'I! v/.- w^» iC£ at M^ f '> w % ^" ■ >;■■.• 2. m ^Mcb:^ T^-^rs-: w /a 1^ ^ t^ 11 ,A l^ V' r l^i^s^tesias^te^tescissrses^jesj:?^ ^ 'le' Robert E. Gross Colleftion A Memorial to the Founder of the ^'cMeef/ S^.ircr^i^ ^oyiomtion m Business Administration Library Los Angeles t) ^RIEiriER, D.DE-Beschrywing van 'sGrav/en-Hage.Dslf t,R.Boitet,1730-'40i2 uols.in 3; (XXXIV)-946,(54),(UIII)-520,78,(20)pp.;iiiith engr title, 2 engr. dedications, 57 plans and plates (for the greater part double-page or folding )and some text- engrav/ings;in-folio;contemp.h. roan; joints tiieak;title uol.II lacking(french title present );tmo or three of the folding plans have a minor tear in a fold. 950, — Uncut copy, text spotless, and the nice engraved plans and plates of buildings, churches, toiun-vlews, etc. are in very sharp and clear impressions. - Nijhof f/van Hattum no. 267. 1^ i \ BESCHRYVING VAN GRAVEN -HAGE. r ) VERKLARING D E R TITELPRINT. • le Vroii, het opzicht cler Hi ft or ie aenhevolent Die met haer veder reets gereet zit om met vlyt Een werk te outwerpen door ervarentheit en tyt , Wort door de Waerheit zelf-, om nergens in te dolen , De nette grout vertoont van V vorfliyk 'sGravenhaeg, Den ring van Nederlant , de pare! van de Steden. 't Gev/erkte Kroofti om dit heftek naer ei/ch te ontleden, Vliegt als een noefte zwarm met hyen , even graeg , Met Bocken , Brieven , en doorknaegde ivillekeuren , En legt ze by haer neer j opdat haer ryp vernuft , Dat in d'' aloutheit van ons Vaderlant noit fuftt De net ft e zaken en befcheiden Jiaer mogt fpeuren. < \ De Staetsbeftiering , men verenigt , zit voor aen y Met een manhaft gelaet-, waer in ?nen d' edle trek ken Van een verheve ziel bevaUig kan ontdekken. En achter haer zie ik de guide Vryheit ft aen. De KnaepjeSf die ik op den voor gr out jnag hefchouweny En zich vermaken in gezichten , fraei verbeelt , En hondert zeltzaemheen , daer V fyn gezicht opjpeelt^ Zien ook de printen na der kunftige Gebouwen. Het Wapen van den Haeg, - ^7j.7 Te Delft hj REINIER BOITEXMDCCXXX.met Pnvile^ie .. uV BESCHRYVING sGRAVEN-HAGE, BEHELZENDE DESZELFS OORSPRONG, BENAMING, GELEGENTHEIDy UITBREID ING EN, ONHEILEN EN LUISTER; MITSGADERS S riGTINGE VAN HEX HOF, DER KERKEN, KLOOSTERS, KAPELLEN, GODSHUIZEN, EN ANDERE VOORNAAME GEBOUWEN. Zittinge der Hooge Collegten zoo van Pofttie ats Jujlitie', Inflellinge van het Kaplttel ten Hove. ALSMEDEDE PRIVILEGIEN, HANDVESTEN, KEUREN, E N WYZE DER REGERINGE. Uit zeer veele nooit gedrukte oorfpronkelyke Charters en befcheiden getrokken, opgeheldert en beveftigt, DOOR M". JACOB DE RIEMER, R.G. Met veele nieuwe afbeeUingen verfkrt. EERSTE DEELS EERSTE STUK. T E DELFT Gcdrukt by R E I N I E R BOITET, Mdccxxx. Met P r. I V I 1. e c I e. i;^ *£^U f-Jo. YNE HEEREN, jAnneer ik , na veel beraads , gewaagt hcbbe , dit werk , aangevangen uit eigen lufl: en lief hebberye , maar ganfch buiten voornemen van uitgave , aan den dag te brengen , en myn doen de verfchillende oordeel'en der Le- zeren ^ vcel al over dit of dat ganfch niet voldaan, te ondervverpen j kon liet naauwelyks overleg ver- dienen , zoo ik my verftoutcn wilde dit opftel aan iemand O P D R A G T. lemand toe te eigenen ^ wat naamen het vvezen moeften , die ik de vryheid zou nemen aan hec hoofd te plaatzen. De ftofFe zelfs maakt het zoo eigen aan U EdeleAgtbaare, dat ik befliii- ten moeft , of aan niemand in 't byzonder , of vvel aan U Edele Agtbaare het zelve op te dragen. Dat ik zulks durf beftaan , is niet het vertfou- wen op mynen arbeid , fchoon niet gering, ook iiiet onedel j maar de vvaarde van het ondcrweVp? Want dit betreft een Stad, zoo aangenaam in ge- rt legentheidj zoo fchoon door haare pragtige Hui- zingen , lugtige pleinen en overvloedig geboom- te ; en zoo hoflyk door bevvooning en bezoek van aanzienlyke , verheve en doorlugte Perfo- naadjen j dat , hoewel ze , in grootte en getal van Ingezetenen^ by Rome ^ luonden ^ Parjs ^ hoofd- fteden van groote Monarchien, ja by ons eigen alomme zoo luifterryk Amjlerdam^ in waarheid niet te vergclyken is , egter haar naam nevens die der genoemde vverreld-fteden , over alle Europifche tongen zweeft. ST AD noem ik haar vrymoedigiyk , fchoon onvoorzien van dikke muuren en zwaare poorten, #* die O P D R A G T; die (lerktens en veftingen maken , maar geen Steden ; om dat ze ziilke Voorregten , Handveften , Praeemi- nentien en beftellinge van Regeeringe , zoo tot het Politieke als gerigtelyke welwezen der Ingezetenen geniet, als van ouds in de Nederlanden en byzon- derlyk mcde in Holland , Dorpen en Vlekken tot Steden gcmaakt hebben. En dat ze door de Hooge Overigheden dezer Provintie ? in veelvuldige gele- gentheden , met de meefte andere ; zomtyds ook met de magtigfte Steden derzelver geevenaart is. En myn Werk zelf , durf ik vertrouwen , zal deze benaaminge ten vollen regtvaardigen. Glorieus is ze ? nadien de zekerfte befcheiden niy geleeit hebben , dat ze niet by een onbekend toeval > te gering om by eenigen Schryver aangehaalt te wer- den ; of door 't zamenwooning van Viflchers of Land-luiden te met tot een gemeenfchap geworden is ; maar dat ze kennelyk haaren oorfprong fchuldig is aan de verkiezing van den Lands-heere zelf , en dc plaatzing van zyne wooninge aldaar , welke hy door het bouwen van een uitmuntend^ en des tyds overheer- lyk Palcis > deed blyken. Een Lands-heere , die tefFens praalde met den tytel van Roomfcb Koning , den hoogften en ontzaggelykften in Earopa toen , en nu nog boven die praalnaamen der andere Mogentheden geeert. Zynde O P D R A G T; Zynde 's Graven-Hage in dit opzigt niet alleen getyk aaii anderer Landen Koninglyke Hoofdfteden ; maar Rome zelfs , 't gedugte Rome , daarin voorby ftrevende , dat ^e door een Hoogverheven Vorft , by vvien een Romu- lus op geen eenen dag te noelnen was , aangelegt , en tot eenen Vorftelyken zetel verkoren is. En zoo oudheid een welgegronden lof mogt geven ? 's Graven-Hage is met regt ook als oud te roemen. Ik heb , 't is waar i om dat ik my aan waarheid houden wil ) niet beweert , dat hare oudheid de heugeniffen der eeuwen te boven gaat. Dat kan millchien maar de eenige Hollandfche Stad Leiden , pronk en vaftheid der beroemde Batavieren , haar zelve aanrtiatigen. Maar vyf eeuwen te tellen , en , naar maate van den ftaat des Lands , altoos in glorie te hebben toegenomen , onaan-* gezien de bittere lotgevallen , gevolgen van innerlyke tweefpalt of wreede oorlogen , die de ingezetenen al- hier ettelyke maalen bezuurt hebben ; konnen weinige, zelfs bloeiende Steden doen , en is eene oudheid eer- waardig genoeg , om ook daar op met regt te mogen (toffen. Dat het voor geenen dnedelen arbeid al van ouds geagt is , zelfs voot de grootfte vernuften en kundig- fte mannen , Landen en Steden te befchryven , en derzelver vergetene of bedolve oudheden na te fpeu- 2 ren P P D R A G T. ren , zou 't voorbeeld van den eenigen Ariftoteles ten yollen bewyzen. Nadien hy , hoewel de ge- Icerdfte man , vvaar op het wyze Griekenland ooit heeft konnen roemen, onder het onbezeffelyk ge- tal van boeken door hem gewrogt , ook niet bene- den zig geoordeelt heeft, {a) den oorfprong, ze- den en regeering van hondert agt en vyftig -too Steden als Staten te boek te brengen , en ware 't mo<^elyk geweeft , der vergetenis te onttrekken." Welk zoort van befchryvinge zedert door Philofte* phantts 5 [h) Pbilochorus , en andere meet vermaarde Grieken , is opgevolgt. En met hoe veel moeite de Geleerden der twee voorgaande eeuwen zig op dat flag yan kennifle en onderzoek hebben uitge- legt , tonen de doorwrogte werken van Ubbo Km^ mlus 5 Joannes Meurjius , Thomas Cragius , en vec- le nevens hen , die de Griekfche Steden en Staten hebben doen kennen ; en van zoo onbedenkelyken getal andere , die de Stad Rome , haar regering , wctten 3 zeden , krygs-kundc , gebouwcn, en wat niet 't geen Rome raakt , befchreven hebben , en nog dagelyksmeeren mcer pogen in den dag te flellen. Ik offer niettemin dit werk U Edele Agt- BAARE Qa) Diog. Lacrtius, L;'^. /^^. JV^w. 27. & adillum ^gid. Menagius. CO G- Jo* Voflius, de Bijlor. Gracis Lib. I. ca^. 15. c^ 18, O P D R A G T. BAARE met eenige vrymoedigheid , om dat *er weinig aan gebreekt, of ik zoud' het nieuw dur- ven heeten. Want de korte fchetzen , eer als be- fchryvingen , van Guicciardyn , Box horn , Bor , ja van der Does , zelfs niet uitgefloten , vvaar van ik egter nuttelyk gebruik gemaakt hebbe , wat is 'er, bidd' ik , hoe veel 'er ook , by honderden geie- gentheden van j Graven-Hage met lof gezegt is , 't geen men met regt den naam van Befchrjvinge zou konnen geven > 't Zyn flegts fchuilende plaat- zen van Schry vers , die naauwlyks vindbaar , en niet als met ongemeene moeite , 't geen vveinigen gebeuren mag , vergadert kunnen werden. En dat alles met malkanderen , hoewel den lof van ^x Gra- ven-Hage allezints doende blyken , levert egter nog niet anders op , als flaauvve fchaduvven , waarin men , ten beften , alleen de omtrekken van 't uit- muntend fchoone lichaam befchouwen kan. Des overvvegende, dat reeds veele andere Ste- den , ja zelfs Dorpen van Holland , in 't breede befchreven waren j de eene kundig en voldoende, de andere fober en onbehaagelyk , gelyk 't gaat j heb ik my , die van over lange had toegelegt , om eenige onzer Vaderlandfche Oudheden na te fpeu- * * * ren , O P D R A G T. rcn , byzonderlyk vermaakt , om voor al 't geen den Huge bctrof, op te zoeken ; vcrgete en bedolve waarheden , zoo veel mogelyk , te ontdekken ; egte bewysfiukken te vergaderen ; en van dat allcs , ge- duurende een recks van tien jaaren , dit werk by een te brengcn. 't Geen , zonder dat ik lets anders zeg- cre , ten minften toonen zal , dat 'er van 's Graven- Hage zoo veel te weten en te zeggen valt , als van eenige Stad in Holland , hoe oud , hoe groot , hoe roemrugtig ze ook zyn moge. Mag ik daar by nog voegen^ den overvloed der aloiide bewysftukken , die hier te vinden zyn , en waar van ilegts een gering en niet noemens waar- dig gctal ooit het ligt zag , men zal my , hoop ik j geen ondank weten , dat ik daar door alleen , al was 'er niets anders by gevoegt , heb doen biyken , dat de luifter van 's Graven-Hage veel te lang bedol- ven is gewceO: ; en dat geene der Hollandfche Ste- dcn mccrder verdiende wel gekent te zyn , als dit oogclyn der Vcreenigde Nedcrlandfche Staten. Be- woont en bczogt door zoo veele Perzonaadjen van aanzien , van luifter en van hoo^verheven ftaat, van Vorftelyke Mogenthcid , ja van Koninglyke en zelfs Keizerlyke Majefteit , dat ik buiten fchroom van vlcyen zeggen mag ? dat hct gctal ontclbaar is , en O P D R A G T. en geene plaats in onze Nederknden zig des op ge- lyke wyze beroemen kan. Hebben dan U Edele Agtbaare waardige Voorzaaten , nu ruim een' eeuw geleden , wel wil- len veelen , dat de reeds gemelde Joannes Meiirfius aan Hunne Agtbaarheden opdroeg de Oudheden van 't beroemd , ja , maar vreemd en overlang verwoeft Athene-, zoo gedoogt ook, bidd' ik, Edele Agt- baare HeereN) dat myn werk aan 't viDorhoofd praalen mag met de naamen der Hoog-adelyke , Welgeboore en LofFelyke Regeerders dezer zelve Stede , die hier ter betere kennifle van onze Hoi- landeren gebragt werd. Der geringheid myner pen- ne bewiift, durfikmy niet toegeven U Edele Agt- baare hier langcr op te houden , of te weiden in den lot van U Edele Agtbaare lioog-geeerde Perzoo- nen , iiie ik wenfch dat Iiet den Almagtigen en Al- goeden God bchagen moge , tot onverwelkb'ren groei en bloei van 't edele en wydberoemde 's Gra- venhage , in gundige hoede en duurzame zegening te bcvvaren, en onder U Edele Agtbaare wel- wyze regeringc , deze zoo beminnelyke en nooit yolpreze Stede meer en meer ten toppunt van glo- rie te verheffen , en in zoo geliikkigen ftant eeii- wen O P D R A G T. wen lang te beveftigen. Met welke hertgrondige en opregte bede fluitende , ik de vryheid neme my te onderfchryven , Edele Agtbaare Heeren, U Edele Agtbaare Zccr ootmoedige Dienaar JACOB DE R/EMER. VOOR VOORREDE AAN DEN OUDHEIDS-LIEYENDEN EN BESCHEIDEN L E Z E R. jK hcb my nevens veelen te meermalen verwondert, dat twee Stcden onzcrVcreenigdeNederlanden,beide,hoe- wcl uit verfchillende hoofden, zecr vcrmaard , niet van heden of giftercn, maar van eeuwen herwaards, hecfc konnen te beurt vallen, dat niemand haarer Burgers of Vocdfterlingen , die zy beidc altoos in aanzienlyken ftaat en getale hebben konnen noemen , ooit gepoogt heeft derzelvcr ouden ftand en gefchicdc- niflenjdooreenegcpaftebefchryvinge, in geheugenifTe te houden, en 't gcene de alverflindende tyd bereids den oogcn onttrokken hecft, cgter aan de nakomelingcn over tc leveren. Te meer, de- wyl Inlanders en Vreemden van beiden alomme met lof gewaagt hebben ; en zedert nu al ettclyke jaaren de luft om onze Vader- landfche Oudhcden uit te vorfchen ; en niet allecn Steden , maar ook Dorpen te befchryven den Nederlanderen zoo ongemeen aangenaam geweeft is, dat die zoort van boeken onze druk-pers- fen een goed decl van haaie bezigheden vcrfchaffenj en gerin"^e hockjcs, fchoon nog verre beneden de waarde van hun middcl- maatig onderwerp , voeren ze flcgts den naam van Be/chryving^ grctig gczogt en dier betaalt werden. Ik oog, dus fprckendc, op het BifTchoppclyk Utregt y en Hol- laadfch Luft-prieel hct cdele V Graven-Hage. Die eerfte Srad, van over meer dan duizend jaarcn, de troon der Kerkelyke agt- baarheid, zoo wel als de zetel van de werreldlyke magt van het Landfchap ; woonplaats van vecle adelyke en oiide geflagten ; vermaard door menigte van gelecrden, of daar gebooren of der- waarts getrokken; vol van aanzienlyke en wel-levende Burgercn ; en boven dien in verfcheide opzigten van aloudheid, gelcgent- heid, en zonderlinge beflieringe , waard naaukeurig gekent te zyn, heeft egtcr tot hcdcn toe niemand gevonden, zclfsnicton- der de haare, wien 't geluft heeft zynen arbeid aan 't uitvoerig •k-k-k-k be- V O O R R £ D E. bchandelen van zoo waardigen voorwerp te kofte te Icggen. Deandere, zoo veele eeuwen geenzints tellende, maar ruim zoo hoog f^cftcgcn door veelcrlci omftandigheden , die tot haar als cen middelpunt zyn t'zamengevloeit , en zoo gelukkig ge- plaatfl: , dat indien een ftroomendc rivier of levende bronnen haarcn boezem ververfchen mogtcn, in geheel Europa, mogelyk in de wyde werrcld niets volmaakter zou te vindenzyn; heeft'er wel veele gevonden die ftukswys dit of dat t'haarer lof hebben to boek gebragt: maar niemand onderwond zig haare oudhedenmet eenio^e zorg na te fpeuren, te bebouden de kleinc overblyfzelen van geeftelyke en werreldlyke gebouwen, die de gcftadige wilTe- ling der tydelyke zaaken gcfloopt of verandert heeft ; of den aan- wafch van een plaats, die zedert de opregtinge van deze onzc Republiek , door 't behouden der voorige, en toevoegen van nieuwe voordeelen , zoo zagt en zeker ter vermaardheid gerezen is , met eenige naaukeurigbeid te toonen. Dit is te minder in te fchikken, als men ziet, dat zelfs cent' nanzienlyk Vreemdeling {a) getuigt , dat 's Graven-Hage in de laatfte jaaren der regeeringe van Hertog Philips van Bourgotidie^ en zulks over ruim derd'halve eeuwe, ai hegojj te werden eenevan de eerjle St c den van Holland', en dat een ander, by ons meet be- kcnd, en, om de keurigheid zyner vernuftige oordeelcn en zin- ryke uitdrukkingen by alle fraaie geeften geagt , de vermaarde Saint Evremond 0) , al over meer dan tzeflig jaaren gefchrevcn bceft, dat „ de Reizigers van den Hage zh betovert zyn, zelfs 5, na dat zy de grootshedcn van Parys , en de zeldzaamheden van „ Italie gczicn hebben. En wannccr hy daar en bovcn in het kort aanrakende 't gecn hy daarin aanminnig gevonden heeft^ zegt; „ Aan de ecne zyde gaat men na de zee langs een weg, „ waardig de Roomfche grootheid ; aan de anderc tixcd men in „ een Bofch , het aangenaamfte dat ik in myn geheele leven zag. „ Ter zelver plaatze vind men huizen genocg, omecn groote en J, trotze Stad te maken, boomen en wandelingen genoeg , om „ eene {a) Le Comte de Boulaiiivilliers , Hijloire de fancien Gouvernement de la Frame, Tom. III. tag. i6iJ. etiit. ic HoIJaude. (b) Oeuvres melies , Turn, II. pog. ayy. edit, de i-jo6 d'Amfierdam. V O O R R E D E; ,, eene overaangenaame eenzaamheld te verfGhaffen." Op de Uu- „ rcn , die icdcr voor zig bdteden kan , vind men 'er de cenvou- „ digheid der plaifieren die men te Landewaart genict : en ge* „ duurende die welke ten dienfte van 't gemeen gefchikt zyn , zict „ men cr alles, wat hct gckrioel der volkrykfte Steden zou kon- „ nen uideveren : Zoo heb ik, zulks overwegende, naauwlyks konnen bezeffen , hoe 'er niemand gevonden zy , die gepoogt hceft, de waarheid van zoo uitmuntendenenaantrekkelyken lof, door aanwyzing van de byzondere gedeeltens daar toe gehooren- de, te beveftigen. Egrer men zal met my , wil men aandagt gebruiken > en rede plaats geven , belydcn moeten , dac *er tot nog toe niets gedaan is, dat daarna gelykt. Want wat den Florentynfchen Edelman bctreft, Guicciardjin mecn ik , die de Nederlanden wel fraai en lofiyk, maar veel eer doorlopen als befchreven heeft , 't zoude in waarheid zyn bcftek te buiten gegaan hebben, zoo hyzig met de byzonderheden van iedere Stad lang had opgehouden : nogtans noopt by fchier als met iedere regel elk Hollander omuitte voc- ren 't geen hy flcgts in 't voorby gaan aanraakt. De geleerde Boxborny die zoo welaan ons Vaderland verdicnt heeft, zou fchynen daar toe nader verpligt te zyn gewceft, wan- neer hy ondernomen heeft, Holland in zyne Steden en voornaa- me Dorpen ten Tonecle te voeren. Maar hy voldeed ook aan 't oogmerk van zyne Befchryvinge, wanneer hyalleen't veornaam- ftc en 't algemeen van 's Graven-Hage ter befchouwinge voort' bragt, laatende 't overige voor rckening der geenendien'tluften mogc dc Steden iedcr afzonderlyk te vcrhandelen* Minder rede nog heeft men om dcnloffelykcnHiftorie-fchryver Fieter Qhrijliacnfz Bor te belchuldigen, als of hy met de befchry- vinge aan 't hoofd van 't negende boek zyner Hiftorien gevoegt, niet voldann hadde aan den eifch van *t wcrk ; want fchoon zulks waar is, hebb' men te denken, dat hy daar toe niet eigentlyk ver- pligt was volgens de wetten die een Hiftorie-Schryver in agt te nemen heeft. Men danke hem veel eer, dat zyne liefde voor deze zyne woonplaatzc hem aangezet heeft , om eene wel met V O O R R £ D E. bchandclcn van zoo wnardigen voorwcrp te kofte te leggen. Deandere, zoo veele eeuwen geenzints tellende, maar rufm zoo hoog f^eftegcn door veelerlei omftandigheden , die tot haar als een middelpunt zyn t'zamengevloeit , en zoo gelukkig ge- plaatft , dat indien een ftroomende rivier of levende bronnen haaren boezem ververfchen mogten, in geheel Europa, mogelyk in de wydc wcrreld niets volmaakter zou te vinden zyn ; heeft 'er wel veele gevonden die ftukswys dit of dat t'haarer lof hebben to boek gebragt : maar niemand onderwond zig haare oudheden met cenio"c zorg na te fpeuren, te bebouden de kleinc overblyfzelen van geeftelyke en werreldlyke gebouwen , die de gcftadige wilTe- ling der tydelyke zaaken gefloopt of verandert heeft ; of den aan- wafch van een plaats, die zedert de opregtinge van deze onzc Republiek , door 't bebouden der voorige, en toevoegen van nieuwe voordcelen , zoo zagt en zeker ter vermaardheid gerezen is , met eenige naaukeurigheid te toonen. Dit is te minder in te fchikken, als men ziet, dat zelfs eeii nanzienlyk Vreemdeling {a) getuigt , dat '; Graven-Hage in de laatfte jaaren der regeeringe van Hertog Philips van Botirgondie^ en zLilks over ruim derd'halve eeuwe, alhegon te werden eenevan de eerjle Steden van Holland', en dat een ander, by ons meer be- kcnd, en, om de keurigheid zyner vernuftige oordeelcn en zin- rykc uitdrukkingen by alle fraaie geeften geagt , de vermaarde Saint Evremond {h) , al over meer dan tzeftig jaaren gefchrevcn heeft, dat ,, de Reizigers van den Hage als betovert zyn, zelfs „ na dat zy de grootshedcn van Varys , en de zeldzaamheden w^n „ Italic gczicn hebben. En wannccr by daar en bovcn in bet kort aanrakende 't gecn by daarin nanminnig gevonden heeft ^ zegt; „ Aan de ecne zyde gaat men na de zee langs een vj^g, „ waardig de Roomfche grootheid ; aan de andere ti-ecd men in „ een Bofch , bet aangenaamfte dat ik in myn geheele leven zag. „ Ter zelvcr plaatze vind men huizen genocg, omecn groote en „ trotzc Stad te maken , boomcn en wandelingen genoeg , om ,, eene (a) Le Comte de Doulaiiivilliers , Hijlo'tre de rancien Gouvernement de la trance , Tom. III. bag. \6i. edit, de HoUanele. (b) Oeuvres melees, Turn, II. fog. lyy. edit, de ijo6 d'Amfterdam. V O O R R E D E; „ eene overaangenaame eenzaamheld te verfchaffen.' Op de Uu- „ rcn , die icder voor zig bellcden kan , vind men 'er de cenvou- „ digheid der plaifleren die men te Landewaart genict: en ge* „ duurende die welke ten dienfte van 't gemeen gefchikt zyn , zict „ men er alles, Avat hct gckriocl der volkrykfte Steden zou kon- „ nen uitleveren : Zoo heb ik, zulks overwegende, naauwlyks konnen bezeffen , hoe 'er niemand gevonden zy , die gepoogc heeft, de waarheid van zoo uitmuntendenenaantrekkelyken lof, door aanwyzing van de byzondere gedeeltens daar toe gehooren- de, te beveftigen. Egter men zal met my , "wil men aandagt gebruiken , en rede plaats gcven , belydcn moeten , dac *er tot nog toe niets gedaan is, dat daarna gelykc. Want wat den Florentynfchen Edelman bctreft, Guicciardyn mcen ik , die de Nederlanden wel fraai en lofiyk, maar veel eer doorlopen als befchreven heeft , 't zoude in waarheid zyn bcftek te buiten gegaan hebben, zoo hyzig met de byzonderheden van iedere Stad lang had opgehouden : nogtans noopt by fchier als met iedere regel elk Hollander omuitte voe- ren 't geen hy flcgts in 't voorby gaan aanraakt. De geleerde Boxborn, die zoo wel aan ons Vaderland verdient heeft, zou fchynen daar toe nader verpligt te zyn geweeft, wan- neer hy ondernomen heeft, Holland in zyne Steden en voornaa- me Dorpen ten Toneclc te voeren. Maar hy voldeed ook aan 't oogmerk van zyne Befchry vinge , wanneer hy alleen 't voornaam- fte en 't algemeen van 's Graven-Hage ter befchouwinge voort- bragt, laatende 't overige voor rekening der geenendien'tluften mogc dc Steden ieder afeonderlyk te verhandelen. Minder rede nog heeft men om dcnloffelykcnHiftorie-fchryver Vieter Chrijliacnfz Bor te betchuldigen , als of hy met de befchry- vinge aan 't hoofd van 't negende boek zyner Hiftorien gevoegt, niet voldaan hadde aan den eifch van 't wcrk ; want fchoon zulks waar is, hebb' men te denken, dat hy daar toe niet eigentlyk ver- pligt was volgens de wetten die een Hiftorie-Schryver in agt te nemen heeft. Men danke hem veel eer, dat zyne licfde voor dcze zyne woonplaatzc hem aangezet heeft , om eene wel met V O O R R E D E. ^ierlyke, maar eenvoudige en oprcgte bcfdiryvinge van den Ha- gc cotvereeuvvigingvandcszelfslof inzyncHiftorien te vlyen. Be- lial ven dat ze omftandighcden behclft, die mente vergeets elders zoiide zoeken. Maar men zou mogcn verwagt hebben, dat J^acol^ vanderDoeSy die eco afzonderlyk boekje met den titel vzn'sGravcjhHage, zoo ik giff' ontrent het jaar 1666. in vaarzen hceft gefchreven, vry breeder dat werk zoude hebben uitgehaalt. Te meer dcwyl hy zynde van ecn geflagt dat deel had aan de Haagfche Regeringe, vermoedelyk behulpzaamhcden kon ontmoeten, waar toe nie- mand anders tocgang zou erlangen. Let men evenwel , dat zyn cogmerk gcwecft is, alleen't gecn hem alsbyzonderlykden/i^^^ cigen en daarin aanmcrkelykft voorquam te boek te brengcn en opecnen vry vloeyendenenongedrongentrantvermaaklyk voor tc dragcn; Let men, dat hy doorgaans met weinig woordcn eene groote kundigheid der Oudheden van *s Graven-Hage doed bly- kcn , en anderen aanleiding gegeven heeft , om nader uit te vors- fchen 't geen hy flegts van vcrre ontdekt ; men zal hem altoos moeten dank weten, voor 't geen hy gedaan heeft, vcrr'vanzoo loffelykepogingen tc veragten, of over 't geen agtergebleven is, te willen vitten. Over de laatfte Befchryvinge van '$ Graven-Hage in den jaare 17 1 1, door Gysbert de Cretfer uitgegeven , zal ik lieflT: niet oor- deelen. Het inzigt is zekerlyk goed gevveeft » en heeft ter eerc van 's Graven-Hage geftrekt; maar dat in 't algcmeen geoordeelc is, daarin geheel niet voldaan te zyn aan \ geen den Haag vcr- dient, geloof ik te mogcn zeggen, zonderdat ik kan befchuldigt werden van hem te kort te docn. Nopendc 't Kcrkelyke van den Hage , byzonder der tyden voor de Reformatic, vind men 00k iets in dc Oudheden en.Geftigtenvan Delft en Deiflatuli initsgaders van ''s Graven-Hage in den jaare 1720 gedriikt, 't geen zynen lof verdient. Beide, de Schryver H. van HeuJJen en de Vertaalder en Aantckenaar Ht';;;/^ vanKyn, hebben zoo daarin , als in alle de andere deelen van hun werk » dat de Kerkelykc Oudheden der Vercenigdc Nederlanden bchelft, ge- toont VOORREDE. toont in de gcfchiedeniflenonzcs Vaderlandsecnongemecnekun- digheid te bezitten , en ze hebben my ook in veelen aanleiding totonderzoekjligtinduiftcrlieid en ftofFe, tot vervullinge vcrfchaft. Dit is al Wilt my voorgekomcn is nabcfcliryvinge van den Ha- ge zwcemende, en't geenallesbyecngevocgtonbequaam fclicen om de waardye van dien Hag^ , wiens lof in digt en andcrs, on- telbaare maalen is uitgegalmt, te doen kennen. 'tGeen my aan- leiding gaf, om eerft tot enkel vermaak , na tc gaan, wat men meer daar van kon ontdekken. Hier in eenigzints gevordert, be- quam ik ten deele oorfpronkelykc bcfcheiden , ten deele affchrif- ten buiten alle bcdenken van verzieringe, zelfs ook eenls;e Recris- ters; waar door ik ontdekt hcb, 't geen by gebrelc van zulke ze- kere en ontwyfFelbaare bcwys-ftukken tot nog toe hid fchuil ge- gaan; en in hoe vecl gevallen de voorgaande Schryveren of ge* mift of magerties aangeraakt hadden zaaken, welke nogcans ver- dienden geweten te wcrden, en waar van my een geheelen oegfl: zig opdeed. DeSjter zydcleggende iets anders 't geen ik onderhandenhad- dcj heb ik, naaft bczighedcn myne profeilie betreffende, my ge- heel aan dit werk overgegeven , en myne pogingen aangewend, om te konnen leveren ecne Befchry vingc , niet beftaandc in al- gcmeene verheffingen en loftuitingen , die hoc welgegrond ze wezen mogen , egter niet voldoen aan die na kennifle ilaan , en welker betragtinge nijt is, fimpcl te lezen 't gcen ze dag aan dag met oogen befchouwcn konnen, maar open gelegt te vinden, *c gecn juifl: niet in *t oog valt, maar wetens-waardig zynde, uit oLide brieven en befcheiden , byzondere aantekeningen , berigt van oude hiiden, te ontdekken of te beveftigen ftaat, en dooree- ne befchryvinge voor vergetelheid bewaart plecg te werden. En fchoon ik verre ben van verwaandelyk tc denken, dat ik voldaan zal hebben aan 't geen ik zelfs agt, dat 'sGraven-Hage verdient; durf ik egter hoopen , dat men in dezc Befchryvinge verfcheide, en niet kleine hoofd deelen , vinden xal , waar aan alle de voorcn- gemelde naauwlyks gedagt hebben , en waar van egter zoo vecl te zefTgen valt, dat het wonder is, hoe het door iemand, die voor had in byzonderheden zig in te laatcn , overgcflagen heeft konnen wcrdtn . •k-k'f-k'k Ik V O O R R E D E. Ik heb in hec wcrk die ordre gehouden, dat ikheblaaten vooi*- gaAnal'tgcenhctlichaambctrcft, datnu hier te voorfchyn komt; in meninge om in 't vervolg ook tc geven dcbefchryvii^gevandc Re-Tcringe, die dit fchoonc lichiam als bc2ielt,cn hct zelve doeC bly vcn in die goede ordre , w^iarin het gezien wcrd , met al het geen tot dc Politic en Juftitie betrekkelyk is. Mitsgaders dc Lyftcn der Re- Hae funt Naffovia parta trophdea manu. Cum focidd pugnant urbes , pugnantibus adfum : Et partem pugna , conjiiluiffe, puto, C. BARLitUS. :ii- ^ :}t- ^ ^ :U- ^ yp "^ ^"^f vp fM I N HAGAM COMITIS A U ORNATISSIMO CONSULTISSIMOQUE VIRO JACOBO DE R/EMER Nova defcriptione celebratam. ""Audabunt alii vi^ricis mania Roma , Hie falymam C/ariis tollit in Afira modis. Hllim calamus veteres re/onavcrit arcesy Quas ferit infanis Bojphorus acer aquis. Hi fed ApoUinea muros cinxere corona , Qtich ah Alexandri nomine no?nen erat. Amfleli de Vrede, blont van hairen, Bekranft met korenairen. Hier zie ik hoe het Recht, ten hemel afgedaelt, Met d' cdle zon beftraelt, Met zwaert en evenaer verfiert, grootmoedig pryken. En nimmermeer bezwyken, Nu 't op een grontzuil van de Waerheit ruft en leunt, En op het wetboek fteunt. Hier wort de Boosheit met de klaterende zwepen Vervolgt en aengegrepen Van d'onvermurwde ftraf, die in een kerker woontj Deblanke Deugt gekroont} De Dapperheit vereert, gewoon te zegevieren. Met palmen en laurieren. Wat hebt gy wel gedaen, <5/^ Riemer, dat uw geeft. Die voor geen arbeit vreeft, De wieg en bloeiftaet van de Hage naer wou fpeuren, Uit gryze willekeuren Der Graven, out van ftyl, giftbrieven laeg van trant, Beroemt in Nederlant. En wie zal-'t laken , o,de Riemer^ dat ge uw krachten, En bezige gedachren Hebt afgezondert om de fchoonte en zeltzaemheen. Van 's Gravenhaeg te ontleen, En al de duifterheen van zyn gebeurteniflen Hebt trachten op te vifTchen. Elk zal u roemen, o, de Riemcr, wiens vernufc In gene zaken fuft, Dat ge al wat herelyk en waerdig is geweten Aen eene guide keten Van uw gefchriften hebt gefchakelt, hecht en fterk. Ik dank u voor dit werk Dat zelf de Haeg verplicht, de ziel der zeve Staten, Met al haer onderzatcn. En reik u, voor uw dienft en yver, bly te moe. Dees kians van lettren toe. H E N D R I K SC H I M. KORTE KORTE INHOUD D E R HOOFT-STUKKEN. E I H O O F T-S T U K. Erfie aanleg van 'sGraven-Hage ; oorfprong van deszelfs naam, en hoe het in zyne eerjte begmzelen door de Opperbeeren van tyd tot tyd is aangemerkt geivoV' dm. bladz. I. I I. Gelegentheid en plaatzelyke befchryvinge van ^s Graven-Hage , mitsgaders van de Dorpen Eikenduinen , Loosduinen en Scheveningej ^Is mede van de Adelyke Huizen en Lujihoven onder Haag-Ambagt gelegen. 