicie van de voorlz. Eyffchers , en dat die penningen 55 by den zelven EyfTchers genamptifeert biyven fouden, dan die wa- jj ren , als wel en deuclidelyk betaalt, ende voort den voorn. Eyf- 55 fcherste condempneren in de collen die de voorfz. Verweerrers tot 55 defen inftantie gedaan hadden.

,5 Tegens welke antwoorde de voorfz- EylTchers repliceerden 5 ont- 55 kennende mitten voorn. Verweerrers eenige raeminge aangegaan te 55 hebben, dair mede zy hunl. geobligeert ofte verlbonden hadden 55 tot eeuwigen dagen te onderiiouden ofte nu die voorfz. pondinge 55 niet te eyfchen , feggende dat die betaelinge die zyl. fekere lange 55 jaeren by taxatie en fettinge van de voorfz. Verweerrers gedaan 5, hadden geJiadt , in defer faeke tot hoere afterdeele geen prelcriptie 55 voor den zelven verwrs. maken ende nochtegemaect, dat zyl. ge- 55 fondeert waeren in rechte en redenen , te weten tot alien tyden als '55 zyl. met die voorlz. van den Hage lafteii cregen en hunl. gemeen 55 opgeleyt worde 5 dat als dan zyl. die zelve laften fchuldich waren '55 mit malkanderen te dragen elc na zyne macJit en waarde van zyne ■55 goedens 't welk niet gefchien en mochte de voorfz. pondinge dair 55 Dy die waerde van een yegelycx goeden gevonden 5 en elk zyn 55 portie gegeven wordt en mofte voor alle werk gefchien 5 welke ^5 pondinge zyl. fchuldich waren te foucken an den voorfz. Ver- 55 weerrers en an nyemant anders5 ende waren de voorfz. EylTchers 55 prefenterende hoere rykdom en armoede by die voirfz. van den „ Hage te bringen en mits welken die rykfle den anderen te bate co- 55 men mochte , zoo dat mits dien de fcade en armoede by den 55 voorfz. Verweerrers geallegeert hunl. niet en releveerde tegens die „ begeerte en conclufie van de voorn. Eyffchers; Ende dat aengaen- ,5 de die van der Heyde en van Monfter 5 dat den zelven EyfTchers 55 niet an en ginck en waren henl. dies gedragende an die waerheyt S5 en perfeverende voort by hueren eyfch en die condufie aldair 55 genomen.

55 Tegens welke replyck de voorfz. Verweerders dupliceerden , per- 55 fevererende by hoere voorfz. antwoorde en conclulie aldaer geno- 55 men mit meer allegatien l^y beyde de voorfz. partyen gepropo- 55.neert5 ende daerop dat zy geappoinfteert waren met die a6ten ge- 55 maid! van heurl. playdoye en dyndale te vougen al fulx advertille- 5, menten en articulen als zy pmme de verificatie van huere verme- ^ ten doen en overgeven fouden willen en dat te famen overbringen, j^ en al gellen ""t zelve Hof foude wyfen dat recht ware. - 55 Gezien voort by den voorfz. Hove alfulcke advertifrementen5 ac- j5 ten 5 exploiden 5 brieven , minumenten en anders als clcx van den 55 voorfz. partien doen en overgeven hebben willen, en dair up dat 55 zy verfochten te hebben recht en henl. op huyden dach beteykenc 55 was om recht te horen. 55 't Voirfeyde Hof mit rype deJiberatie van Raide overgewegen

alle

3^

BESCHRYVING

55 55

55

„ aJIe 't gunt dat tot defe materic dienende was in den name en van 5, wegcn myns gen. Heeren t'sHertogen van Ooftenryk en van Bour- „ goingie Sec. gelcy t en verklaert heeft , zey t en verclaerc voor recht , 5, ciat die voirlz. Eyirdiers ontfiingen zuUen wefen mit den voorlT,. „ Verweerders en den Bujren en inwoonders van den Hage te pon- 5, den penninck pennincx gclyk, omme navolgende dien mit maJcan- dercn in alien beden, fufjventien, ruytergeldt en andere ongelden te contribueren en te betalen elcx na advenant van zyne goeden. Vcrclaerende voort dat 't voorfz. Hof van wegen myns gen. Hee- 5, ren ordonneren en committeren flil twee perfoonen, dair by de 3, voorfz. van den Hage en die voorfz. van Sccveninge elck twee van 5, hoeren voughen fullen en gefamcntlicken die voorfz. pondinge en 3, fcttinge te maecken, foe dat behoeren ilil tc gefchien ; cnde han- 5, gende dien tyt en tot dat die voirfz- pondinge en fetcinge in d n ,5 manierc voorfz. gefchiet fal wefen, zoe zuUen die voorfz. eyllcliers 55 onvermindert en fonder prejuditie van een ygelyks recht met d n 5, voorfz. Verweerrers in den laften voirfz. by maniere van n imptile- 35 mente oplcggen en gelden als zy tot haer toe gedaen hebbcn. 53 Compenferende die collen van defen inftantie omme fonderlinge re- 35 denen denfelven Hove dair toe porrende. Adum xij dach in Au- 33 gufto. A°. MccccLxxxiii. Prefentib. Zevenbergen, Affendelfc, 35 Kuyfch3 Werve, Almonde, Jonge5 Schoonhoven. Naver- Enlioewel die van Schevelinge zig wel weder eenigermaten had- loop van (jen gedekt met het maken en oplioogen vande duinenaandenzeelvanc ^arerf^ Icggende, ZOO wicrden zy egter na verloop van weinige jaaren \ve- wedcr- derom bloot geftelt en gedreigt om t'eeneiiiaal door de zeegolven cm in verllonclen te werden5 vermits de duinen door de winden en ftor- ^evaar, ^ telkens vergintren en we^ftoven : en wel inzonderheid in den derheid jaare 1530. ( ^)5 wanneer op den s- November 's morgens ten age in den uuren zecr fchielyk een zwaare ftorm uit den noortweften ontftond, ^^^l^ w aar door het water zeer hoog vloeiende alles in korten ftonde weg- ^^•'°* rukte5en Schevelinge met eenen algemeenen ondergang dreigde. Om dit gevaar voor te komen en met eenen te \erhoeden5 dat niet alleen Ordre dit dorp maar ook ganfch Deliland niet en wierde overftroomt 5 or- omdaar donnccrdc het Hof van Holland in den jaare 153 «• Jiet Hoog-heeni- tegente rajidfchap van Delfland5 om daar tegens te voorzien5 met het maken. Ilea' bepooten en l^eplanten van de voorfz. duinen voor Schevelinge, daar toe den Dykgrdaf en Hoog-heemraden audoriferende , om een omllag van vyf penningen Hollands op elke morgen te doen over gc- hecl Deltland ende dertien Ambagten van dien , uitwyzens devolgen-