13, I I I. Stigtinge, oudeverdeelingen, verfcheideneuitzettingenofvergrootingenvan 'sGra- ven-Hage, mitsgaders omgravmge met water-vejien en tyd ivanneer zulks zy ge- fchied. Deszelfs jegenwoordige uitgejirektheid engroote wegen ter aankomjie. Me- nigte enaanzien van Inwoonderen. jo, I V. Befchryving van het Hof-gebouw , deszelfs kameren en haar gebruik. Van de Beek en Hof-gragten. Orde van S'. Jacob of door Graaf ¥\oxis den V. ingeflelt zy. Algemeene Utaats-vergadermge in den jaare 165 1 gehouden op degroote Zaal van '/ Hof. Van de Staats en andere Vergaderingen der Kollegien aldaar , zoo de Pro- vmtie van Holland^ als de Generaliteit betrejfmde. Rade van de Domemen der Heeren Prin§en van Oranje. Kaftellanye van den Hove. Poortiers van de Hof- poorteu. Hof-beer^ oorfprong en verdeelinge van dien. Binnen-Hof. Bmten-Hof. Gevangen-poort. Cmgcl van den Hove ; eenige omjlandigheden aldaar. Stadhou- ders tuin nu het Plem. 106. V. De Marh-Kapel ten Hove befchreven. Daarin door Hertog Willcm van Beyeren gefiigt ecne Vikarie ter verzoeninge van de dood van Heer Gerard van Waterin- gen. Daarna door Hertog Aalbregt van Beyeren aldaar opgeregt een Kapittely bejlaande in cen Dcken en fji'aalf Kanufinikken. Hunne Voorregten , Vrydommen , goederen en aanzien. Namen der Dekens en Kanunmkken^ met hetgeen van leder m '/ byzonder aangetekent iverd gevonden. Verfcheide alt a ar en m dezelve Kapel. Begraaf-plaatzcn van Vorjlelyke en andere aanzienlyke Perzoonagien aldaar. j B 3 . V I. Onderzoek door wien en 'ui'anneer de S'. Jacobs Kerkgejligt zy. Rampen en onheilen dezelve overgekomen. Hoe ze zig van bititen en bmnen o^doed, Gefcbilderde glazen. ^###^## 2 He^ KORTE INHOUD bladz: Het Choor. Ve 'li'apmen van de Ridders van V Guide Flies ^ en verhaalby wat e eke eni held dezelve aldaar zyngeplaatji. Uitmnntende Towbens en andere cierlyke vuanneer geftigt en hoedamgheid van 't gebon-jj. Lof van de boter alhier doorgaans^ en in gtooten overvloed te koop gebragt ii-erdende. Ofigemeene toeloopvankoopers. IV. Fan deWaa^-, vi-'aar voorheen gejiaan heeft en aan iji-ien het regt owuvlings toeqnam. Het Collegium Pharmaceuricum of Broe- derfchap der Apothekersmet derzelver kamer, zynde boven het voorengemclde Bo- terbiiiscn IFaag, befcbreven. V. ^«^f/kleinNder verfcheide andere zaaken , weJke door de on- kunde der voorgaande eeuwen alcoos met veele on- zekerheden zullen bedolven blyven , is een van de iproiig voornaamfte , de aanvang of ftigting van Steden. 'i^f^tc- Waarvan de rede fchynt te zyn ', dac dezelve ten JVui-^ grooten deele zyn gefproten uit zoo geringe be- iter, en ginzelen \ als zyn de bouwinge van een hegt huis , vcrieit door eenig Heer, magtig en ryk onder de zynen , onder wiens be- \ln^^l^^ fcherminge visfchers of huisluiden, gewoon in hutten of ten fcJioon- ooriaak ften in houte huisjes hun verblyf te vinden > zig begaven ; of bequa- daarvan; me plaats om af en aan te komen ; of wel vrugtbaarheid of aange- flaamheid van landsdouwen; vifchrykheid van een ftroom ; nabyge- lege heuvels, waarop men zwellende zee of rivier ontvlugten kon ; bequame gelegentheid om eenen vyand buiten 's Lands te houden, immers , mogt hy al indringen , door een Iterke vefting in zynen loop te lluiten. Zulke en meer andere , 7elfs gevaJlige omftandighe- den , hebben te met eenige Jiuisgezinnen t"" zamen getrokken : en die kleine gemeenfchapjes van laage luiden , lang onbekent zynde geble- ven J is eindelyk nun lot gelyk geweefl met dat van nederige fami- lien , die naderhand tot ftaat gerakende w^einig of geene kennifle Jieb- ben van hunne voorouders. Want de gemelde kleine gemeenfchap- pen langzaam tot Dorpen, Vlekken of Steden zynde verheven , en deze weder , na verloop van eeuwen , haaren duifteren oorfprong ontworftelt, en geworden zynde tot glanlfende leden van den Staat, waar onder zy behooren , is 'er genoegzaam nooit iemand meer te vinden , die zelfs by onzekere overleveringe den tyd der eerfte be- ginzelen weet aan te wyzen. Het geen dan gelegentheid {a) gaf A aan (<») Seneca, Natural, quaji. lib. v\i. cap. i6: ^idam incredihiVmm rclatucom' fHendationem parant % fs* h&erem aliud a^urumy fi per quotUlima ducirefur , miraculo eiidtant. BESCHRYVING Dat hcttt ook pSaats ontrent 'sGra- loihage, Oude overle- veringen van des- 2elfs aan- vang. Dc plaats daar de nu Icgt, oudiyds bofch. aan yemufcen, die het wonderb:iar bemlncfen, om de' fligting van de eencrftad toe te ichryven aan 'c verblyf van eenen Heilig en deszelfs gedaane mirakelcn ; van de andere aan ecnen yfselyken en wreedcn Reus; (want, hoe zelden men ook een man van reusagtige lengce zag, geloofde egter hec gemeen dat ""er die in menigte waren) of wt\ aan eenen magtigen Ridder , die eene Jonkvrouw den ouderen ontvoert, en te 7.ulk.cr plaatze een fterk kalVel zoude hebben gebouwt , om zig tegen den regtmatigen toorn des vaders van zyne irefchaakte bruid t6 dekken, en door het uitftaan van een langduurig ht\t^-i den zeke'n tot verzoening te noodzaaken. Waarin zy zomtyds tot des te Jigter aanneminge hunner beuzelingen geJiulpen zyn , door dien in of on- trent zodanige plaatze, in zeer veele ja;u'en niets was voorgevalltn, waar door dezelve in de weinige Sdiryversdiertydtn hadden behoe- vcn gedagt te werdcn. Zodanigen gebrek van geheugenifsen ontmoeten wy ook in opzigt van 'sGraven-hage. fn men kan dierhal ven niet anders doen , als uit hetgeenzekeris, deizelfs onzekeren ooiTpong by giiTingnate fpcu- ren. De overleveringen brengcn ten dien opzigte mede, dat deftreek, waar in ''s Graveii-Hage gclegen is, voorJieen t'eenemaal uit bofch en geeftzoude beftaan hebben, en dat de Graaven door de aangenaamheid der plaatze gelokt, ook door overvloed van wild derwaarts als ter jagc genodigt, aldaar een jagthuis zouden hebljen gezet, aan de noord- zyde van het plein, dat tans de Plaats genaamt werd. Alwaar vee- len nog moet neugen , te hel^ben gezien de herberge de Zivaan , een zeer oud en van bimien duifter gebouw, vertoonende door dikte. van muuren en kelderagtige donkerheid, den fmaak en trant der aloude huisbouwingen hier te Lande , en niettemin teffens geloofbaar maken- de , dat het in een zeer geldeloozen tyd , en wanneer gemeener lui- den huizen ilegts van hout waren, niet anders kon zyn als het werk van een Heer van meer dan gemeen vermogen. Dog die herberge is geheel verdweenen, als zynde in 'teinde der voorlede eeuwetegron- de toe om verre gefmeten, en op den grond van dien twee goede en riette huizen getimmert. Dat oude gebouw wilde al verders de over- levering, (want oud of egt befcheid hebben wy daar van nooit ont- moet) dat geweeft zoude zyn het gemelde jagthuis, en daarin dc eerile aanleiding voor anderen om hier een wooninge te zoeken , en alzoo een lighaam van bewconers, dat is een Dorp te doen groeien. Men heeft ook vaft geftelt uit oude vertellingen, dat het gebruiken van dat huis en 't bezoeken van deze plaats tot jagt-vermaak geduurt zoude hebben , tot dat IVdkm de tiveede van dien naam , Roomfch Ko- ning geworden, alhier in den jaare 1170 zoude hebben gebouwt dat (^op die tyden gedagt werdende ) in der waarlieid Keizerlyk Paleis, welks uitgeftrekt beflagen nog duurende vaftheid>de magt van eenen Hollandfchen Graaf in die vroege tyden, niet aJs met verwondering kun doen bezefFen. En die overleveringen hebben, indiennietinalles, zekerlykinveele opzigten haare waarfchynlykheid, ja goeden grond. Want d:tt de Hnge-, of immers 't oofter-deel van dien bofch zy geweeft tot aande Plaats tot ^ isbaarblykelyk uit de geftalte van het Foorhout, Fyver- berg , en alle de beplantingen, die ooftwaart op, ids ook agter den Hove, dat ii ten ooften van dien, nog tot in de icftiende eeuwe zyn over- On- waar- VAN 'sGRAVEN-HAGE. I. Hoofts. 3 overgebleven, enisbovendicn Jiet zclve zoouic oudc kaarten, alsbe- lendJngen , die in Handvelkn werden uitgedi ukt , kragteljk te beweercn. Endeplaat2,inge vanhec Hof, zoo digc aan en wel voordeWildernilfe, welke men uit laatere Handveften en andere befchciden (/>_) gilFen mag, dat, indien niet aanftonds, immers daarna Hage-bouf genxMixt is geweell, geven duideljk te kennen, dac Koning Willem deze bofcli- agdge llreek Jieeft uitgekozen , cm eenen aangenamt n zetel voor zig en zync HoveJingen te Jiebben, en te gelyk wat nadcr te zyn aan de ileden, en meerder in 't land, ids wel te 's Graven-zande. Dog hoe het in de alJereerfte tyden onzer Graaven met den Hage tn Hage - hoiUe moge zyn geftelt geweell: , 't geen wy in 't onzeker llellen: men vind 'er die het zeker houden , dat lang voor de bou- fchyae- winge van het Paleis door Koning Willem , de Graaven ecne vafte !/^'^^^ verblyf-pkuts alhier, en de Huge een burgerlyk beftel van inwoon- in lopf. deren en Afagiftraaten zoude hebben gehad ; willende zig ten dien aieenbe'- cinde , ware 't mogelyk , veftigen op het bekende Handveft van '^^^^'^^ GraafFLORis, de Vette gcbyna'^nmt , in den jaare 1097 alhier, zoo 2ou?yn ze meenen , gegeven ( r ). \Velk Handveft door de kenners ( d^ on- gcweeii. zer oudheden wegens deszelfs aloudheid niet alleen hoog g^roemt werd, maar ook werd aangehaalt (^e") ten onbetwiftbaaren bewyze van het wezen en benaminge van eene plaatze alhier. Eene ilellinge egter welke ons geenzints voldoet. Eensdeels, om dat het eene be- kende zaake is, dat de Prinfen in die tyden zeer veel rond reizende door hunne Landen, ten deele om regts-gedingen te houden , overal _,• wierden nagevolgt door die geene, die iets van hen poogden te ver- ^ krygen , en daarom ook verfcheide Handveften zyn gegeven op plaatzen , daar de Graaven flegts voor een zeer korten tyd verbleven, ja daar dezelve alleenlyk doortrokken ; en dat dien volgende uit Jiec geven van een Handveft alhier niets minder bewyflelyk is , als dat A X deze {h) Place, op V Haagfche Bofch van den 18 Juny I4p8 by Merula "van deffilder- nijfen pag. i 57. jilfoo dat onfcn Bofch cndi Wilder nijfe "van den Haag-hcut in onfen Lande van Hollant., enz. en pag. 1 36. Item cnde aljoo wy ook geadveriecrt zyn , dat de fnippen in onfen voorfchrcvenHaghe-hout zeer groote fchade doen in den zelven Bofch ^ mits &c. en de zelve benaminge ziet men in de Renovatien van hetgemelde Plac- caar , van den tweden April dcs juars i f 29 naar fchryvcn van den Hove van Hol- land > en van verfcheide volgende jaaren , mede te vindcn by Merula., pag. 1 38. 141. 144. 147. ifo. I f I. en if7. En in een giftc-brief van 20 mergen vccnland, gelegen ten cinde Haghe-hout door Hertog Aalhcrt -van Beyeren in dezer vocge : „ Myn Heer heeft gegeven Berwout Willemszoon en Pieter Bat , den ej'gendom „ van 20. en een halve morgen vcenlants van feftig morgen die Jan Dircs Jaghers- „ zoon van minen Heer te leene hout , overmits verfoeke en noettruft van Jart „ voorfz. dat hyze nutft vercoope bi oerlove van myn Heer, welk land voorfz. „ gelegen is t'ende Haghe-Houte, binnen zulken mcrkten als Berwouts en Pieters „ brief inhout, Sec: zynde deze rcgiftratie van den jare 1376. Zoo ook in eerj brief gefz. St. Andriesdag des jaars 1453. een buys in '/ Foorhout., an die oofizyde dat Hage-bout. En eindelyk in een brief van den jaare 1464. een fiuk lands gelegen by zuyden Hage-Hout an Coman Willemslaen See. {c) In 't Groot Placcaat-bock , z. decl p. 161 5. Oudenhov. Befchyv. van Zuitboll.p. 370. Boxhorn, Theatro llollandia p. 121. en in het Duitfch pag. 93. en elders meer te vinden. {d) By Boxhorn, ter aangehaaldc plaatze. («) Door den Heere Menfo Alting ,»"« parte altera, Notitiit Cetmanioe inferioris^ vsce H A G A. 4 BESCHRYVING deze plaats 7,oude zjn geweeft, niet een enkel verblyf tot dit of dac venniiak van den Graave gerigc , maar dat al ter dier tjd alhier zoude liebbeii beltaan ecn burgerlyk Lichaam , voorzien van Magi- ftraaten , Keuren en zodanigc -verdere beftelling , aJs tot het wczen van eene burgerlyke gemeenfcliap werd vereifciit. Anderdeels, om dat \vy niet gdoven , dac iemand ligtelyk eenig getuigenilfe van groot of klein oelang zal kunnen te voorfcJiyn brengen , buiten dc eenige tekening van dat Handveft , waarinnc de Hage zoude zyn ge- meld voor den jaare 1250, dat is meer dan hondert en vyfcig jaaren na dat Handveli , veel min nog , dat de Hage zoude voorkomen als een Dorp of Heerlykheid , en zulks als eenig burgerlyk beflel heb- bende. Een zaake in 't algemeen t'eenemaal onbedenkelyk in opzigc van een plaats , daar de Graaf zelfs zyn verblyf van tyd tot tyd zoude hebben gehad. En in \ byzonder voor al onaannemelyk on- trenc den Hage, als men inziet datna den jaare ix8o byna geduurige heugeniffen van den Hage voorkomen ? waaruit de aanwafch van deszelfs burgerlyk lichaam duidelyk te befpeiu-en , en teffens baarbly- kelyk is , dat voor den aanleg van het Graavelyk Paleis , te dezer plaatze niet anders dan een warande, en ten beften genomen daar in een jagt-verblyf te vinden is geweeft. Waar Het beginzel en aanleg van den Hage dus geftelt werdende op den van'den' jaare ix5'o J zoo lal men bevinden, dat de oude Jaarboeken metee- Haagin ne aanmerkelyke eenpaarigheid (/') op dat jaar vermelden, dat het liyo Paleis alhier door W XL LEM de/i twede/iy onzen Graaf, en Roomfch bouwea K^'ning, is gebouwt. Welke bouwinge van zoo grooten zwaartc, van't egter nog niet verre gebragt zynde, door deszelfs nederlaage in den Paleis. jare 1x5" 5". zodanig fchynt geftuit en geflremt te zyn gewerden, dac vanlen ^^ voogden van den jongen F/oris aldaar geene zetelinge voor het Hof by Ko- van den Graave hebben kunnen veftigen , en 00k niet hebben kunneii rii"S of diu'ven daar aan zoo veel te koft leggen , als de aanleg van zoo tweden' ^y^ uitgeftrekten en zwaaren gebouw vereifchte. Waarom 'er na Graaf" dien tyd weder zoo diep eene ftilzwygenheid van den Hage en van vandien het gcbouwdc Paleis zig opdoed, als of 'er nog 't een nog 't ander "^'""" te vinden zoude zyn gevi^eeft. Zulks dat na alle waarfchynlykheid Floris de vjfde namaals het aangelegde. Paleis , door zyne Voogden traaglyk aangebouwt, zelfs zal hebben vokooic, en begonnen zal hebben zig aldaar te onthouden, na dat hy het hadde gebragt tot be- woonbaarneid voor hem en voor die van zyner herberge waren , om in de tale dier tydente fpreken. En 't is vermoedelyk daarom, dat de Schryvers niet alleen vermelden, dat F/oris by 't gebouw, door zy- nen vader aangelegt, een grooter Hof, Kapelle en andere gebouwen tot vermaak gevoegt heeft, maar datze aan hem zelfs toefchryven het bouwen van voornaame Paleizen in Fogelefang en 'mdtnHage. (g) Dog Dit is zeker en uit menigvuldige Handveften in den Hage als in zy- der'Vio- ^^ '^ooninge gegeven, te bewyzen, dat hy in den jaare 1284. enver- lis den volgens V. ei- gentlyk (/) Veldcnxir,/)^7g. 43. Groote Kron. van Holl. . i }. Beka, /» zyn we- ^,>^ Otfonis III. EpiJ'copi ^Cpag. 80. Joh. a Lcidis , Chron. Belgic. lib. 25. cap. beftc*!" ^ ^* ^^^ronica de Hollant ij ejus Comitatu apud Ant. Matthcum Jnal. Vet. AL'Ji cekre- '*""• ^^fi^g- I Of- ^C- gen. (/) Zie Joh. a Lcidis, lih. 24. })ifior. cap. 17. bevoorens al roemryke Steden, te konnen verkiezen. Men voege 'er .,.i!i^fiv by, dat hy zyne Ridderfchap willende vermeerderen , gezegt werd, ri^iizh veertig van de Rykfte en Eerbaarfte huisluiden, op eenen lieiligen '^i^''' -^ Kersdag by hem ten Hove in den Hage ontboden te hebben, dathy -vm"- met die veertig goede mannen hogen hof zoude gehouden, en in 't i.mDaij einde van der maaltyd hen alle Ridderen gellagcn zoude hebben (/t). .-^ "-'' Waar by eindelyk gevoegt, dat zyne Gemalinne in den jaare 1296 '.:,'^ alhieroverleed(/), zpolevertdataJIesuitgevoegelykeenklaare bcwy- b 2en , niet flegts van een verblyf, maar van eene vafte liofhouding al- hier. Op deze wyze meenen wy, den waareii tyd van den aanleg van ''sGraven-hage toe een Dorp, Vlek ofStad (want wi€ ;z,al regt bepaalen Jiet oogmerk van Koning "Willem: ) zoo klaar en zoo zeker te nebben aangewezen, als de duifterheid der tyden toelaat^ . Verder ftaat ons kortelyk aan te merken , dat gelyk 's Graven-Hage 't Am- ten voorfchreven tyde een bewoonde vlekke geworden is , zoo 00k ^^gtvan het ambagt van den Hage alin 1291. zyne geltalte en benaminge ge- gebe-*" kregenhad, gelyk daaruit onbetwiftbaar is, dat deAbtvan ""t Kloof- kent in ter Echout te Brugge ,(/;/) als voorflander van de Regten de Cillercien- ^^''•' fer Orde toebehorende , in het gemelde jaar, by eenen brief bekent maakt aan de Priefters en Kapellaanen van Noord-Holland , en in 't byzonder aan Heer Pieter Cureit tot Leiden , dat hem ter ooren was gekomen, dat eenen Philips van Duvenvoorde , een leek, door het •werreldlyk geregt tragte zig meefter te maken van zeker land met zyn toebehooren, gemeenlyk genaamt 5/woA/;-to/p , en leggende in den A 3 Ambagte (h) In 1184. een Handvcft aan Dordregt by Bilen^pag. 436. en ccn aan AI- phcn, Randcnburg, Boskoop 6cc. by S. v. Lecuwen, Handvefi van Rynland pag. 16 J. In iz8f ccn bctreffendcden fluis tot Sparendam, het kiezcn en eeden van Heemradcn, enz. by den zelven van Leeuwen, fag. f. 6.e»j. dog 't geen aldaar zeer veikeerdclyk werd gcdagtekent namiddag na St. f^alcntyn , als moetende, ge- lyk ons uit authcntyk befcheid geblcken is , gelezen werden , mancndag na St. Fahntyn^ als mede, dat in plaatze van de woorden , ten dezen van opmerkingc, in onfe ivoninge in den Hage., had moeten gcfchrcven zyn, in onze 'wooninge ter Ha" ghc. Een bevel van daar uitgezonden aan zyne Bailjuwen tuflchen Maas en Zypcj ten behocve van Delf in den jaare 1 287. is by Boxhorn, I'oneel van Holland p. 181. In 1188 een Handv. aan die van Drcchterland gegeven , agter de Handvell. van Medenblik, pag. 48. In izSp. een Handv. aan die van Rodcnrys, Groot-Plac- caat-b. f. deelpag. jl6. (/) Boxhorn, Theair. Holl. pag. <5}. 64. en in 't Duitkh pag. 48. 4p. De Rouck, Ncderl. Heraut pag. 162. Ant. Matth. ^nal. Vet. JEvi torn. i. pag. jfij. .563. Zie daar van in het breede in het volgende vierdc Hooftdeel onder het arti- kel van de Zaal. (k) Oude HoU. Kron. 18. divif. cap. zo.fol. iSt. (/) Melis Stoke, Rym-kron.in Floris dey.pag. n6, (m) Ant. Matth. j^naJ. vet. avi torn, vx.pag. ji. 6 BESCHRYVING Nade dood vaiiFlo- ris den V. heb- ben ei- gentlyk deGraa- ven al- daar , a!s inhunne dagelyk- fche hui- 7inge , verblyf gehou- den. ^4mhagte van den Hage (n)y waar van het Kloofter te Loosdiiinen was gcweefl in vredig be/it vecrtigj ja tot zeflig jaaren, enz. Na de dood nu van Graaf Floris den V, en cer zyn zoon Jan uit En2;e):md Jierwaarts quam, dac is in den jaare iipf en I2j;6j was al« hier het verblyf van denGraave van Cleef (o), die zig de regeeringc aaniTjatigde, tot dat liy door Graaf Jan van lienegouwen van daar vertlreeven wierd. ip) Dat Graaf Jan de eerfle , die de laatfte was uit den HoIIandfclien Huize, alhier zyn Hof gehouden liebbe, isuitde Schryvers onzerou- de gefchiedenilsen gemakkelyk te bewyzen. ( dat wy 't zelve met geen byzondere geiuigenifseii behoeven te bevefligen. De aloude naam van 's Gr^^'yfw-i/^^^ , die (gelykuit debereidsaan- getrokke getuigenifsen te zien is) eenvoudiglyk was die Hage (r) i; ft;.!> («') In^Latyn ftaat, in Officio dc Hagha: wclk woord Officium men wcct in tic taale van die eeuwen menigmaal te bctekcnen zulk eene llreeke lands , die toea ook ecn Ambagt gcnoemt wierd , en nu nog zodanig werd gchcten. Zie Ant. l^\\\tx\\. Anal. let. avi iom. w. pag. 417. en in cen brief van den jaare ii66hy den zelven Matth. u^tial. torn. vi. pag. 100. Coniulimks in ckmofynam totam tcr- ram qua vulgar iter gemecnte nuncupatur in Officio de Monflre juxta Hckendumn,^ (0) Zoo zegt duidclyk Bcka d. loc pag. 99. Comes vero Clii-cnfts recepit extunc in ttitclam totam Nott'-Hollandiam hahitans in H A G A j en de Goudfche Kronyk pag. 7f . op 't einde, vcrhaalt hcbbende de ftraffe tcgen de ombrengeis van Floris den V. gcocfl-tnt: , laat daar op volgen: daarna tooch die Graave "Van C lee f in den H A A G H , ende onderwant hem HoUatuJt. Zie ook Melis Stoke , pag. 1 3 5'. {p) Uus fpreekt de Goudfche Kronyk ^ in onfe Hove in den Hage., agter een ongcdrukt Handvefl aan Texel , gegeven door Hertog Philips van Bourgondie in den jaare 14^6. ofte wel, In onlen Huife in den Hage in Holland agter een Handvefl door den zelven in 't zelve jaar gegeven aan Dordrecht , te vinden by S. van Leeuwen , Bat. Illujlr.pag. 1599. en by Balen, Bcfchr. van jDordr. pag. fiS. En dit zoude wel ligt zyne beveftiging vinden byMerula, van de fFilderni[fc , pag. 1 36. „ Item „ omme onfen voorfchrevenBofTche te repareren, ordonneren wy voort , dat de- „ zelve bewaerder doe beplanten die kaotca van den felveo graften ofte flooten met Onder- lotk van waar dc naam fprottn zy Die nadei- hand- 'iGra- "vcr.hagt gewor- dcn is. ^ BESCHRYVING hoofde van des zelfs bofchagtige gelegentheid. En men meet crken- nen waarfciiynlyk te zyn, dat eenige diergelyke beplancinge zy ge- weeft ontrent dac eerfte en oudfte jagtgebouw, 'tgeen hier is geplaadt geworden , en 't welk daaromme zal zyn gezegc geweeft ter Haghe gebouwt te zyn, gelyk Floris de vyfde nog fprak van zyne ivooninge ter Haghe. ( / ) Maar indien men overweegt , dat Haghe in de middel-eeuwe een hiiys en een toooninge betekende ( i; ) , zou men veel ligt van gedagten kon- nen werden , dat deze benaminge by uitftek , per exce/lentiam , ge- lyk ze zeiden, betekent de woninge van den Vorft of Landsheere. En dat naderhand, even gelyk de ftede Grave-fande , om dat die door den Graaf met een Hof (.r) is vereert geweert, en tot deszelfs ge- woon verblyf heeft gedient gehad, daar door lieeft bekomen de eere van 's Graave-zande te lieeten , zoo ook den Hage by vervolg van tyd , met „ met doornen en bramen , daer 't meeft van node wordt , daer af men genoech „ fal mogen viuden in den voornocmden onfen Boflchc , op dat daer uyt mach „ groeyen een goede fterke H a ghe in verfckertheyt van dien. 't zelvc was in den jaarc 1460. in de Franfche tale geordonncert by Placcaat,by den zelvcn Merula J, te vinden, pag. 1 50. in fin.— -face planter fur les herds defdiEls foJJ'es des Rouffes „ Cs? Epines., dunt I'on potirra affez recouvrer £5? trowuer efdiiis boiSy afin que cy-aprh 5, I OH en puijfe faire devenir croiflrc une bonne i^ forte Have. ( / ) Zie hier voorcn , pag. 4. \v) Dewyl men vertrouwt re konnen zeggen, dat dit niet doorgaans bekend is, fchoon het al in vry bekende Schryvers gevonden werd , vcrdient het alhier , als ter zaakedienende, wat nader opgehelderc te werden. Wy brcngen daar toe eerft en voor al by Cornelis Kiliaan van Duffel, in zyn bekend Nederduitfch Woordc- boek, genaamt, Etymologicum'T'eutonicie Lingua five Diliionarium Teutonico-Lati- ifuttif ('t geen Jo. Georg. Eccardus, in Hifi. Studii Etymvlogici lingua GermaniciS baEienus impenfi Cap. xi., in welk hooftdccl by handelt, de iis^ qui in origines Lin- gua JBelgica inquifiverunt , bchalven meer anderc lof, noemt eximium Belgarum om- nium thefaurum. ) alw.iar hy niet alleen vermcld: Haeghe. i. tuyn. Seps^fe- fes , fiepimentum , (cptum. Germ. Hag. Gal. Haje , Ang. Hedge. Msiar ook , Hx^GWEVetus Saxon, jingl. Domus. Henr. Spelmannus , in Gkffar. Archaiolo- gico., heeft het volgcnde : „ Haga, Domm. Vet. Sax. Hacgh ^ 6c Hagb. Inde „ forte diSia, quod ex complicatis vitninibus^ inftar cratis velfepis , quales in Hiber- » nia frequentijfimas "uidimus ^ fabricata ejfet .y Hag etenim Saxonice ^ proprie fepes „ efi: undc Gallis Hay, gutfolet in y ccnverfo. Quidam vero anonymus. Ha- „ ga (inquit) domus cum shopis. Domesd. Titt. Suflex. Terra Rogerii, nu. 11. „ Radulfus tenet unam Hag am de xii. denar. fVilUelmus v. hag as de v.fol. „ Nigellus V. HAG AS, qua faciunt fervitium. Cowellus e MS. quodam Monailc- „ rii S. Auguftini Cantuar. Stephanus Rex Anglorum Ficecomiti £«? Jufiuiariis de „ Kent fialutem , pracipio quod faciatis habere Ecclefia S. jdugujiini y Monachisy ,, HAG AM futimquam Gofceol. eis dedit, ita bene & in pace y S jufl^ y (^ quiete^ „ y liberty fiicut earn eis dedit in morte fua cora?n legalibus tcflibus i^c. Het zelvc vind men in de Engclfche taale geleert, by Minsha;us in zyn W oorden-bock , ge- naamt, DuSlor in Linguas , op het woord Haga. En in een oude gifte aan Kerkclyken, uitgegeven door Thom. Hearn, inzynwcrk, gtn^imt Textus Rof- fenfisy en aangchaalc , Biblioth. Angloifc y torn. 8 fcconde pattie , pag. 338. leeft men onder anderen : ^; conccjferunt e'l pro una Haga, quam dedit illis aternaliter habendam. Getuigcnmen , zoo wy meenen, in ovcrvloed, die het gcbruik van 't "woord haege voor een huis gellelt, in dc aloude taale bevcftigen. (x) Zie een gifte door Machtelt, weduwe van Graaf Floris den vierdcn en moedcr van Willcm den twedcn, ten bchoevc van de kapclryc van den Hove in '«GraYC&nde, gedaap in den jaare utf^jby Mutth, ^nah d, tm. yi.pag. icp. VAN 'sGRAVEN-HAGE. I. Mooftst. ^ met de byvoeginge vnn 'c woord 'sGraave/i is vereert ^ewordenjom te becoonen , dat die plaats als by uitftek den Graave en zyn verblyf was toegccigent. 'c Geen nu al in 't kort getoonc is , zodanig ook in der waarneid te zyn geweell:. Maar hoe zeer bet vermoedelyk wat laater zal zyn geweeft, eer die benaniinge in ecn vaft en volko- men gcbruik is geraakt, zoo is egter dezelve al Jiier en daar bekenc, niec Jang na den jaare 1400., wanneer dezelve in handclingcnj gifctn en andcrc Handveften gevonden werd. (y) Hoewel nu de Hage door de Graaven zeer is gelieft geweeft , en dat die al vry kort na de vokoojinge van bet PiUcis, aldaar een Ge- recbt bebben geftelt (z), zoo bebben zy egtcr aan dat verblyf voor eerll niet veel uitterlyken luifter vergunt , maar in tegendeel die plaat- ze gehouden in den geringen ftand van een Heerlykbeid ( rt- ) , en de in- gezetenen aangemerkt als dienltluiden van den Graave, waarvanmen weet bet gevolg te zyn geweeft, dat bet fchot en lot (Z*), 't geen zodanige plaatzen opbragten , gebruikt wierd om 's Graaven dienit mede tc doen; en dat de ingezetenen, die Bnurcu en Buurhiiden ge- noemc wierdcn , bofdienften (r) aan den Graave bewyzen mocften B Dit ij ij) DusSiet men agter een fondatie-bnef van zckere vicarie ophctaltnar van den H. Geeft indie Prochy- Kerke van dcr Hage ^\z\-\Atmf). September 1410. ji^afuermit hid^ agter hetBerigt van den Hove van Holland, rakcndc de Jm-ifdi£i;ie-quellien tuflchcn het Hof en den Hage /ii7g. nf. eft 119. Door Koning Philips in den jaare if 62. 6"/. Cur. op „ dczc wyzc: Docn te wetcn, dat wy onttangcn hebben die oetmoedige fupplica- „ tie van Burgemeeftei^ en Regicrders van onier Plaetfe en Heerlykheyt van den Ha- „ ge in Hollandt^ enz. agter het gcmelde Berigt. pag. iiz. {h) Zoo zcgt duidelyk Hertog Aalbcrt van Beyeren in het Hantvcft gegeven aan den Hage in den jaare 1370. „ Vort alle die ghenc die van buten incomen^ „ fullen woncn binncn defen mercktcn , of die gratic en vriheyt te ghenicten, die j, fullen dair bliven mittcr wonc vyf jaar lang cngheldcn nietten btieren foot en lot , j, als men ghewoon is te doen in on fen Dorpe voirfz. onfen dienjl mede te doenc: En- „ de waar dat fake, dat fi binnen den vyf jaaren voirfz. weder uytvaren woudcn, die fouden ons geven vyf pont en onfen Dorpe voirfz. vyf pont. (c) In 't Franich Corve'cs, in 't Diiitfch Coriveiden genaamt, en bcfchrevcn in de Handveften van 1400 en van 1407. zie mede het meergcm. Berigt van denHo* vcpag. ^f. 46. en 47. »» De Graa- ven hrti- bcn den Haag wcl j;c- lieft, clog in den be- gin ne flegts als ecu Hcer- iykheid aange- itierkt; en 't is lang- zaamtot eenVlek en Stedc verhe- ven. lO BESCHRYVING Dit getuigt zeer a-anmerkelj^k Pliilips van Leiden (d) , Hollandfch Reclics- gclcerde, gunltjlingvanlicrcogWillem di:n vyfden,enzoo door hem Ills door Hertog Aalbert zyncn brocder in gewigcige zaaken ge- briiikc : ,5 ma.ir ftei eens , zcgt hy , daar zyn vecle dienltluiden in „ ecn piaacs, gelykerwys in Bcrkd^iti den Hage ^ in Aalberts-berg , 55 in Schotcn, in TJietrode, in Vellen, en zoo van veel anderc. „ Een van die plaatzen lieefc de Vorll verhevcn tot een Ttedc , en 3, lieeft dczelve verleent voile vryheid , en de dieniten quytgelchol- 5, den by Handvelten, enz. Want voor eerft ziet men daarin, dat dc Hage word gelyk gcftelt met andere geringe Dorpjes, Heerlyk- licdcn en Luftplaazten van den Graave. Ln ten anderen, dat de in- gezetcncn van die plaatzen , en daar onder 00k van den Hage , de Hofdienften waren verfchuldigt. En ten derden, dat de ingezetencn van zodanige Heerlykheden van die Hofdienften niet en wierden ont- lieven, ten zy die plaatzen met Itede-regten wierden vereert. In vee- le andere Placcaaten, Handvellen, Chiu-cres, en zelfs Keuren van de Magiftraat van den Hage, werd die plaats genoemt ten Dorp, ofook een Doi'p en Frybeid (e), of met andere benamingen van nedrigheid getitek, tot al diep in de zeftiende eeuwe toe. Maar in den zelven tufschen-tyd, als ons 's Graven hage fcheen zig te moeten vergenoe- gen met zoo geringe niamen , vind men het 00k vereert met andere van meerderen luilter, en namentlyk van F/ekke (/"), ja \<\.nStede{g). En {d) In zyn traftaat de Cura Rcipithlica cafu XXIL pdg. 6f. Zyn cigene woor- den in 't Latyn zyn deze: Sedpone, mnlti ohfc^iiiales funt in um loco, iit in Berkel^ „ in Hagha, in monte Jlberti, in Scoten, in Thetrode ^ in Felfen, (^ fic de aliis ,, multis. Unum ijloriim locoritm Princcpi erexit in Oppidum, Q concejfit ei plenatK ,j liber tat em £5? Servitia rem i fit per privile^i^ia : &c. ((?) Alle deze benamingen ziet men in de volgende gedenkflukken vermeld : te weten die van Dorp en Fryhcid^ in een OiStrooi van Koning Philips van den 10 November iffi. verleent aan de H. Geelt-Meeilers in 's Gravenhage , nopendc het afloden van renten ftaande op huizen bmnen den Dorpe voorfz. Dus fpreekt Philips in 't gem: Oftrooij Wy bebben ontfangen de oetmoedige fupplicatie van de H. Geeflmeefters van der Parochie-kerke van den Dorpe en Fryheyt van den Hage in on fen Lande en Graaffchepe van Holknt , hebbende '/ be'wint van den guedcn van den armen aldaar enz. Die van Dorpe; in ecn brief van i4<^f . waar by Hertog Philips van Oollenryk &c. Grave van Holland aen den genieenen Bueren, Vroetfcbap en Rykheyt en alle die ingezetenen van der Haghe en Hagheanibocht en om noot oirbaer van on fen Dorpe en om die meefte fcadc met den vmiflen te verhoeden verleent Oftrooi, cm op "t Corpus van den Hage lyfrcntcn te mogen ncgotieren. Koning Philips noem- de den Hage nog zoo by Placcaaten van iffo. en if refolveert, dat wegcns zyne Excellentie aan de Edelen en Stcden van Dordrecht, „ Haerlem , Delf, Leydcn , Amfterdam , Gouda, Rotterdam, Gornichem , „ Schiedam, Briele, Alkmaer, Hoorn, Enkhuyfen, Edam, Monnickendam , 3, Medenblick, Purmerende en den Hage zal gefchreven werden, ofiime den if. ,, defer maend des avonds in de herberge alhicr binnen Delf tc compareren op de ,1 zaeken hierna volgcnde. In de belartingen is de Haag altoos onder de beflote Steden gcrekent, zic Refolutie van Holland van den 15. Maart en z8. Septemb. 1 f f 1 , alwaar gczegt werd , de Loffmgc te vindcn in (fefes groote Stcden en in de kleyne Stcden.) den Hage voor eene Stad gerekent &c. Alkmnar en den Hage gelyk geftelt, Refolutie 14 Maart i^^ij. Medenhlik en den Hage^ zp December iff 3. den Hage .y jilkmacr en Medenblik^ 6. November Mff- den Hage^ Alkmaer .