deaCtei

53 Alfoe

(s) DcZamcnftellcrvandcHollandfcheChronykofGoudhocven/)^^. fpi. bc- fchryft deze watervloed in dezer voegc: „ In 't jaer if 50. op den vyfden NoJ „ vember, 's morgens ten age uuren is fcer haeftelyc een grooten ftorm opgercfen >, uyttcn Noortweften, alfoo dat het water zeer hooge vlocyde, den dyk by Dix- „ muyden in Holland brack inne, en dacr vcrdcrf uyter maten feer vecl goedts in „ kelders, en daer bleven ook Ibmmige Rynfchepcn binnen den Landc, daar veic „ vclks in verdronk. Ook verdramk veel vokx tot ScheveHfige by den Hage, ende „ ooc t'Yflelmont, maar bovcn al gcfchiede in Zedant groot jamnnier en fchade, „ want daar veelDorpen in licpen en een groot ftuk vanCortgeen en daar verdronk „ feer vecl volcx.

VAN S^GRAVEN-HAG'E II. IIOOFTST. 3^

■' " ,v Alfoc den Hove van Hollant hy goecic onderwj^s i:;cb]ekcn is , Omflag ■■^ dat die duinen tot ScheveninL:,c en daarontrenc zecr verlhiyvcn en van v>t „ vergacnjdaar doer hylenktc van tyden die felve dujnen gehcel te f^'^J^"'"^ f^j 'h.yete fouden mogen commen tot grooten lalte van den Lande van mermen r^ Delfland en pericle van inondacie \an der Zee, daer toe ^an node tother- ,, is mit alder diligentietevoerlien, SOE 1ST , dat ^t felve Hof ^^^^^'f „ geconlentcert endc geauthori(eert heefc , con!'enteert en authorifecrt duinen „ niits deCen den Hoegen Heemraedcn van Delllant tot malcinge, be- totSche- „ pootinge en befcherminge van de voorlz. duinen te Sciie\eninge ^^""ii'-"' „ en daarontrent te verftaen ende daer toe omme te mogen llaen over ^5 gei.eel Deliland en die dertiiien ambochten van dien vyf pennin- ■^ ghen Hollants over elken morgen , omme die te ontfangen en be- „ fteedt te werden in der faekc voorjz. en dat die ontfangers by ze- 3, kere voirgaende ■a(51e van anc^ere ommeilach gecommitteert daer 55 van fchuldich fuilen zyn rekeninge, bewys en reliqua te doen voir 5, zei%ere CommiliariHen van den zelvcn Hove in pre'entie van den 55 zelven Hooge Heemraders en ingelanden , die daer pre 'ent zullen 5, willen Ave'en. Gedaen in den Ilage den xxiiii. in Aleye anno 5, XVc. XXXI. hy ^ffende/fi , TFarmont^ Colfier-, Cohel-, Beiininck-y 55 Sa shout J SandeVm-, Hugo ^ Pyulfcn-y Frocureur-, Zegerfz.

Maar dewyl die penningcn niet genoegzaam waren tot herftellinge van 'c ganfche werk na vereifcli van zaakens zoo ordonneerde het ge- meldc Hof andermaal aan die vanDeliland5 om een tweeden omllag van vier penningen te doen -> en voorts dat die van den Hage en Sche- velinge daar toe zouden betalen de fomma van dertig ponden 5 als brcder uit de volgcnde afte te zicn is.

55 Alfbe in den jaare XV^. XXXI. den xxiiii. dag van Mey tot Twt- 5j rcparatie van den duinen 5 gekgen voer Sceveninge en aldaar om- deom- 55 trcnt5by onfe ordonnantie van wegen der K. Maj. ommegeJlagen es '^^e^^" •55 geweeft j)y den Heemradcn van Delfland over die derthien /luyfen cpieder* 55 van 't zelve Delfland eens vyf penningen Hollants op elcke mergen mergen 55 welke duinen eens elcks van nieuws gemaect en gereftaureert zyn overde 55 ende die van Scheveninge an ons claehtich gecommen zyn , dat 't fenv,"n 5, z'jIvc begonite vverk nyet genoech en es ende Jialf vergcefs gc- Deif- 55 maect zoude zyn 5 ten ware dat 't felve volmaect vvordt ter '*"*^- 55 leynfte van Jiondert en twinticli of 15-. roeden 5 waar op wy 5, gehoirt hebbende 't advys van den Heemraaden van Delfland , 3, "liebbcn van wegen der K. M^ geordonneert den voirfzHeemraden 55 te procedercn tot volmakinge van de voirfz. duynen ende werken, 3, ■'t welk gedaan is geweeft en gehoirt die rekeninge van den ont- 5, fanger5 daar iDy bevonden is 5 dat die zelve ontfanger tenachtercii 55 coenipt die fomne van vyf hondert en dertich ponden van xl. groten 't pondt5 omme welke reften en achterwefen te voldoen en te betaele 5 hier op gehoirt 't advys van Jan de Pleuter, Vrank Pieterfz. ende Jaeob Stalpaert Heemraden van Delfland , hebben. wy van wegen der K. M'. geordonneert en geconfenteert den Heemraden van Delfland, omme te flaen over die derthien lluyfen 55 voirfz. noch vier penningen Hollandts op elcke mergen , ende daer 55 toe fuilen die van den Hage mit die van Scheveninge dragen en be- 55 talen die fomme van dertich ponden vn xl. groten 't pont en 55 dat furplus en voirdcr achterwefen fal gedragen en gellagen wor-

E den

5> 3>

34 B E S C H R Y V I N G

5, den over die ftreek weeren. Gedaen in den Hage den xxi^l „ dacli in Oftober iinno XV<:. XXXII. by JJfefide/fi , Col/ier , Ben- 3, wM, Sanddin^ Ziiyderhuyfenj Brunt. ^ J En alhoewel men nu, zoo vermeinc wierd, Schevelinge met eenen

met cen fteencn dyk ("/) en beplantinge van de duincn als andcrzints wel en fleeneu- j^-^ bchooi'cn liaddc voorzienj zoo leed het met lang daai'na of alles b'^Vn- wierd in den winter van den jaare i5'38. wederom in een zwaar tem- ting^van pecft w^cggerukt en afgefpoelt , zulks dat de inwoonders dreigden , dedui- 200 zy met wierden geholpen en bygeftaan , Ininne woonplaatze te Jl^u^^" zullen verlaaten, weslialven dan het Hof, aanmerkende in wat gevaar ^ '" ganfch Deliland by lankheid van tyd daar door zoude geraken , die les"b ^ " van Dellland daar op dc^d befchryven. Wat middel Jiierin gevon- denjaa- dcn wierd , toont de volgende ad:e aan :

"^ \^}^' ->■) Alzoe die van Sceveninge den Hove van Hollant vertoont heb- sfge-'^ 3j ben 5 dat henl. nyet mogelicke en is weder op te maeken die pla- fpoeit; „ tinge en wercken voor Sceveninge in den voorleden winter > wan- Die van » i^-^i' by tempeeft van den zee afgefpoelt , fonder dair toe te heb- Scheve- „ ben Jmlp en byftandt, en dat Sceveninge geabandonneert en verla- ^'"S^ „ ten zynde , geheel Delfland by lancTieyt van tyde pericliteren Ooft'e" " zoude, wairomme die redenc wel eyfte dat die voerfz. van Dclf- Weft- „ lant die lafte van den dorpe van Scevenmge behoiren te Jielpen dra- ainbaijt ^^ ggj^ ^ Arerfouckende dat ^ voirlz. Ilof ''t zelfde die voorfz. van Deiflant w Dellland voerhouden en tot fubfidie van den voirfz. dorpe begee- gefubii- 5, ren foude eenen ommellach over Deiflant van eenen ftuyver up te dieert. ^^ mergen , d'een helft gereet en d'ander Jielft Sint Jans-milfe in de 3, niidfomer anno XL. omme dair mede die voirfz. platinge van ftoh- 5, den aen gemaict en 't lant vuyte periculen van de llormcn en tem- 5, peellen voor den toecomenden winter befchermtte worden; Waer- 5j op die gedeputeerden van den Oeft en Weft-am])ochten van Delf- „ hint tot diverfche ftonden by dcn Hove befchreven en gehoirt zyn- „ de , eyntelicken na veele en diverfche dilayen van deliberatie en 3, communicatie elcx mitten hueren gehadtjverclairten geprefenteert 3, hel3ben , dat zy veor dcfe reyfe, fonder 't zelve in toecomende ty- 3, den te mogen trecken in confequentie,te vrede waren die van Sce- 3, veninge te leenen tot makinge van heure voirfz. platinge en an-

55 dere

{t) Deze bewoordinge werd gevonden in cen a(^e van den Hove van Holland van dcn 19. Janunrii 1534. waai by het zelve „ HoFauthorifeert Anthonis Aertfz „ als gccommittccrt tcr ontflinge over die Weft-ambochten van dcn Icftcn omme- „ flach gcmaect over de xi 1 1 fluyfen van Delfland van eenc fchclling op tie mer- „ gen tot makinge 'van den fieenen dyck , plantingc van de duynen en befcherme- „ nillc van dcn dorpe van Scheveningc, ommc te mogen by openbaere publicatic „ en vuytrocpinge docn vermanen en bevelen een yegelicken van de bruyckers,ge- „ zccen in de voorfz. Weft-ambochten die hoer quote en andeel van den voorfz. „ ommcflach noch nyet bctaalt en hebben, dat zy en yegelyk van hem binnen tiea ,, dagen na date van deze publicatie den voerfz. Anthonis Aertfz betaclen huer ,, voerfz. paert en quote van dcn ommellach bovcn gcmentionecrt op peyncn daer „ voercn gcrtclt te worden J Endc by gebrcke van bctalingc de voorfz. tien da- „ ghen na de publicatie ommegecommcn zynde, authorifcert 't voorfz. Hof den ,, voorfz. Anthonis Aertfz de voerfz. reften te mogen innen by gyfelinge , hem ,, dacr toe gevcnde by dczcn I'pcciael lart en bevel. Aftum den xix. Januario an- ,, no XXXU I. 7?/7o Curiae. Prelcnten JJfmlelft ^ ff^'armont , Colpr , Sasbtutf, „ Sanddhii Zuydcrhuyfin^ PynJJtn,

VAN 'sGRA VEN-II AGE II. H^oftst. 35-

5, dere nootlicke werkcn foe veel penningen als die voiriz. ommellacli 55 van ccnen Ituyver up te mergen over Delflandt laedraecJit Up ce

35

3J

daege en tern^ynen als voercn, mits by die van Sccveninge Jieml. doeiide dair af remboiirflenient, foe wanneer 'c 't voorfz. llof ken-