^ Mcdenhlik en Vlaerdingen^ 1 3. December ifff. En in de ordonnantie op de verpagtingc van dc wyncn en bicrcn binnen de beflcten Steden en ecnige opene flekken voor Steden gere- kent, van den 14 April iffy, werd art. XVII. geltelt. Item ■zal dc pagter ontfan- gen van elke ame Rynfcbe wyn — die ingelcyt werden by de tappers of by eenige geejlelyke of ivereltlykc perfoonen binnen de voorfz. Steden of biiitcn in de vrybeyt van dien^ den Plage voor een Stede gerekent &c. En zoo verders doorgaans, de Steden en denfla- ge. „ Is den 21 Januarii if 86. mede gercfolveert , dat die van den Hoogen, Pro- ,, vincialen Rade, Kamer van de Rekeninge en Magiftraten van den Hage zullcn ,, verfchi even werden, om ter voorfz. Vergaderinge haerluyder Gedeputccrdcn „ mcdc tefchicken. (/:') Op het jaar If4f. agter het Berigt van den Wove pag. 123. alsmede in de kcuren op de Vuurboet te Schevcningc van den 13. Fcbruari en ip. November l5f I. hier na tc vinden onder het twecde Hooftftuk. ( /) In een Schepen-brief van den jaare 1 5 3 3 . c(?» buys en erveflaende in de Nieuiv ftraet over bet Stadhuys. Op het jaar ifjS. St. Cur. by Merula van de Wildernif- fenpag. ifo. en op het jaar if 47. St, Cur. agter het aangehaalde Berigt. pag. 227. II BESCHRYVING Maar hoede Haag moge genoemt ^yn ge- weeft , na 1320. was die al eeii plaats vanlui- fter. ontlaftinge te mogen erlangen, met zekerJieid befluicen kan, datzulks alles na den letter zoude mogen opgenomen werden. {k) Maar men vergapc zig niet aan den naam. Men zie veeJ liever op Jaet wezen der zaake. Dien aangaande zal het vervolg dezer verhan- delinge uitwyzen , dat het zy men den Hage Dorp , Jiet zy Pleerlyk- lieid, Jiet zy Vlekke of Steele genoemt hebbe , deszelfs luifter zcdert den jaare 13x0. zoo groot is geweeft, dat die maar voor zeer weini- ge der voornaiunjle Stetlcn lieeft behoeven te wyken , en zeer veele m tegendeel merkelyk , ja zou men mogen zeggeii oneindig heeft ov ertroff en. Dit gaan we in 't vervolg door de befchryving zyner byzonderhe- den, in 't breede ontvouwen. (k) Van dezen aard zyn de Requeftcn door de Regeerders van den Hage gepre- fentcert aan den Hove in den jaare 1 5 f o. agter het Berig. ;pag: 133. en in den jaarc If 76. ibid. pag. 235. II. nOOFTS. VAN sGRAVEN-HAGE. IF. Hooftst. ij II. HOOFTSTUK. Ge/egenSeid en plaatzelyke hefdnjviiige ijan V Graven-Hage , mitsga- ders van de Dorpen Eikendiiinen , Loosdninen en Scheveninge ; ah viede van de Adelyke Huizen en Lujiboven onder Haag-Amhagt ge- legen. - N 't voorige Hoofddeel onderzogt helDbende den oor- fpronk en opkomft van den Hage als mede den naam en ftand, en hoe die plaatze in haare beginzden door de OpperJieeren in der tjd is aangemerkt ga- ge worden, zoo zullen \vy nu vervolgens toetreden cot Jaec belchouwen van de plaats zelf , en met ee- nen befchryven waar die gelegen is, hoe zy zig van buiten en van binncn opdoed , als mede haar verdeeling , aan- wa'ch en ^ergrooting van tyd tot tyd, voorzoo verre tot onzer ken- nilFe gekomcn is. V Graven-Hage-, eertyds genoegzaam alleen bekend onder den naam van den Hage , is gelegen in het befte gedeelte van Zuit-HoUand {a), na de heden daagfche verdeelinge , in tegenllellinge van Weil-\'"rieiland , 't welk nu in 't gemeen Noord-Holland genaamt werd , als zynde het noor- delykJle gedeelte van al het geen tegenwoordig onder Holland be- hoort; en, om naaukeuriger te fpreken , in 't Dykgraaf^chap van DeUland, palende ten ooften aan den zoom van ""t DykgraaCchap van Rynland , een uur gaans of Hollandfche myle van Delft, drie van Rotterdam, twee van Leiden, zeven van Haarlem, en ontrent een B 3 halve Gele- gentlieid eiiplaat- zelyke bcfchry- vinge van 'sGra- ven- Ha' (a) Hoe Holland in de eerfte en oude tyden verdcelt wierd, en wat onder Zuit- Holland en wat onder Noord-Holland als tocn gerekent wierd , zie H. de Groot , Jnlcid. tot de Hull. Rcgtsgel. t. b. 28. dcel. Matth. van der Houve, Haiuhefi. Chron: z. If. 3. hooftd. Bor, Nederl. Hifl. 7. boek ful. mibi zi. Blcifw. Befcbr. van Delft, l. d. 1. kap cnvolg: Hecmskerk, Bat: yJrkadia p. .:^fi. in de aantckeningen, alwuar hy dus zegt. „ Het Graaflchap van Holland is van outs verdeelt geweell: in vicr „ deelenj het eerfte werd genoemt Noord-Holland, waar onder zyn begrepcn de „ Dykgraa-Tchappen van Rynland , Delfland , Schieland en M^oerden , met de „ Steden Z)f//>, Leyden^ Goude, Rotterdam, Schiedam, Oudewater, U'^oerden en „ Flacrdingen, mitsgaders de vermaerde Vlekke 'sGravcnhage. Het twedc deel „ werd Sfnoemt Zuit-Holland en bcgrypt in zigde Steedcn i)o7v/?w/j/, Gorcutfiy J, Worcum, Schoonhoven, Heusdcn cndc Geervlict in 't Landman Putten, met de „ Landen en Dorpen daer onder bchoorcnde. Het derde deel werd genoemt 't „ Land van Foorne, waerinne geleegen zyn de Sreden Brick en Coeree, met vccle „ fchoone Dorpen. Het vierde gedeelte werd genoemt Kcnnemerland en M^eji- s) Vriejland, zynde wel het grootfte van alien, als waer onder bchooren Kennc- 41 werland, Amftelland, Goyland, //'""rt/wV^W eiide d Ey landen I'cxel, Vlieland^der :>» Schelling en Grynde : met de Steden Hacrlcm, Jmjierdam , Alkmaer , Hoom , „ Enkhtiyjen, Medenblik, Edam^ Monickcmlam, Purmereynde, Naerden, Muyden f^'ecjp. 3) 14 BESCHRYVING lialve myle van de Noordzee ; ( ^ ) ook in een zcer aangenaame en vcrniaakelyke Landsdouwe , als hebbende ten ooften het plaizante Bofch of Hagerhout, 'c welk wy te zyner plaatze in een afzonderlyk Jioofddeel zuUen befcliryvenj ten zuiden grasryke weiden , welker grond broekig en veenagtig zynde , oudtyds heefc gedienc tot het uitdelven van veen en 't maken van turf, (c) zulks men aan die kant wegens (k) Deze tuflchen-wydte weid aldus begroot hy '&ox ^Ncdeil. Hijl. 9 tioek op V jaar if 76 p. 142. van den ouden diuk. Bleifw. bcfchrjving van Delft pag. 6. Oilers , hcjcbr. van Leiden pag. 5. {c) Dat de landeryen gelegen ten zuiden van den Hage en wel inzcndeiheid de polder van Ryswyk en de Zuiler of St. Elizabcts polder, bchoorendc onder Haag - ambagt, eertyds Vcenlandcn zyn geweeft , waaruit men turf heefc gemaakt, biykt iliet alleen uit dcrzclvcr laagte, waar doorze veekyds des winters geheel on- der water ftaan, maar ook wel voornamentlyk uit verfchcide oude adlens. Tot bewys zullen wy 'er twee alhier bybrengen , fprekcnde van Veenland ten zuiden van den Hage, in den Ambagte van Ryswyk j de eerfte a£te luid in dezer voegej „ Ic Lysbeth Scilpe Engebrechts Stalmeeilers weduwe doe condt alien luyden, J, dat ic verkoft hebbe Jacob Zelandcr een half morgen Fecnlands luttel min ofmeer », by den hoop zonder maet, gelegen bezuiden der Hage in den Arnbochte vanRys- ,, ivyk^ en heeft belegcn ande oollzydc &c. Ende ic Reynier Woutcrfz hebbede- „ fen brief ter begeerten van Lysbeth voorfz. bezegelc mit mynen zegel hier aan ,, gehangen in 't jacr ons Heeren M. CCCG. fevenentzcflich op den xii dach ,, in November. De twede afte of rcgiftratie is van dezcninhoud; Floer Willem ,, Rimfchenzoen ontfing van minen Heer vier dalf mergen lants luttel min of J, meer gelegen in den Hage., alfo alfe hem aenquame van Willem zyns vaders doet „ te houden ten rechten leen en belegen myn Heer zelve an die Wejlzide met IVol- 5, farts-camp^an die noirtfide dicn Feencamp, an die oeflfide Hughe Valcke mitter hoc ,, i.r, an diezuytzide die kadyc van Ryswicker-Jmbocht, gedaen in den Hage op St. „ Martyns avont in de Winter Anno M. CCC. LXXIX. en llaat geregiftreert ten Lecnkamer van Holland. En zoo vind men, ten opzigte van de Zufter of St. Elizabets polder, in verfchcide andere brievcn van tranfport, conftitutie van de renten , cnz. deze landen op de volgende wyze befchreven , een ftuk lands gelegen in den Arnbochte van den Haige in den Zuytveene aan den nicuwen wcg &c. in eencn brief van den i. Januari 14.06. nog op gelyke wyze in twee andere bricven van 1405* en 1^61. geregiftreert in 't klcine Fratncyne Rcgifter van 't H. Gcefthuis alhier fol. 4fo. 4fi.en 452. verfo. In den iaare ifpf- verfogt Floris Sas van Weldam by requefte aan de Staten van Holland, „ om zckere 41 margen lands lage hoy-lan- „ den , gelegen aan den Denncweg , ontrent den Binkhorjl , genaamt de uitgedolvcn Vee- „ »f«, leengoederen zynde, te mogen verkopen als vry allodiale goederen, enz. zie refolutie van Holland van den 20. December if 95. En tot rrjccrder bevcfti- ging, dat deze gehele zuidelyke ftreek van het Zieken of den Rykw) kfchen wcg af,en zelfs hoogerop,tot Loosduinen en Wateringe toe,niet dan veen is geweeft, waaruit men turf heeft gcgraven , zullen wy nog bybrengen eenen brief, waarby Graaf Willem van Henegouwen de derde van dien naam aan de Abdifle en 't Con- vent van Loosduinen gectt een ftuk land , gelegen tuflchen het zclvc kloofter en 's Gravenhage, om daar uit te delven turf tot brandinge voor de Conventualen. Dc woorden van dczen , zoo wy vcrtrouwen, nog ongedrukten brief luiden in dezer voege. >, Wi WiLLAEM Grave van Henegouwen, van Holland &c. maken cont ,, alien luden, dat wi ghegeven hebben der Abdiflcn en der gemecnen Conventc ,, van den Goashufe vanLoesdunen in rechtcr aclmcficn en om Goeds wille voer „ ons Hcfs Heeren ons vaders en onfer liever Vrouwcnonfer moeder en onfervricn- „ den zielen wille een flicke vcens Icggende achter an die zvdwinde en opwaerts „ ftre«kcnde alfoc lane alfe onfe veenen gact en acht en dertich gheerden breet, „ omme VAN 'sGRAVEN-HAGE ll. HodFTST. ij wegens de laagte en vogtigheid gecn zaai of koorn-land vind, iriaar alleen weilanden , zeer bequaam om des zomers ecu mcnigte ^ an koeien en vee te doen grazen. Ten weften , als hooger en drooger zynde , Jieefc men niet alleen grazige weiden -, maar ook fchoone koorn-akkers en teel-landen, en byzonderlyk medc weldragende boomgaarden , en cierlyk beplance lulthoven , overvloeiende van al- lerlei boom en aard-gewafch ; kortom, men mag zonder vleyen zd^* gen, dat 's Gravcn-Hage geplaatlt is in den vermaakelykften en vrugt- baariten oord van ganfcli Holland , gemeenlyk genaamt het IFe/i- land. Ten noorden ziet men den Haag gedekt met cen ricliel duincn , dewelke langs dc zee geftrekt ceftens den Hage niec alleen belcher- men voor dc barre Avinden en quade dampen , die by zommige tydcn des jaars uit de zee opkomen, maar ook door hunne iioogtens en laagtens van verre geen onaangenaam gezigc verfchaffen. Wat voor- deelen en plaizier deze duynen aan de Edelen en andere inwoonders van den Hage tot de jagt geregcigc , pleegcn te geven, getuigt de Hiftorie-fchryver Bor ( Burgcmeeltcr dezer Itede, als f terfinan , dog waar- van de Wethouderen van Delft by bcleeninge in den jaare is^pi. dc hooge jtirifdidie en halsheerlykheid verkregcn hebben (e) en iegens- ■woordiff als nog bezittcn. Ten zuid-welten IVateviNge ^ daar voor- heen geltaan lieeft het oudeftamhuis der Heeren van Wateringe, waar- A^n in den jaare 1299 bezitter en eigenaar was Heer Gerrit vein IFaterm-' ge , ridder , wieiis ioonszoon , mede Gerrit van Water inge , in den jaare 13^7. door HcrtogWillem van Bey eren in zyne razernye wicrd dood ge- llagen. Ten weften Loosduincii , A-ermaard door een Nonnen-kloofter van > » ve. j> en Loosduyncn, en die Rcgierders en inwoonders van dezelve dorpen van vvegen „ ConinglykeMajcfteyt wel ernftig en fcherpelick te belaften, dat zy wt elcke „ dorpe alio dagen naer date van defen opbrengen fes waghene mit paerden, om- ), me daermede die van den Haghe te dienfte te comen , en met die zelve wagens ,, die mishopen en vuylicheden (die zy eensdeels aldaer hebben vergadert ) te ,^ helpcn wech voeren ende zulcx den voorfz. Hage helpen fchoonmaken, Eri „ zoe vcrrcccnige van de voirfz. dorpcn onwillich waren die voorfz. wagens en pair- i^ den op te brcngen, audlhorifeert het voirfz. Hof in zulken gevallc die van den Hage voirfz. wagens en pairden tot cofte van den onwilligen te hueren endc die cofte by een Deurwaerder van den voirfz. Hove te doen executeren aen den „ onwilligen, zulcx en in diervoegen men Coninglyke Majefteyts penningen ge- ,, woonUcken es t'innen en t'cxecuteren. A6lum den eerften Aprilis annoXV^ ,i LXXVI. Stilo Curia Hollandiec. (g) Dus werd het gcnaamt by Matthys van der Hotive in zyne Handvefi-Chron. fag. III. alwaar hy zegt, dat Schevdingen by Luysduynen, Eikenduinen en half Loosduinen onder 't Ambagt van den Hage behooren. En dit blykt mede klaar iiit de volgcnde Regiftratie „ den 20 May i f44. Ten felven dage is op de Rc- ii monftrantie by die van den Hage de Staten gedaen, oi de hgezetenen van Sche- ,y Teningerif Eyckcnduynen en '? Ooft-eynde van Loosduynen, forterende onder den Hage^ „ niet fouden mogcn volftaen , mits betalende den excys j fonder van haar land te '), gcyen twee ftuyvers een oort op de margen, volgende 't concept by de Stateri ), geaccordeert, en by de Koninginne geacccpteert , gezeyt dat in haer verfoek 1, by monde gedaan, by requeftc louden overge\'en, en zoude hunliedcnals dan M daarop appointement gegcvcn werden, het welk, als 't fcheen die van den Ha- », ge voorfz. niet en wouden doen, en zyn overzulks weg gegaen. (A) Te vinden hierna onder het artikel van Schevelinge. »> Dorpen Haag- Ambag^. Eiken- duinen Defzclfs toeQandk ontrent den jare 14S3. •'JiiH i8 B E S C H R Y V/I; N G J^og in den J are Darpge- ooemt. Getal derhui- 2en al- daar in den jare 1632. Wasal bekend ill dea jare 1266 onder den naam vanH^- nen. Eertyds meeft duin en wilder- niflc. immers het is uic dezclve actc kennel jk, ckic die van Sclievelinge en Eikcnduinen in ciUc hillcn, impoliciencn ommelligen, welkc over den Hage tn Haag-Aml^agt wicrden gedaan en gcxec, een derde, en die van den Hage twee derden moeltcn dragen , en dat 00k de Dorpeii vdii den Hage^ Scheveningen en Eykenditinen Jionden en gemeen wm-eii onder een Bailliiifchap en Schependojn; waar uic dan 00k gevolgclyk zeker is, dat Eikenduinen in dien tyd een dorp isgeweeft, gelyk iiet xelve 00k nog in den jare iS7^- een dorp genaamt w^ierd ( i). Ook had hct zyn eigen kooren-molen C^). Volgens het quohier van den jaare i63xbedroegen de huizen onder Eikenduinen het getal van 37-5 de bouw en Weilanden i5'43. morgen 563. roeden , behalven dc thienden &c. Maar volgens het quohier van de verpondinge over Haag'Ambagt, (Eikenduinen en half Loosduinen daar onder gere- kent) beruftende ter Finantie van Holland, beliep in het jaar 1680 het getal der huizen tot op 304., dog by de Societeit van 's Gra- venhage wierd aangewezen , dat onder dezelve als onbe\voonl:)aa- re wierden bevonden iix, zulks dat ''er in alles nog 192 overig ble- ven. Eikenduinen is al in den iare 1266. l^ekent geweeft, en werd inee- nen Latynfchen brief (!) van Vrouw IMagteld , fondatrice van de evengemelde Abdye , genoemt Hekendiinen. De naam van dezc plaats fchynt afgekomen en ontlecnt te zj'n van de Ekeu of Ejken- boomen i die hier in de diiinen eertyds groeiden; want dat deze gant- fche noorder ftreek van den Hage af tot voorby Loosduinen, niet dan duin en wildernille is geweeft, kan uit menigvuldige authentike ftukken aangetoont werden ; de boomen en wildernille zyn met 'er tyd weggeraakt en de duinen voor een gedeelte afgezant, zoo dat men daar tans bequaame wei-cn eenige koorn-Ianden in plaatze ziet- Men vind nog een fententie van den Hove van Holland in dato 5-. Ju- lii 1443. (wjj waar by die van Eikenduinen verklaart werden liunnc landen (/) Dit blykt uit de volgendc Refolutie. ,, Alfoo die grave van Boflu , Stad- ,> houder, Prefidenten Raden, mitsgaders die van Conuiglyke Majefteyts Reke- ,, ningc in Hollant geordonneert hebben, dat om gocde wacht by nachte en dage ,t langes die ftranden te houden tegens dieGeufencn Rebelien,continuelyken diic „ paarden langes die ftranden zoudcn rydcn , en dat daer toe fouden contribueren y, en geldcn de Dorpen van Eyckendnynen, half Loosduinen en-Haech-Ambacht ter j, ty t toe anders fouden wefen geordonneert. S O O I S 'T , dat de „ voorfz. Stadthouder , Prefident en Raden , mitsgaders die van dc Rekc- „ ningc voorfz. die Regierders van den Hage geauthorifccrt hebben en », authoriferen hen mits defcn te maekcn een capirael ommeflach ter fomme van „ 95. Car. guld. ter maend, over die huysluydcn van Eyckcnduynen, half Loos- ,1 duyncn en Hage-Ambocht voorfz., omme daermede te vervallen en betaelen „ die voorfz. onkoften, en dit geduyrcnde ter tyt en wylen toe anders fa! wesen „ geordonneert, Ende fuUen die Regierders van den Hage voorfz. van haeren ont- ,, fang, handelinge, adminiftratie en uitgcef van de voorfz. penningen doen re- „ keninge, bewys en rcliqua daar en alfoo 'r behooren fal. Aftum den p. Julii », If?!- ~ (k) Dezc molen werd vcrmelt in eencn brief voor Schepenen van den Hage ge- pafleert den y. Mey 1464, Een fliik land gclcgcn in V IVcfl-Anibocht van der Hage by Eykenduynen-molen^ geheten die myentc &c. (/) Te vinden by Anth. Matth. Anal. vet. avi torn. VI. fag. 109. \m) Gercgiftr. in 'c IX. Mcmor. van Rofe , gequot. E. i. loco/*/, iz. Ver/t. VAN 'sGRAVEN-HAGE. II HooFTST. 15? landen te mogen verdelven, zoo als zy meer dan iiondert jaarenge- daan hadden, niec tegenftaande de oppolitie van den Hecr van Waf- fenaar, vermits hec verlies zyner thicnden, voorgevende dat hy daar door in zyne heerlykheid verkorc wierd. In den evengemelden brief van Vrouw Magteld werd van een kapellanye te Hekendunen ge- waagt, aan welke devoorn. Graavinne drie niorgen lands tot een ad- moes vereert ; waar uit dan klaar blykt, dat aidaar ter zelver tyd al eene kapel Jieeft geftaan, zulks dat het zyn bedenken verdient of niet De ka«- deze plaats vry ouder is dan den Hage. P^' ai- De kapel was toegewyd aan de Maagd Maria als patronelfe, eh aan'^de wierd al in den jaare i3z6. tot een Parocliie-kerk verheven; dezelve Maagd was van geen grooten omtrek , zoo als genoegzaam uit de nog over- ^■'^''"^ geblevene fondamentcn af te nemen is. De Schry ver van de Delftfche ^yj^' budlieden(//} 2.egt, „ dat deze kerk eertyds ftond onder de Paro- „ chie-kerke van St. Jacob in 's Gravenhage, daar de Paftoor der 3, gemelde Parochie-kerke zyne kapellanen na toe zond, en dat de- 5, zelve Paftoor alleen geregtigt was om de Paafch-communie , het Sa- 5, crament des huwelyks en hetlaatfte olyzel aan die van Eikenduinen I^eka- 35 te bedienen. Dog hoe verre dit met de waarheid overeenkomt, ^"^"^^" laten wy hem bewyzen. 'T is zeker, dat de kapellaan van Eiken- van de duinen al in zeer vroege tyden een der vier priefteren was, die de ^ier kapel ten Hove bedienden, en op zyn beurt, als de Graafof Graa- ^l^'^^^^'^^ vinne in den Hage was, het middagmaal aidaar genoot, dog welke kapel gewooncc Graaf Willem van Henegouwen den derden van diennviarn t^" ^^n- ten hoogften mishaagde, zulks dat wanneer hy in den jare 1326. aan !^.^j" Nicolaas Abt van Middelburch vcrgunde, om de kapclle te Eikendui- nen by toeftemminge des Bilfchops van Utrecht tot een Parochie- kerk te mogen makcn en die te laten bedienen door eenen zyner ka- nunnikcn, dezelve graaf wel duidelyk bedong, dat de kanunnik, die by vervolg Parochiaan aidaar zoude wezen , van het voorregt om ten hove te eeten , zoude afftaan , zoo als uit den volgenden brief te zien is: De ka- „ Wi Will EM Grave van Henegouwen &:c. maken condt alien ccn^Pa- 5, luden,dat wi onfen lievcn en getrouwen Heeren Niclays den Aht rochie- „ 1?^// Middelburch , der meencn Convent aldair en horen nacomelin- ^"'' „ gen om Goide en ziere gel^enededer moeder en om trouwen dienft, ^eu!^" 5, die ons defe Abt voirfz. gedaen hevet, en noch doenlal, en om „ dat wi willen datter eene Parochie-kerke worde, gegeven hebben 3, en gheven onfe Capelrie tote Ekenduiien , met alle goede en recht „ datter toe behoirt, in manieren foe wanneer F/oreiis-, die nu die 5, capelrie hevet, ftervet, of dat hife vrilike opghevet, datfe dan die 5, Abt daer t^'enden fal doen verdienen mit eenen iiere Canonnike en „ hi fal verwerven an die Bifcop van Utrecht, dat defe Capelrye „ M orde eene Prochie-kerke , ende dit fullen wefen die palen van 55 defer Procliiekerke van den moerfloet en den ftoeldam weftwaerts 5, tot Loesdiine Lane toe , en voirt ftreckcnde alfoe verre alfe Hage- 5, Ambocht gaet, Ende omme dat wi willen dat defe gifte ftade en 59 vafte blive ewelicke fonder gebrec van ons en van onfe Nacomc- C ^ 55 lingen, (») In Oftavo pag. 431. J 20 BESCHRYVING Verkla- ringe. dat de kanun- nik , die de kerlv van Ei- kendui- nemsX bedie- neii , te Hove geen maaltyd lal heb- ben. Hoe vcrrc het kerkgc- bieJ flrekte. Dekerk was oud tydszeer ver- tnaart. „ lingcn , foe hebl^en \vi defen brief open befegek med onfen zegele, „ Gcgcven in die Ilage des anderdages na jairs dage in \ jacr om „ Hceren duiftnt drie iiondert fes en twmticli. Per Bombium Comitem , Ahhattm de MhldeJbiirch , Jo- bainiem de Polaiien 6- Eiigelbertum. Hierin bewilligde de voorn. Abe, engaf dienvolgendedaarvanaan den Graaf dcze navolgcnde verklaringe ; „ Wi NiCLAYS bi dcr genaden Goeds Abt van onfer Vrcuwcn Cloifter van Middelburg van der Oerdcn van Premonftreyc maken „ condt alien ludcn, wane onfe lieve Hcer Grave Willem ^an Henc- „ imuiven &cc. omme Golds willc en l^i onfen verfoeken ons en onfe Cloefter voerfz. van Middelburg te gratie gedaen hevet en ghege* yen ewelicke te bliven line Capelle te Eyclvenduiien , om ecn paro- chiekerke dair of te maken in dier maniercn dat v ife na Heeren Florens doit of vryer relignatie diefe nu beiiget , fallen docn vcr- dienen en berechten med eenen onfer Canonnike , alfoe als ons Hee- ren des Graven opene Ijrieve daer op fpreken die hi ons gegeven hevet , foe verlyen wy en verbinden voir ons en voer onfen Cloe- fter voerfz., dat zoe wie die Capelle van Eykendunen voiriz. of die Prochiekerke aldaer als 't eene Parochie ( kerke j gemacckt es van onfen Canoniken verdienen en verwaren lal , gheen recht ey- fciien noch hcbben en fal van der provende in die Haghe te haelen of te Hove t'eeten, als onfe Heer die Grave of onfe Vrouwe die Gravinne dair wefen fuUen, en dair of fcelden wivoir ons en voir onfen Cloefter voiriz. en voir den gheenen die ze bezingen fal on- fen Heer den Grave quite med onfen brieve bezegelt mit onln ze- i^ele , Gegeven te Dordrecht op den dertien avont in ''t jaer ons iieeren duyfendt drie hondert lbs en twintich. Deze kapel dan in diervoege by gifte van den voorn: Graaf tot een kerke verheven zynde , wierd vervolgeas bedient door een kanunnik uit de evengem. Abdye van den Prenionftreiten orden, en zyn kerk- cjebied ftrekte na inhoud van den zelven brief, v^n de moerfloet en dsn Stoeldam ivejiwaarts tot Loesdiine lane en ivoort alzoo venr alze Hagc-ambocht gnat. Of nu de eerfte kapel is afgelDroken en in def- zelfs plaatze een kerk is geftelt geworden , is onzeker, maar dat de laatfte van eenen redelyk hogen toorcn voorzien isgeweeft,daarvanis het bcwys niet ver te zoeken. De kerk met het kerkhof begreep in den omtrek de grootte van een hond en vyf roeden , volgens de mee- ting in den jaare 1556 , waar van het kaartie heden nog in \ve- zen is. Deze kerk was oud-tyds zeer vei-maard , invoegen dat de menfchen uit alie oordcii in groote menigte na Eikenduinen pleegdcn te reizen, om 'er hunne eerbiedigheid aan 't zoo genaamde H. Kruis des Zalig- makcrs te bewyzen. Die ter bcdcvaart quamen , waren gewoon ee- nig geld te offeren ; uit welk geld, zegt de bovengemelde Schryver, weleer een kapel ter eere yaii de H. Maagd is getimmcrt , 't welk nogtans niet te vermoeden is , dewy] dezelve Maagd reets patronelfe van dc kerk was, ten ware hy daar mede verftaan wikle hebbenj dat 'er 35 33 35 33 33 33 33 33 33 35 33 35 33 35 33 35 33 tAfbceiding vande KERKvan KIKENDUINP^'N in den jaare ,t39 6. <^ Isna- dcrhand af-f^e- keurt, VAN s'GRA VE N-IIAGE. IT.Hooftst. at 'er in of aan de kerk noi^ eeii afzonderlyk kapelletie tcr haarer ecre geftigc zoude zyn. Ook was 'er een broederl'chap van ""t H. Kruis , en ook PI. Geeltmecftcrs toe bczorginge van de armen. Na Jiet invoeren van den gezuiverden godsdienft Jiier te Lande, wierd deze kerk, om de nabyiieid van de noofckerk van den Hage , als onnodig afgekeurc en op l^evcl van de Statcn van Holland verkogt engeoV om afgebroken te werden, volgens derzelver refolutie van den xSep* '^°"" tember 15-80. Is voorts verfiaan dat by advys van de Magijlraat 'van te bre-^ den Hage de kerke tot Eykeuduincn gedemolieert zai iverden , a /zoo de kt-n. Staten verjlaan dat die kerke tot Eykeudiiinen onnodig is , en daaromme niet gercpareert zal wei'den. Wat nioeiten de Iverk-meelkrs , buuren en inwoonders van Eykenduinen by de Staten aanwendden tot l>e- houding van hunne kerk en tooren, zelfs met aanbiedinge van te wil- len voldoen en opleggen de 180 guld. , waar voor de kerk was ver- kogt, zoo hebl^en zy egter niets konnen verwerven, blyvende de Staten by hunne eens genomen refolutie , zoo als uit de volgende regiilratien te zien is: Ben 13. December 15-80. „ De Staten van Holland heliben geordonneert , dat , niet tegen- ftaande het verzoek van Kerkmeelters , buyren en inwoonders van Eykenduynen , dat de Capelle aldaar zoude mogen l^ly ven ongede- molieert, mits betalende de penningen daar voor belooft , dezelve Capelle zai worden gedemolieert , voor Kersmis toekomende , op poiiie van 5-0 ponden van xl grooten , achtervolgcnde de condicien daar van gemaakt , mids dat de predikftoel en banken gelevert zul- Icn worden agtervolgende dezelve conditien , binnen de kerke van Loosduj'nen. 35 35 53 35 35 55 Den 14. December 15-80, ), Op ""t verzoek van de gemeene buuren en inwoonders van Ey- >, kenduyncn, om h;iar kerke en thooren te mogen liouden ftaande , „ mits opieggende de 180 guldens, daar voor defelve is verkogt, is „ geappolliliecrt als liier na volgt. , 5, De Staten van HoUant verklaren, dat met de demolitie en af- 5, brekinge van de kerke en toorn in dezcn gcroert , geprocedeert fal „ worden voor Kersmis toecomende, agtervolgende het contraft „ dat met de koopers diesaengacnde is gemaekt, en liebden de Sta- tcn voorn- voorts geordonneert en ordonneerenby defen, dat ag- tervolgende 't zelve contraft de prediklloel en anderc geitoeltens , Lacryne en Cat-banken5wercnde binnen de voorfz. kerke, gelevert fullen worden in handen van de kerkjiieefters van Loosduynen,om „ in de kerke aldaar geaccommodeert te mogen worden als na be- Jiooren. Den 4. Junii 158 r. 3> „ De Staten heljl)en mede als noch bclaft en geordonneert, datde 5, kerke tot Eykenduynen fal worden afge1)roken en gedemolieert, C 3 ^•. entle 55 Hetver- foek van de iu- woon- ders van Eiken- diiiiien om hun- ne kerk en too- ren te mogen behoii- dcn, af- j^efla- gen. Nader bevel om de kerk te demo- liercn. 31 BESCHRYVING Gclyk ook ge- (chiede in den jare ij8i. Cool- wyk aenge- fteltals faperin- tendanc van de goede- rcn van dekerke &c. van Eyken- duinei). Dwang- midde- lente gebrni- ken tot overle- veringe derzclve goede- ren. 35 35 35 35 33 endc ten eynde Iiet zelve metdeneerftenmagwerdeni^eeffeflueept, „ hebben de Staccn voorn. geautherifcert en gelaft , lallen en audio- rifeeren by defen den Bailliu en Gerechtc van den Hage met der daedt te doen procedeeren tot demolitie en afbreekinge van defel- ve kerke ; ende hebben voorts de Staten geordonneert den Remon- flrant alliier by gyzelinge te innen en tc executeren aan de kerk« meefters van Eykenduynen de boete van vyftigponden van xl. grn. j5 't pond in defen geroert , en dc penningen daaraf te bekeiiren ten J, belioeve van het arme Weeshuis binnen den Hage. Hierop wierd de kerk in den jaare ifSi afgebroken , en de kerk- goederen, die 'er al redelyk veel waren , ten behoeve van 't gemee- ne Land by de Staten aangeilagcn , en tot Superintendant deraelve aangeiklt Comelis van Coolwyk , ontfanger gcneraal der geeftelyke gocderen over geheel Holland J volgens Refolutie van den 13 Maart '5'79-5 waar van de inhoude deze is: „ De Staten van Holland hebben gecommltteert en committeeren „ by dezen Cornells van Coolwyk ontfanger als fuperincendant van 35 de goederen en inkomlten van de kerke , Cruys-gilde en H. Geeft „ van Eyckenduynen , mitsgaders tot den ontfang en adininiftratie „ van dien, mits daar af verantwoordende met de andere penningen 5, van zynen ontfang , en zal voorts den voornoemden Ontfanger ,5 doen voorzien op de vorderinge van de inkomften van dien, ziUcx hy bevinden zal te behooren. Dog met wat moeielykheden en tegenftribbcljngen hy van de Kerk , H. Kruisgilde , en H. Geeft -Meeftcrs wierde bcjegent , en wat middelen van dwang hy tegens dczelve moell: gebruiken tot het overleveren van de gemelde goederen, kan uit de volgende Refolutie blyken: Ben 19. Augujli 1580. „ De Staten van Holland verftaan hebbende , dat den Ontfanger 55 Cornelis van Coolwyk in 't volkomen en agtervolgen van fynen „ lafl en commiifie van den 23 Maert 1579- en den 7. Juny laetftle- jj den, aengaende den ontfang van de goederen van de kerke totEy- „ kendluynen en de Cruysgilden aldaer by de Kerkmeefters, Cruys- „ meefteren en H. Geeftmeefteren van Eyckenduynen groote obftacle 5, en onwilligheden worden gedaen en bewefen, zulx dat dezelvehen 55 ook niet ontzien by verfcheide aften te protefteren van opprelfien, gewelden en atroce injuricn, hen te verfetten tegens d'infinuatien , 35 fommatien en gyfelingen 5 die by den ontfanger voorn: gebruykt 3, moeten worden , omme ce konien tot kennilfe en ontfang der zelve 35 goederen en daarenboven dezelve gyfeling te violeren tot groote 3, verachtinge van de Staten, hebben als nog den voorn. Ontfanger 3, exprelfelyk belaft en geordonneert by de voorn. wegen en midde- 55 len, ook van appreiicnfie, is het nood, te procederen ter tyd toe 33 defclve ontfanger h\ hebben gerecou\reert alfulke Regifteren en 3, blaffaerden , brieven en andere munimenten daer toe dienende , als „ de voorn. Kcrkmeefters en Kruysmeefteren ofte haere gecommit- „ teerde Rentmeeflers eenigzints onder hen fullen mogen hebben, of 55 fallen 35 VAN 'sGRAVEN-HAGE II. Hooftst. i^ 3) fiillen weten te bekomen, als ergeiis by haere kcnhifle verborcjen 5, zynde : en ingevalle de voorn: Kerkmeeftei*s en Cruysmeefters lien 5, by eecie fouden willen purgeren , 'c gunc voorfz. is niet te kunnen 5, effechierenj faJ den Ontfangcr voomoemt henlieden mogeh con- „ ftrJngeren , om van nieuws te drefTeren behoorlyke QuoJiieren van 3B 't voornoemde inkomen met verklaringe onder den behoorlyken 3, eed 1 dat by haere kennifre tot de voornoemde kerke en Kruysgil- 35 de niet meer goederen behoorcn 3 dan in de voorfz. Quohieren )3 fullen zyn verklaert. De buuren van Eikenduinen dan van hunne kerk ontbloot zynde , De buu- wierdenin den jaare 1580. met die van Loosduinen vereenigt en onder if"/'^" ccne Parochie gebragt, en tot hun gemceh gebruik gegeven de kerk van duincn de Abdye te Loosduinen, met magt om dezeJve te nerlliellen uit zo- met die danige middelen als Jien by de Heeren Statcn van Holland wierden ][^" aangCM-ezen, volgens Refolutie van di^nln onder Dcil 7. yitny 15-80. eenePa- rochie 3, Op 't verfoek van de gemeene buyren van Eykendu3rnen en f n'de^' ' 5, Loosduynen'twoorddes Heeren beminnende enakhans hoorende in kerkvati 5, eenkleyneonbequameplaetfe binnenLoosduynen; is geappoftilleert. Loos- „ De Staten van Holland aanmerkende den goeden y ver en devo- hen ten 5, tie van de gemeene buuren en ingezetenen van Loosduynen en gebruike 3, Eykenduynen voornoemt tot vorderinge van den dienfl; Gods en Segeven. 