53

•33

33 33 33 33

33

35 ncn en vcrclairen ibude , dat zy des machtich zyn , ende die 35 voirfz penninghen behoircn fulJcn te reftitueren ; Welke prefenca- 5, tie en confent die gedcputcerde van den HaegJie vuyten naem van 5, die van Scevertinge en naderhant die gedepuceerde van Scevcninge 5, zelver geacceprcert liebben, begerende en verfouckendc , dat dien 5, navolgende 't Hoff yemanc comniitteren foude tot inninge van de 55 voirfz. penningen, ten eynde dat die voirfz. platingemetallediJigen- 5, tie geavancerrt moclite werden, SOE Jiecft dat voirfz. Ilofge- 55 authorifeert en gecommitteert 5 audorifeert en comniitteert mits jj defen den Treibriers van den Haige , omme te mancn en te innen „ ten meeften oirbair en minfte qiietfe die \oii'fz. geconfenteerde „ penningen van den Oell: en Welt-ambochten van Deltlant d'een 5^ helft van dien gereet en d'ander helft lint jans-mifre in de mit-fo- mer Jiaeftcomende, en die zelve penningen te employeren ten ij- ne als boven by advys en foe dat behoirt , niits dat zy gehouden fuUen zyn tot alien tyden des verfocht zynde van heuren ontfanck en adminiftratie te doen goede deuchdelicke rekeninge , bewys en reliqua, dair en alfoe dat behoirt. Adum den xx\'i. Juny anno XV^. XXXIX. by JJJendelft, Col/icr, Hogelaiide, Pyhjfeij, Segers, Siiys^ Procureur.

Als die van Schevelinge in den jaarc 154(5. een gelyk onheil was ^«'y-V Dvergekomen, zulks dat de platinge en andere befchutzelcn , tot be- ^^^'^^_ houding van het Dorp aan den zeekant voorheen gclegt , geheel en re 15-4.6. al door de zee weder waren weggeflagen , en dat die van Delfland "vet-ge- onwillig 5 en de buuren van Schevelinge onmagtig waren, '^°'"^"« oni het weggefpoelde te herftellen , zoo wierd de Magiftraat van den Hage door den Hove gelaft het gebroken werk te repareren by adle van den 9. Juny des zelven jaars, luidende in dezervoege: ■ 55 Gelien by den Hove van Holland de requefte den felven Ilove Dfevan 55 overgegevert van wegendeRegenten engemeen A^roetfchap van den tJea Ha- 55 Haige Kequiranten d'informatie en infpeCtie locael, daer op by or- ^^,^^^el 5, donnantie van den voorfz. Hove gedaen en genomen by den Eiyck- ordon- 55 grive en hoge Heemraden van Delfland, nopende de reparatie van neertde 5, de licpalinge ofte platinge op te ftrande voor den Dorpe vanSche- ^^^'j"^*^ 5, veninge: Heeft 't vooirfz. Hof de voorfz. Requiranten geordon- Schcve- 5, neert en ordonneert hen 't felve Hof mits defen 't voorfz. geram- '"'"Re tt 5, pencerde ofte gebroicken werck van de platinge te repareren ofte "^^'^" 5, doen repareren tot cofte van den Haghe na 't wercks oerboer en 55 prolfyt. Gedaen in den Hage 5 by Heer Abel 'Dan Coitl/id'y Ridder, 55 Mr. Jiifper van Hoogelande Liewcenzoen , Geleyn Zegers 5 Aer- „ noiit Sasbout , IVilkm Snouckaert , en Cornells Hendricxznen van 3, Weldam-, Raidsluyden van Hollant, den negendcn Juny XV^. fes 33 en veertich, in kennilfe van my, ondergeteykent , J. de Dam.

Naauwlyks w.aren 'er vyf jaaren verlopen, of dat brullend clement Desge- lukte weder alles onder de voet ; ftorni op ftorm moeften de Scheve- lyksin lingers in den winter van den jaare i^fi. ondergaan , ja luin Dorp ^l^^^^^] wierd ter zelver tyd daar door zodanig aangeuft , dat de buuren

E 1 ■■ .. ' meer

reij-fr.

sd B E S C 11 R Y V I N G

ineer dan veertig huizen vsi'looren 5 200 als de volgende ade duide- iyk te kennen geefc.

„ Alfoe Dykgrave en Hooge Heemraden van Delflandt deur clagte 5, en verfouck van den gemeenen buyeren van Scheveninghe den Ho- 3, ve te kennen gegeven hebben^dac deur dieveele en laitige ilormen „ in defe jegenvvoordige winter als den xix". Decembns , xii. en 35 xiii^". January , xv. en xvi^. February ende andere dagen 't „ voorfz. Dorp zeer befcliadicht is nyec alleen in huyfen die over de 5, veertich wechgellagen zyn , maer oick in duynen en ftrande , 't 35 gunt wel behoort geremedieert by winfele van duynen en datter 5, noch eenige penningen beruftende zyn onder Jacob Symonfz en 5, andere die deur bevel van den voorlz. Hove 't overvloeyde houc ,5 en yfer van de platinghe vercoft hebben , 't welk wel dienen fou- 3, de geemployeert tot confervatic van den zelven dorpe en duynen, 3, S O E I S T 5 dac 't voorfz. HofF geauftorifeert heeft en auftorifeerc 5, by defen den voorfz. Dyckgrave en Heemraden die voorfz. pen- 35 ningen van den vercofccn Jioute en yfere t"'employeren tot winnin- 55 ghe van duynen en ftrant in der befte vouglie en manieren als hem 35 oirbairlick dimcken fal. Gedaen in den Hage den xvir". Febru- ,5 ary anno XV<^. een en vyfticli Jiilo CurU Ho/Zaiidia, by ^Jfen- 55 delft, Zegers, Zuys-, Snsbout, Nytsjen, Boodt. Eu cin- Maar de Ichrikkelykfte en gevaarlykite vloed vanalle 5 die ooit Sche-

^eiykop veKnge is overgekomen 5 was op Allerheiligen dag des jaars ifjo. hetaiier- gy jjt onweer wierden niet alleen een zeker getal huizen omver- keiyk'fle gerukt , maar het ganfche ftrand voor 't Dorp wierd van gedaante opaiier- verandert; de huizen 5 die eerit aan den zeekant en tuflchen de xee heiiigen g^ j^e^;^ ftonden 5 gelyk als nog uit een oude fchilderye op 't Stad- *^^°* huis van den Hage Jiangende, waarvan wy ajhier een af bedding ge- ven5 kan blyken 5 wierden weggefpoelt of vemielt; de kerkjwelkeag- ter alle de huizen getimmert was, raakte daar door aan den zeekant, (^etal daarze nu nog ftaat. Oncrenc het getal der huizen 5 die in die ftorm dcriiui- door dat woedend element om verre gefmeten en ingezvvolgen wier- lentoen Jen 5 is men niet eens. Adr. Junius begroot het op zeftig; dog hec Iboeu!" oud bord 5 't welk ter gedagcenille van dien fchrikkelyken vloed te Schevelinge in de kerk is opgehangen, gewaagt van hondert agt en twintig huizen. Wy zullen5 noopen wy5 den Lezer geen ondienll doen met dezelve veerzen 5 in die eeuw gedigt 5 fchoon ze by meer dan eenen Schryver («) te vinden zyn 5 hier te laten volgen.

In 't jaar van feventig en vyftien honderc Gebeurdet hier t' Scheveling op Alder-heyligen dag 5 't Zeewater liep in deze kcrk elks verwondert , Drie voet en twee duym hoog, als men doen'zag5 Ook mede aan den hoogen outaer, hoort dit gewag. En in de Sakriftye en kerken Comptoir met liil, Omme werpende met des waters geflag Eenen grooten fwaeren yferen kift , Men heeft *er wel hondert x8. huyfen gemiftj

En

(k) Pars, in zyne Kativykfche Oudhedenpag. 10^. De Schryver van dcOudheden en gcftigten van Dclf, Delflajad. cnz. in da aum^rkinge ^ag. 450. f»45i. ;'« 8".

Men heefVe, weninrnf f '"^'^'^ **" *^'"" '^""'?^" »"t''er. hoort cVit oc^^V^h o,uU inde Sacnslij >mi kuxken c\>inploor nut list, ommc Axcrpende nietdes waters gellach eenen girooten syaeren vseien kist. DrieMenschei/ve„fpm'V''""''f''' ?'''T'i'' seaae;elck maect daerof mentie; ~. ^v.y/,„ y./ L-'^'^'oiickeiigelaeteii liet lexeri, diisvu.s liu-i- ciuoleii dr"k ^^'ii-'veii , ^vaerolll het P,e.scluede, lael: ick God die t»eiitentie.

M M.tiia r^cuJ I ■<

VAN 'sGRAVEN-H AGE. 11. Hooftst. 37

En weinig fynder ongefchenc gebleven ,

Die fchdpen waren door "'t Dorp gedreven,

Doende groote fchade; elk maekt daer af mentiej

Drie menichen verdronkcn gelaeten bet leven,

Dus was Jiier grooten druk oeleven ,

Waerom het gefchiede , laet ik God die fententie.

Of dit nu het nette getal der afgefpoelde Jiuizen zy , laaten wy daaj;*, immers uit het verfoek-fchrift , 't geen de pagter van de wynen en bieren over den Hage en Haag-ambagt aan de Staten van Holland den 1 3 . Decejiiber des gemelden jaars overgaf , om afflag van zyne pagt te mogen hebben , vermits het ongeval den dorpe van Scheve- linge ter zelver tyd overgekomen, l^lykt, dat by deze ftorm meer dan het halve dorp door de zee is verllonden geworden. De Refolu- tie , -w elke de pagter daarop bequam , en iiet voorverhaalde te ken- nen geeft, zullen wy hier tot bewys byvoegen :

3, Op de Requefte geprefenteert by Jan Hamklaar, als pagter van „ de verdubbelJnge op den Import: van de wynen en bieren in den 5, Hage , verthoonende , dat by den laetften ftorm en tempeelt meer „ dan het halve dorp van Scheveningen afgeloopen is, waar door de Suppliant zeer grootelyks in den voorfz. import geledeert zal worden, verfoekende mits dien afllag van zyne pagt, zoo de Sta- ten bevinden zullen te behooren ; Is voor apoftille gevoegt , dat het verfoek van den Suppliant gehouden werd in ftate , tot dat fy- 5, ne pagt geexpireert zal zyn.

Deerlyk was het dan hier gefchapen, zulks dat een ieder over den js crbermelyken toeftand zoo van 't Dorp als deszelfs inwoonderen met deeriykc medelyden wierd aangedaan; weshalven de Heeren Raden van den flaat. Hove van Holland bewilligden in het doen van een collede over den Hage, omme daar door deze arme en ellendige menfchen in Jiunne geleden zwaare fchade eenigermaten te hulpe te komen en te onder- fteunen; De ade, welke het voorfz. Hof ten dien einde verleende, luid in dezer voege :

, „ Alfoe op Alderheyligen dach die zee tot Scheveninge grote Coikae ,5 enorme en exceifive fchade gedaen heeft zoe aan de huyzen aldaar, by het 3, daar van eenige die cracht van 't water geheel wechgenomen heeft, gg*!^/"' „ als oick aen de inwoonders heurl. goeden, fulks dat eenige van hen ligt. 55 ganfch ende geheel en in den gront bedorven fyn tot groot jam- 35 mer en verdriet van den zelven inwoonders; en gemerd die felve 55 nabuyren zyn van die van den Hage, die welke alle goede luyden „ hem vermoegende in heur noot behoeren te fubvenieren , en by 3, te llaen , elcx naer fyn facultey t , SOE 1ST , dat ""t Hof van Hollant 35 gecommitteert heeft en committeert ""t zelve Hof mits defen Mr. „ Melis van Haeften, advocaet, Jan Purtryck, Secretaris , Pieter 3, Janfz Kinderen, Procureur en Cornelis Wielandt een van de eerlle 3, Deurwaerders van den voorfz. Hove , omme met eenige gecom- 3, mitteerden van die van den Hage te famen te coUedeeren een ael- 33 mifle voir den voirfz- armen en defolate menfchen van Schevenin- 33 ge , omme die felve daer mede te fubvenieren en in heur noor te 35 iiiccurreren. Adum den iij Novembris XV^. LXX