33 vermeerdering van fyn Heylig \voord3 en om daer in te voorfien 3, dat defelvemach vermeerdert worden ter eere Gods, en dat daer 33 toe dezelve buyren en ingefeetenen een bequame plaets tot haer 33 kerke wcderom mogen optimmeren en onderhouden , mitsgaders 3, een bequame woonplaetfe voor haer Predikant 3 omme te vervallen 3, de onkolten van dien ) hel^ben gegunt en geaccordeert , dat de 3, voorfz. Supplianten de vervallen kerke van denConventeeertytstot 3, Loosduynen, heel open liggende, gelyk dezelve met muyren en 3, gragten zyn afgedeelt en omgetrokken, grootdefelvegeheeleplaet- 35 fe ontrent agt margen landts, geldende jaarlyks 11. a iz. guldens, 3, zullen mogen laeten gebruyken en d'inkomften van dien employ e- 3, ren tot reparatie , timmeringe excertie en onderhout foo van de 3, voorfz. kerke alsde woonplaats van den Predikant, den tyd van 10. 3, jaaren eerftkomende en daer toe nocli vorder te mogen doen ge- „ bruyken , verftrecken en employeren de fteen van de vervallen 3, muyren , eensdeels ftreckende om de voorfz. Boomgaart en lan- 3, den, en voorts verkoopen eenige boomen daer in ftaende, die 3, mede vergaen, om met de penningen daar af komende te befteden 3, de timmerage en vervallen de eerlte penningen van de felve bellee- 3, ding, mids dat het felve eerftdaegs fal worden gedaen, en dat de „ fupplianten geliouden fullen fyn van hiu'en handel en adminiflratie 3, dies aangaende te houden deugdelyk Regifter,en rekening te doen 3, ten believen van de Staten , waertoe dc voorfz. inkomllen en mate- 33 rialen fullen worden geemployeert , fonder dat de Staten gehouderi 3, fullen fyn daer toe vorder van wegen 't gemeene Lant te doen con- „ tribueeren. Welverftaande dat binnen de voorfz. kerke van Loos- 35 duynen des Heeren woord verkondigt, geprcdikt en den dienft Godcs 24 BESCHRYVlNGt Midde- Icii tot reparatie en ver- der on- derhoud vande 2eh'e by deSta- ten van Holland aange- wezen. ?> 3> 55 5J 3> 3J 55 W 3J y? 3> 3J 3J 55 35 35 35 33 35 Gods gedaan zal wordenszoo wel tot behoef van de gemeene buy- ren van Eykenduynen als Loosduynen, agtervolgende 't ver- foek van de gemeene buyren van EyKenduynen voorfz. , overmids de groote onkoften die tot Eykenduynen met kleync vruchten in 't repareeren van de kerke aldaargedragen foudenmoeten werdcn? ende bequame gelegentheyt van de plaetle en kerke tot Loosduy- nen voornoemt en dat den Predikant aldaer over fyn jaerlycx on- derhoudt als andere Predikanren ten platten landen van wegen dc Staten by haren ontfanger betaelt fal worden , behoudelyk dat d'inkomften van de kerke tot Eykenduynen mitsgaders het kruys- gilden akUiar geftelt fullen worden ende blyven in handen van den ontf.inger Coolwyk, cm by liem als fupehntcndant aan^eflagen en geadniiniltreert 5 en daar af verantwoort te worden 5 aciitervolgcn- de de voorgaande brieven van Commiffie by de Staten voorhoemt den ^3. Maart iS79- ^laar toe verlecntjblyvende de goederen van den H. Geeft: tot Eykenduynen tot behoef van de armen aldaar, ordonneerende en bevelende daaromme de Kerkmeefteren van Ey- kenduynen en alle andere, des nodig fynde, henhier nae te regu- leeren. Maar wanneer uit deze middelen de kerk en Predikants woonitig niet bequaamelyk konden herllelt en in 't vervolg onderJiouden wer- den 5 en dat 00k het opzigt over de kerk , armen en diergelyke zaken voor als nog aldaar weinig was , zoo ordonneerden de Staten van Holland by Refolutie van den 15. February des jaars is'SS, dat de inwoonders van Loosduinen 5 die voor de veranderinge van den Godsdienft gewoon waren hunne dooden tcr aarde te brengen deels te Monfter , waar onder zy ten opzigte van 't kerkelyke behoorden , deels in den Hage of Eikenduinen, nu voortaan dezelve zouden be- graven binnen of buiten hunne kerk en daar voor betalen zcker regt, 't welk voor toekomende zoude moeten werden gebruykt tot repara- tie van de kerk ; Itcllende verders zodanige ordre en toezigt over de zelve en 't bezorgen der armen 5 als de volgendc ordonnantie mede- brengt: „ Alfoo ten tydc van 't Pausdom de buyren van Loosduynen plagen teParocluen ende hare dooden tebegraven, eensdeelsin de kerke tot Monfter ende eensdeels in de kerke van den Hage en Eykenduynen, fonder dat de dooden plagen begraven te worden in den Convente van Loosduynen, tot haerl. groot ongerief, overmids de groote dif- y, tantievan de plaatfe,ende want mits de ruineringe , demolitie , ende -,, uytrodinge van dc geheele timmerage van den Convente van Loos- •s, duinen,met de fondamenten van dien,gedaen in de jaren 73. 74. en 7f. (uytgenomcn alleen de kerk) op 't verfoek van de buyren al- daer, gedaen aen de Staten van Holland, dezelve kerk eensdeels uit 5, de vrugten van de agt mcrgen lands van 't begri-p van 't voorfz. 35 Convent wedcrom gerepareert en bequaam is gemaakt, omme daer ,5 in voor de gemeente en buyren aldaar Godes II. woord te prediken 5, en daar binnen en buiten de dooden te mogen begraven, en datde- 5, zelve reparatie met de optinimeringh van des Predikants huys veel „ gekoft heeft, daar van als noch eenige achterheyt is , als by de 5, rekeningh by de wcduwe van Kris Cornelifz gedaen macli blyken, 3, dat mede dezelve kerk ende huylingc noch veel koften fal) om in 35 33 33 33 33 35 VAN s^GRAVEN^HAGE IL Hooftst. if 5? 55 55 55 55 55 55 55 55 55 55 55 55 55 55 55 35 55 55 55 goede reparatie te houden, ende aldaer voor alsnog weinig toefigc is over dezelve kerk , met den aankleven van dien , Zoo isxjdac de Staten van Holland 5 hier van nader onderregt zynde, en om al- daer een goede ordre te doen ftellen , met advis van die van de Rekeninge in Holland gellatueert en geordonneert Jiebben , ftatue- ren en ordonneren by defen de poinften hierna volgende. „ Eerft dat geen geftorven inwoonder van de Buurte van Loos* duinen,wonende in Haegh-Ambacht of Monfter-Ambacht , in de kerk voorfz. begraven fullen worden voor en al eer zy betaelt of fekerlieyt van 't recht van 't openen van 't graf dezelve kerk ge- daen fullen hebben , gelyk men betaelt in de kerk van Monfter, ende dat de penningen zullen verftreckt worden tot reparatie van de kerk van Loosduynen* „ Dat die geene, die haar dooden laten begraven op *t kerkhof, het felve zullen mogen doen fonder yet te geven , midts alleenlyk betalende den Grafmeefter fyn gewoonlyk regt, gelyk tot Monfter betaelt word , alles onvermindert een yegelycx ge- regtigheyt. „ Dat niemandt aldaer noch binnen noch buyten de kerk fal mo- gen dooden l^egraven, dan die geene die daer toe geftek fal wor- den, „ Dat de Schoolmeefter gehouden fal fyn voor fyn wedden , we- fende 6o. ponden van xl. grooten 's jaers , die hy treckt van den Rentmeefter van Loosduinen, de klok te luyden ter predicatie, en alle maend de kerk doen vegen na behooren. „ De vlucht van de duyven aan den thoorn fal in 't openbaer verpagt , ende dc penningen van dien komende , sullen mede ver- ftreckt worden tot reparatie van de kerk en thoorn ; des fal in 't verpachten geftipuleert worden , dat de huyrman de duyven fal houden uyt de kerk , omme defelve niet te ver\ Uylen. ,j Voorts foo fullen de Diaconen of Ommegangers in de predicatie voor den armen terftondt na de eyndiginge van defelve predikatie bekcnt maken het gunt ter felver tyd ingekomen is, daer van , en- de van de uytdeelinge derfelve ende van 't geene den armen aldaer volgt van de rantfoenen van de vcrpachtinge van de gemeene mid- delen, en van andere armen penningen aldaer , by den Predikanc gehouden fal worden goet Regifter en rekcning, waer na een ygQ^ lyk hem gehouden fil wefen te reguleren. DaarenI)Oven vergundcn de Staten van Holland by refolutie van den i8. September 15^87. dat die van Loosduinen in de tooren van hunne kerk zouden mogen ftellen een bequame klock met een uur- werk en wyzer, en dat, vermits het onvermogen der irtwoonders, de koften daer van zouden werden voldaan uit de inkomften van des Convents goederen aldaar. De ade, welke de buuren daer toe er- langden , luid in dezer voege. „ De Staten van Holland gezien hebbende ""t ernftig verfoek van 5, Kerkmeefteren , Diakonen en gemeene buuren van Loosduinen en „ daer op het advys van den ontfanger Jooft vanLeeuwen, hebben, tot gerief van den geenen die tot Loosduinen palTeren , ende van de inwoonderen van dien , ende ten eynde fonderlinge tot der 55 predikatie en den dienft Godes, en andere notelyke dienften , ter D „ be- 55 55 55 55 55 55 95 55 55 55 95 55 55 V Ook ge^ accor- decrc een klok, nur- wcfk en wyzer in de tooren tc mo- gen ma- ken uit de in- komn«n van't Kon- venta!'; daar. ii^ BESCHRYVING Jegen- woordi- ge ftaac vande kerk van Eiken- duinen. LooS- DUI- NEN. Ver- maart door deszelfs Abdye. Redenen waar- om het klooder alhier niet ver- der bc- fchreven werd. 3J 35 J) 3J> 3J 5> JJ 5> 5> 55 55 55 Hetdorp isgele- genon- dertwee bequamer uure geluyt mag werden ; goedgevonden en geconfen- teert , dat den toorcn aldaer van cen bequame klocke, uurwerk en wyfer voorfien fal werden, ende dat de onkoflen daer af, over- mids Jiet onvermogen van de inwoonderen aldaar , gedragen fullen werden uic de inkomften van des Convents goederen van Loos- duinen; en ten eynde 't felve gefchieden mach ten minften quetfe van den Lande , ordonncren de Staten voornoemt den voomoem- den Ontfanger van Leeuwen, de onkoften daer af te betalen , on- der recognitie van de fupplianten , dat fyluiden van 't gund voorfz. is gedienc ende behoorlyke acquke van den geenen die de klocke, uurwerk en wyzer fullen liebben gemaekt en gelevert, waerop 't felve in rekeninge geleden en gepalfeert fal werden. Sclioon van de kerk te Eikenduinen niets is overgebleven dan een fluk muur van den tooren en eenige fondamenten van de kerk , zoo ko- men 'er die van de omleggende dorpen nog ten huidigen dage dikwyls een bedevaert doen , om de H. Maagd te eeren en aan te roepen, kruipende op handen en knien rondom en langs deze puinhoopen ; ja deze plaatze is by de Roomfcli-katholykcn nog in zulken hoogag;. ting, dat de meefte burgers van die gezincheid in den Hage en daar- omheen dit kerkhof boven alle andere tot hunne begraafphats ver- kiezen , zulks dat 'er van dezulke aldaar meer dan in de kerken van den Hage ter aarde beftelt werden. LOOSDUINEN, gelegen aan het eihde van den zelven Straat- weg} ontrent €en half uur van Eikenduinen, zoo als wy hier vooren hel^en gezegtjiseen zeer oud entamelyk aanzienlyk dorp, vermaard door de ftigcing van de evengemelde Abdye , welke zeer beroemt is in de gefchied - boeken onzes Vaderlands door de verzierde kinder- geboorte uit Margareta , Gravinne van Heniieberg,dogter van Vrouw Machteld, egtgenoot en namaals weduwe van Graaf Floris den vier- den , waar van het verhaal met veele en grove beuzelingen door de Monniken te zamen gelapt zynde, aan latere Schryvers veel moeite en arbeid heeft gekoft, om het waare van het valfche te fchiften, en alzoo eindelyk de zekerheid en nette kennilTe dier gefchiedenilTe aan den dag te brengen. Wy zullen ons voor 't iegenwoordige niet in- laaten om deze zaake verder op te halen , of zelfs van dit klooftereen befchryving op te geven, eensdeels, om dat dit gefligt, ( 't geen in den Spaanfchen oorlog eerft door den moetwil der foldatcn zeer mis- handelt, daama in den jaare 1^79 zo verre is afgebroken, dat 'er tans geen blyken, buiten de kerk, meer van overig zyn,) geplaatft is ge- weeftbuitenHaag-ambacht, binncn welkers omtrek wy ons zelven hebben bepaalt. En ten anderen, om dat die Abdye reets door ver- fcheide voorname kenners en liefhebbers onzer Nederlandfche Hifto- rien wydloopig is verhandelt, en nu onlangs in de Befchryvinge van Delfland zeer nauwkcuriglyk uit de oudhedcn is opgeheldert gewor- den , alwaar men 00k met eenen vind een nette befchryvinge van den eerften opkomft , benaminge , enz. van Loosduinen ; en derhalven zullen wy 'er nopende het dorp alleen dit maar byvoegen, dat het zelve onder twee verlcheide jurisdidien gelegen is , behoorende het weftelyke gedeelte, waar in het bovengemelde klobfter heeft gellaan, onder het ambagt van Monller en gevolgelyk onder de nalatenfchap " ^ van Jiaiiie .an Ae Xcrfc ^an XlKZI?^ DUIKER- in den jaare 3iCc?:?cxix. ■5i Aoitet i^xcud Cu.m vfirxvzieg. van' 'sGRAVEN-H AGE 11. Hooftst. ^7 ■Trin wyle zyne koninglyke Majefteit van Groot-Brittannie , WilJeni '^den derde?! , hoogl. ztd. , en het ooftelyke gedeelte onder Ilaag-am- 'bagt. En vermits Iiet laatftc niets aanmerkelyks in zig bevat , zoo zuilen wy 'er korcelyk van affcheiden, en ons liever fpoeden naSche- velinge, welke plaats ons meerder ftoffe aan de hand geefc, om daar van breder te konnen fprekcn. SCHEVELINGE of, zoo men eertyds fchreef ji'd'fyfw'/w^f (o)jis ecn Zeedorp ontrent een half uur ten noorden van den Hage , gelegen aan het einde van eenen cierlyken, ruimcn en net beplanten ftraat- weg, die in den jaare 1666. met overgrooce koften en moeiten door de duincn is gelegt en gegraven geworden, en dagelyks door me- nigte menfehen, d\z zig aan het ftrand eens viilen verluftigen, ve- gens deszeJfs vermakelykhcid werd betreden, waarom 00k de lieei" Simonides dcfe Straat aldus fprekende invoert; ' 'k "Was eertyds fand eh duin, nu leg ik vaft in ftecu. Van wandelaars bezocht , van duizenden betreen , Voetknechten , ruiteren , die s'avonds , voor het dalen Der Son, na hunnen luft , gaan een Zeeluchjen haleri. De Heer Conftantyn Huigens , Ileere van Zuilichem , hecft deze Zeejlraat in rym zoo geeflig en plaizierig befchreven , dat wy ons ligtelyk konnen ontdoen, om 'er hier breder van te meldcn. Schevelinge was in vroege tyden een tamelyk goed en aanzienlyk Dorp, in verfcheide llraaten (p ) verdeek, ja, zoo zommige willtn , grootcr en ouder als de Hage zelf, waar van ons egter tot nog toe geen bewys ter werreld is ontmoet, en derhalven zuUen wy dit voor zeggen alleen aahnemcn tot nader ontdekking, maar 't isdoordewoe- dende en vcrbolge zeegolven van tyd tot tyd Zodanig aangetaft en geteiftert, dat het zyne voorige gedaante t'eenemaal Jiceft verloren. De kerk , welke eerft in 't midden van het Dorp ilond, wierd vol- geris getuigenilfe van Adr. Junius, {q) ontrent deh jaare 1470.cn ge- volgelyk nu ontrent x 5-8.) aarengeleden, met haaren tooren door dezee verflondcn, by welk onweer de zee zoo veel lands verzwolg, dat de gemelde kerk ontrent looo. palTen in zee en van het ftrand bedolven geraakte ( r ). Die van Schevelinge waren hier door in ecn zeer beclroefdcn en ellendigen ftaat gckomen, hebbende niet alleen meer dan de helfte van hunne huizen in die ftorm en watervloed verloren , maar het getal hunner iriwoonderen was, zoo by vangtnilfc als by ongeluk van de zee, zodanig vermindert, dat het zelve in den jare ' D X . 1483 (0) Zommige fchryven 00k i'fZ'frmw^f; zic Huygens, ^«r«-Wof»/f» />iJg. 174. Blciswxk, ^e/f/;r. -van Delft p. 7^0. Hooft, Nederl. Hijl. p. n^.en ciders. Erf- giaaffclykc Bedicninge in Holland, pag. 13^. welke fpelding ons cgter in geen authcntick ftuk is voorgekomcn. (/)) De namen van de Straaten, die ons in oude biievcn te voorcn zvn gcko- men, waren, ds: Wageftraat ^ 14. Aug. 15^6. de Koefiraat 13. decemb. i5fo. >^e. NohelJIraat 13. decemb. if6z. de tf-^cjlflraat. 14. decemb. 156^. At Heer van fFaJtenaars-flraat 13. decemb. 1^-62. de Kcyzcrs-ftraat f. Junii 1565. [q) Jn't tiende Hooftftuk van zyn Batavien. Cluver. Batav. eudh. i. deel.pag. -yf: {r) ZiePars, KaWykfche oudhcden p. 104. verfchei- de Jurif- didien. Sche- velin- ge. Deszelft Sti'aat; ■vvcg-; " sb til OuHheid engroq- tevaii " het ' • Dorp. De ecr- (tekerk in den jaare 1470. doorde zee ver- flondcn. Geraakt daar door in ecn el- lendigen Ikat. x8 BESCHRYVING Gefchil tuffchen die vaa den Ha- ge en 6che-vc- linge , hoe ver- re de laatfle gehou- den wa- ren te betalen in dege- mecne lallen &c.i en de uit- fpraak daar op gevolgt. 1483 llegts bellond uit hondert negentig perfoonen , waar van *er veertig aim dc deurcn en huizen dagelyks hun l)rood om Gods wille moeften gaan bcdclen, en van de relterenrle hondert veertig moeften 'er hondert tcr zee en anderzints van dag tot dag de koft voor de ove- rige veertig winnen, zoo als zy in ecn oud geding voor den Hove in den gemelden jaare te kennen gavcn ; wek geding met de daarop gevolgde uitfprake wy niet ondienftig hebhcn geagt , alliier uit te fchry ven 5 omme daar uit met eenen aan te tooncn niet alleen den waaren , dan teffeos erl>ermelyken toeftand van 't gemelde Dorp , maar 00k Jioe de Hage zelf op die tyd beftond. De woorden zyn dcze, 5, Ge2ien by den Hove van Hollant , dat proces vuytftaande en 55 hangende tuirchen die gemeene l^uyeren en inwoonende van den ,5 dorpe van Sceveninge eyffchers an die eene zyde , en den Bail- 55 liu 5 Scout 5 en Scepencn van dcr Hage vcrweerers an d'andere , 55 zeggende ende proponerende die voirfz. eylfchers, hoe dat die dor- 55 pen van den Hage , Sceveningen en Eyckendiiynen Jionden en war en 5, gemeen onder een Bailliufcip en Scependom, ende dat alle laften die 55 den voirlz. drie dorpcn gegeven en gefct \v aren by mynen gena- 55 den Heeren of deze zyncn Landcn van Hollant , die bueren en 55 inwoendere van den vooriz. dorpen daarinne gemeen en gelyk be- 55 laft worden fonder eenige fcheydinge d'cen van d'andere te doen ; 55 Ende al was foe dat navolgende dien alle die b-uyren en inwoende- 55 ren van de voorfz. drie dorpen en plaatfe fchuldich en gehouden wa- ren de voorfz. laften mit malcanderen gemeen te dragen elc na die froote en waerde van hoeren goeden londer mcer belaft te wor- en. Defen nyet iegenftaende hadden nochtans in voirige tyden belieft gehad den Bailliu5 Scout en Scepenen van den Hage in den tyt wefende den vooriz. EyITchers een ze^eren portie ende ta- xe te geven van de voorfz. laften 5 te wetcn mit die van Eycken- duynen een derdendeel , en overmits dat die voorfz. Eylfchers doen ten tyden waeren in groote menichte van huyfen en haerfte- 35 den ftaende in redelyke neeringe en wehaeren, foe waren die zel- 55 ve Eylfchers obedierende die voorfz. fettinge en te vreden in de 5, contribute en gedinge van dien ; Mii ivas zvaer dat binnen zekeren 35 corten jaren harivaerts V "joorfz. dorp van Sceveninge by grote 5, Jloorm en hoge vloeden vieer dan die he/fte afgevloyt was , en dat de voorfz. Eyllchers groot en on\ erw indclicic verlies van volcke en goeden tcr zee gehadt en geleden hadden alfoe wel by vangenilfe als oic l)y fortune van de zee, ;«/'/j 'z:;£'/^ V t'owy^. do?'p van Sce- 55 veningen die he/fte van huyzen , volck en goeden niet en hadde, V 35 we/k. zy hadde ten tyde en lange dairna , dat den zelven dorpe die 35 voorfz. portie gegeven hadde gew eeft , feggende mart die voorfz, 55 Eylfchers , dat op defen tyd die zelve Eylfchers niet meer in get ale en waren dan ontrent hondert en tncgentich hoefden •> dair van die vyfticb mit hoeren kinderen dagelycx gingen voer die huyfen en doeren van de anderen brood om Gods wille bidden en van de anderen hondert en veertich die hondert van dien hocr broet van dage te dage an den 35 andei'cn veertich ter zee en anders moejien winnen : Ende hoewel de 55 voorfz. Eyllchers hoeren armoedc den voorn. Verweerders onder 35 wyens regiment zy waren ^ tot divcrfche llonden te kennen gegeven had- 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 35 33 33 VAN 'sG Jl A VE N-H AGE. II. Hooftst. i^ -55 hadcTert 5 verfouckende dat {y hunlieden verdragen wouden van „ de vooi-fz. fettinge en ontfangcn mitten voorlz. bueren ende in- 5, woonderen van aen Hage te ponden penninck pennincks gelyk j, en mit hlinl. te mogen contribueren elck na advenant van zyne 3, goeden. Defen nochtans niet tegenltaende de voorfz. verweerrers, 55 en hadden dair toe niet vvillen \erftaen5 maar hadden omme de 55 voorfz. Eyirch.ers foe lange foe meer te belaften en te bedwingen 55 die vooi-fz. Jiceren fettinge te geven doen gyfelen in den Hage 55 voorfz. zeventien perfoonen van den rykften van henl. dewelke 55 hangende c]e(^e litifpendentie omme meerder fcade te fchouwen, in 55 handen van de voorfz. Verweerrers genamptifeerc Jiadden voor die 55 betalingen en termynen die dezelve Verweerrers henl. eyfchende 55 waren. Welke onbehoirlike fettinge en exactie die voorfz. Eyf- 5, fchers den zelven Hove clagentlicke te kennen gegeven Jiadden en 55 vercregen zekere appointement vuyt crachte van den welken den 55 voorfz. Verweerrers bevolen was, dat fyl den voorlz. EyfiTchers ,5 ontfangen fouden nacten gemeenen bueren en in woonderen van 55 den Hage te ponden penninck pennincx gelyk en mitten zel- 55 ven bueren in de voorfz. laften te contribueren en te gelden elc na ,5 groote en v\aerde van zyne goeden. Dair tegens dat liim die 55 voorfz. Verweerrers oppoferende waren, en overmits welke oppo- 55 litie zyl. gedachvaert Jiadden geweeft te compar6ren voor den 55 voorfz. Ho^ e tot zekeren da^^e henl. beteykent5 Tot welcken da- 55 ge of anderen van die ondernouden , zoo concludeerden die voorfz. 55 Eyifchers en zeyden , dat by fententie diffinityf van den voorfz. 55 Hove die felve Eyifchers alfoe v el ter caufe van de penningen die 55 henl. by den voorfz. Eyflciiers nu geeyfcht en in hueren Jianden J5 genamptifeert waren, als in die laften die hunl. tTamen opgeleyt 55 en getaxeert worden te geven ontfangen fouden wefen mitten bue- 55 ren en inwoonders van den Hage te ponden penninck pennincx ge- 55 lyk en dairinne te contribueren en te gelden elc nae advenant van 35 van zyne goeden, en dat dezelve Verweerrers gecondemneert fou- 55 den zyn henl. te refticueren 't guendt dat zy zedert der litifpen- 55 dentie van defen in Jianden van de voorfz. Verweerrers meer had- 5, den moeten namptiferen dan huere pondinge bedragen foude , 35 mitsgaders in de coften van defen inftantie. 55 Daar tegens dat die voorfz. Verweerrers deden antvvoirden en 55 feggen, hoe dat hier voirtyts te wetert over tfeftich jaren en meer 5, een raeminge gemaed hadde geweeft by die van den Hage an de 55 eene zyde en die van Sceveninge en van Eykenduynen an d'ande- 55 re , in wat manyeren dat elc van dien gelden en contribueren fou- 55 den in de beden en fubventien myns genaden Heeren of andere 55 ongelden; achtervolgende welke raeminge die van Sceveninge mit 55 die van Eykenduynen hadden altyt getaxeert en gezet geweeft van 5, foo lange dat geen memorie \ an menfchen ter contrarie en was , op 55 fulcken taux en grootheyt als zy nu gezet 5 zonder dat zy hoger 55 getaxeert waren , dan van outs gewoonlick was. Te w^eten , die 5, van den Hage op die tweedeelen en die voorfz. van Sceveningen en ,5 Eykenduynen dat derdendeel, mit welke fettinge de voorfz. Eyf- 55 fchers en Jioere voorfaeten te vreden geweeft en hoeren portie en 55 andeel altyt gegeven en betaek hadden 5 en dat tot een teyken van D 3 dien 30 B E S C H R Y V I N G 5, dien die voorfz. van Eyckenduynen bleven akyts betalende hdere 3, portie dair zy op gefet en mit die van Sceveninge voomoemt over- 3, gecomen waren. Seggende en antwoirdendc voort de voorfe. Ver- 5, w eerrers , dat bmnen den dorpe en bedryve van den Hage elk na den 3, zyne meer arnie luyden ivaren dan tot Sceveningen , die in de voorfz. 3, ongelden niet en gaven , maer waren levende van den Heyligen Geeji en 5, aelniiffen .fivant men ivel bevinden foude datteraleer de oorloge en wa- 3, peneii van Utrecht onjlonden niet in den Hage en waren boven thien, „ hondert perfoonen levende van de H. Gceji en aelmijjen , dan datter 33 nil wel iva7-en •> overmits der oorloge :, lajl van de rent en en diieren „ tyt boven twee en twintich hondert perfoonen., die al te famen hier toe 3, niet en gaven , en dat ook we/ twee hondert waren dier toe contri- 3, biieerden , de we/ken niet eene grote boven alien fchiilden en hadden j „ feggen voirt , dat die van den Hage voirfz. allbe veel fcade gele- 3, den hadden als die voorfz. Eyllchers binnen twaelfjaercn liarwarts, „ ter caufe van hoere draperie mitten vuytganck van den volders , 3, mitten ruyters en anders meer dan zeflien hondert pondt groten 3 53 dair van dat zy nochtans niet en begeren verlicht te wefen van den 5, voorfz. Eylfchers 5 en dat dezelve Eyllchers de fcade dair zyl. op 35 beclagende waren alleen niet gehad en Jiadden , maer mede die vaii 5, den Briele, Delf, Leyden, en oick eenige van die van den Hage, 3, die met hunl. ter zee reeden, en dat de voorfz. Eylfclicrs dair te- 3, gens groote neeringe ter zee gefcepen waren te Jiebben , gemerd -,, de .... van Vrankryk en dat zy groote proufFytehcken teelderi 53 gehadt hadden van harinck, nochtans en waren zy niet belaft ge- 3, weeft boven hoeren taxatie voirn. , maar die van den Hage waren 3, ter contrarie in Jiilcken fchyn verarmt , dair dat acht hondert per- 35 foonen om broot gingcn 5 waren nii wel twee en twintich hondert om- 35 megaende en meer., Ende dat al waft zoo, dat zekere Jiiiyfen ofge- 33 vloyt waren op die kant van de zee ftaende , 200 feyden nochtans -35 die voorfz. Verweerrers in fado, dat die hiiyfen getymmert tot Sce- 35 veningen van V Ga/ihiiys ziiytwert binnen xx jaeren harwaerts .35 zonder alle die andere huyfen , wel beter waren dan V geheele 35 dorp doen ter tyden was-, ende dat mitten voern. Vcrweerders niet 35 en contribucerdcn nocli en goudcn alle die Raiden van den Camerc 35 ulzoe wel ordinarys als extraordinary s , Advocaet , Procureiir-Ge- ,3 nerael , Griffier 3 SccretarilTen ordinaryfen en extraordinaryllen , ,5 alle Riddcren , waerlicke ofte geeftelicke luyden , alle Do6toren , 55 Liccntiaccn, Advocaten, dodoren ofliccntiaten wefende, zes Pro- 35 Gureurs poftLilanten, zeven Dcurwaerders , en vierBoden, zoe dat ,5 die geenc die de bede en fuljvcntien betalen moften , al clej-n ill 35 getale waren , feggen 'er tot cen teykcn , dat die van der lieydc 3, mit die van Monitcr in die bede n\yns genadichs Heeren gefet en 5, dewelke littende Marcn onder cen gerechte , nochtans hadden zy 33 clcx hoere tacx op iien felven 3 ende iioewel dat die van Monfter • -5 - M-fz. corts zcer gcryd en die van der Heyde zeer geannt waren, 35 zoo bleven zy akyts geldende gelyk zy van oudts plagen zonder 35 tegens malcanderen te ponden. Dit al nochtans niet tegenltaende ), foe hadde bclieft die van Sceveninge ecn nieuwigheyt te foec';en , 35 begeerende mit die voorlz. van den Hage te ponden , en den voorfz. 3, Verweerrers tot die fynete doen verdagvaerden , Ende waeren 55 dueroinme de voorlz. ^''erwcexTS^ concluderende j d;ic by fcntentie van VAN 'sGRAVEN-HAGE. ILHooftst. 31 i, van den voorfz. Hove fylieden fchuldich fouden wefen te volftaan „ mitter fettinge en taxatie, dair die van Sceveninge op gefet en ge- 5, taxeerc waren te gelden in alle ongelden gelyk zyl. van ouden J, haercomen gedaen hadden, mit die voorfz. van den Hage , navol- 5, gende die voorfz. raeminge tuffchen henlieden op andere tyden „ gemaid, en dac zy mits dien geabfolveert fouden wefen van den 5, eyfch en impecicie van de voorlz. Eyffchers , en dat die penningen 55 by den zelven EyfTchers genamptifeert biyven fouden, dan die wa- jj ren , als wel en deuclidelyk betaalt, ende voort den voorn. Eyf- 55 fcherste condempneren in de collen die de voorfz. Verweerrers tot 55 defen inftantie gedaan hadden. ,5 Tegens welke antwoorde de voorfz- EylTchers repliceerden 5 ont- 55 kennende mitten voorn. Verweerrers eenige raeminge aangegaan te 55 hebben, dair mede zy hunl. geobligeert ofte verlbonden hadden 55 tot eeuwigen dagen te onderiiouden ofte nu die voorfz. pondinge 55 niet te eyfchen , feggende dat die betaelinge die zyl. fekere lange 55 jaeren by taxatie en fettinge van de voorfz. Verweerrers gedaan 5, hadden geJiadt , in defer faeke tot hoere afterdeele geen prelcriptie 55 voor den zelven verwrs. maken ende nochtegemaect, dat zyl. ge- 55 fondeert waeren in rechte en redenen , te weten tot alien tyden als '55 zyl. met die voorlz. van den Hage lafteii cregen en hunl. gemeen 55 opgeleyt worde 5 dat als dan zyl. die zelve laften fchuldich waren '55 mit malkanderen te dragen elc na zyne macJit en waarde van zyne ■55 goedens 't welk niet gefchien en mochte de voorfz. pondinge dair 55 Dy die waerde van een yegelycx goeden gevonden 5 en elk zyn 55 portie gegeven wordt en mofte voor alle werk gefchien 5 welke ^5 pondinge zyl. fchuldich waren te foucken an den voorfz. Ver- 55 weerrers en an nyemant anders5 ende waren de voorfz. EylTchers 55 prefenterende hoere rykdom en armoede by die voirfz. van den „ Hage te bringen en mits welken die rykfle den anderen te bate co- 55 men mochte , zoo dat mits dien de fcade en armoede by den 55 voorfz. Verweerrers geallegeert hunl. niet en releveerde tegens die „ begeerte en conclufie van de voorn. Eyffchers; Ende dat aengaen- ,5 de die van der Heyde en van Monfter 5 dat den zelven EyfTchers 55 niet an en ginck en waren henl. dies gedragende an die waerheyt S5 en perfeverende voort by hueren eyfch en die condufie aldair 55 genomen. 55 Tegens welke replyck de voorfz. Verweerders dupliceerden , per- 55 fevererende by hoere voorfz. antwoorde en conclulie aldaer geno- 55 men mit meer allegatien l^y beyde de voorfz. partyen gepropo- 55.neert5 ende daerop dat zy geappoinfteert waren met die a6ten ge- 55 maid! van heurl. playdoye en dyndale te vougen al fulx advertille- 5, menten en articulen als zy pmme de verificatie van huere verme- ^ ten doen en overgeven fouden willen en dat te famen overbringen, j^ en al gellen ""t zelve Hof foude wyfen dat recht ware. - 55 Gezien voort by den voorfz. Hove alfulcke advertifrementen5 ac- j5 ten 5 exploiden 5 brieven , minumenten en anders als clcx van den 55 voorfz. partien doen en overgeven hebben willen, en dair up dat 55 zy verfochten te hebben recht en henl. op huyden dach beteykenc 55 was om recht te horen. 55 't Voirfeyde Hof mit rype deJiberatie van Raide overgewegen alle 3^ BESCHRYVING 55 55 55 „ aJIe 't gunt dat tot defe materic dienende was in den name en van 5, wegcn myns gen. Heeren t'sHertogen van Ooftenryk en van Bour- „ goingie Sec. gelcy t en verklaert heeft , zey t en verclaerc voor recht , 5, ciat die voirlz. Eyirdiers ontfiingen zuUen wefen mit den voorlT,. „ Verweerders en den Bujren en inwoonders van den Hage te pon- 5, den penninck pennincx gclyk, omme navolgende dien mit maJcan- dercn in alien beden, fufjventien, ruytergeldt en andere ongelden te contribueren en te betalen elcx na advenant van zyne goeden. Vcrclaerende voort dat 't voorfz. Hof van wegen myns gen. Hee- 5, ren ordonneren en committeren flil twee perfoonen, dair by de 3, voorfz. van den Hage en die voorfz. van Sccveninge elck twee van 5, hoeren voughen fullen en gefamcntlicken die voorfz. pondinge en 3, fcttinge te maecken, foe dat behoeren ilil tc gefchien ; cnde han- 5, gende dien tyt en tot dat die voirfz- pondinge en fetcinge in d n ,5 manierc voorfz. gefchiet fal wefen, zoe zuUen die voorfz. eyllcliers 55 onvermindert en fonder prejuditie van een ygelyks recht met d n 5, voorfz. Verweerrers in den laften voirfz. by maniere van n imptile- 35 mente oplcggen en gelden als zy tot haer toe gedaen hebbcn. 53 Compenferende die collen van defen inftantie omme fonderlinge re- 35 denen denfelven Hove dair toe porrende. Adum xij dach in Au- 33 gufto. A°. MccccLxxxiii. Prefentib. Zevenbergen, Affendelfc, 35 Kuyfch3 Werve, Almonde, Jonge5 Schoonhoven. Naver- Enlioewel die van Schevelinge zig wel weder eenigermaten had- loop van (jen gedekt met het maken en oplioogen vande duinenaandenzeelvanc ^arerf^ Icggende, ZOO wicrden zy egter na verloop van weinige jaaren \ve- wedcr- derom bloot geftelt en gedreigt om t'eeneiiiaal door de zeegolven cm in verllonclen te werden5 vermits de duinen door de winden en ftor- ^evaar, ^ telkens vergintren en we^ftoven : en wel inzonderheid in den derheid jaare 1530. ( ^)5 wanneer op den s- November 's morgens ten age in den uuren zecr fchielyk een zwaare ftorm uit den noortweften ontftond, ^^^l^ w aar door het water zeer hoog vloeiende alles in korten ftonde weg- ^^•'°* rukte5en Schevelinge met eenen algemeenen ondergang dreigde. Om dit gevaar voor te komen en met eenen te \erhoeden5 dat niet alleen Ordre dit dorp maar ook ganfch Deliland niet en wierde overftroomt 5 or- omdaar donnccrdc het Hof van Holland in den jaare 153 «• Jiet Hoog-heeni- tegente rajidfchap van Delfland5 om daar tegens te voorzien5 met het maken. Ilea' bepooten en l^eplanten van de voorfz. duinen voor Schevelinge, daar toe den Dykgrdaf en Hoog-heemraden audoriferende , om een omllag van vyf penningen Hollands op elke morgen te doen over gc- hecl Deltland ende dertien Ambagten van dien , uitwyzens devolgen- deaCtei 53 Alfoe (s) DcZamcnftellcrvandcHollandfcheChronykofGoudhocven/)^^. fpi. bc- fchryft deze watervloed in dezer voegc: „ In 't jaer if 50. op den vyfden NoJ „ vember, 's morgens ten age uuren is fcer haeftelyc een grooten ftorm opgercfen >, uyttcn Noortweften, alfoo dat het water zeer hooge vlocyde, den dyk by Dix- „ muyden in Holland brack inne, en dacr vcrdcrf uyter maten feer vecl goedts in „ kelders, en daer bleven ook Ibmmige Rynfchepcn binnen den Landc, daar veic „ vclks in verdronk. Ook verdramk veel vokx tot ScheveHfige by den Hage, ende „ ooc t'Yflelmont, maar bovcn al gcfchiede in Zedant groot jamnnier en fchade, „ want daar veelDorpen in licpen en een groot ftuk vanCortgeen en daar verdronk „ feer vecl volcx. VAN S^GRAVEN-HAG'E II. IIOOFTST. 3^ ■' " ,v Alfoc den Hove van Hollant hy goecic onderwj^s i:;cb]ekcn is , Omflag ■■^ dat die duinen tot ScheveninL:,c en daarontrenc zecr verlhiyvcn en van v>t „ vergacnjdaar doer hylenktc van tyden die felve dujnen gehcel te f^'^J^"'"^ f^j 'h.yete fouden mogen commen tot grooten lalte van den Lande van mermen r^ Delfland en pericle van inondacie \an der Zee, daer toe ^an node tother- ,, is mit alder diligentietevoerlien, SOE 1ST , dat ^t felve Hof ^^^^^'f „ geconlentcert endc geauthori(eert heefc , con!'enteert en authorifecrt duinen „ niits deCen den Hoegen Heemraedcn van Delllant tot malcinge, be- totSche- „ pootinge en befcherminge van de voorlz. duinen te Sciie\eninge ^^""ii'-"' „ en daarontrent te verftaen ende daer toe omme te mogen llaen over ^5 gei.eel Deliland en die dertiiien ambochten van dien vyf pennin- ■^ ghen Hollants over elken morgen , omme die te ontfangen en be- „ fteedt te werden in der faekc voorjz. en dat die ontfangers by ze- 3, kere voirgaende ■a(51e van anc^ere ommeilach gecommitteert daer 55 van fchuldich fuilen zyn rekeninge, bewys en reliqua te doen voir 5, zei%ere CommiliariHen van den zelvcn Hove in pre'entie van den 55 zelven Hooge Heemraders en ingelanden , die daer pre 'ent zullen 5, willen Ave'en. Gedaen in den Ilage den xxiiii. in Aleye anno 5, XVc. XXXI. hy ^ffende/fi , TFarmont^ Colfier-, Cohel-, Beiininck-y 55 Sa shout J SandeVm-, Hugo ^ Pyulfcn-y Frocureur-, Zegerfz. Maar dewyl die penningcn niet genoegzaam waren tot herftellinge van 'c ganfche werk na vereifcli van zaakens zoo ordonneerde het ge- meldc Hof andermaal aan die vanDeliland5 om een tweeden omllag van vier penningen te doen -> en voorts dat die van den Hage en Sche- velinge daar toe zouden betalen de fomma van dertig ponden 5 als brcder uit de volgcnde afte te zicn is. 55 Alfbe in den jaare XV^. XXXI. den xxiiii. dag van Mey tot Twt- 5j rcparatie van den duinen 5 gekgen voer Sceveninge en aldaar om- deom- 55 trcnt5by onfe ordonnantie van wegen der K. Maj. ommegeJlagen es '^^e^^" •55 geweeft j)y den Heemradcn van Delfland over die derthien /luyfen cpieder* 55 van 't zelve Delfland eens vyf penningen Hollants op elcke mergen mergen 55 welke duinen eens elcks van nieuws gemaect en gereftaureert zyn overde 55 ende die van Scheveninge an ons claehtich gecommen zyn , dat 't fenv,"n 5, z'jIvc begonite vverk nyet genoech en es ende Jialf vergcefs gc- Deif- 55 maect zoude zyn 5 ten ware dat 't felve volmaect vvordt ter '*"*^- 55 leynfte van Jiondert en twinticli of 15-. roeden 5 waar op wy 5, gehoirt hebbende 't advys van den Heemraaden van Delfland , 3, "liebbcn van wegen der K. M^ geordonneert den voirfzHeemraden 55 te procedercn tot volmakinge van de voirfz. duynen ende werken, 3, ■'t welk gedaan is geweeft en gehoirt die rekeninge van den ont- 5, fanger5 daar iDy bevonden is 5 dat die zelve ontfanger tenachtercii 55 coenipt die fomne van vyf hondert en dertich ponden van xl. groten 't pondt5 omme welke reften en achterwefen te voldoen en te betaele 5 hier op gehoirt 't advys van Jan de Pleuter, Vrank Pieterfz. ende Jaeob Stalpaert Heemraden van Delfland , hebben. wy van wegen der K. M'. geordonneert en geconfenteert den Heemraden van Delfland, omme te flaen over die derthien lluyfen 55 voirfz. noch vier penningen Hollandts op elcke mergen , ende daer 55 toe fuilen die van den Hage mit die van Scheveninge dragen en be- 55 talen die fomme van dertich ponden vn xl. groten 't pont en 55 dat furplus en voirdcr achterwefen fal gedragen en gellagen wor- E den 5> 3> 34 B E S C H R Y V I N G 5, den over die ftreek weeren. Gedaen in den Hage den xxi^l „ dacli in Oftober iinno XV<:. XXXII. by JJfefide/fi , Col/ier , Ben- 3, wM, Sanddin^ Ziiyderhuyfenj Brunt. ^ J En alhoewel men nu, zoo vermeinc wierd, Schevelinge met eenen met cen fteencn dyk ("/) en beplantinge van de duincn als andcrzints wel en fleeneu- j^-^ bchooi'cn liaddc voorzienj zoo leed het met lang daai'na of alles b'^Vn- wierd in den winter van den jaare i5'38. wederom in een zwaar tem- ting^van pecft w^cggerukt en afgefpoelt , zulks dat de inwoonders dreigden , dedui- 200 zy met wierden geholpen en bygeftaan , Ininne woonplaatze te Jl^u^^" zullen verlaaten, weslialven dan het Hof, aanmerkende in wat gevaar ^ '" ganfch Deliland by lankheid van tyd daar door zoude geraken , die les"b ^ " van Dellland daar op dc^d befchryven. Wat middel Jiierin gevon- denjaa- dcn wierd , toont de volgende ad:e aan : "^ \^}^' ->■) Alzoe die van Sceveninge den Hove van Hollant vertoont heb- sfge-'^ 3j ben 5 dat henl. nyet mogelicke en is weder op te maeken die pla- fpoeit; „ tinge en wercken voor Sceveninge in den voorleden winter > wan- Die van » i^-^i' by tempeeft van den zee afgefpoelt , fonder dair toe te heb- Scheve- „ ben Jmlp en byftandt, en dat Sceveninge geabandonneert en verla- ^'"S^ „ ten zynde , geheel Delfland by lancTieyt van tyde pericliteren Ooft'e" " zoude, wairomme die redenc wel eyfte dat die voerfz. van Dclf- Weft- „ lant die lafte van den dorpe van Scevenmge behoiren te Jielpen dra- ainbaijt ^^ ggj^ ^ Arerfouckende dat ^ voirlz. Ilof ''t zelfde die voorfz. van Deiflant w Dellland voerhouden en tot fubfidie van den voirfz. dorpe begee- gefubii- 5, ren foude eenen ommellach over Deiflant van eenen ftuyver up te dieert. ^^ mergen , d'een helft gereet en d'ander Jielft Sint Jans-milfe in de 3, niidfomer anno XL. omme dair mede die voirfz. platinge van ftoh- 5, den aen gemaict en 't lant vuyte periculen van de llormcn en tem- 5, peellen voor den toecomenden winter befchermtte worden; Waer- 5j op die gedeputeerden van den Oeft en Weft-am])ochten van Delf- „ hint tot diverfche ftonden by dcn Hove befchreven en gehoirt zyn- „ de , eyntelicken na veele en diverfche dilayen van deliberatie en 3, communicatie elcx mitten hueren gehadtjverclairten geprefenteert 3, hel3ben , dat zy veor dcfe reyfe, fonder 't zelve in toecomende ty- 3, den te mogen trecken in confequentie,te vrede waren die van Sce- 3, veninge te leenen tot makinge van heure voirfz. platinge en an- 55 dere {t) Deze bewoordinge werd gevonden in cen a(^e van den Hove van Holland van dcn 19. Janunrii 1534. waai by het zelve „ HoFauthorifeert Anthonis Aertfz „ als gccommittccrt tcr ontflinge over die Weft-ambochten van dcn Icftcn omme- „ flach gcmaect over de xi 1 1 fluyfen van Delfland van eenc fchclling op tie mer- „ gen tot makinge 'van den fieenen dyck , plantingc van de duynen en befcherme- „ nillc van dcn dorpe van Scheveningc, ommc te mogen by openbaere publicatic „ en vuytrocpinge docn vermanen en bevelen een yegelicken van de bruyckers,ge- „ zccen in de voorfz. Weft-ambochten die hoer quote en andeel van den voorfz. „ ommcflach noch nyet bctaalt en hebben, dat zy en yegelyk van hem binnen tiea ,, dagen na date van deze publicatie den voerfz. Anthonis Aertfz betaclen huer ,, voerfz. paert en quote van dcn ommellach bovcn gcmentionecrt op peyncn daer „ voercn gcrtclt te worden J Endc by gebrcke van bctalingc de voorfz. tien da- „ ghen na de publicatie ommegecommcn zynde, authorifcert 't voorfz. Hof den ,, voorfz. Anthonis Aertfz de voerfz. reften te mogen innen by gyfelinge , hem ,, dacr toe gevcnde by dczcn I'pcciael lart en bevel. Aftum den xix. Januario an- ,, no XXXU I. 7?/7o Curiae. Prelcnten JJfmlelft ^ ff^'armont , Colpr , Sasbtutf, „ Sanddhii Zuydcrhuyfin^ PynJJtn, VAN 'sGRA VEN-II AGE II. H^oftst. 35- 5, dere nootlicke werkcn foe veel penningen als die voiriz. ommellacli 55 van ccnen Ituyver up te mergen over Delflandt laedraecJit Up ce 35 3J daege en tern^ynen als voercn, mits by die van Sccveninge Jieml. doeiide dair af remboiirflenient, foe wanneer 'c 't voorfz. llof ken- 53 •33 33 33 33 33 33 35 ncn en vcrclairen ibude , dat zy des machtich zyn , ende die 35 voirfz penninghen behoircn fulJcn te reftitueren ; Welke prefenca- 5, tie en confent die gedcputcerde van den HaegJie vuyten naem van 5, die van Scevertinge en naderhant die gedepuceerde van Scevcninge 5, zelver geacceprcert liebben, begerende en verfouckendc , dat dien 5, navolgende 't Hoff yemanc comniitteren foude tot inninge van de 55 voirfz. penningen, ten eynde dat die voirfz. platingemetallediJigen- 5, tie geavancerrt moclite werden, SOE Jiecft dat voirfz. Ilofge- 55 authorifeert en gecommitteert 5 audorifeert en comniitteert mits jj defen den Treibriers van den Haige , omme te mancn en te innen „ ten meeften oirbair en minfte qiietfe die \oii'fz. geconfenteerde „ penningen van den Oell: en Welt-ambochten van Deltlant d'een 5^ helft van dien gereet en d'ander helft lint jans-mifre in de mit-fo- mer Jiaeftcomende, en die zelve penningen te employeren ten ij- ne als boven by advys en foe dat behoirt , niits dat zy gehouden fuUen zyn tot alien tyden des verfocht zynde van heuren ontfanck en adminiftratie te doen goede deuchdelicke rekeninge , bewys en reliqua, dair en alfoe dat behoirt. Adum den xx\'i. Juny anno XV^. XXXIX. by JJJendelft, Col/icr, Hogelaiide, Pyhjfeij, Segers, Siiys^ Procureur. Als die van Schevelinge in den jaarc 154(5. een gelyk onheil was ^«'y-V Dvergekomen, zulks dat de platinge en andere befchutzelcn , tot be- ^^^'^^_ houding van het Dorp aan den zeekant voorheen gclegt , geheel en re 15-4.6. al door de zee weder waren weggeflagen , en dat die van Delfland "vet-ge- onwillig 5 en de buuren van Schevelinge onmagtig waren, '^°'"^"« oni het weggefpoelde te herftellen , zoo wierd de Magiftraat van den Hage door den Hove gelaft het gebroken werk te repareren by adle van den 9. Juny des zelven jaars, luidende in dezervoege: ■ 55 Gelien by den Hove van Holland de requefte den felven Ilove Dfevan 55 overgegevert van wegendeRegenten engemeen A^roetfchap van den tJea Ha- 55 Haige Kequiranten d'informatie en infpeCtie locael, daer op by or- ^^,^^^el 5, donnantie van den voorfz. Hove gedaen en genomen by den Eiyck- ordon- 55 grive en hoge Heemraden van Delfland, nopende de reparatie van neertde 5, de licpalinge ofte platinge op te ftrande voor den Dorpe vanSche- ^^^'j"^*^ 5, veninge: Heeft 't vooirfz. Hof de voorfz. Requiranten geordon- Schcve- 5, neert en ordonneert hen 't felve Hof mits defen 't voorfz. geram- '"'"Re tt 5, pencerde ofte gebroicken werck van de platinge te repareren ofte "^^'^" 5, doen repareren tot cofte van den Haghe na 't wercks oerboer en 55 prolfyt. Gedaen in den Hage 5 by Heer Abel 'Dan Coitl/id'y Ridder, 55 Mr. Jiifper van Hoogelande Liewcenzoen , Geleyn Zegers 5 Aer- „ noiit Sasbout , IVilkm Snouckaert , en Cornells Hendricxznen van 3, Weldam-, Raidsluyden van Hollant, den negendcn Juny XV^. fes 33 en veertich, in kennilfe van my, ondergeteykent , J. de Dam. Naauwlyks w.aren 'er vyf jaaren verlopen, of dat brullend clement Desge- lukte weder alles onder de voet ; ftorni op ftorm moeften de Scheve- lyksin lingers in den winter van den jaare i^fi. ondergaan , ja luin Dorp ^l^^^^^] wierd ter zelver tyd daar door zodanig aangeuft , dat de buuren E 1 ■■ .. ' meer reij-fr. sd B E S C 11 R Y V I N G ineer dan veertig huizen vsi'looren 5 200 als de volgende ade duide- iyk te kennen geefc. „ Alfoe Dykgrave en Hooge Heemraden van Delflandt deur clagte 5, en verfouck van den gemeenen buyeren van Scheveninghe den Ho- 3, ve te kennen gegeven hebben^dac deur dieveele en laitige ilormen „ in defe jegenvvoordige winter als den xix". Decembns , xii. en 35 xiii^". January , xv. en xvi^. February ende andere dagen 't „ voorfz. Dorp zeer befcliadicht is nyec alleen in huyfen die over de 5, veertich wechgellagen zyn , maer oick in duynen en ftrande , 't 35 gunt wel behoort geremedieert by winfele van duynen en datter 5, noch eenige penningen beruftende zyn onder Jacob Symonfz en 5, andere die deur bevel van den voorlz. Hove 't overvloeyde houc ,5 en yfer van de platinghe vercoft hebben , 't welk wel dienen fou- 3, de geemployeert tot confervatic van den zelven dorpe en duynen, 3, S O E I S T 5 dac 't voorfz. HofF geauftorifeert heeft en auftorifeerc 5, by defen den voorfz. Dyckgrave en Heemraden die voorfz. pen- 35 ningen van den vercofccn Jioute en yfere t"'employeren tot winnin- 55 ghe van duynen en ftrant in der befte vouglie en manieren als hem 35 oirbairlick dimcken fal. Gedaen in den Hage den xvir". Febru- ,5 ary anno XV<^. een en vyfticli Jiilo CurU Ho/Zaiidia, by ^Jfen- 55 delft, Zegers, Zuys-, Snsbout, Nytsjen, Boodt. Eu cin- Maar de Ichrikkelykfte en gevaarlykite vloed vanalle 5 die ooit Sche- ^eiykop veKnge is overgekomen 5 was op Allerheiligen dag des jaars ifjo. hetaiier- gy jjt onweer wierden niet alleen een zeker getal huizen omver- keiyk'fle gerukt , maar het ganfche ftrand voor 't Dorp wierd van gedaante opaiier- verandert; de huizen 5 die eerit aan den zeekant en tuflchen de xee heiiigen g^ j^e^;^ ftonden 5 gelyk als nog uit een oude fchilderye op 't Stad- *^^°* huis van den Hage Jiangende, waarvan wy ajhier een af bedding ge- ven5 kan blyken 5 wierden weggefpoelt of vemielt; de kerkjwelkeag- ter alle de huizen getimmert was, raakte daar door aan den zeekant, (^etal daarze nu nog ftaat. Oncrenc het getal der huizen 5 die in die ftorm dcriiui- door dat woedend element om verre gefmeten en ingezvvolgen wier- lentoen Jen 5 is men niet eens. Adr. Junius begroot het op zeftig; dog hec Iboeu!" oud bord 5 't welk ter gedagcenille van dien fchrikkelyken vloed te Schevelinge in de kerk is opgehangen, gewaagt van hondert agt en twintig huizen. Wy zullen5 noopen wy5 den Lezer geen ondienll doen met dezelve veerzen 5 in die eeuw gedigt 5 fchoon ze by meer dan eenen Schryver («) te vinden zyn 5 hier te laten volgen. In 't jaar van feventig en vyftien honderc Gebeurdet hier t' Scheveling op Alder-heyligen dag 5 't Zeewater liep in deze kcrk elks verwondert , Drie voet en twee duym hoog, als men doen'zag5 Ook mede aan den hoogen outaer, hoort dit gewag. En in de Sakriftye en kerken Comptoir met liil, Omme werpende met des waters geflag Eenen grooten fwaeren yferen kift , Men heeft *er wel hondert x8. huyfen gemiftj En (k) Pars, in zyne Kativykfche Oudhedenpag. 10^. De Schryver van dcOudheden en gcftigten van Dclf, Delflajad. cnz. in da aum^rkinge ^ag. 450. f»45i. ;'« 8". Men heefVe, weninrnf f '"^'^'^ **" *^'"" '^""'?^" »"t''er. hoort cVit oc^^V^h o,uU inde Sacnslij >mi kuxken c\>inploor nut list, ommc Axcrpende nietdes waters gellach eenen girooten syaeren vseien kist. DrieMenschei/ve„fpm'V''""''f''' ?'''T'i'' seaae;elck maect daerof mentie; ~. ^v.y/,„ y./ L-'^'^'oiickeiigelaeteii liet lexeri, diisvu.s liu-i- ciuoleii dr"k ^^'ii-'veii , ^vaerolll het P,e.scluede, lael: ick God die t»eiitentie. M M.tiia r^cuJ I ■< VAN 'sGRAVEN-H AGE. 11. Hooftst. 37 En weinig fynder ongefchenc gebleven , Die fchdpen waren door "'t Dorp gedreven, Doende groote fchade; elk maekt daer af mentiej Drie menichen verdronkcn gelaeten bet leven, Dus was Jiier grooten druk oeleven , Waerom het gefchiede , laet ik God die fententie. Of dit nu het nette getal der afgefpoelde Jiuizen zy , laaten wy daaj;*, immers uit het verfoek-fchrift , 't geen de pagter van de wynen en bieren over den Hage en Haag-ambagt aan de Staten van Holland den 1 3 . Decejiiber des gemelden jaars overgaf , om afflag van zyne pagt te mogen hebben , vermits het ongeval den dorpe van Scheve- linge ter zelver tyd overgekomen, l^lykt, dat by deze ftorm meer dan het halve dorp door de zee is verllonden geworden. De Refolu- tie , -w elke de pagter daarop bequam , en iiet voorverhaalde te ken- nen geeft, zullen wy hier tot bewys byvoegen : 3, Op de Requefte geprefenteert by Jan Hamklaar, als pagter van „ de verdubbelJnge op den Import: van de wynen en bieren in den 5, Hage , verthoonende , dat by den laetften ftorm en tempeelt meer „ dan het halve dorp van Scheveningen afgeloopen is, waar door de Suppliant zeer grootelyks in den voorfz. import geledeert zal worden, verfoekende mits dien afllag van zyne pagt, zoo de Sta- ten bevinden zullen te behooren ; Is voor apoftille gevoegt , dat het verfoek van den Suppliant gehouden werd in ftate , tot dat fy- 5, ne pagt geexpireert zal zyn. Deerlyk was het dan hier gefchapen, zulks dat een ieder over den js crbermelyken toeftand zoo van 't Dorp als deszelfs inwoonderen met deeriykc medelyden wierd aangedaan; weshalven de Heeren Raden van den flaat. Hove van Holland bewilligden in het doen van een collede over den Hage, omme daar door deze arme en ellendige menfchen in Jiunne geleden zwaare fchade eenigermaten te hulpe te komen en te onder- fteunen; De ade, welke het voorfz. Hof ten dien einde verleende, luid in dezer voege : , „ Alfoe op Alderheyligen dach die zee tot Scheveninge grote Coikae ,5 enorme en exceifive fchade gedaen heeft zoe aan de huyzen aldaar, by het 3, daar van eenige die cracht van 't water geheel wechgenomen heeft, gg*!^/"' „ als oick aen de inwoonders heurl. goeden, fulks dat eenige van hen ligt. 55 ganfch ende geheel en in den gront bedorven fyn tot groot jam- 35 mer en verdriet van den zelven inwoonders; en gemerd die felve 55 nabuyren zyn van die van den Hage, die welke alle goede luyden „ hem vermoegende in heur noot behoeren te fubvenieren , en by 3, te llaen , elcx naer fyn facultey t , SOE 1ST , dat ""t Hof van Hollant 35 gecommitteert heeft en committeert ""t zelve Hof mits defen Mr. „ Melis van Haeften, advocaet, Jan Purtryck, Secretaris , Pieter 3, Janfz Kinderen, Procureur en Cornelis Wielandt een van de eerlle 3, Deurwaerders van den voorfz. Hove , omme met eenige gecom- 3, mitteerden van die van den Hage te famen te coUedeeren een ael- 33 mifle voir den voirfz- armen en defolate menfchen van Schevenin- 33 ge , omme die felve daer mede te fubvenieren en in heur noor te 35 iiiccurreren. Adum den iij Novembris XV^. LXX E 3 . Door 38 B E S C H R Y V I N G keen- Door dezc laatfte watervloedisten twcedemaale cle gelegeridheitl en woordi- llanclphiats van liet dorp gchcel verandert , itaandc Jiet dorp , gtljk gcfhat y^ry '^oo even liebben aangemerkc, voor den vloed aan den zeekanc , dorp!'^' en de kerk aan de binncn zyde, daar in tegendcelnunaauweljks eon huis aan die zydc wcrd gevonden, en de kerk aan den uitedten oe- ver van den zeekant. De inwoonders, cm beter van dien onguurcn buurman bevryc to zyn, Jiebben zcderc hunnc huizen nicer inwaarts getimmcrt, en daar door als eennieuw dorp gebouwt , 't welk tans uic vry goede huizen , na de gelegentheid van de plaats, beltaac. Het getal der zclve , die volgens het quohier van den jaare 1680 in de' verpondinge waren aangellagen, beltond in ixi huizen j waar Oudtyds onder 5-8 als onbewoonbaare geftek wierden. Uond In den beginne ftond te Schevelinge llegts een kapelJctie , waar aidaar ^,^^ ^^^, buurcn het jus patronatus of regt van collatie aan Willem 'van pe"^ ^' Beyereii) als Grave van Holland, met wiens bewilliginge en toeftem- minge zy 't zelve hadden gefondeert, opdroegen, gelyk uit den vol-^ genden Latynichen brief te zien is. Buuren vati Scheve- Diix IVILHELMUS &c. imtiim facimiis iinwerfis CWifii fide- '\\\"^r' Jibits. quod ill pi'iefeutia nq/ira perfoiialiter conjiitiita provide deliberata fonde- Comitas niris nq/iri in Sceveningen coram nobis prtepofucrit in bxc ver-^ i reii een ^^ . j^ jjomine Doviini Amen. It rye^ai-^" ^(^^ Comitas ritris de Sceveningen pro nobis pritfentibiis cj poji nos fii^ ' daar, en turis & Vicinis ejusdem riiris ambi commorantlbiis ob fa Intern anima- dragen ^.^^^^ dik^i nojiri JVilhelmi Comitis quondam Hannoni^ , Hollandix , latie der Zeelandi.'C ac Domini Frifi^e , Pradecejforiwi & Snccefforum , Co?niti/m zelve op (ir Comitijjarum HoUandi^ & noftrorum nojlrarumqueparentum & po/i wnden jjos futuromm inJlinHu pietatis noflrx Matris Ecclefice jure femper fal- fvo , fundavimus & fundamus unam Capcllaniam continue per idoneum Prasbyterum infra rus de Sceveninge deferviendam , quatJi dotavimus & dotamus va/ore fedccim librarum Hollandenfium denm'iorumpayainen- ti confimilis illi quod dikflus Dominus nojier lllujlris Dux Wilhelmus de Bavaria yuffu Domini -, Prefi?}iibiis Bomlnis He ArkeJ •, de Egmonde ^ Florentio de Bm'faliai "Jo. de Foek-i <^ Balivo de Briigdamme, Militibiis. w. HEERMAN. Sig'. n\ DE YSSELTEYN. Deze kapel behoorde oncler den Paftoor of Cureit van den Hage , maar wierd oncrent den jaare 1468 of weinig tyd te vooren daar van afgezondert, en tot een Parochie-kerk op haar zelven verhevcn , voor welkc afzonderinge de buuren , volgens uitfpraak , aan den Paftoor van den Hage, geduurcnde zjn leven , jaarlyks moeftcn uickeren 24 ponden Hollands. Vader van Huelfcn zegt in zyne Batavia Sacra, rla^de ongedrukte afte van deze afzondering te Ant^verpen onder de St. Michiels-Heeren nog beruftende is ; maar om zoo verre niet te loopen , zuUen \vy tot bewjs alliier bybrengen een ftuk van een ge- wysde , waar uit iiet vooren verhaalde by ons is getrokken. 1), Gezien by den Hove vanHollant, Zcelanc enVriesIant dat pro- ces dat voir den felven Hove wtftaende en hangende geweeft tuf- fciien den Procureur-generael van Hollant eylfclier an die een zyde en den Kercmeefters en buyren van Scheveningcn verweerrers ter andere zyde, feggende en proponerende die voirlz. eyffcher, hoe die buyren van Scheveningen plegen hier te voeren en noch cn- lancx in den Hage ter kerken te behceren , foe dat tot Schevenin- j, gen niet dan een Cappelle en was, en dat die voirfz. verweerrers 55 oni fekere gebreck en ongemack ) die zy dair af feiden te hebben, 55 onlancx verworven hebben oirlof en confent om een feparacie te 55 gefcien van den voirfz. kerke ende dat zy aldair felve tot Scheve- j, ninge een Prochi-kerke hebben mochteh , behoudelic altyt den 55 paltoir fyn rechte, en fyn gemoede; Om welken paftoir van defe 55 feparatie te contenteren , foe fyn an beyden zyde-n zekere arbiters ,5 gecoren, en die pafloir en verweerrers voirnoemt hebben l^eyde geloeft alfulke wtfprake als die felye arbiters hier van doen fouden te onderhouden op die peene van CCC. gouden nobelen te verbue- ren, dat een derdendeel tegen mynen genaden Heere van Bour- 5, gondien, dat ander derdendeel tegen den Billchop van Utrecht, 5, en dat derde derdendeel tegen den Domprooft van Utrecht; welke 55 arbiters onder andere punden wtgefprokcn hebben, als dat die voirfz. verweerres den felven paftoir jairlicx wtreycken zouden die fomme van xxim. ponden Hollants fyn leven lang geduerende te betalen tot tween termynen elcx sjaers, te weten die eene helfte tot Paelichen en die andere helfte tot Kersavont, en dat op die verlAiernilTe van den peine voirfz. , dair af den voirfz. paftoir nu tot Kerfmis leflleden een termyn verfchencn was , Defen noch- ), tans niet tegenftaende, foe iiebben die voirfz. verweerrers gewey- 5, gert den voirfz. paltoir betalinge dair af te doen , foe dat him van ,5 node is geweeft clachtich te comen mit fyn befchiet en compro- 5, miife an den voirfz. Procureur; Die voirfz. Procureur ditverhoe- 5, rende is voirt an den voirfz. Hove clachtich gecomen , van den jj welken hy vercregen heeft fekere brieven van commilVie, wc crachte 55 55 57 55 55 55 55 55 55 55 95 35 35 Dezelvfe behvor- de onder den P.i(- loor van den Ha- ge; dog nader- hai;d af- gefciiei- den. Gefchil tujrcheii den Pro- cureur Gene- raal en Kerk- tneefierg van Scheve-' ninge overde boete, gcftipu- kert by de fepa- ratie der kerke te Schevc- linge van ds Paro» chie- kerkc in den Haee. 40 BESCHHYVING 35 crachte van den welken die voirfz. vcrwecrres tegcns Imn verdach- 3, vairt wordcn, toe zekeren dage overleden , tot welken dage die 3, voirlz. eyflcher dede op hunl. fynen ejfch, en concludeerde dat 35 by fcntcntic diffinitive van den voirfz. Hove die voirfz. vcrweer- „ res gecondempneert fouden zyn op te leggen ente betalentotprof- „ fyte van mynen gcnaden lieere die foninie van C gouden nobelen 5, alfoe fy peynbreukig geworden fyn, overniits hoere gebreke van 5, den voirfz. betalinge. „ Wair cegcns die voirfz,. verweerres antwoirden , feggcnde dat „ die voirfz. kercke van Sclieveninge gefepareert en verfcheiden is „ van den cure van den Hage, overniits fekere periculen die hun- 55 luyden dagelicx aldair janimerden in 't begraven der doden men- 55 Iciien ende oick in 't doopfel van kinderen5 Des zo is wair5 dattet 55 den voirlz. Procureur belieft Jieeft den voirn: kercmeefteren te be- 55 trecken voir den voirlz. Hove , hunl. anfeggende dat zy tegens mynen voirfz. genaden Heere die felve peene verbuert fouden neb- ben 5 mits dat zy in gebreke fouden geweeft hebben te volcomen 't feggen van den voirfz. Arljiters roerende der feparatie van den 55 voirfz. kerke en cure 5 die welke feparatie zy kennen alfo gefcliiet 55 wefende 5 feggende noch voirt al , wairt fiike dat zy den cureyt op fyn termyn nict betaelt en hadden, overmits den noodt van 1 unl. die wter zee mit haiien zwetigen arbeyt moeten halen die pennin- ghen die zy jairlicx den paftoir wtreyken en betalen moeten 5 de- 55 welke zee dit jair niet wel wtgegeven en Jieeft 5 gemerkt dat tot Sclieveninge gelyc anderswair luttel of geen harinck gevangen en is 5 dat noclitans die voirfz. Procui'eur geen reden nocli a6tie en lieeft hunl. te mogen verclagen5 mits dat die voirfz. paftoir 5 tot voirdeel van welken 't feggen gegaen is 5 hunl. niet en ver- claicht 5 noch nye beclaecht en heeft van geenre betalinge , mar dat meer is 5 foe heeft die felve Cureyt ter bede van vrienden den voirlz Verweerres wtfettinge gcdaan5en zy hebben dairna den voirlz Cureyt van den Hage verneucJit en voldaen van alle fyn voirleden verfchenen termyncn5 feggende dairom 5 al wairt fake dat zy den felven paftoir op zyn benoemden dach niet ver- nuecht en hadden , overmits 't gebrek en armoede voirlz , dat zy noclitans mitter voirlz. verneuginge Jiem gevryet hebben van de voirfz. peene 5 des fy hunl. gedragende fyn an der wairheyt, con- cludcrende dairomme die voirfz. Verwecrrers dattie voirfz. Procu- reur hunl. mit onreclit en quadc caufe bccroont 5 beclaicht en in reclite betogen heeft om en ter caufe van den voirlz. peene, en dat zy dairomme by fententie van den voirlz. Hove geabfolveert fullen zyn van den eyfch en impetitie des voirlz. Procureurs , pre- fenterende hoire fey ten en vermeten te verifieren en te beproeven in tyden en wylen hun des noots wefende. Tegens welke antwoirde die voirlz eylfcher repliceerde , enz. ""t Voirfz. Hof in den name en van wegen myns voirlz. genaden Heere van Bourgongnien als Grave van Ilollantmitrypedeliberacie 35 van raide en al overgewegen dat tot defen materie dienende was en 3, bylonder die woirdcn van den CompromilTe 5 mits den welken myn ,5 vou-fz. genaden Heere in den peene by den eylfcher geeyfcht ver- ,5 claert is, gefek en gewyll Jieeft, feyt en wyft voir recht als dat 5, mit onrecht en quade caufe die voirfz. Eylfcher den voirfz. Ver- weerres 55 55 3J 33 33 35 33 33 33 35 35 33 33 33 35 35 35 35 35 33 35 35 55 33 55 35 55 55 55 den ver- deelt. VAN 'sG R A V E N-H A G E. II. Hooftst. 