E 3 . Door

38 B E S C H R Y V I N G

keen- Door dezc laatfte watervloedisten twcedemaale cle gelegeridheitl en

woordi- llanclphiats van liet dorp gchcel verandert , itaandc Jiet dorp , gtljk

gcfhat y^ry '^oo even liebben aangemerkc, voor den vloed aan den zeekanc ,

dorp!'^' en de kerk aan de binncn zyde, daar in tegendcelnunaauweljks eon

huis aan die zydc wcrd gevonden, en de kerk aan den uitedten oe-

ver van den zeekant. De inwoonders, cm beter van dien onguurcn

buurman bevryc to zyn, Jiebben zcderc hunnc huizen nicer inwaarts

getimmcrt, en daar door als eennieuw dorp gebouwt , 't welk tans

uic vry goede huizen , na de gelegentheid van de plaats, beltaac.

Het getal der zclve , die volgens het quohier van den jaare 1680

in de' verpondinge waren aangellagen, beltond in ixi huizen j waar

Oudtyds onder 5-8 als onbewoonbaare geftek wierden.

Uond In den beginne ftond te Schevelinge llegts een kapelJctie , waar

aidaar ^,^^ ^^^, buurcn het jus patronatus of regt van collatie aan Willem 'van

pe"^ ^' Beyereii) als Grave van Holland, met wiens bewilliginge en toeftem-

minge zy 't zelve hadden gefondeert, opdroegen, gelyk uit den vol-^

genden Latynichen brief te zien is.

Buuren

vati

Scheve-

Diix IVILHELMUS &c. imtiim facimiis iinwerfis CWifii fide-

'\\\"^r' Jibits. quod ill pi'iefeutia nq/ira perfoiialiter conjiitiita provide deliberata

fonde- Comitas niris nq/iri in Sceveningen coram nobis prtepofucrit in bxc ver-^ i

reii een ^^ . j^ jjomine Doviini Amen. It

rye^ai-^" ^(^^ Comitas ritris de Sceveningen pro nobis pritfentibiis cj poji nos fii^ '

daar, en turis & Vicinis ejusdem riiris ambi commorantlbiis ob fa Intern anima-

dragen ^.^^^^ dik^i nojiri JVilhelmi Comitis quondam Hannoni^ , Hollandix ,

latie der Zeelandi.'C ac Domini Frifi^e , Pradecejforiwi & Snccefforum , Co?niti/m

zelve op (ir Comitijjarum HoUandi^ & noftrorum nojlrarumqueparentum & po/i

wnden jjos futuromm inJlinHu pietatis noflrx Matris Ecclefice jure femper fal-

fvo , fundavimus & fundamus unam Capcllaniam continue per idoneum

Prasbyterum infra rus de Sceveninge deferviendam , quatJi dotavimus

& dotamus va/ore fedccim librarum Hollandenfium denm'iorumpayainen-

ti confimilis illi quod dikflus Dominus nojier lllujlris Dux Wilhelmus de

Bavaria <sc. (^ fui poJi ipfum SuccelJores Comites Hollandiie defuis red-

ditibus annuis percipiunt 6" funt pro tempore perceptari Cappellano ad

tandem invejiito, five invefiiendo annuatim deliberandorum 6* folvendo-

nmy unam medietatem :,fciHcet oflo Jibras monetae prxdidx' in Fejio

Katalis Domini -t & aliam me diet at em in Fefio Pafjch^ <^ per vicino-

runi quosdam ruris pr^edidi a vicinis in ipfo rure pro tempore degenti-

bus ad hoc deputato judex col/igendorum <^ ipfi invefiito prout pr^edidum

efi deliberandorum , volentes pro nunc & in pcrpetuum pr^edifl^ Cappel-

lanu col/ationcm , pr^fentationem ad reverendum dr diledum Dominiim

iiojirum lllufircm Ducem WiJhelmum pr^didum cj fuos poJi ipfum Suc-

ceffores, Comites Ho//andi;e, in perpetuum fpedarc , cut diledo Domino

•Hoftro pradido humi/iter fupp/icavimus , & fupp/icamus , quatenus in

tcfitmonium preemifforumfigillum appendere dignetur , Qiiare nos Dux

Wilhelmus pr^edidi voluntati dtdie noflrie Communitatis de Sceveningen

^ prtecibus inclinati in teflimontum pramisfnrmn figillum noflrum pr^e-

fentibus duximus apponendum , eandem Cappellaniam pure & fimpUciter

propter Dcum difcreto viro Domino Ullbclmo filio Gcrardi Presbytero

conferentcs , Datum Ilage ipfo die Lambert i anno M. CCC LVll.

-Juiru

I

VAN 'sG R A V E N-n A G E. 1 1. H o o f t s t:

35>

yuffu Domini -, Prefi?}iibiis Bomlnis He ArkeJ •, de Egmonde ^ Florentio de Bm'faliai "Jo. de Foek-i <^ Balivo de Briigdamme, Militibiis.

w. HEERMAN.

Sig'. n\ DE YSSELTEYN.

Deze kapel behoorde oncler den Paftoor of Cureit van den Hage , maar wierd oncrent den jaare 1468 of weinig tyd te vooren daar van afgezondert, en tot een Parochie-kerk op haar zelven verhevcn , voor welkc afzonderinge de buuren , volgens uitfpraak , aan den Paftoor van den Hage, geduurcnde zjn leven , jaarlyks moeftcn uickeren 24 ponden Hollands. Vader van Huelfcn zegt in zyne Batavia Sacra, rla^de ongedrukte afte van deze afzondering te Ant^verpen onder de St. Michiels-Heeren nog beruftende is ; maar om zoo verre niet te loopen , zuUen \vy tot bewjs alliier bybrengen een ftuk van een ge- wysde , waar uit iiet vooren verhaalde by ons is getrokken.