41 5, weerrers voir den Hove betot^en lieefc en dat mit rechce en goe- 55 der caufe die voiiiz. ^'erweerrcrs Jiun dair tegen f:;eweert hebben , „ abfolverende dairom den zel\en \'ervv'eerrers van den eylch en an- „ Iprake des voirfz. Procurcurs, verclarende voirt 't zelve Compro- 5, mis mits der ftipiilacie der voirfz. peene geheel blyvende voir den „ toecomendcn cydt en in fyn voile craciic en machte als 'c was voir „ datum van dele fcncentie. Aciuiii xj dach in Junio anno M. CCCC. 3, LXv'III. Prelentibus ../A-w^/r , ^^/Jhuk/Jt,Hfi/e'ivyn, Mye, Jlichiel .,, en Zwieten. (Jndertekenc , T. Foes. Deze kerken dan in den jaare 1465- van den anderen gefcheiden En de zynde, wilden Kerkmeeitcren zoo van den H age als van Schevelin- gemee- ge ook eene fcheidinge en verdeelinge maken van zodanige goede- ^^^J'°^' ren, voordcelen en profyten als zy tot nog toe gemeen bezetcn had- tuffchen den , dog hier over malkandercn in der minne niet konnende ver- haarbei- Itaan, Itellenzy hun gefchil aan den Provifoor en Deken van Delf- land, mitsgaders aan de Magiftraac van den Hage , die daar op de volgcnde uitfpraak deden- „ \Vy Tielman lieyndricxfz Provifoir , Willem Gerriciz Deken Aae „ van Delflant , Willem Piecerfz als Biliu , Willem Engelbrechtlz ^i^" _ „ Sellout ende gemeen Scb-epenen in den Haghe doen cent alien din(je „ luvden ; Alzo ze^eie gefchelen en twilten geweelt fyn tulVchen der zei- 5, HeyndcK. Janlz, Jan Claelz, JailDuycker, Pieter janfz en Dirck ^egoe- 5, Hoogliftraet Kerkmeefteren in den Haghe aen de een zyde , ende ^^ ' 5, Allert Meelfe, Pie;er Symon'z, Pieter Arentlz, Ysbrant Arentfz, 3, Pieter Cornelifz en Coi nelis jacoljlz Cappellemeefters tot Scl:e^ e- „ ninge, mit lbmmiL,e ^ an den liyckdommen en Vroetfchappen tot: „ Scheveninc,en voorlz. aan de ander zyde , roerende de emoluraen- 5, ten, nut'cnappen, profyten en Nervallen , die dair dagelickx ver- „ fchynen en der Cappellen voirfz. tot Schevening incomen van tef- „ tamenten, Godtsgelden en andere diergelycken, dair die Prochie- 55 kerken van den Hage voirlz. dat rechce derdendeel of toebehoren 3, foude, gelyk die Iverkmeefters van den Plaghe voiriz. feyden en „ hem vermaten na inhout Jioiie inltrumente dat zy dair of liadden , „ 't vvelk zy acn beyde den iyden aen ons minlick gebleven lijn op „ een peyne van duyzendt gulden penningen gelieten Leeuwen , te „ verbeuren een recht derden deel jegcns den Eerwaerdiglicn in Go- „ de David van Bourgon. BilTchop tot Utrecht, een recht derden- „ deel jegens onfen genadighen Iieer van Bourgon. , Gra\e van Hol- 5, landt, CamnUk in onfer Cloofter tot Middelburg. (w) Zie Erf-graavelyke Bedieninge in Holland, ^ag- 152. 44 / BESCHRYVING „ ter, ofce die de Kerkmeeflers dacr thoe fuUen fetten -, dat hy fal „ hebbcn van 't finghen met den kinderen dac nu ter tyt dat gilde „ ghegeven heeft, dat is twee pont Hollants , of alfoe als fy dat mit „ malcanderen connen accorderen. Ende dit gefcliiet ter prefentie „ van llccY Melchyor Pafloor nu ter tyt op Scheveningh, ende ter „ prefentie van WiUehoort Jacobs en Cornells Eeitivoutsz , l^eyde „ Kerkmeefters nu ter tyde wefcnde. Gefchii Nog waren ""er H. Geeftmeefters tot bezorginge der armen. Over over hct j^^j. ^anftellen van deze en ook van Kerkmeelters vicl in den jaare 143 7. len van groot gefchil tuffchen den Abt van Middelburg , gevoegt met dc H.Geeft "buuren van Schevelinge ter cenre, en den Bailliu , Geregte en ge- enKerk- i^j-jgene buurluiden van den Ilage ter andere zydc ; l^ewerende de eer- "^^^ " ' lie , dat de kapellaan en buuren van Schevelinge van oude tyden her bevoegt en geregtigt waren tot liet aanflellen van Kerk- en li. Geeft- meefters aldaar ; de andere daar en tegen, dat zulks Jien was compe- terende ; welke zaake gebragt en gelaten zynde aan de uitfpraake van den Hove van Holland , zoo ordonneerden die van den Rade , by maniere van voorzieninge , dat by ieder van dc partyen zes perfoo- nen zouden benoemt en opgegeven werden , waaruit de Raad dan zoude kiezen vier Kerkmeefters en twee H. Gceftmeefters , om den tyd van een jaar te dienen, belioudens ieders regt , 't welk immid- dels zoude onderzogt werden ; blyvende den Bailliu zyn gepreten- deerde breuke ter dezer oorzaake op die van Schevelinge , in gevalle zy in 't ongelyk bevonden wierdenjonverjaart en onvermindert. Wy zullen de uitfprake zelf hier laten volgen. Wie 5, Alfoe fekere gefcele en twydracnten waren en llonden tuffchen Kerk- „ mynen genadigen Heere den Abt van Middelburch mit den buyren renin ' 'J '^^^ Scevcnynge an d'een fyd' , en den Bailliu , Gerecht en gemeen H.Geeft „ Buerluden van den Haege an d'ander zyde , alfo dat die Aljt meefiers ^^ voirfz meynde , dat die Cappellaen van Scevenynge mit den buye- veifn^^' » ^^^ aldair fculdich is Kercmeefters en H. Geeilmeeflers te fetten die ge toe- 55 nut en oirbairlic dair toe waren 5 en dat hy dat altyt alfoe geplo- komt te ^^ gej^ hadde ; dair of dat die Baelliu en Gerecht van den Haege 55 voirfz ter contrarie meynden , feggende dat hy mit den Gerechte 55 van den Haege dat fculdich waer te doen, mit veel meer redenenen 55 woorden , die zy van beyden zyden den Heere van Santes en an- 55 ders den Rade myns genadichs Heeren dair of te kennen gaven ; 5j SOE hebben die voirfz Rade op tie gefcele geordineert en gefceiden 55 in maniere van gevoege5 fo fy van oeyden zyden hun dairinover- 5, gegeven en dat belieft hebben 5 alfoe die Cappellaen vanScevenyn- ,5 gen mit den buyren aldaer den Rade voirfz namen en in gefcrifte ,5 overleveren fal vj. goede rechtelicke mannen , en desgelycx die 55 Baelliu van den Hage metten Gerechten voirlz vj. als.fy beyde ge- 5, daen hebben 5 en die xij. perfoenen hebben die Rade gecoren en ge- 55 nomen iiij. perfoenen die hem vergcnoechdenjdewelke een jair langh „ Kerkmrs. wefen en blyven fullen 5 en desgelycx ij. H. Geeftmrs. ,5 dair die namen hier nac gefcreven volgen ;5 en alle laken aldair in 3, der kerke hantieren als goede knaepen fculdich fyn te doen ; Ende 55 defe tyt hangende fullen fy van beyden fyden hoir vrienden tot ,5 benomden d'age Jiier toe fcikken, om te befien of fyfe dair of fou- 5j den mogen vereenigen. Ende wairt dat menfe dair en binncn niet 5> conden kiezen. I v^N ^s G R A V E N-H AGE. 11. Hooftst. 4^ „ conden vereenigen j foofoude cendedit voirfz jair elcx bliven op „ fyn oude recJit als hy was eer die gevoecli geroerc wort , en dit „ gevoech en fal niet wefen tot eenich prejudicien of afterdeel van „ ymande van hem beyden : ende van alle brueken daerfe de Baelliu „ in mochte betichten om des gefceels wille voirfz of om 'c vervolch, „ dat zy dairom gedaen heblDen, dair of falfe de Baelliu ongemoejt ,5 bljven dit toecomen jair, behoudelic of fy hier na van defen ge- „ fceele in den onrechte bevonden worden, dat dan de brueken dair „ of mits defe wtfettinge niet verjaeren , nocli dair mede veroudt en 55 fullen wefen, ende faJfe dan dairom mit rechte mede moegen fpre- 5, ken als behoeren fal ; Ende nyement van geenre zyde en fal liier en 35 bynnen pynen vorder recht te gecrygen of ander gracie hier op 35 te verw erven dan hy nuter tyt lieeft , alfoe dat defelaken in fulkcn „ ftate wefen en blyven fullen als fy nu fyn. Dit is gedaen op ten „ vyftienften dach van Maerte anno M. CCCC. XXXVI. na den loep „ tHoefs,lDy mynenHeere van Sautes, den Hr. van TlJel/ieyii , fir. „ Floris van den Ahele , Hr. Gberyt van Poelgee/l , Hr. Geryt van „ Zyl, JVillem en Aelhrecht van Naehwyk , gebrocderen , 'Boiidyn „ van Zweten-, die Rentmr. Generael, Jan vander A/ye en meer an- ,5 dere ; Kerkmeefters Jiier of Henric Heer , Jan JVoiiterfz , Geryt „ Janfz eii Kerjlant Geryt fa ; H. Geeflmeelters Geryt Adriaenfo, en „ Hugo Scoenmaker (Sec. Hoe nu deze zake naderhand is gevondcn en beflifl geworden , is Twede ter onzer kennilfe niet gekomen ; maar 't is zeker , dat in den jaare se'chii 1463. weder een tweede difpuit ontftond tuilchen den Paftoor en de veH AJJendeljty Halewyii^ Bou- „ 'oerie , en Wouter Janfa. Watde Dewyl ons vertoont is een lyft van't geen de kerk van Schevelingc kerk jaarlyks moeft aitkeeren zoo aan den Paltoor , Ivapellaan , Kofter en moeft'^^ Orgelift, als anderzincs, endat daar in vermelt werden zaaken, -welke uitree- liaare aanmerkingen waardig zyn, zoo vertrouwen wy, dat den oud- ren. held bcminnenden Lezer geen ondienft zal werden gedaan, als wy dezelve lyft, zoo alsze by ons is getrokken uit het origineel francyn Regifter der gemelde kerke , Jiier uitfchry ven. 3> 55 55 55 55 55 55 55 55 Dit is die Kerke jaerlicxs fculdich wt te reyken. 5, In den eerfien die Tajloer. In den eerften moet die kerk alle jaers wtreycken den Paftoer alle weeke een pone Hollants , daer voer moet hi den bueren een goede dicnft doen en vyer miOTen te weeke. „ Item noch moet die Paftoer hebben tweepont Hollants jaers diue te laeten die eerfte milfen. „ Item noch moet die Paftoer Jiebben van fyn memory met dat „ acres fes pont Hollants en thicn Ituivers mic die miflen daer in gere- 5, kent van 't Zyelboek. „ Item noch moet die Paitoer Jiebben vyf en twintich ftuivers van „ den incommen in die beckkens op Pinxter inanendach en op St. An- „ tonis dach. „ Item noch moet die Pailoer hebben op die cormis-dach van die „ procelfen en van die eerfte mis , feven ftuivers , en delgelycks op „ St. Antonis dach. 3, Item noch moeten die Kerkmeefters jaerlicx betalen in lianden 5, van die Paftoer acht en twintich ftuivers van Epifcopaha voer hem 5, felven en voer die Cappellaen , die dat weder fal brengen tot 5, Utrecht. „ Item noch moeten die Kerkmeefters jairlicx geven in handen van „ die Paftoer tiiien ftuivers van Cantate en vyf ftuivers van Alfum. . . 5, Item noch moet die Paftoer hebben van die twee Odaven te lin- 5, gen , van dat Sacrament en van Vifitationis Marine fes en twintich 5, ftuy vers , en van \ Cruys Lof fes ftuy vers. jj Item VAN 'sGRA VEN'HAG E II. Hooftst. 47 ,5 Item noch liecfc die Paftoer jaerlyx fes ftuvers van Sint Ewotits „ Cormis-mis en Sint Uriels Cormis-mis , foe lanck als dac die kerk )5 fal gelyeven te geven. „ Item noch moec die Paftoer Jiehben vyftien ftuvers van die twee „ Sermoentn te preken op den Cormis-dacii en op den Sint Anconis- 5, dach. „ Item noch moet die Paftoer hel:)ben van fonnendacJis gebedt vyf- 3, tien groot, Dit is van de Cappellaen. 55 Item dit moet dit kerk jaerlicx vuytrcyken die Cappellaen , ill 5, den eerften drie pont groet van drie fmgende miffen op 't jioge 53 Oucaer. „ Item r\oc\\ moet die Cappellaen hebben vyf pont Hollants van f) een mis op St. Anna Oiitaer gecomen van Pieter Aertfz. „ Item nocJi moet die Cappellaen hebben vyf pont Hollants van 3, lin memori , vier pont Hollants , en fes ftuivers mit dat acres. „ Item noch moec die Capellaen Jiebben van dienfte mit die cappe 53 twalef ftu \ ers en fes Ituvers van ^t Cruys-Lof. 5, Item noch moet die Cappellaen hebl^en van die twee procelTien 3, op die Cormis-dach en Sint Antonis-dach tTamen vier ftuvers. „ Item noch moet die Cappellaen hebben van 'c fonnendaechs ge- 3, bet vyftien groet. 3, Item moet dc Cappellaen hebben voer fyn huyshuyr vier potit 3, Hollants. „ Item noch moet die Cappellaen jaerlicx hebben voer dat hy ^iq „ kerk haer woert houyt op die ftoel 3 een bonet , of xij ftUvers „ daer voer, Dit is van de Cojier. „ Item die kerck moet jaerlyx wtreycken en betaelen die Cofter^ 5, in den eerften vier pont Hollants en negen groot mit dat acres vail .<3 de Kerkmemorie. „ Item noch moet die Coller hebben van die Hoechmiffen te fin- 5, gen alle jaers fes pont Hollants. „ Item noch moet die Coil:er hebben van \ Cruys-Lof fes ftuivers 3, en van die twee miffen te lingen 's morgens op die Cormis-dach ^ en op Sint Antonis-dacii vyf groet. 55 Dit is van de Organiji. 3, Item die kerk moet jaerlicx wytreyken die Orgelift drie pont ), groet en vyf ftuivers mit acres daer an. ,5 Item die kerk moet jaerlicx wytreyken die Blafer fes pont Hol- 35 lants en drie fiuyvers. „ Item die kerk moet betalen die twee Oftaven te fingen van de 3, Heylige Sacramentcn en van Viiitationis Mari:e. 33 Item di-c kerk moec jaerlicx wytreyken die kerk van der Haech 3, drie en derticJi Rinsgulden an twee terminen. 3, Item 48 BESCHRYVING 35 35 35 Voor- deelen en reg- ten van oude ty- den ge- noteii. Ordon- naniie op het betalen van 2e- keren pennink van den vilch, die op llrand werd af- gcHa- gcn , a^n de kcrlc te Sche- velinge. 5, Item de kcrk moet jaerlicx wtreyken en betalen die Pafioer van der Hnecb twee pont groet an twee terminen. 3, Item die kerk moet jaerlicx betalen in handen van den Rent- meelter t\\ alef ftuvers en fes ftuvers van zeker land. 5, Item die kcrk is fculdich die hoeyl te cierden by den Haech , en waert dat faeke datfe \ ervj^el , foe moetcn die Segbrokers die we- 3) der niaken. „ Item die kerk moet d:ilen alle jaers den armcn ai wtwifende dat 3, Memory-boek. „ Item die kerk betaelt alle jairs van die.pallle te preken fo itvrs. 5, Item die kerk moet betalen alle jaers Provifoer enDeeken van vi- iitacy thjen ftuvers. Item die kerk moet betalen alle jaers dat Cap'tttel in den Haech van ot/fe Jloel vyftich ftuvers. Item die kerk moet betalen alle jairs den Ileyligen Geeft in den Ilaech vyftyen groet, van rcnien. 5, Item nocii geeft die kerk jaerlicx die Provifoer ecn droechde foo en dat tot gracy van die Iverkmccfters , of gelt dair voer. 3, Item die kerk moet jaerlicx betalen van die clock te fiellen thien pont Hollants. 3, Item die kerk moet alle jaers loetalen thien pont Hollants van twee milfenjte weten een van Aechte Goverts eneenvanEwouticn Balmakers. „ Item die kerk betaelt jaerlicx op die Kersnachce van die geboerte lingen, vyer ftuvers. 35 33 35 33 33 33 33 35 33 35 Onder de voordeelen en rechten, welke de Schevelingfche kerk van oude tyden genooten heeft, was, datze hadde een zekeren pen- ning van den vifch , die op ''t Itrand werd afgellagen. Ilier in was door den tyd een groot verval gekomen, zoo dat de kerk op 't laatft daar van weinig of niet genoot. Kerkmeelters hier over klagtig val- lendc, wierd by de Magiftraat in den jare ly^i de navolgende keure daar tegen gemaakt. „ Alibe op diverfclie jaren en ftonden grotc clachten gecomen zyn „ aen Bailliu, Schout en Gerechte van "den Hage van der grooter ongeregeltjieyt en abuyfen die dagelyex vallen in den Goods- gclde op ter ftrange van der vifch , fulcx datte Kerkmeelters van Sceyeninge tot geen betalinge en connen geraeken , wat naerftig- heyt men dair toe gedaen heeft , alfoe 't Goods-geld compt in de ^'ilfchers handen, ende als den tyd van der betalinge compt, dat men ^t in de Comptoir van den kerke behoert te brcngen , dattet felfde by veel al van den viilchers verteert ende wecli is , Ende procederende op te felve viilchers met rechte en vinden tot haeren „ huyfen nyet om die betalinge dair aen te verhalcn, brengende „ ''t felve in confequentie Jioc langer hoe meer. „ Ojnme waerinne te \'ooriien en een goede geregeltheid en or- donnancie te ftellen, SOE 1ST, dat Bailliu, Sellout en Gerechte van der Hage geordonneert liebben, dat van nu voortaen alle fcry- 5, vers up ter Itrange die Goods-gelden fuUcn ontfangen, gelyk zy 5, gewoon zyn te doen van die viscoopers , ende die leveren ten 5, Comptoire van der kerke of in handen van een ander die van der „ Kerk- 53 55 55 35 55 33 55 35 35 55 Van 's G R a V E N-II a G E. II. Hooftst. 49 5, weeke ofte alfoe dikwyls als zy dair toe vermaent fullen wefcn by „ Jiairluyden fchryfboek , die zy upter Iti'ange gebruycken fonder 5, eenige weygeringe dair van te doene , cnde dac upter boeten van „ driw' pent voor die eerlte reyfe, voor die cweede reyfe op te boe- ,j ten van fes pont ende voor de derde reyze zyn neringlie te laeten „ van 't fcryven op der ftrant den tyt van fes weken, ende dair en „ boven arbicralicken gecorrigcert te wordcn van inobedientic ende J, wederhoorricheyt defer Ordonnancie , mits dat die vborlz. Kerk- „ meelters en heure gecommitteerde oick gehouden fullen wefen goe- 5, den boeck te licuden tegens die fcryvers , fulcx dat elcx zyn liant f, fil fetten in die boecken over en wederover om gheengefcheelle te 55 gecryglien. Soe wanneer 't jaer omme gecomen fal zyn die regif- 5, tcrs tegens malcanderen te verlyckenen ende te accorderen dat die i, over ecn comen; Des fal in den kerken Comptoir een blaffert leg- 55 gen 5 't w elk fil wefen 't principael dat men van alle die Goods- 55 gclden houden fal , wair tegens den ontfanger van de kerke 00k „ houden fal perfect eri goet Regifler op te boeten voorlz. Item „ de fcryvers op ter zee fullen ook gehouden wefen elcx hoirluyden 55 Stiermans op 't gefcrift te geven als 't jaers vuyt es, alle 't Goods- „ gelt dat van dat jair van zyn vifch gecomen es, wair mede dezelve „ Stierman fal moegen gaan in 't kerke-comptoir up ter Pinfter dach 5, omme te lien oft oick aldaip foe te boeck gebrocht es dan nyet , 55 ende die Kerkmeefters in der tyt wefende fullen gehouden wefen 55 als dan up den preeckftoel of te roepen of midden iii die kerke zel- 55 ver roepen nair ouder gewoenten , op dat elck fal mogen hoo^ren j5 wat die kerk van dat jaer van Goods-gelt ontfangen lal hebbcn 5 55 ende van iynen vifch, die hem God verlient heeft , gecomen es. ,5 Aldus gedaen den xxii=". dach Novembris anno XV<^. twee en ,5 vyfticlL Ook had de kerk hec recht van de vuurboet (.r) en 't geld dat by de Stierluiden daar voor moeft betaalt werden; en dewyl iiet daar- 't Recht mede was gelegen even als wy hier voorcn hebben verhaalt hopende ^''" '^^ het vifch-geld 5 zoo deed de Magiftraat insgclyks in den jaare iffi. ^oet' de navolgende Keure daar tegen afKondigen. ,5 Alfoe tot diverfche jaeren en ftonden groote clachten acn den ,5 BaUliu, Schout en Gherechte gecomen zyn van den grote ongere- Xeure „ geltheyt ende abuyfen dagelicxs vallende in de betalinge van rakende 55 Goods gelt, daerinne hier na fcerperlick verfien fil woorden ende *^" ''^- „ oick van den vierbuet-gelt al toecomende en belioerende die kerke van hct „ van Scheveninge, dewelke dair duir grote fcade lydt, ende omme vuur- 5, te voorfien ten eerften in den fcade van 't vierbuet-gelt , mits die ^°"- „ grote diertc van 't zeck en andars , S O E 1 S T, dat Bailliu , Schout Schevc- 5, en Gerechte van den Hagiie ten profyte van 't felve Goods-huys linge ,5 hebben gekeurt en geordineert , kucrcn en ordineren mits defen ^^^^. 5, voor de drie teelde van defen jegenwoordigen jaere , ingaendc ^^^^^ 5, Martini anno L. en eyndende Finxftere naeftcomende , d'eerAe teelt G be- {x) In I f 9f . wierd te Schcvelinge uit de inkomften van de viflchcrye ecn nieiH we vuur-boct of vuur-bake gebouwt. so B E S C II R Y V I N G 55 l)cginneiide Mai'tini anno v^oorfz. en cyndcnclc LicIitmiHe leftledcn, y, die IK tcelt beginnende LichtminTc voorlz,. tn eyndendc PiicHchen, „ en die UK ceek beginnende PaelTchen en eyndendc Pinxftcren bey- „ de naeftcomende ; E>ac l^innen den voorfz. tyc van de dric teeldcn „ alle Scierluyden van Sceveninge ter zee varende ofte aldair an co- ' 3, mende mec pincken, booten, fchuyten ofte andere fchepen , hoe „ die genaemt mogcii wefen, geJiouden zullcn zyn_ van eJcke riem , 3, die zy dair up voyren, betaelen die kerke voorlz. drie Ichellingen „ Hollants fonder eenich wederfeggen , welke penningcn Bailliu , 5, Sellout en Ghereclite voirfz. laften en ordonneren mits tlefen den „ gefwooren boode van den Ilaghe van den onwilligen Stierluyden „ en niet van de bootsgefellen, venueten ofte mede-reeders van dien „ te executeren realicken en mitter daet. Aldus gedaen op 't Racd- „ Jiuys van den Hage den xiir". dacli February anno XV'^. een en „ vyfcicli na gemeen fcriven. Na dat de eerfte kerk in den voorverhaalden watervloed ontrent k Taf^ den jaare 1470 door de zee-golven was vernielt en ver in zeegefpoelt, daarge- wierden de buuren genoodzaakt ecne andere kerk te ftigten , welke '^igt. zy dan by die gelegentlieid veelgrooter en ruimer deden opbouwenj en meer binnewaarts en agter de nog overgeblevene Jiuizen zetten , daar zy de grimmigheid van eenen zoo laltigen en gevaarlyken na- ]juur minder te vrezen zoude hebben. Maar wie zal de onlluimige zee , zegt de fchryver derDelflche oudheden in zyne aantekeningen , wederhouden ? De kerk ftond hondert jaaren daarna hy den Allerhei- ligen vloed op Jiet tipje van even eens te varen als haare voorzaat. Adr. Junius vcrhaalt (y) dat de Schevelingers by zynen tyd al meer dan eens in beraad gellaan liebl^en , van de kerk op nieuws veel die- per landwaarts in te brengen, dog dezelve is met groote voorzorge, r moeite en koften aklaar tot nog toe belioudcii en ftuande gel^leven. iu'de Geen kleincn ramp leed deze kerk in de Spaanfche tyden 5 niet al- spxm- leen door den vyand , maar 00k zelfs door vrienden ? werdende hec fche ty- fiorp dan door deze dan door geene foldaaten , na dat de zaaken zig gdeden. ^^^^ keerdcn , ingenomen , die , gelyk Jiet gemeenlyk gaat met dat flag van volk, aldaar ruw huis hielden; de kerk wierd van aJies cntbloot, en zodanig gefchonden en gebrooken , dat ze niet in flaat was om den godsdienft daarin te konnen oeffenen ; wesh;ilven de Kerkmeellers zig in den jaare 1S96 aan de Magillraat van den Hage als Opperkerkmeejiers van Scheve/higen keerden , te kennen gevende , dat beurlieder kerk mits defer oorloghen zeer ontramponeert , gebroken en ongefchikt es leggende , ende 00c k van '/ dorps ivegben veel te achte- ren fyn , V welk by Cappiteinen en andere jbldaten aldaer verteert is Ordre (tide daeronwie nodig gereede penningen van doen hebben , daer an zy/uy- tot her- den nyet en iveten te geraken , enz. Waar op zy dan verwierven , dat [|^'^''"|^ hen eenige penningen , geveftigt op een Jiuis ftaande te Schevelin- leive. ge J mogten werden afgeloft. Maar dewyl deze gelden niet genoeg- zaam w;iren , om al het vervallen werk weder in ftaat te brengen , veel min om aan te koopen een nieuwe klok , horologie , Predikants huis en zoo voorts, wierden Kerkmeellers genoodzaakt eenige pen- ningen (y) In '/ tiende Hooftjluk "van zyn Jiatavkn. i VAN ^sGRA VEN-PI AGE II. Hooftst. yt ningen op te nemen , waar door de kerk in zulke grooce fchulden ge^ raukte , dac men in den jaare 1614 by toeilemminge van de Magif- traac geraden vond 5 verfcheidc landcryen , de kerk toebehoorende, in 'c openbaar te verkoopen. De aantekeninge , welke Kerkmeell:ers daar van liebben gehoudcn, en waar in vermeld wcrden eenige by- zonderJieden de kerk betreffende , is van dezcn inhoude. 3, Alzoo deze onfe kerke in eenige voorgaende jaren geraekt was in „ grootc fchulden , en allbo mede voorgaende Kerkmeefteren groote „ Ibmmen van penningen van verfcheide perlbonen op interelt geno- „ men hadden, door nee coopeii 'van de groote :, 'oergieten ^vermeerde- ,5 ren van de kleyne klocken , het koopen van de Predikajits buys , ver- 5, fcheyde reparatien die gev alien waren aen beyde de choren van de „ kerke , timmeren van de nieuwe fchoole en anderfmts , foo dat door 5, Q\dQ opgenomen penningen oft Jiaere interelle de kerke gelien was „ te komen in een grooc verloop, ja merkelykc mine, en was boven „ defcn merkelyke Ibmme van penningen van doen , om beyde de 55 z yden van Jiet dak der kerke te vernieuwen van planken en nieiiwe 5, fclialy lyen, die geheel vergaen waren, loo dat de kerke niet lan- 5, ger van goede gemeynte foude gebruykt connen geworden heb- „ ben , waer tegens in der kerke Comptoir geheel geen penningen en „ wareft, foo vonden jegenwoordige regerende Kerkmeefteren bene- 5, vens haeren Predicant Wynando Schitlio , met advys en ten over^ „ ftaen van de Ed. Heeren Biirgemee/ieren van 's Gravenhage ah 5, Opperkerkmeejleren defer ^^r/;^, gerade te verkoopen eenige kerke 55 landcn , om alioo een:> de kerke van de opgenomene penningen te 5, mogen bevryden , als mede de vervallen gefeyde kerke -dack te 5, mogen vernieuwen, hebben derhalven na geatRgeerde biljetten op 5, ten opcnbaeren fitdach /// de Doek van \^ Gravenhage die Kerk- 5, meefters, die tegenwoordich zynde ten overl^aen en bywefen van 5, den Heer Govert Jacobfz van Duynen, doen Schepen van den Ha- 5, ge 5 als Commillaris van de Ed. Heeren Burgemeefteren op defe „ vercoopinge gedeputeert, in den maent Majus 1614 vercoft deze „ volgende kerke landcn In 't meergemelde Regifter , waar uit wy dit hebben getrokken , ftond nog aangetekent het navolgendc : Boven defen hebben Kerkmeef- ters gekoft een niei/iv Orologk tot dknjie der Zeehiyden met drie nieii- nve mferen ■) te famen gecoji de fomme van een diiyfent gulden. Zoo dat door defe vercofte landen de kerk van alle haere lajlen bevryt , /// goede reparatie ge komen /.f , waer toe-, aengczien bar en nood-, de Heeren Sta- ten om hebben geaffijieert met agt hondert gulden gereet. Dewyl deze kerk alin de Katholyke tyden , gelyk wy hier vooren hebben aangemerkt, van de Haagfche kerk is afgezondert , en alzoo zedert een Parochiekerk op haarzelve is geworden, zoo zullen wy de naamcn derLeeraars,die zedert de hervorming(j') dezegemeente met Jmnne leere Jicbben geftigt , ook alhier afzonderlyk opgeven. De cerfte is gevveeft G X 1^78 (y) De laatfte Paftoor, die de Schevclingfche kerk tot den jaare 1 571 en i f73 bedient heeft, was breeder Cornells WilUmjz.t de Kapellaan Heer Bajiiaan Cornt- lifz. en de Kofter Joojl Symonfz. 5'2' B E S C H R Y V I N G Namen derLee- raars ze- dert de hervor- miiig. Gafthuis totSdie- velinge al voor denjaa- rei47o. Ook voor- heen eeii Vlees- huis. Als me- de een Wees- huis Ao. 1697 opge- rcgt. Oor- 2aak vaiides- 7,elfs ftigting. if/S Weroiimiis FovfeUiis J beroepen i^yS. (s} i6oz W'mandus Schuiliits HetDi. fi/., overleden den if Febr. 16x3. 16x3 F/oreiitiiis Afuhie/fz. van Middc'/hoveii , beroepen van Came- rik, iifi^czec 162... i63x Francifciis Strafel/iis-, overleden den 8 April 1636. 1636 Jacobus de Laat Isbrandz fil. ^ vertrokken naWalTenaar 1645-. 1645- Johanuei Courtemiii -, beroepen van den Hoorn tullchcn den Briel en Helvoeclluis, overl. den ii Junii 1645-. 1646 Ifaak Daasdoukj uit de amballadc m "S^rankryk , ukgedient 1(579. , . . 1679 Conie/iiisCifperns, her. vanLexmonde,gcrtorven i April 1697. 1698 Jujius Henritus van Hogenhoek^, beroepen, van Rolliim. Uit de hier vooren opgegeven afte A'an den jaare 1483 blykt , da 'er al voor den jaare 1470 te Schevelinge een Gafthiiis heefc geweeft, dog of dit hec zelve gcbouw zy, 't geen tans daar nog ftaat , en tot een C)udeniannen Jiuis is dicncnde , is by ons onzeker. In dit huis werden zoo w el vrouwen alsmannen, die door Jioo'en ouderdom en gebrek van tydelykc Icvcns-middclen met magtig zyn zig langer tc konnen ondcrhoudcn -, ingenomcn , en van koll en drank voorzicn. 't Zehe huis iieeft tamelyke gocde inkomiten, en is, zoo als het dcr- de artikel ^an de OrdonnantJe van 't zelve huis medebrengt , eertyds geftigt door een der Graaven van Holland. Dat ""er voor den Allerheiligen vloed van den jaare 1570 , wanneer het Dorp nog in zynen vollen Itand en aanzien was , alhier ook een Vleefch-huis is geweeft, is klaar af tenemen uit de Ordonnantie op de Vleefch-hal van den Haag van den to April i5'5'6, onder anderen mede brengende , „ dat geenrehande Vleyshouders, die geen buur- 5, licden en zyn, geenrehande vleys en fullen bruyken ter bank tot „ Schcveninge , dan des fondaechs en smanendaechs , die twee da- 3, gen en niec langer , op de verbeurte van 't vleys en die boete van 3, drie ponden. Item dat geen vleyshouders uytten Hage eenicli A leys tot Scheveninge ter bank bruyken en fal , dat in den flage fyn voUe mael gehad heeft, ofte dat men in den Hage niec bruy- ken en foude moeten, na dcr keure, op de ^erbeurte van 't vleys en die l)oetc van drie ponden. Ook werd 'er gevondcn een Weeftliuis j't welkeerft in den jaare \6<)j aldaar is opgerecht, ter oorzaake van een gelchil, dat 'er in den jaare 1 695* was ontftaan tuilchcn den Kcrkenraad,I5 55 55 55 35 55 35 35 55 35 35 35 33 33 35 33 35 33 Dog de fchulpen, die aan hct ftrand gevonden wierden, gaf de* zelve Hertog aan eenen Dirk Hugo Gcryt Dynszoon by eene afzon- derlyke afte, waar van de inhoiid deze was: „ Ae LBRECHT, &:c. do en condc alien laden , dat wi gegeven hebben en gevcn mit delen brieve Dux Ilugen Gheryt Dynszocn van elcken hoede fcilpen , die men haelen lal bi der zee op myn Heeren zeevond, en men fchepen fal op tie ven eencn penninc, en ombiedeh en willen dat alien de geene die fcilpen van der zee \oc^ ren dat li hem dat ghelt wtreycken en betaclen of ghetn fcilpen en voeren, en waer yement die des niet en dede , dat fouden wi aen him houden als aen den geenen die ons van onfe Heerlicheyt ver- minderen woude. Dit ial ghedueren tot linen live , In oirconde &c. Gegeven in den Haghe des manendachs na St. Martynsdach Tranllatio anno M. CCC. LXXXVll. Schoon dit dorp wel meeft uit vilTchers beftaat , zoo werden ""er nogtahs zeer veele herbergiers gevonden ; voorheen waren 'er twee tappers , maar de Staten van Holland , aanmerkende het zwaar ver- lies , 't geen de Schevelingers dagelyks door de zee quamen te lyden, vermeerderden het getal by refolutie van den 27 April 1 5-5:7 tot zes toe , daar de inwoonders hun liier met de kan vry van impoft zou- den mogen halen (^}. Indien men nu de liuizen eens zoude optel- lert , daar de tap-neeringe in gedaan werd , men zoude ongetwyffelt l^evinden , dat byna het vierde gedeelte van ""t dorp , immers de aan- zienelykite huyzen door dit zoort van menfchen bewoont werd. De reden daar van geeft Bor (/) , als hy zegt ; „ Dit dorp van Scheve- 5, ni/ige is eeii playfier mor de inwoonders van den Hage en 00k voor „ de vreemden , die in den Hage komen ; waar van er vecle zoo te voet als te paerd en 00k met de ^ulgen zig derwaarts begeven, om zig te verlultigen en te vermakcn met het bezien van de zee , en 5, het eeten van een zoode vifch, verfcli uit de zee aankomende, daar „ de herbergiers aldaar ivoonende niet qualyk by en varen. Van alle oude tyden heeft Schcvelinge met den Hage onder een Bailliufchap en Schependom geftaan en gemeen gewedt , zulks dac ook.een uit het zelve dorp in de ScJiepens-bank van den Hage zitting heeft; wanneer dezelve daarin gekomen is en of \\j aldaar van den beginne af aan plaats heeft gehad, zullen wy onderzoeken, uanneer wy van de Rcgecring-ftaat van den Hage Jiandelen. {g ) De inwoon- ders (e) Zic mcde de refolutie van den 19. Mey iff/, en 17 Junii ifjo. If) Neckrl: Hlftor. IX hock^ op'tjaar ifj6. Ig) Dat hct al in den jaare 1 5(^4. plaatze heeft gehad, blykt uit de Certificatie. iiitgcgevCiiagter^e ^f/?/;r. %'au 's(j)aven Ilage door G. de Crctfer t> 6i\ 35 33 VAN 'sG R A V E N-H AGE. I I. H o o f t s t. 5-7 ders van Schevelinge zyn en werden 00k uit dien lioofde als burgers en buuren ( /'' ) van den Hage aangemerkt en zyn , als zodanige , dc Haagfche vierfchaar onderworpen. Schevelinge liccft 00k al van vroege cyden ( i ) ecn Schout op zig zelven geliad , die door den Bailliu en niec door den Schout van den Hage ( want deze anipten w aren eertyds van den anderen gelcheiden en veeltyds door twee byzondere perzoonen bedient ) wierd aangefleld , en daaroni des Bailliuws ruliltituic genoeint. liy Jieefc aldaar toezigt op de ordonnan- tien 5 vegtens-keuren , boeten en breuken , vallcnde zoo wel op hct ftrand als in het dorp , zonder dat ooit eenig ander fubftituit in de- zelve bekeurin^e is geweell: dan de voorfz. Schout op Schevelinge, geltelt by den Bailliu van den Hage , uitw 3'zens de volgende Certill- catie. ,5 Wy Burgemeefteren ende Schepenen in den Hage , &c. dat voor 55 ons gekomen ende gecompareert fyn, Ysl^rant Broerfz oud ontrent 55 L XII II jaren , Jan Janfz Druyt cud ontrent lxhii. jartn , Lie- „ vert Willeinfz oud ontrent l. jaren , Willeboort Jacobfz oud on- „ trent lv. jaren. Cent Janfz oud ontrent Lviii jaren , [an A- 3, driacniz, alias Jan Mattyfz oud ontrent liii jaeren, Dirk"Corne- 5, liiz Langeveld oud ontrent lxxvi jaren , Claes TJiomafz oud 011- „ tr.nt XL VI II jaren, Cornelis Heynricxlz Boon oud ontrent lxvi y, jaren, Adriaen Janfz Coninck flierman oud ontrent xxxix jaren, „ Adriaen Janfz Waert op Scl.e.eninge oud xx x jaren , Adriaen Ge- 5, rytz Cock, oud ontrent l. jaren ende Jacob Claefz Doefz oud on- 3, trent l. iaren, ^ille rechtelyk gedaigt fynde omme der wacrJieit ge- 5, tuigeniil" te geven , ten \erfoeke van Giiillame Grant , Bailliiiw 5, foan den Hage^ ende certificeeren ^J getuigen by dtn geftaefden 5, eede d^e fy elcx daer toe deden ; ecrft gevraegt fynde , of fyluy- 5, den ooyt gevvecen ofte gefien hel^ben , twee otRciers ofte fubfti- 5; tuyten tot Scheveninge, die aldaer gedient Jiebben, d'een van we- 5, gen den Bailliuw, ende d'ander van den Schout van den Hage , 5, feggen '^y getuygen by den geftaefden eede die fy daer toe de- „ den* voor rede van heurluyder wetenfchap, te weten, Dirk Corne- 5, lisz Langevelt, Cornelis Heynricxfz Boon , Jan Janfz Druyt , Sy- 5, brani Broeriz ende Adriaen Gerytfz Cock , depolanten , dat ly „ luydtn wel gekent heljben, wylen Claes Pieterfz, gelyk {j luyden depofanten voorfz. ende alle andere depofanten 00k wel gekent Jiebben Jan "Wiggerfe , Janne Jan Ysbrand IMichielfz , Coman Heyn, Cornelis Schoemaker, Huyg Jan'z Varkellager , Spierinx- ,j hoek, daerna weder Coman Heyn, die alle overleden fyn, ende nog Tooft van Moerbeek, Floor Conck en Louris Michielfz iegenwoor- H dig 3J ?5 53 33 {h ) Dus tioemen Scliepencn van den Hage een Schevelinger onzm in-womndeu Btiurman van Schevelinge^ en de Schcvelingers in 't algeratcn onze Buurluydcn van V Schevelinge^ by zckere Ccrtificatie van den jare i . 1 1 4. (/) Zie Goudhoeven , pag. 2.C6, onder Dirk den V. van dien naam. I I VAN 'sG R A VE N-H A G E. II. Hooftst. 6i beroemt en aan verrdieicle aanzicndykc fainilien vennaagtfcb.apt ge- weeft, waar van 'er Goudhoeven eenige in zyne befchryvinge ^an die kafleel optelc, dog is al over lang verilorven. Dit huis gcKomen zjnde aan Heer Simon van Beiitbem, droeg die liet zelve mec de Ian- den daar ondcr behoorende in den jaare 1308 op aan PPllkm van He- negon-iuen, ah Graave van Holland, en ontting hec van hem \\ederte leen, uicwyzens de brief daar van zynde , den welken \vy cm des- zelfs oudheid 5 en dac hy onzes wetens tot nog toe niet is gedrukt, "waardig geagt hebben alhier by te voegen. 5, Allen den geenen die defen brief fiillcn fien of Jioeren lefen , Ik Symon van Bentheni Riddere , Salut en kennifTe der waerlieit; Ik maeke u condt dat ik opgedragen hebbe eencn hoogenEdelen man mynen lieven en gerecJiter Heere , Ileercn IKi'llem 'Grave van He- negouiven, van Hollant, Zeelant en Heere van Vrieilant , myn ey- gelic goet, dat hier nae gefchrevcn ftaet , als myn huys ten Binc- horfl metten lande datter ontrent leyt des dertich mergen es of vive en dertich , ende welk lant leyt binnen den palen die hier nae flaen, dats tulTchen den vroenen-floet op d'een en an d'oudclant op d'andere zyde en den Veen op d'eene fyde en de vroene made op d'andere fyde, welk huys en lant voerfz. my myn lieveHeer voor- feyt verliet heeft,enik van hem ontfangen hebbe te houden in iiilc- ke leene als hier nae volcht , dats dat dat voorfz. huys en lant niet weder an hem verfterven en fal noch en mach, noch an fynen na- comelingen binnen after-fufterkint , In oirconde Jiier of hebbe ik mynen lieven Heere den Grave voirnoemt defe leLteren gegeven befegelt met mynen fegele uythangende , gedaen tot Alebrechts- berghe des donresdages na finte Servaes dach in 't jaer ons Heeren duyfent drie hondert en aciite. 5, Gecollationeert iegens den origineelen brief beruftende in den ,5 Treforie van Hollant en accordeert by my ( was getekent) C. BARTHOUTS. ?5 7> 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 J3 33 Op- dragt vauhet huis tea Bi»k- horfl en landen aenden Graaf, diehet weder ten leen uitiieeft aan Si- mim van Bentherrt Zedert dien tyd is dit huis altyd een leen van Plolland gel^Ieven , en heeft ook zelfs verfciieide agter-leenen , waar onder is de herber- gc , gcnaamt Witzenhitrg , gelegen aan den kruis-weg by Ryswyk ; dog is by verfterf , koop , als anderzints , uit de eene fcimilie in de andere geraakt. Wie na Heer Shnon van Benthem bezicter is gew eefl:, kan nietregt gezegt werden, fchoon hct wel waarfchynelyk is , dat in din jaare isfo , wanni:er het door Willem van Beycren wierd belegert ( ^ ) , Heer Jacob van den B'lnkhorji daar van bezitter zy geweeft. Maar in den jaare 1389 v ierd _7o/w// van Lyenburcb door Heer Jan van Arkel daarmede verlyd. Van hem quam het op Aart van Leyenburch ■) die het zelve in den jaare 1409 verkogt aan Dirk Ploegi die Jiet wederom in den jaare 1435- overdroeg aan Dirk van Zwieten. Aan dezen Dirk van Zwieten gaf Hertog Philips in den jaare 1439 den Denneweg, ftrekkende van denllagc-houte zuitwaarts op tot aan den Binkhorft , met magt om den zelven weg met een draaiboom te mogcn lluiten, zoo als uit de volgende ade te zien is : H 3 Phi- {q) AVant ondcr de Hoekxfchen, die het met Vrouw Alargrict tegcns haaren zoon hielden , waren Heer Jacob en Heer Herbacrt van den Binkhorfl-, die over- zulks door Hertog {i-^illem den V. zeer hart wierdcn vcrvolgc. Hcetnskerk , Bat, Arc.pag. 104. Is Teden altyd een leen van Holland geblevert Verderc beiit- ters van 't zelve 6z B E S C H R Y V I N G Gifte van den Deniie- weg aan Dirk van Zwieten mctmagt om dicii met eeii draai- boom te lluiten. 33 3? 55 55 55 55 55 55 55 55 „ Philips, &c. ctoen condt alien luden, clat wy om gocde regi- mcnten wille, die \vy dragen cot onfen getmuen Dire van Zive- ten 5 den ielven Dirk gcgeven Jiebben, en ge\en mit de'en brieve den Dennewegh , ftrecl'.ende van den Haghe-houte zwtw aire op toe an die Binckliorft, die ce hebben , te bedryven , te bewaeren en te gcbruyken tot zynre nuiifcip , oirbare cnde profyte , en tc belluiten mit ccnen draeyboome of meer, tot aire tyt, als liem dac nutte en oirbairlic dunken ial , behoudelic ons altois onfe bruyc- weer van den fel\en wege tot aire tyt als onfes oirbairlic en be- hoeffy. Dit fal geduyren tot onfen wederleggen. In oirconde, &c. Damm XV. dage in Maerte M. CCCC. XXXIX. Secundum ciirfiim CurU. . ,,:;\. By dode van den voorn. Dirk van Zwieten verviel Hetbovenge- melde huis. in den jaare 145-8 o Jiet in 't zelve jaar aan zyncn 3 zyncn zoon ^4eri van Zwieten , die jrocderszoon yan van Zwieten over- gaf. Van hem ging Jiet in 1464 over aan Mr. Dirk. Foes , die in 't iaar i4<57 Griftier van den Hove wierd. Na zj'ncn dood quam Jiet in 1483 op zynen zoon Lodewyk Poes, genaamt van den Binkhorji^ die ten wyve hadde Jonkvrouw Catharina van Hodenpjl Jansdogter , fchiltknape. Van Jiem verfderf het in i^id op zynen oudllen zoon Dirk Foes van den B'mkhorjt , van wien het , mits hy zonder kinde- ren overleed , verviel op zynen derdei) breeder Joojl van den Bink- Iwji, namaalsRidder, Heere van Bleiswyk, en in't jaar i5i5'Reken- meefter in den Hage, die vervolgens den 8 Julii 15-46 daar mede ver- 1yd wierd. Na zynen dood wierd in 15- 5-1 *den i » Mey bezitfler zyn dogter Jonkvr. Johanna van den Binkl?orJi en in 1563 Vrouw Jofma van den Binkhorft^ welke deze heeiiykJieid nog het zelve jaar door haaren dood ontruimde ten belioeve van haaren ncef Ileer Lodewyk van den Binkhorjt-, zoon van Pieter van den Binckhorft ,1567 Mee- fterknaap van de Houtveftery, in ip6 kaftelein op 't huis te Honds- jiolredyk, en daarna Rekenmeefter in den Hage , daar hj 15-81 ^in- derloos ftierf. In 15-63 wierd daar mede verlyd Heer Willem Snocckaert , van Schouwenburch , Ridder , geboortig van Brug- ge in Vlaanderen , van if 43 cot in ifS9 Raad , eerft extraordi in naris en daarna ordinaris in den Ho^e van Holland. Hy was getrouwt met Vrouw Johanna van den Binkhorji, welke hem by uiterlle wille , dewyl zy geen kinderen naliet , dit liuis hadde ge- maakt. By zyn overlyden verviel het in 15-65 op zynen broederMr. Martin Snoeckaert , die het zelve huis den 10 September des jaars J 569 opdroeg aan Jacob Snoeckaert j in 1556 AuJiteur en namaals i56x Rekenmeefter van Holland , die in het troebeljaar J5-7i na U- trecht week, daiU* hy ftierf, laatende zynen zoon jonkhecr ^^-/i'o^ Snoec- (r ) Hy wierd in Oftober 1 5 f p door den Grooten Raad verklaart te zyn inha- bil, en gecondemneert om, in beflote Kamcr, den Rade, de erfgenamcn van den overleden eerften prefidercndcn Raad van Aflendclft, en zynen opvolger den Prefi- dcnt Suys om vergiffenis te bidden j waar uit af tc ncmen is , dat hy de zelve ge- injuriccrt had. Ecrfte expeditie-boekjc van den Griffier Ernft, fol. 6. verfo. In I f P4 was een Joofi Snoeckaert , eertyds Dienaar tot R ynsarerwoude , Prcdikant tot Calflagen , in welken dienft hy by de Staten van Holland volgens Refolutie van den t, November 1 594 op het verzock van de Dienaaren des Ovcr-Rynland- fche Claifis wierd gecominucert. Hy was ongctwyffclt een breeders Zoon ofim- mers uit het geflagt van dezen Heer Willem Snoeckaart. VAN 'sG R A V E N-II A G E. II. Hooftst. 63 Snoeckaert (s) in 't bezic van 't huh, die daar mede den 17 Odober 1 5 75* wierd verlyd. Van Jiem verfucrf Jiet weder op zyncn zoon mede Jonkheer Jacob Snoeckaert j volgens den verly-brief van den 5 Maarc 1618. Deze tot den jaare 1656 bezitter zjnde geweeft , liet Jiec by zyn afftcrven aan zynen zoon,insgelyks Jonkheer Jacob S/ioec- kaei't cerwumt, die hec op den 29 Julii 1678 opdroeg aan jonkcr Willcm Nobclaer-, getrouvvc met Vrouw IVilhehn'ma Snoeckaert-, wel- ke na dode van Jiaaren man , uic kragte van zynen uiterlten wil , op den 2,3 Janu.irii h.85- daar mede verlyd wierd en alzoo in 't bezit gcraakte; dog bchield het zelve niec lang , dewyl zy 't vyf jaaren daarna verko-;c en den xx Auguiti 1690 tranfporteerde aan Henry da Vernet-t Ridder, Heere van La Valle, Diredeur van de Ridderlyke Academie in den Hage, en Anna de la Cbevallerk zyne Jmisvrouw. Den X5' Juni 1719 wierd daarmede verlyd Henry du Fernet de la Val- le met cic een; helfc volgens brieve van relief by dode van Anna de la Chevalliere zyne moeder en met de wederhelfce by 't aflterven van den voorn- ii.ftry du A'ernet de la \ alle zynen vader. Einde- lyk is Jiet by Koop ge^omen in hand en van Johan Hiiyman , koopman te Rotterdam, die den 7 Mey 1727 daar van verly nam. Deze laat het huis, 't geen mer^elyk was vervallen , weder Jieritellen , oplui- len en met nieuwe plancagieri als anderzincs vercieren Die floe Icid rondom in zyne gragten en was oudtyds met toorens en fchietgaLen voorzien, en heeft meenige ftormen moecen uitltaan, voornaniely.s: in de verwiirde tyden van Hoeks en Kabeljauvvs. Wil- lem 'Can Beyeren, gemeenlykde dolle ijygen amt,was de eerfte die in den jare 1350, ni clat Jiy de huizen te Rofenhurg en Polanen te ver- geefs hadde getragt te vermeefterenj zyne Blyde enEvenhoge, twee inftruirencen te dien tyde in den oorlog gel:)ruiicelyk , van 't Hof in ^ , den Hage daar voor bragt f ^ ) en na eenige dagen rameyens en beu- va'ien" kens het zelve tot overgave dwong. En geen minder aanftoot leed het hetzei- in den jaare 13 5-9 door die van Delft, wanneer deze, hart Kabeljauws ''^huis gezin: zynde , op hope van het beleg voor 't huis te Hcemskerk, ^J^t, waar op eenige hunner medeflanders gevlugt waren, te doen opl^re- ken, het huis van Polanen en het huis ten Binkhorjl belegerden, ( v) en 3 na dat zy die beide ftormenderhand hadden gewonnen, verniel- dcn (f ) Deze Jacob Smeckaart was getrouwt met Jonkvrouw jima van Brederode, dogter van Mr. Arthus van Brederode , aan wien volgens fchryven van Math, van der Hoeve in zyn Charten Chronyck^ /• i-f dit huis zoude zyn aangckomen, waar in hy fchynt te raiflen , door dien ter leen-kamer van Holland daar van geen verly gcvonden werd , maar wel van haaren ecnigcn zoon by den voorn. Jonker Jacob Snoeckaert, in 16 17 geftorven , verwckt , zynde zy na hem weduwc ge- bleven. (t) By Goudhocven in zyne byvoegzelen />«^. 82 van den beften druk , is nog te vinden een Extra6t uic de Rekening van Phdips Perfoenrezoen , Rcntmeeller van Noort-hoUand , ingaande ledert Sonnedaeges voor St. Valentynsdagh in 't jaer 1550 tot des Sonncndages voor Valenti. ijji- Item Philips uytgegeven van myn Heeren 'Tcnten voor Rojenburch , Bincborft en voor Polanen te bewacren en te maecken. Nog Extraft uit de voorfz. Rekeninge, Item tiytge^even by Jannes ivten Lardier van eenen evenhooge ^ die men timmerde in den Hage op het Hof om Polaencti mede te beflormcn. Zie verders hier na onder 't artikcl van 't Binnenhof. {v) Zic hier van breder Heemskerk, Bat. Arcad.f. 210. 64 B E S C H II Y V I N G ■'c Huiste AVes- TF. R- beek. Naams oor- fpronk. Gele- gentheid van 't 'iclve. Verlof aanden bunr- mau van Wefier- beek ,om de kony- nen op zyn land komen- dc te mngcn vangen. den, wcrpcnde Jiet vuiir daar in, en volgens hct verhaal van denZa- mcnfteller van de Hollandfche Chronyk.(w) die beide tot dtn gronde toe af brandcn , waarna zy met groore kragc voorttrokken na den Ha- Hec laacft gemelde huis v ierd kort daar aan v/ederopgebouwt. gc Het eerfte en voornaamllc oud adelyk geftigt, \ geen onder liaag- anibagt gcvondcn werd, is bet bii/s te WESTER BEEK, een vie- rendeel uurs buiten denHage, tcnzuiden vandenLoosduinfchen weg, ontrent den jaare '430 gebouwc door Wilkm den Baitavird van Hol- land, eerftcn iieer '•oan Sdiage/i^'m i436.!s.aiteleinvanMedenblik, 1439- Bailliuw van den Hage en naderhand K.aad in den Hove van Holland. Dit huis iieefc zynen naam bekomeo van een zeker water of Iseeke , welke eertyds uit de duinen komende ten weiten van dit gebouw lieenen ftroomde en zig ontlalle in den \lict of Corbuloos gragt; en zulks is JVeJierbeek niet anders gezegt als het b.uis gelegen aan de Wejierheekt in tegenftelling van een andere of twede beek aan de ooflzyde van den Hage, die de Oq/i-beek genaamt v erd, enteneindevan'tHaagfche Bofch uitkomt. Het gebouw leid rondom in zyne graglen, en was voorheen voorzien van vier toorenen mctfchietgaten tot beicherniing en tegenweer, en wel inzonderheid aan de zyde daar het van den weo- konde genadert w erden ; zulks dat men daaruit kan afnemen , dac het in oude tyden al een tamelyk fterk kaftcel moet zyn geweefl:, fchoon men niet en vind, dat het zelve in de tyden van die bekende tweefpalt van Hoeks en Kabeljaauws ooit eenigen aanfloot heeft ge- leden. Ook had het z,yn opper-en ncdcrhof , boomgaarden en eigc vvaarande, met menigte konynen bepeupelt, in diervoege dat dezeK-e zomtyds tot overlall; van de buuren verurekten , waarom Jiet Hof in den jaare 1453 aan eenen Jacob Wennbrechtfz vvyheid gaf, om de kon3mcn op zyn land komende te mogen vangen en dood flaan , uit- wyzens de volgende afte. „ Op ten xvii"'. dach 06l:obri A'\ liii. foo was by den Hove , geconfenteert als dat Jacob WermlDrechtszoen alle de quenynen 5 die hy uter HeerJychcyt van JFeJierbeke commende op fyn lant en , in fyn pachtgoede fal mogen vangen, Jlaen. endc fyncn wille daer „ mede te doen, wau' hy op fyn voirfz. larlt bevingen en gecrygen „ fal mogen fonder misdocn , overmits dat die felve him dagelicx „ groote fciiade doen, ende der mcerder fekerheit of yemant dairom 5, Jacob voirfz. ovcrlaft doen woude, 't Hof neemt den fclven Jacob ,5 Wermbrechtfz in myn. gen. Hceren protextie en befchermenilFe 5, aen lyvc en aen goede. Aldus gedaen in den Hage , aflum utfupra ,5 & prefentibiis Domproeji r> Uteiibove en Potter.' Uit dezc afte ftaat aan te mcrken , dat het iiuis te Wellerbeek al- daar l^etitelt werd met den naam van Heer/ykbe/d , gelyk het zelve ook in andere oude brieven genoemt werd het (lot en kajieel Wejler- beek-i wclke bewoordingen te kennen geven de aanzienelykheid en fterkte van dit huis in dien tyd. Ook werd 'er gemeenlyk bygevoegt Vittelleyooorde^ dus vind meh dit woord al in den eerften opdragt- brief van den 7 Januari 1430, waar by een Dirk Janszoon aan den voorn (w) Of Goudhocvcn, />f Ambagtslieer van Hoocje Harris, getrouw t is geweelt met A/argare- tavaiiRooii; II. dat clezeKe, behalven drie dogters , hebben nage- laaten eenen zoon 5 gthtttn Francois van Wejterbcek ^ gecrouwc met Margareta dc Gyzelaar , III. ende dac uit die Jiuwelyk , behalven twee dogters en een zoon , zonder delcendenten overleden , nog twee zoonen zyn geweelt, de eene genaamt Gelyn en de andere A- dam van IVe/ierheck. l^'^ Dat van Gelyn gekomcn is eene dogter met name Margaret a-Geevtriiid van Wejlerheek , getrouwt met den Heer JVolter Carpentier, Kapitein. V. Uic welk hawelyk is voorc- gekomende CoUonel Ge/yn Wolter Carpentier , in 1717 oMsrleden , en deszelfs zufters en breeders. VI. Dat 00k van den voorn. Jidani van TVeJierbeek {b ) i Jiier vooren onder No. 3. vermelt, mannelykc na- zaaten in twee of drie nedergaande trappen zyn gelproten , dog ■waarvan ons geen regt befclieid is toegekomen. In deze familie is Jiet Jiuis te Wefterbeek gebleveii tot den jaare jegen- 1688, als wanneer iiec na overlyden van de voorn. Vrouw Margare- woordf-^ ta, weduwe van den Heer Kapitein Carpentier uit haaren boedel ge- sebezit- kogt en opgedragen is aan wylen den Heer en Mr. Wigbolt Slkher , '"' Ontfanger-Genpraal van de Admii'aliteit te Amiterdam, uit wiens na- latcnfchap deze Jiofltede aanbedeelt is geworden, aan eenen van Aq%~ zelfs zoonen , den Wei Ed. Geftrengen Heer en Mr. Antonis Slkher , Raad Ordinaris in den Hove van Holland, Zeeland en Welt-Vrieiland, zynde de jegenwoordige bezitter. Het tweede adelyk gebouw onder Haag-ambagt is het huh tei* ter NOOT, gelegen even buiten den Hage ten zuiden den Straatweg , Noot;, in 't gcmeen genaamt 't Beziiiden-hout , als loopende ten zuiden het Haaglche Bolch , ontrent het begin der voorleden eeuw geftigt by Jonkheer Karel van der Koot ^ Heere van Hoogwoiide en Aartsivoude in Noort-Ho//and -yimynltyQn Collonel en Gouvcrncur der ilede S/iiis en andere qiiartieren van Vlaanderen , bevoorens Kapitein van de lyf- wagt van zyne Exccllentie Prins Maurits van Oranje , in den jaarc 1614 overJeden. Hy had ten wyve Jonkvrouwe Anna Mamnakers ^ ( welker vader Thelaurier van Zeeland was ) en by Jiaar eenen zoon insgelyks Karel van der Noot-, Heere van Hoogivoiide -y »Scc., na 's va- ders dood bezitter van dit huis. Goudhoeven ( c ) noemt 'er eenige van dit geflagt op , en zegt verders , dat deze Jlamme is een van de oiidjle en edel/ie van Brujjel-, en dat uit dezelve drie perfoonen zyn ge- weeji, die denjiaat van Kancellier van Brabant bedient hebben. Het zelve Jiuis legt in zyn gragten en heeft zyne opliaal-brugge by wyze van een Hot of kafteeljwerdende voorts door een zwaare fteene poorc van den gemeenen weg afgeflotcn en bevryd. I 1 Bc- (^ ) 't Huis tc Weftcrbcek tnit dc waiande, boomgaardeii en twee morgcn land genaamt dc Butter-camp , daar by gelegen, wierd in de fchcidinge des boedels van Adam van l-Feflcrhcck tuffchen de weduwe en kindercn by \ Hof getaxeeit op 3400 gulden volgens afte van den 16 December ifiJy. geiegiftrcerc in 't vieidc Memoriaal-bock viinBarth. Ernft/o/. 187. Cc) Pcig. pp. van den oudcn druk. a B p: S C II R Y V I N G Luilho- Bchalvcn deze twee adelyke geftigten z^n binncn den omti'ek van veil on- Ilaag-ambagt nog verfcheide fchoone Lufthoven , als ondcr andercn- Haag- ^t Httis te W E S TK AMP ( r/ ) , tuflchcn den Hage en Loosduincn , ambagt. A\ eJ ecr ecn ruftplaats van 's Lands Advocaat , den Heer yoha/i van 'tHuis Oldenbarnevelt , dog nu bezeten en veel heerljker opgctogen door vXk/o^" *^'*''^ Heer en Mr. Johan van Schuylenbin'g^ Raad en Griliier van den Rade der Domeinen van wyle zyne Koninglyke MajeAeic van Grooc- Britcannic. KAMP. ZoRG* VLIET. Philip STAI, tHiiis V Huts ZORGVLIET, aan den weg van Schevelinge , ontrent den jaare 165-1 aangelegc by den gewezen Stnacsdienaar , den Ileer Jacob Cats, na dat Jiy afgelloofc in 's Lands dienft zynen overigen Icvens tyd in mil: wilde ilyten ; zynde naderhand by koop aange- komen den Heere Willem Bentinkj Graave van Portland , en wiens zoon Heer WtUem Bentink da^ir van jegenwoordig eigenaar en bezic- ter is. Gemelde Graave van Pordanc heefc iiet zedert zyn bezit , in alien delen zodanig vergrooc en opgepronkt, dat het waardig geagt werd van eenen leder, zelfs van vreemdelingen , befchouwt te wer- den. 't Huis V Huis van den Prins -y^/zHESSEN-PHILIPSTAL, even Prills^" ^^^'^^ ^^^^ Tolhuis aan dezelve zyde van den evengemelden ftraatweg, vau over eenige jaarcn door den zelven Prins gebouw t of eigentlyk ver- Hessen groot,en nu nog by zyne nagelaate weduwejhaareVoritelykeDoor- lugtigheid bewoont. Wy eindigen dit Hooftdeel met Jiet gedigt, \rel eer door den Kar- meliter-monnik, Jan Gerbrantfz van Leiden ( ^ } 5 tot lof en roem van den Hage gemaakt en by den ProfelFor Boxhornius in zyn Toneel van Holland (/; geplaatft: Salve (rl) Die huis heeft zynen naamnadclandftreekjwaarin het zelvc gelcgen is, wer- dendedegrond daaiomheen in oudebrievco gcnoemt IVefi-camp^ Haeticamp^Eetfcanip^ Aet scamps axEfcamp. Dus komt het te vooren in eenen brief van den jaare 1422. „ een woning mitterhufinge gelegcn in 't Weftambocht in den ban vanZegbrouck „ &c. nog ecn morgen lands gelcgen in Eetscamp , gchieten Ileymanscamp , gelc- „ gen tuflchen Loosduner-Laan en den nuwen Hoot en nog twee mcrgcn in Eets- „ camp gehetcn den Smalen-camp. Als mcde in cencn brief van den 8 Mey 1425. „ een ftuk lands gelegen in Haet scamps aan die oeilzyde van den Leywech by der „ heule, e^thtttn den Smalen-camp. En in eenen andercn brief van den jaare i4j-o een woning genaamt Hedtcamp. Nog in ccncn brief van 1472. een woning ontrcnt f 4 morgen in 't Wcllambacht van Haeiscamp^ gcmcen veur en gemeender aerde, &c., „ als mede nog een ftuk lands gelcgen in 't Weftambocht van den „ Hage in Haetscamp by den moerwege , geheten Jelmaerscamp , 6cc. gesz. dcs „ Vrydugs na finte Pontiaensdag in 't jaer ons Heeren M. CCC.' agt en tnegen- „ tich. En eindelyk in eenen laateren brief van i(5z 3 ecn ftuk land in Oeftcaiiipm Haag-ambacht > en in ecn Oftrooi by de Staten van Holland aan de Confrerie van fint Joris in den Hage verleent den iz April 1600 tot het verkopen van 4 morgen lands, tot reparatie van haaren doelhuize , leggende onder Haag-ambagt in TFeJi- samp^ enz. {e) Te vinden in zyn boek Chronic. Bellig. lib. XXIII. cap. if-pag. 203. (/) In 't Latyn pag. jf i. alwaar hy van dit vers aldus fprcekt. Eadem halet y oh Ames Gerhrandt Lcydenfis^ qui Coxtanei ftii Poctaftri ekgiam^ qua Hagam comen- davit^ adjungit. ^ani ms mn verfuum^ qui ineptijfimi ftint ^ fed rei caufa adjunge- »ius. VAN 'sG R A V E N-II A G E. II. Hooftst. 69 Salve Villain [g) Comitis deciis J Hagavocatay Lofdigt Villarum jpkndor ^ gloria^ lux & honor. vaifden Haga minus caufa Comitisfine dicer is aqua 5 Hage, ^b re illud nomen non fuit impofitum. (b) Fax fuit hoc olim Com it is (i} quamanfio no/iri) In te continue femper & ejje folet. Omne vohtptatis genus & folaminis in te^ Li£titi£quemk's, [l reperire ^ vales. Non a littorihus dijtas longeque marinis ; Oiiippe tuum pulchrum quisque {k) fit ejfe fuum. Villa vocare licet plcrasque [1) tu prais urbes , Divitiis, opibus , rebus & ingenuis. Credo, quod toto non villa fit orbe reperta Major te, autmelior, pulchrior, ubtrior. Hac tibi jure dari poterunt pr^conia laudum, Urbibus , Haga , aliis quie dedimusque locis. Exjiat adbuc antiqua domiis Regalis & aula. Qua Comes eft folitus nofter habere moram. Atria nobilium fmiul aha palatia avorum In tefunt noftra mult a locata plague. Inter cunila tibi qu^efunt digniffima laude, Clarius hoc unum , dignius at que puto : Qiiod tibi cunflarum nemus aflat delitiarunij Pulchrius haud{m)aliquo reor ejfe loco. Siforet Orpheus mecuni lepor atque Maronis Mufa, poetarum principis ac capitis-. Si tub a Lucani, muros qui condidit altos 3 Noftri Bocchaci tradita curaforet; Si mihi Francifci triplex do^rina Petrarch^e Nafonisque datum fi mihi ( n) doda foret ; Si mecum Cicero , Flaccus, Juvenalis &e]feuty Littera quos celebres clara deditque graves. Non poffum laudes meritas componere Sylvte, Qiia quamfit variis pulchra & amcena locis. Jam tibi villarum mundi pulcherrima fantur. Haga vale , gracili voce decora vale. Te Dens usque bona precor in valet udine fervet'. Sit tibi cur a Haghx, virgo Marix) tute. g) Lees volgens Boxhorn. Villa tui (b) Nam, (/) ^ial {k) Beter zegt dezclve Profcflbr, fcif cjjefitum. (/) By Boxhorn werd gcXczen pkrafque tamen prats. (b) "Loo mcdc baud alio quo. («) Dogma. III. .70 BESCHRYVING III. HOOFTSTUK. Gele- gentheid en toe- (tand van den Hagc, lynaan- vangne- mende met den jaare lifO, Oor- 2aak vanhet bouwen veeler huizen van Edelen en groo- te Hee- ren van denLau- de. Gcvolgt van veele neering en hand- werk- doende luiden. De ecr/le begroo- tingen omtrek van den Hage onzckcr. Stigtinge , oiide irrdee/lngen , z'erfcheidene uitzett'ingen of ^cergroot'in- gen "'oan \s" Gvavenhage-> mltsgaders omgravinge met ivater-vefleii en tyd luatifieer zulks zy gefdved. Des zelfs jegcnwoordige ititgeftrekt- betd en groote ivegeii ter aankomfte. Menigte en aanzien van In- ivoonderen. ''^^V^T^l AcUen wy vertrouwen in het ecrfte liooftdeel met onwrikbaare befcJieiden en rcdcntn beweert te Jieb- ben, dat de beginzelcn dezer ftede toe te fchryven zyn aan het Paleis , 't geen de roeniTugtige Graaf Willem de tweede, vtel al bckend met den naam van Konhig Willem j alhier heeft gebouwt, en aan de zetelinge van zyn Ilof en Ilofboudinge alhicr; in welke verkiezinge de Graaven , die na hem gekomenzyn, hem Jiebben opgevolgt en hoe langs hoe zekerder en ^ olkomener hun ver- blyf alhier hebben geveftigt : zoo vermeenen wy van zelfs te fpre- ken, dat men te vergeefs zoude willen nafpcuren, of en wat 'er van groei of bloei van den Hage voor dien tyd zoade mogen te vinden zyn : en dat "wy in tegendeel met de bouwingc van dat Paleis , dat is 5 met den jaare 125-0 den aanvang van ons betoog wegens den toe- ftand en uitzettinge van den Hage, moeten makcn. Die bouwinge gaf vervolgens gelegenthcid , dat de Edelen en groote Heeren van den Lande , die gemeenlyk hunncn Landhcer \ er- gezellen , mede alhier hunne huizen en hoven deden timmeren , om zoo veel te nader 's Graaven-perzoon te konnen zyii. Zy verkozen daar toe de naaft'e plaatzen aan ''t Hof, zoo als uit de benaminge van verfcheide adelyke huizen, welker gedagtenis de al verflindencle tyd nog niet heeft uitgewift, wel eer op de Plaats^ Vy'uerherg-, ''tTour- moi-velti r\\i Kneuterdjk, Fboj'hoiU en elders geftaan hebbcnde , kaa blyken. Om nu den Graaf, zyne Edelen en bedienden ten dienlle te "w ezen , en daar van gewin te trekken , vloeidcn metter tyd toe m- dere perzoonen en 00k, gelyk ""t gemeenlyk gaat, vericheide neer.ng en handwerk-doende luiden , die mede aldaar huizen deden zetten ; en dus wierd de Haag na verloop van eenige jaaren een tamel/ke buurt of dorp in ftraaten en wegcn verdeelt. Van zyne eerfte Idc- grooting en omtrck hier veel te zeggen , zoude meer in loutere gif^ zinge dan in een vafte kenniffe beftaan. 't Is na alien fchyn met den Hage gegaan, even gclyk het geneen- lyk gcfchied met alle opene plaatzen en dorpen , dewelke jaa: op jaar gcfladig met huizen en hoven werden vergroot en alzoo al- lenskens uitgel^reid. De eerfte limiten van den Hage , die on? zyn- voorgckomen , werden gevonden in een Handveit van Hertog^^/- bert van Bcyeren^ van den jaare 1370 , waar by hy den geen; die toen VAN 's G R A V E N-H AGE. II. IIooftst. 6<) toen ter tyd reets binnen zekere merkcn woonden of ook namauls woonenzoiulcn, met veiicheide voorregtenbegunftigde; dog dezelve belendingcn nu te willen nagaan of opfpeuren , is ecn zaake door den tyd ondocnlyk geworden. Wy zullen liever Jiec Handveft zelf alhier byvoegen. 5, Aelbrecht, vScc. by Gods genadert Hertog irl Beyercn , Ru- Eerde „ wacrt van Hcncgouwen, van HoUant , van Zeelanc en van Vries- J'miien ,, lant doen condt alien luden , dat \vi aenghcfien hel^ben menigen ^g]" ea" „ trouwcn dicnft die ons onfe goede luden van den Dorpe van den ineen ,5 Has:be iredaen hebben en noch idtois doen fullen en alle daglien '^^"'^" i" r 1^ T^ j^ veil van „ doen , en omme nuticap en oerbaer ons Dorps en onimc daer me- Hertog „ de verbeterc te line, foe hel:)ben vi hem die gratie gedaen en ial- ^albert 1, len den ghenen die ^^ oenachtich fyn nu te tyt of namaels woenen vermeit 55 fullen binnen defen mercken die Jiier na verklaert ftaen , dats te ver- 55 ftaen van den uteriter graft van onfen Hove , daer dat oiide Di/yf- 55 hiijs (a ) ftaet5 vort itreckende Icoutwys twee roeden buten Mar- 55 tyn Gherdiers foens werf zuytwaerts en alfoe voert over weftwaert 5, gaende tot Wouter Louwen werf twee roeden zuytwaerts en van 5, danen voert aan die zuytzide van den Boemgaerde daer Alyt Ba- 55 vendochterplachte woenen in 't zuiteinde5en van danen voert ftree- 3, die kende fcoutwys an den wech 5 die weftwaerts van Jan Brunen iiuys 35 leit daer Jii placli te woenen 5 van danen vort ftreckende daer die 55 Hofftede daer Clays Gheryt Doedenfoen placli te woonen noort- ,5 waerttotterHofftede toe daer ClaesvanderMeerplach te woonen an 3, die oeftfide van 't sPapenhove, en van danen voert fcoutwys af te gaen 55 an 't zuytende van den lande dat Gheryt Reynouts foen plach tfe 35 wefens dat in 't Nortende gclegen is als men te Scheveninge gaet, ■3, en alfoe vort over ftreckende zuyt-oeft totter lane toe die gaet oeft 35 biderHecren-HovevanderCanefien, en van danen dwers overftrec- 3, kende totten oeftende van onfen viver 5 daer ""t eerft begint , En hebben 3, hem gegevenen gcven fulken vryheyt alfe hiernae gefchreven ftaet ; 3, In den cei"ften dat men alle die gheene die binnen defen voerfeyden „ mercken woenachtich fyn of woenen fullen , dat men die niet in- 3, winnen en fal moeghen nerghentin onfen landenbuiten defen merc- 35 ken noch binnen in borchtochte van doetilagen noch van leemten; 35 Voirt foe wie vicht of perlement maeckt in onfen Dorpe voirfz. die 55 fal inleggen ghelikerwys als men in onfe ftede van Leiden doet, en 3, op al fulke boeten of daer yemandt over doen woude of wtgaen 35 fonder oerlof ons Scouten of ons Gerechts aldair, wtghefet als wi 35 of onfe Ghefellinne of onfe Nacomelingen dair felve jeghcnwoir- 55 dich waren in onfen Dorpe met onfe Herberge , dan foe en fullen 5, iys' hem niet bewinden; Vort alle die gheene die van butcn inco- ,5 men 5 fullen woonen binnen defen voirfz. mercken of die gratie en ,5 vrihcyt te genieten 5 die fullen dair bliven mitter wone Yy£ jaer 55 lang en giielden metten bueren fcot ende lot; als men ghewone is 55 te doen in onfen Dorpe voirfz. onfen dienft mede te doene , en ,5 waer dat faeke dat fi binnen den vyfjaeren voirfz. weder uytvae- vae- (a) Dit Duifhuis heefty onzes oordeels, geftaan ter plaatfe daer Prins Maurits van NafTau, ecrtyds Gouverneur in Brazil, &c. dat hecrlyk Palcis heeft gebouwt. 