1), Gezien by den Hove vanHollant, Zcelanc enVriesIant dat pro- ces dat voir den felven Hove wtftaende en hangende geweeft tuf- fciien den Procureur-generael van Hollant eylfclier an die een zyde en den Kercmeefters en buyren van Scheveningcn verweerrers ter andere zyde, feggende en proponerende die voirlz. eyffcher, hoe die buyren van Scheveningen plegen hier te voeren en noch cn- lancx in den Hage ter kerken te behceren , foe dat tot Schevenin- j, gen niet dan een Cappelle en was, en dat die voirfz. verweerrers 55 oni fekere gebreck en ongemack ) die zy dair af feiden te hebben, 55 onlancx verworven hebben oirlof en confent om een feparacie te 55 gefcien van den voirfz. kerke ende dat zy aldair felve tot Scheve- j, ninge een Prochi-kerke hebben mochteh , behoudelic altyt den 55 paltoir fyn rechte, en fyn gemoede; Om welken paftoir van defe 55 feparatie te contenteren , foe fyn an beyden zyde-n zekere arbiters ,5 gecoren, en die pafloir en verweerrers voirnoemt hebben l^eyde geloeft alfulke wtfprake als die felye arbiters hier van doen fouden te onderhouden op die peene van CCC. gouden nobelen te verbue- ren, dat een derdendeel tegen mynen genaden Heere van Bour- 5, gondien, dat ander derdendeel tegen den Billchop van Utrecht, 5, en dat derde derdendeel tegen den Domprooft van Utrecht; welke 55 arbiters onder andere punden wtgefprokcn hebben, als dat die voirfz. verweerres den felven paftoir jairlicx wtreycken zouden die fomme van xxim. ponden Hollants fyn leven lang geduerende te betalen tot tween termynen elcx sjaers, te weten die eene helfte tot Paelichen en die andere helfte tot Kersavont, en dat op die verlAiernilTe van den peine voirfz. , dair af den voirfz. paftoir nu tot Kerfmis leflleden een termyn verfchencn was , Defen noch- ), tans niet tegenftaende, foe iiebben die voirfz. verweerrers gewey- 5, gert den voirfz. paltoir betalinge dair af te doen , foe dat him van ,5 node is geweeft clachtich te comen mit fyn befchiet en compro- 5, miife an den voirfz. Procureur; Die voirfz. Procureur ditverhoe- 5, rende is voirt an den voirfz. Hove clachtich gecomen , van den jj welken hy vercregen heeft fekere brieven van commilVie, wc

crachte

55

55 57 55

55

55 55

55 55 55 95 35 35

Dezelvfe

behvor- de onder den P.i(- loor van den Ha- ge; dog nader- hai;d af- gefciiei- den.

Gefchil tujrcheii den Pro- cureur Gene- raal en Kerk- tneefierg van

Scheve-' ninge overde boete, gcftipu- kert by de fepa- ratie der kerke te Schevc- linge van ds Paro» chie- kerkc in den Haee.

40 BESCHHYVING

35

crachte van den welken die voirfz. vcrwecrres tegcns Imn verdach- 3, vairt wordcn, toe zekeren dage overleden , tot welken dage die 3, voirlz. eyflcher dede op hunl. fynen ejfch, en concludeerde dat 35 by fcntcntic diffinitive van den voirfz. Hove die voirfz. vcrweer- „ res gecondempneert fouden zyn op te leggen ente betalentotprof- „ fyte van mynen gcnaden lieere die foninie van C gouden nobelen 5, alfoe fy peynbreukig geworden fyn, overniits hoere gebreke van 5, den voirfz. betalinge.

„ Wair cegcns die voirfz,. verweerres antwoirden , feggcnde dat „ die voirfz. kercke van Sclieveninge gefepareert en verfcheiden is „ van den cure van den Hage, overniits fekere periculen die hun- 55 luyden dagelicx aldair janimerden in 't begraven der doden men- 55 Iciien ende oick in 't doopfel van kinderen5 Des zo is wair5 dattet 55 den voirlz. Procureur belieft Jieeft den voirn: kercmeefteren te be- 55 trecken voir den voirlz. Hove , hunl. anfeggende dat zy tegens mynen voirfz. genaden Heere die felve peene verbuert fouden neb- ben 5 mits dat zy in gebreke fouden geweeft hebben te volcomen 't feggen van den voirfz. Arljiters roerende der feparatie van den 55 voirfz. kerke en cure 5 die welke feparatie zy kennen alfo gefcliiet 55 wefende 5 feggende noch voirt al , wairt fiike dat zy den cureyt op fyn termyn nict betaelt en hadden, overmits den noodt van 1 unl. die wter zee mit haiien zwetigen arbeyt moeten halen die pennin- ghen die zy jairlicx den paftoir wtreyken en betalen moeten 5 de- 55 welke zee dit jair niet wel wtgegeven en Jieeft 5 gemerkt dat tot Sclieveninge gelyc anderswair luttel of geen harinck gevangen en is 5 dat noclitans die voirfz. Procui'eur geen reden nocli a6tie en lieeft hunl. te mogen verclagen5 mits dat die voirfz. paftoir 5 tot voirdeel van welken 't feggen gegaen is 5 hunl. niet en ver- claicht 5 noch nye beclaecht en heeft van geenre betalinge , mar dat meer is 5 foe heeft die felve Cureyt ter bede van vrienden den voirlz Verweerres wtfettinge gcdaan5en zy hebben dairna den voirlz Cureyt van den Hage verneucJit en voldaen van alle fyn voirleden verfchenen termyncn5 feggende dairom 5 al wairt fake dat zy den felven paftoir op zyn benoemden dach niet ver- nuecht en hadden , overmits 't gebrek en armoede voirlz , dat zy noclitans mitter voirlz. verneuginge Jiem gevryet hebben van de voirfz. peene 5 des fy hunl. gedragende fyn an der wairheyt, con- cludcrende dairomme die voirfz. Verwecrrers dattie voirfz. Procu- reur hunl. mit onreclit en quadc caufe bccroont 5 beclaicht en in reclite betogen heeft om en ter caufe van den voirlz. peene, en dat zy dairomme by fententie van den voirlz. Hove geabfolveert fullen zyn van den eyfch en impetitie des voirlz. Procureurs , pre- fenterende hoire fey ten en vermeten te verifieren en te beproeven in tyden en wylen hun des noots wefende.

Tegens welke antwoirde die voirlz eylfcher repliceerde , enz. ""t Voirfz. Hof in den name en van wegen myns voirlz. genaden Heere van Bourgongnien als Grave van Ilollantmitrypedeliberacie 35 van raide en al overgewegen dat tot defen materie dienende was en 3, bylonder die woirdcn van den CompromilTe 5 mits den welken myn ,5 vou-fz. genaden Heere in den peene by den eylfcher geeyfcht ver- ,5 claert is, gefek en gewyll Jieeft, feyt en wyft voir recht als dat 5, mit onrecht en quade caufe die voirfz. Eylfcher den voirfz. Ver- weerres

55

55

3J

33 33 35

33 33 33 35 35 33 33 33 35 35 35 35 35 33 35 35 55 33 55 35

55

55 55

den ver- deelt.

VAN 'sG R A V E N-H A G E. II. Hooftst. 41

5, weerrers voir den Hove betot^en lieefc en dat mit rechce en goe- 55 der caufe die voiiiz. ^'erweerrcrs Jiun dair tegen f:;eweert hebben , „ abfolverende dairom den zel\en \'ervv'eerrers van den eylch en an- „ Iprake des voirfz. Procurcurs, verclarende voirt 't zelve Compro- 5, mis mits der ftipiilacie der voirfz. peene geheel blyvende voir den „ toecomendcn cydt en in fyn voile craciic en machte als 'c was voir „ datum van dele fcncentie. Aciuiii xj dach in Junio anno M. CCCC. 3, LXv'III. Prelentibus ../A-w^/r , ^^/Jhuk/Jt,Hfi/e'ivyn, Mye, Jlichiel .,, en Zwieten. (Jndertekenc , T. Foes.

Deze kerken dan in den jaare 1465- van den anderen gefcheiden En de zynde, wilden Kerkmeeitcren zoo van den H age als van Schevelin- gemee- ge ook eene fcheidinge en verdeelinge maken van zodanige goede- ^^^J'°^' ren, voordcelen en profyten als zy tot nog toe gemeen bezetcn had- tuffchen den , dog hier over malkandercn in der minne niet konnende ver- haarbei- Itaan, Itellenzy hun gefchil aan den Provifoor en Deken van Delf- land, mitsgaders aan de Magiftraac van den Hage , die daar op de volgcnde uitfpraak deden-

„ \Vy Tielman lieyndricxfz Provifoir , Willem Gerriciz Deken Aae „ van Delflant , Willem Piecerfz als Biliu , Willem Engelbrechtlz ^i^" _ „ Sellout ende gemeen Scb-epenen in den Haghe doen cent alien din(je „ luvden ; Alzo ze^eie gefchelen en twilten geweelt fyn tulVchen der zei- 5, HeyndcK. Janlz, Jan Claelz, JailDuycker, Pieter janfz en Dirck ^egoe- 5, Hoogliftraet Kerkmeefteren in den Haghe aen de een zyde , ende ^^ ' 5, Allert Meelfe, Pie;er Symon'z, Pieter Arentlz, Ysbrant Arentfz, 3, Pieter Cornelifz en Coi nelis jacoljlz Cappellemeefters tot Scl:e^ e- „ ninge, mit lbmmiL,e ^ an den liyckdommen en Vroetfchappen tot: „ Scheveninc,en voorlz. aan de ander zyde , roerende de emoluraen- 5, ten, nut'cnappen, profyten en Nervallen , die dair dagelickx ver- „ fchynen en der Cappellen voirfz. tot Schevening incomen van tef- „ tamenten, Godtsgelden en andere diergelycken, dair die Prochie- 55 kerken van den Hage voirlz. dat rechce derdendeel of toebehoren 3, foude, gelyk die Iverkmeefters van den Plaghe voiriz. feyden en „ hem vermaten na inhout Jioiie inltrumente dat zy dair of liadden , „ 't vvelk zy acn beyde den iyden aen ons minlick gebleven lijn op „ een peyne van duyzendt gulden penningen gelieten Leeuwen , te „ verbeuren een recht derden deel jegcns den Eerwaerdiglicn in Go- „ de David van Bourgon. BilTchop tot Utrecht, een recht derden- „ deel jegens onfen genadighen Iieer van Bourgon. , Gra\e van Hol- 5, landt, <S:c. en dat derdendeel van den peyne. voirlz. jegens den ge- „ nen die on^en uytfpraek onderhoudcn en volcomen fal , ende onfe 5, vvtfpraek altyt van vvaerden te Vvcfen, omme te blyven gelyck dat „ Compromis dat daer of is claerlick vvtM^yft en verclaert ; Ende al- 5, foo dat felfde Compromis voirfz. in eenen -artyokel begrypt en „ veiclaert dat de partyen aen beydc de Iyden voorfz. hem gefub- 5, mitteert en verpeynt ]iei)ben van haren gheichillen in 't feggcn van 55 ons op fulcke condicie en verclaiinglie als by Jan liuge Claelz van 5, Dam en Jan van der Kerk van vve^en den Kerkmeefteren van den „ Ilage voorlz. aen de een zyde, ende Mceftcr Gerrit Dirckxz Pen „ barbicr ende Jacob Penne