7^ BESCHRYViNG DcHaag van oudsin tween verdeelt, cngc- Ichieden door de UeeL Het oof- telykge- deelte wan- neerbe- gonnen bebouwt tewor- den. ren wouden, Jie foude ons geven vyf pont en onfen Dorpe voorfz.. jj vyf pont, en die fal dueren tot onfen ^\'ederfeggen, behoudelic ons akois ons rechts. In oirconde defen brieve bezegek met onfen ze- gel. Gegeven tote Canoit op linte Berthelmeus avont anno M. CCC. L^XX. 55 5' 55 Jiflfii DoJtiiii'i Due IS Alherti-> Prefentibiis Diio Coeiir. Pr/tpofito Ragenfi <^ Dno Tbeodoro Vopponis Canonico Hageiifi. GERYT POTTER. S'lg. ex cojp. Hoc duifter de befcliryvinge dezer belendingen clan zy , dit is egter zeker, dat de grond van den Hage al ^an ouds in tween ver- deelt is gewecflj werdende dezelve gelclieiden door de Beek , welke uit de duinen liaaren oorfpronk. nemende cnlangs den Schevelingfchen weg heenen vlietende , haaren loop neemt voorlDy de huizen ten ooften in 't Noorteinde ib^^ en verders onder en agter dehuizingen van de Hoogftraat en 't Agterom , en vervolgens by 't fluisken agter de huizen van de Kapel-brugge in de Hofgragt valt ,cn van daar door de Hofllraat, Pooten j Blyenburg langs het Bezuiden-hout pleeg heen te loopen. Het ooftelyk gedeelte , als Graafs grond bevattende , was meeft haag, bofch en wildernilfej en is eerft ontrent het einde van de zes- tiende eeuw begonnen bebouwt te werden , uitgezondert de Plaats^ waar van de naam niet anders mede brengt , als dat het was de voorplaat- ze van het Hof , welkers gebouwen tot daar toe quamen te llrek- ken ( f ) en alwaar, na ""t geiuigeniire dcr Schryveren geflaan heeft de herberge de Zwaan , wel eer en zelfs voor de fligting van het Hof, een ruft en pleifterplaats voor den geene die van 's Graaven-zan- de na Leiden of Plaarlem reisden , ja , zoo zommige willen, het jagthuis van den Graaf , als hy in dit quartier liet vermaak van de jagt nam, welk huis buiten twyfFel ook \an ouds aan den Graaven ei- fen is geweeft en daarom geworden een leen ^ an Holland ; als mede tVjverberg-i de Kneuterdyk, voorheen Jiet Tournooi-veld van den Graaf, en het Voorhoiit {d) ^\ elke (Ireek , gdyk wy hier vooren reets (li) Dat de Beekc in vroegcr tyJ een andercn loop heeft gehad, blykt uit een oud geding en daar op gevolgde fententie van den Hove van den jaarc 1464, welkc aftc hierna te vinden is onder de Bylige. A, (c) Dit is kennelyk uit verfchcide brieven, als ccnhuys an die Plaetfe^ an die oefizyde en op dat zivteynde die Foorpoorte van den Hove , en an die iveflzyde Colyn die cock. x\v\i..yulii Ao. M.CCCC. een en vyftich. Een buys an die Plaetfe^an die eejlzyde Balthajar Pieterfz. op dat zivteynde dat Falckhuys te Huvc, an die weftzyde Haefe Willems isoedwwe ^ en op dat noerteynde die Plaetze. den ij". OSlober 147P. en zoo mcer. {d) De oudftc brief van huizingen ftaandc in 't Voorhout, die ons tot nog toe tc voren is gekomen , is van den jaare 1357. en luid als volgt. „ Wy Schcpenen in den VAN ^sG RAVE N-II AGE. III. Hooftst. ^3 rcets hebben aangemerkc , de Edelen en andcre aahzienelyke Heereii al vroeg, en ongecwyffek met hec begin van de bouwihg van 't Hof of wel kort daar aan verkoorcn hebben , om aldaar hunne huizeri te zctcen, waarcoe de Graaf hen by opene brieven den grond verleende'. K Het „ den H;ighc makcn condt alien luden , dat voor ons quam Willem Ysbrantfz. en „ verlicdc, dat hy fchuldich is Jacob Lyfenzoen of houder defer brieve xxi. fchell. „ Hollants 't sjaers ewclick ilaende, alfulck gelt als men wyn en broot om coopt j „ te bctalcn alle jacrcn in die herft Sande-marct, op lyne wooningc dacr by nu tc ty- „ den inwoont, die belegen heeft Ha> en Witten an die wcilzyde en Jan Sl:ipela- „ ken an die oeftzydc, welke xxi. IchcU. Hollants 't sjaers Jacob voorfz. gege- „ ven heeft in recliter aclmiflen den Hcyligen Gce(i^ der Kerken^ den ProchipApe en „ den Gbezelkn van der Capelle in den Haghe^ elc vyf fchell. sjaers , en den Ca- ^, pellaen tot Eyckcm'.uincn twaelf penningcn 't sjaers , behoudcn den Heer 2,yn 5, recht. In kcnnifle hebben wy dcfcn brief befegelt mit onfen gemeenen zegel „ in 't jaar ons Heeren dufent dric hondert feven en vyftich des dynxdaghe voor ,, Ste. A'lichiels dage. Deze brief ftaat geregiflreert in't meergemeldc francyne Re- giiler van de H. Geefl gocderen alhier, waar by op den kant geltelt is X V<-:. L VII. de Grave van Arenberge. Ao. XVIC. XIII. de Heer van Oldenbarnevelt -y ip. Q^. 16 jz. is deze rente afgcloji , zoo dat daar uit te zien is , wat huis het zy gewecft , daar zoo vroeg deze rente, in den bovengem. brief vermelt , op geveftigt isgeworden; Verfcheide affchriften van deze en diergelyke conftitutien van renten , als mede van andere befcheiden en brieven , fpefterende tot huizen in 't Voorhout, zyn on- der ons .^ daar uit de gefleltenifie van 't Voorhout in voorige ceuwen , en hoe verre het van tyd tot tyd betimmert is geviorden, klaar kan nagegaan werden , dog de- ceive alhier in te ly ven , oordeelen wy onnodig; eenen zuUen wy'er nog byvocgenj fchoon van laater datum : „ Wy Schepenen in den Hage doen condt alien lu- ,, den, dat voir ons quam Dire van Cralingen en verlieden i'culdich te wefen den „ Heiligen Sacraments Broederfcip in den Hage of den houder van defcn brief ,, twee pont Hollants payments 't sjaers ewelic ilaende geld, dair men wyn en ,, broot om coopt, te bctalen alle jair op Sinte Gcertruidcndag, ende deze voirfz. „ renten heeft hy hem verfekert op fyn buys en erve dair hy nu ter tyt in wocnt, „ gelegen in 't P^oorhuut ; Ende heeft bclcgen aen die oeftzyde Jonckcr Jacob van „ Outshoirn , an die wcftzyde Dire van Cialingcn voirfz. felve mit twcen Camc- „ ren, op dat noirteinde Ghysbrccht Janfz en Pietcr Janfz mit een huys en tuyn „ en Dire die Zeelander op dat felve eynde , en op dat zuyteynde die heerwech , „ Behouden den Heer zyn recht. In kennifle der waerheyd hebben wy defen „ brief open befegelt mit onfen gemeenen zegel. Gcfchrevcn op ten xvi 1 1. dach „ in Marte A"- XIIIJC- en fefle en vyftich. (f) Alle zodanigc brieven alhier uit te fchry ven, zoude te lang vallen ; wy zul- len'er flegts een of twee opgevcn. Dc eerlle bchclil: cen gifce van een hofflede in 't Voorhout door Hertog Willem van Beyeren, en luid in dezer voege : „ Hertog Willem van Beyeren &:c. maken condt alien luden, dat „ wi gcgeven hebben en geven mit defen opene brieve Meefler Jan den borduur- ,, wercker een hofftede in den Voerhojte in den Hage te gcbrukene en te houde- „ ne tot finen vryen eygen alfoc langc en alibe breed als hyfe nu ter tyt begrepen „ heeft ende befit, fonder arghclift. In oirconde ficc. Gegeven in den Hage des ,, fonncndaags op Ste. Catherincndag in 't jaer M. CCC. LII. onderftont, Jitjfu „ Do?nini Comitis. Per Dominos IV. de Itateringen £5? H^. Heervian. en was gete- ,, kent, A. de Berwaerde. De twede is van Philips van Ooftenryk , waar by hy aan Mr. Jan van Noort- ivyk , Kanunnik van 't Kapittcl ten Hove, gunt, om zyn crve en tuin, leggen- de agter zyn huis in de nicuwe Welt-llraat en uitkomende in 't Voorhout , te mo- gen verbreeden met muuren of ftaketzels, even als zyne buuren reeds gedaan had- _den. De brief, als te groot om hier te plaatszcn , hebben wy hicr agter gebragt ohder de Bylage B. Bebou- vving van't zuidclyk CllWL'l- telyk gedcelte. Straatcn al voor denjare 14C0 bekcnt. 35 3) 74 B E S C 11 R y V I N G Ilct zuidclyk en weftelyk gecleeke m icrd by de biiurcn en in- Moondcrcn betimmert , en wel in zulkcn korccn tyd , dac al voor den juarc 1400 bekcnt zyn geweeft de \olgcndc Itraaten en pleinenj die wy in oude Inieven en befcheiden met naainen vermclc vindcn; als de Hoogftraat ( /') , de Papeftraat ( g ) Anne of Hamie JVitte- ftraat (h), nu gemeenlyk genaamc Jiec Lap-jtraatje , de Vijch- en Koo- (f) Dus wcid dcze ftraat al gcnoemt in ccncn brief v?.n den jaare 139^- waar by ecnige jcnten ten behoeve van de H. Geelt aimcn alhicr worden geconltitueeit op een haysjlaendeop de Hoocbftraet an die "-jocjizyde van derjiraete^ belent an die tvejlxyde IVilkm Hai-icker , op die noertzyde Katryn Jacobs Harriers ivedmve ^c. dingsdags m Translatio Martini Ao. M. CGC. tivcc en tagticb. tn in ccnen vroegeren bnet aldus > Een buys bclcgcn op die zuytzyde dcs Graven Hcerflraete^ en op de mvrtxyiie Huge Har- denbol^c.St.Maihpdach ylo.M. CCC.LXX. VVaarby wy nog vocgcn cenender- dcn brief, luidcnde in dezer voege. „ Wy Schcpenen in den Hage maken condc „ en kcnlic alien den ghenen die defen brief zuUen zien of hoeren lefen , dat wy „ ghcp.xchc hebben Jan Splinter of houder des briefs fellien fcheliniucn Hollants „ 't s jaers ewelick ftaendc alfulck gck als die Hcer neemt van 7,yncn reiiren op J, dat buys en op die hoflkde dat belcgen heeft Willem de handichoenmaker an „ die zuytzyde , en Ghccrtruyt Yfaaks dochtcr an die noortzydc, alfe van achte 5, ponden Hollants, die men Ichuldich was in dac myene boedel doc zyn mocder „ fterf, daer hy Scepcncn brieve of hadde, bchouden den Heer fyn recht , Endc die renten te betaclen alle jairen tote Sinte Katrincn Mifle. In kcnniffe dezen dine hebben wy defcn briefvc befegck met onfen ghemeen zegcl , in 't jaer ons Heeren dufent driehondert en vyftich op Ste. Bonifacius avont. En of wel in defcn brief dc naam van de ftraat nict werd uirgedrukt, zoo is 't nogtans zeker , dat dit buys behoort tot de bovengcm. ftraat , dewy I deze brief gciegiftreert ge- vondcn werd in 't kleine francync Regifter van de H. Geeft goederen onder het ar- tikel van dc Hoog/iraat. En vermits wy ons met dit Regifter op nicer dan eenc plaats zullcn behclpen, zoo mocten wy alhier in 't generaal eens voor al tot bcwys van de wettigheid en deiigdelykheid van 't zclve bock aantekenen, dat het in den jaare XVe^- LVII. gefchrevcn is na de origincle brievcn en geauthentifeert met dc "cige hand van ^U/y.Beminck^ierzdveT tyd Secretaris van den Hage jzynde \n folio, en inhoudende Vc XV. pergamcne bladen. [g) Dezc ftraat is al bekcnt met den naam \an Papejlraat in ecnen hnc£ ^gpfchrc ven in 't jacr ons I her en M. CGC. drie en tzeventicb op onjcr Vrouvjendacb te Licht- mijfe (hierna gehcel tc vinden onder het Hooftituk van 't St. Nicolaas GaJIhuis ) als mcde nog in eenen brief, gcgcven op St. Lucasdach jio. i Tj%\.fol. 1 8p. verfo. En eindelyk ap een buys en hofftcde , belegen Mr. Pbilips van Leyden an die 'xcjlzyde en Heer Aernt Spyckcr en Tsbrant Janfz. an die oejizyde &c. op St. Odnlphusdach Ao. M. CGC. negen en tfeventig , op den kant ftaat aangetekent Ao. XVC LVII. Mr. Adriaen van der Goes^ Advt. van 't gemeene Land. {h) Dezc ftraat fchynt haaren na;ini bekomcn en als nog behouden te hebben van eenc Anne JVittc , welkc in dcze ftraat woonde , zoo als uit den volgcndcn brief bly kt : Ee:i buys inHannc IFittc ftratt , belegen an die oeftzyde Jan Snyder , op die iveflzyde HanneWittc z^lfs,&zc. Frydacb voor St.Ficlorsdach /lo.M.QCC. fes en vyftich. En of wel dit ftraatje tans naauw en van wcinig a.mzien is , zoo viCrd het egter in die vrocgc tyden door verfcheidc fatzoenelykc luidcn en bcdienden bewoont j als onder andcren,van Engcl Pielerfz., van 1 389 tot 141 8 Schout van den Hage, als blykt uit den volgenden brief : „ VVi Schepcnen in den Hage doen condt alien „ ludcn, dac voor ons quam Gherrit Willemlz en verlicde fchuldich te wefen Jan ,, Grabbcn of . . . vicr pont Hollants 't sjacrs 6cc. Endc dtk voorfz. ren- „ tc die heeft hy hem vcrzekert op een huyscn ervedatgclegen is m Hanne-Witten- ^raet., en belegen an die oeftzyde EngjM Pieterfz. , op dat zwtzyde Gherrit die '^ ' ' '" " Gcfcgelt mit onfen gcmcen zegel »» „ bakker, op die weftzyde Jan Grabbe zelfve 6cc. VAN 'sG R A V E N-H A G E. III. Hooftst. ^^ Kooren-markt (i) nu de fVarmoes- of dagelykze markt •, de Fee- neftraat { k ) ^ iiec zuideinde , nu het begin van de ^<7^^- K z firaati „ zegel , gefchreven up Sinte Andries avondt Apoftel Ao. M. CCC. vier en „ tnegentich. Van Dirk Fos van de Leuiven , als te zien is uit een rcntebricf gcdagtekent des manendages na Ste. Aechtcndach A". I3f6. Deze Dirk was opzigter van 's Graa- ven Iceuwen , en ontfing in den jarc 1350 van Hertog Willem van Beycren de volgendc commillie van 'c Puur-Ambagt van den Hage : „ Wy Willem Her- „ toghc VAN Beyeren &c. makcn cont alien luden , dat wi ghegcven hebben ,, en geven mit defen opene brieve Fus onfcn knecht van onfe Lewcn, dat Puyr- „ Ambocht van onfcn Dorpe van der Haghe mit alien rechtc en verval dat dair J, toe behoirt , in alle manieren als fine vorders gehad hebben , te gebiuken en te „ vcrwaren tot finen live , In oirconde &c. Datum te Delf des woensdages na „ onfer Vrouwendach Annunciatio anno quinquagcftmo . In een Keure van den Hage op 't reinigcn van de ilraaten Sec. van den 10. Maart i fd/. St. Curia , wcid« zy al gcnoemt de Lapftraat. (i) „ Wy Scepenen in den Hage doen condt alien luden, dat voor ons quaiii ,, Dirk van der Wocrt en verliede fchuldich te wefen Pieter Hughcn fynen broe- „ der of den houder van defen brieve lv. fchell. Hollants 't sjaers evvelick ftaende „ gelt daer men wyn en broot om coopt , te betalen alle jaer op den Mcyendach, ,, en defe voorfz. renten die heeft by hem verfekert op fyn buys en crve , daer by j", nu ter tyt in woont, en is gclegen by der Corcnmant, en hceft belegen op die „ wellzyde Aerts Smit erfnamen, op die oeftzyde Pieter Yenfz , op dat zwtcynde „ en op dat noirteynde die Kafeyede ilraet, behouden den Heer fyn recht. In ken- „ nifle &c. Gefz. op Sinte Pancratiusdach Ac M. CCC. feven en tnegentich. Op den kant rtaat aangetekcnt h. t. XVC LVII. Anthonis Anntfz. in't Paardtken. In eenen andeien brief j Op een buys gclegen op ten hoock -van der Vifchmarct , en heeft belegen an die ivefizyde en op 't zuyteynde Jacob Janfz. die bode., an die vejizyde en op V noordteynde die Heereftraeten &c. 9. Adey. M. CCC. LIX. En nog in eenen derden brief j Op een buys gekgen an dat Marctvclt , en hceft belegen an die noortzyde Comen Claefz. op die iveftzyde Lysbet van der H^ocrt 8cc. Gefchreven op St. Aechten in 'tjaer M. CCC. en 'tnegentich. Dat alhicr ter plaatze de Vifch , de Kooren- en andere ordinare markten van oude tyden af geweeft zyn , zullen wy ter zyner gelegenheyt nader aantoonen. ( k ) Dcze en de Hoogllraat zyn al van de oudfte ftraaten, welkeons met namen in egte befchciden tot nog toe te vooren zyn gckomen. De Feenejlraat werd al ver- melt in eenen brief van den jaarc 1 584. waar by zekerc renten werden gevcftigt op een huis in de Papeftraet , nog op een buys Jiaende op den hoock van de Feenftraet , als mede op een buys gelegcn op die oeftzyde van het Spneye &c. Gegeven op St. Lucasdach in ''t jaer M. CCC. vier en tacbtich. gercgiftreert als boven fol. 189. en verfo. En in eenen anderen brief, op een buys in de Feenftraet., belent &c. Ao. M. CCC. acht en tacbtich. Hier by zullen wy voegen nog eenen anderen brief, waar by Hertog Willem van Beycren gunt , dat twee kameren in de Veeneftraat , door een vrouw aan icmand gcgcven , by vooroverlyden van den begiftigden aan haar zouden we- derkeeren : de woorden zyn deeze : „ Willem Scc. doen condt alien luden, „ want Ane Buekcl Henrikzocn weedwy by onfcn confente en willc gegeven heeft „ Jan Philips foens foen , die een baftairt is , twee camercn, die fi ilaende heeft an „ die Feenjtrate in den Hage , ende belegen an die noirtfide Willem Gerbrants- ,, zocn mit fynre huyfinge, aendie zuytfide en an dat oefteyndc Ane voerfz. fel- „ ve , ende deszelfs Buekels erfgenamen mit hoire ftallingen en ervc , en aen dat ,, wefteynde wy fclvc mit onfer Heerftraten , foo hebben v/y geoirlooft en gecon- „ fentcert, oirloven en conlenteren mid defen brief, wairt fake dat die voirfz. Jan ,, Philipszoen oflyvich worde fonder wittachcige blikende gcboirte after te laten , ,, dat dan die voirfz. twee cameren mitten erven dair fi op Itaen, weder comen en „ erven fullen op Ane Buekels voirfz of op hoire gerechte erfnamen fonder eenich ■wc- 76 BESCHRYVING ftraat ( /) , (ic Spuy-ftraat (m) , hct S[)i{y tcr weder zyde tot de houte- nu do Lepe/hriigge (w}' '^^"^ ^gterorii, of zoo men toen zeide, de ^chteip-aat ^ daer men ter Spoeye waerts gaet (o), de Vlaming- itraat ,; wcdcrfcggcn van ons of van onfcn Nacomelingen of ymant van onlcr wegcn. „ Inoirconde &c. Gcgeven op ten andcren dach in Augullo Ao. XIII IC en „ derthien. Waar van duan deze llraat den naam van Vcenclhaat bckomcn hccft, zic hiei" vooren pag. i f . ( /) Op een huts in V zuytcynde op ten Delf-wcch^ belcgcn an die noortyde Jacob Zy- tnonfz , op dat oejleynde Pietcr Gherritfz , an die z-wtzyde Hcyn Loef en op dat ive'ft- eyndc die Hecrflraet &Cc. Fromvcn avont nati-vitas Jo. 1414. En in ecnen vroegercn brief, op cen buys in V zuyteyndc van den Hage op ten Dclfwerh, belegen an die noirt- zyde N. op dat '"xefteynde de Laen 6cc. Ao. 1 3P9. gcrcgiftrecr: als boven fol. 245-. Nog een buys in V zuytcynde tan den Hage , belegen an die noordzydc Rod WillemS' zoon , an die zuytzyde Aechte Meynertfz , op dat iveftcynde die Ramcn en up dat oc(l~ eynde de Heereftraet , Gefz. den 2f. Juny 1446. Item cen buys lijefl de Raemgraft Ao. 1 44*^. (m) Deze ftraat fchyntal izeer vroeg betimmert en met vecl huizen bezet te zyn geweeft, dewyl ons van geen ftraaten zoo veel brieven , behoorende alle totdivcife huizen, zyn bcjig''nr5 \vy zullen daar van eenigc fl:ukken alhier opgevcn. „ Wy 5, Scepenen in den Hage maken condt alien luden, dat voor ons quam N. N. en „ verlicde fculdich te weien A''. N. Ende deze rentcn heeft hy verfekert op fyn „ buys ftaende in de Spoyfiraet ^ op die weftzydc Willem Balleenop datnooit- „ eynde die nieuwe itiaet iic. St. Vitalisdach Ao. M. CCCXC. In eenen gclyken brief van den jaare 1392. gelegen in die Spoy ftraat^ op dat noirteynde die ivech , op de oofizydeyan N.igel.,an de ivefizydejan van Sande .y &c. En in eencn andcren, bele- gen an die zuytzyde die fir act voerfz. op die noordzydc die ivecb^ op die weftzyde Jan die Lcydekker, op die oeflzyde Catryn &c. St. Marcusdach in'tjaer M. CCC. cn^t negenticb. Waarby wy nog voege een extract uit eenen anderen brief, fprekende van de Hofgragt. Een buis an die noortzyde van de Spocyftraet , jlreckendc totter Hofgraft, belegen an die vucftzyde Jan van Ou'wen.f Cock myns Hecten van Ludicky en an die oeftzyde Symon Jude &c. Aire Zielendach Ao. 141 z. In 13(54. had eon Willem vander St een zyn buys ftacn aan de lueftzydc van de Spayfiraetf uitwyzcns de brief daar van zynde, (^eregifl. in 't evengem. hotk fol. 172. F". (n) Op een buys en hefllede belegen an die noortzyde des Graven lydwech , en an die zuitzyde Willem Stoyf^c: In kennis der ivaerbcit (^c gcgeven in V jaar ons Heeren M. CCC. een en't feventich des donrcdags nae Paejl'chen. En dewyl in dezen brief iiict klaar werd uitgedrukt waar dit buys heeft geftaan , 200 zullen wy 'er tot nader bcveftigingnogecn twceden byvoegen. M'^y Schepcncn in den Hage doen condt alien luden i^c. Ende deze renten bee ft by verfekert op een buys flacnde op die wefizydc van denSpoyCy belegen an die noortzyde een lydt-wccb.^ op die zvjtzyde Willem bcc. Gcge- ven op St. Mathysdagin 'tjaer ons Heeren M. CCC. drie entacbtig. En nog in ee- ncn andcren gelyken hneieen buys gelegen op tie Smye Sic. Gegeven dingsdag na Ste. Catherinendag Ao. 1556. En tot bewys dat ontrcnt den zelven tyd de ooftzydc medc al betimmert was, zullen wy nog een dcrden brief by brengen, fprekende van een buys gelegen op tie oeftzyde van bet Spoeye &c. Gegeven op St. Lticasdag Ao. i 384. En nog in eenen andcren j cen buys gelegen an die oeflzyde op dat zwteynde van der Spo- ye^ belent op die noirtzyde Coenraet , op dat oeft eynde Jan Broeden mit cenftuck lands , op die zivtzyde Coenraet voerfz. mit zyne raeptuyn Scc. Gegeven op St. Lucien avond Ao. M. CCCC. en vive. (0) Dewyl deze agcerftraat zeer na aan 't Hof komt en langs de Beck en 't Hof- waater hecnen loopt , is 't te geloven , dat dcze rocgang al vroeg betimmert zal 2yn geweeil, en dat Hertog Willem van Beyeren, vanneer hy in den jaare 1 3f6. by een fpeciaal Placcaat verbood aan alien die ontrent 't riof woonden over de bee- keofgragtcn tckomcnof anderedoor hunnehuizingen ma planken daar over te laten VAN 'sGRA VEN-IIAG E III. Hooftst. V firaat (p), Heer Jan Ridders-fteege (^), rondom de kerk (r), de Tooreiijiraat {s), de Kerkftraat Qt) r> iiec voorlle gedeeke van \ K 3 Wefi- laaten gaan , onder andcren op dezc bewoondcrs wel voornamentlyk het oog zal hebben gehad , immers dat deze llraat al vrocg bebouwt is gcvveeft, blykc uit vcr- fcheide oude bricven> wy zullen drie of vier llukkcn uit zulke befcheiden tot bc- wys hier te berde brengenj Een buys en erve fiaende in die afterftract ah men tcr Spoeyewaert gact^ Ao. 17^91. Op een buys gelegcn an die afterivech dacr mm ter Spoeye- ivaertgaet Scc. Gcgeven da dingsdages na dcrtiendach in 7 jaar ons Hecrcn AI. CCC. negcn en zeventig. Nog uit eenen andercn brief} twee cameren fiaende f after omme daer men ter Spoeye gaet^ 27. Fcbr. 1480. Op een lleene Camer leggende an die after firaet op die Hofgragt ^ bdent ten nooraen die aftetfiraet voorfz.f St. Pictersdacb Ao. M. CCC. zeven en veertich. (p) Deze ftraat is mcde wel oud, maar fchynt haaicn naam eerfl na 1400. ge- kregen te hebben. Onder het kapittel van de lliaaten , in 't mecrgcm. Rcgiller, vind men op 't Artikcl van de Flaming-firaat verfcheide oude brieven , fprckendc VAnhuizengelegen in die Cafeyede ftraet^ Scc. Dus in eenen brief van 1407. verze- kert op een buys gelegcn up ten zuytoollen houck in die Kcrkfiraete^ be lent op die zuyt- zyde op dat ivcfteynde de Cafeyede firaete ^ op die noortzyde op dat oofieynde IVillem Hee- ren Aelbrecbtfz van der I! at cringe 6cc. P almenfondag in 't jaar M. CCCC. en zeven. weinig na veertien hondert komtzy klaar met haare benaminge voor. Een buis in die F lamingftraet , belegen an die oeftzyde 13 c. Op onfer foeter Vrowwen avont te Llcht'mijje Ao M CCCC. vier entivintich. In den jaare 1584. of ifSf. ontllond in deze ftraat zulke zvvaare brand , dat alle de huizen met dc mcubelen daar in door den vlam verteert wicrden. Zie Refolutie van Holland van den 11. Februarii en 6. Mei if8 M. waar by de Statcn aan de cigenaars wegens hun groot verlies en fchade vrydom van verpondinge voor eenige jaaren vcrgunden. Zic mcde Refolutie van den 4. Mei i f 94. {q) Deze fteeg is ons onbekent en fchynt gekomen te hebben in dc Vlaming- flraat of daar ontrent. Hoe 't zy, debrief ftaat onder hct zelveartikelgeregiftreert, fol. ^31. en luid vcrkort in dezer vocge : ivy Scbepenen in den Haghe &cc. enbeken- de fculdicb te we fen vcrzekert op een buys gelcgen in Hcer Jan Ridders-fieege op den hoock an die ooftzyde van den firaat ., bcknt op die zwtzyde en luellzyde die Cafeyede ftraet , an die twortzyde Scc. St. Pancras avont Ao. M. CCC. twee en tnegen- tig. ( r) Schoon wy tot noch toe wcinige befcheiden hebben, fprekende van huizen ontrent deze plaats, zoo is 't nogtans waarfchynelyk dat 'er al voor den jaare 1400. alhicr huizen zullen hebben geftaan, immers uit eenen brief van den jaare 141 1. blykr, dat de noortzyde van de kerke toen al bebouwt wasj en nog klaarder uit eenen brief, gegcven woendags na St. Matthysdag Ao. M. CCCC. zeveiuliien, luidende in dezer voegc } Wi Scbepenen van den Hage t^c. ivelke rent en by hem vcr~ Jekert heeft op Jam Gillifzoens cameren an die noortfyde van der kerke .y belent an die luefizyde &c. {s) Onder het artikel van de Toornftraet in 't meergemeldc Regifter vind men den volgenden brief: Wy Scbepenen in den Hage docn condt alien luaen, dat voor ons quam See. ivclke renten by hem verzekert heeft op een buys en op een boffiede, die belegen becft op de noortzyde Jan van Oudeivater en cp de zwtzyde Jan van Lcckcrkerk ficc. Gegcven in 't jaer ons Heeren M. CCC. drie en tfcventig des manendaches na beloken Paeff'cben. Dognietuitdrukkingevan den naam in eenen brief van den jaare i4fo. ,, Een huis en erve gelcgen in die loornfiraet , belegen aen die noortzyde Ghyf- „ bert Claefz. an die zwtzyde Maritgen des Prochypapenjonkwyf en an die zcl- ,. ve zyde after Bruyn die maetfclaer, op dat wcfteynde die Doelen ^ en op dat „ oofteinde die Heerrtraet &c. Gefz. den 10. Scptemb. i45'o. (t) Uit de befchryvingc der belendingen vandehuizen,moctcn wy bcfluiten,dat dezedejegenwoordige6'^/.7oo//?r7imas diejuliers kinderen.^ Sec. Gefchreven op ten 17. Decernbris in 'tjaar ons Hceren M. CCCC. negen en tncgentich. (b) Deze ilraat zegtCretfer in zyue Befcbry-vinge van ""s Gravenhage pag.^z. , dab haaren naam bekomen zoude hebben van eene Jonkvrouw Ida van Doip.^ welke 00k zoude zyn gewecft Stigcerefle van het HoFje in dezelve ftraat gelegen j dog hoe groffclyk hy hicr in dwaalt , zal blyken, a!s wy het zelve Hoije hierna be- fchryven : Ondertuflchen is het zeker , dat deze ftraat met den naam van Jonk- vrouw-Ida-ftraat wel hondert jaaren voor de bouwing van 't Hofje a! bekent is ge- weeft, zoo als te zien is uit den volgenden brief : „ JVy Schepenen in den Ha- ge &c. en deze renten heeft hy verzekert op zyn buys en erve gelegen op ten hoock van Jonkfrau Lkn-flraet , en heeft belegen an die wefizyde Bertbelmeus Pertant met fyn'e earner e , op dat ivefcynde Heer Arent van Gent , Ridder j an die noortzyde en oefteynde die Heerfiraet &c. Gefchreven op ten 13. Mairte I4f7. Waar by wy nog zuUen voegen een tweeden brief, hoewcl jonger gedagtekcnt, dog egter nog wel veertig jaaien oudcr als het Hofje is, en waar uit ook kan gezien werden dat de huizinge daar in vermclt , al lang voor het datum van den brief in dezelve ftraat heeft ge- ftaan. „ Wy Schepenen in den Hage doen condt alien luyden, dat voor ons ge- 5, komen zyn die H.Geeftmeefters van den Hage, en hebben ons te kennen gcge- „ ven, hoe dat aen henl. gcfoUiciteert en vervolgt wordvan Jonk' rouwc Hillegont „ van Boftchuyfen weduwe van wylen Gillis van Oiftende , hoe dat die H. Geeft „ van den Hage jairlicxs heeft aen renten ftaende op die huyfinge en erve van wy- len Goitfchalk Oem van Wyngairden haer fufters man was , de fomme van .... welke huyfinge gelegen fyn aen de zuytzyde van Jonkvrowwe Ide- ftract , en alfoe die Jonkvrouwe Hillegont die vooriz huyfinge vry vercoft heeft als voocht van de kindcrcn van de voorfz Goitlchalk Oem van Wyngaer- dcn , nyet wctende dat dacr eenige renten op 't voorfz huys ftondcn , dat die H. Gecftmceftevs te vreden fouden wefcn mus die voorfz twee ponden . . . te ftel- Icn op hai* huyfinge daer fy nu ter tyt in woont , gelegen in't Noorteinde , (^c. Bezegek mit onfen gcmeen zegel op den Z4. Mairte Ao. XVC. en veerthicne. Was ondeitekent , H. himons. •y> 35 Namen dcr flraa- tcn, ze- dert den jaare 1400 tot 15-00. aauge- bouwt. •>•) So B E S C II R Y V I N G Gee ft (c), de Foyi-ftraat (d), de Jleerfteeg Ce), d&Lorreftraat (/), At'Sak (^)j dQ Nkwjojiraat (h), de St. Fieterftraat , nii \Gort- ftraatje ( c ) Dat dc Geeft al zeer vroeg en ongetwyfFclt voor 1 400 met huizen bczet is cewecll: is gcnoegzaam af te ncmcn uit dc mcnigvuldigc bricven , fprekende vanlniizen, itaandc op deGecft, als onder andcren een buys gekgcn op die Gcejl voor cles Procbypapcn 5 en heeft belegen an die oojlzyde Zivagerken, an die zehe zyde | Floris "van Backum , an die ivcflzydc op dat noorteynde en op dat zi^teynde die Ban- tvc^hc Sec. Ge/z. op cnze Zucter Froinvendach Ao. M. CCCC. negenthien. Nog een buys gelcgcn op dc Geeji op dat noorteynde die Procbipape van den Hage , gedagtc- kenc den ii. Novcmb. anno M. CCCC. negen en vyftig. Twee htiyzen en erven ge- lcgcn op die Gecjl , belegen noort . . vjcjl . . zivt . . en op dat oejieynde die beerftract^ &c. den ip. April 1452.. en zoo voorts. Dc rede, dat deze Itrcek van den Hage zoo vrocg bebouwt is geweeft , was , dat de Palloors wooninge of Waiande , waar van wy hierna een atzondcrlyke befchry vinge zuUen opgevcn , daar ontrent gele- gen was. {d) De bcnaminge van deze ftraat geven \vy zoo wy dczclve vermelt vinden in cenen brief van denjaare 141 1. een buys gelegen op die Gccfi in FoyJIraet , en beeft lelegen &c. (e) Hoewcl wy verfcheide affchriften bcbbcn van biieven, fprekende van de Vlecrfteeg,zoo zullen wy'er nogtans, oni den Lczer niet te verveclcn, maar eenen voor den dag brengen, die zeer aanmcrkelyk is , om dat in denzelven ook gelpro- kcn word van den hecke , als zynde deze l1:ceg tocn ter tyd de uiterfle limite van den Hage aan de wellzyde, daar een hek of flagboom ftond, waar mede de-tocgang wierd afgefloten , zoo als wy te zyner plutze nader zullen aantooncn ; de brief luid in dezer vocge : „ Wy Schrpcnen in den Hage doen condt alien luden, dat 5, voor ons quamcn Katryn Claes janfz. wediiwc mit Jan Schout hoeren zoon en „ gccoren voechts hant en lieden clck te famen fchuldich te wezen Diert Gerytfz „ of den houder van defen brieve vier pont Hollants .... Ende doze voorfz „ rcnten hebbcn zy hem verfekcrt op een buys en erve gelegen in 't Weftcyndc „ van der Haghe op ten hoock van den Ficerlteech , en op twee cameren daer af- 5, ter an gelegen mitten pishufe naeft den hecke ^ welk buys, cameren en erve mit- ,, ten pishufe belegen hebben an die oeftzyde en op 't noorteynde Katryn Clacs „ Janszoons en Jan Schout voorfz , an die vvellzyde dc Flecrfteegbe , en op dat J, zwteynde die Heerftraet, fonder eenige rentcn daer op ftaende, behouden den „ Hcer zyn recht. In kennifTe &:c. Gefz. dertich dagen in ^'lairte in 't jaer ons „ Heeren M. CCCC. twee en vyftich. ( /") M^y Scbcpenen in den Hage doen condt alien luden &c. ende deze voorfz rent en heeft by bcm verzekert op een buys in '/ Wefleynde van den Hage , belegen an die oojl- zyde Jan Mercelifz^ op dat ziuteynde Witte Claes., an die iveflzyde de Lorrcjlcegc ^ en an dat ooftcynde die Heerftraet. Gefchreven den f. Febr. 1460. Waar by wy nog voegen een extraft uit het teftament van Clacs Govertfz. en LysbethGovertfz.,cgte luidcn, in deze woorden j f'oort fellen die H. Geejlmcefters in den Hage ten eeuwige dagen houden tn raeck en in daeck dertbien cameren die Claes en Lysbctb voorfz ftaende h-adden in die Lorreflraet, enfellen dair altocs om Golds iville in laten ivoonen dertbien arme menfcben 6cc. Geconfirmeert by Schepenen van den Hage den 14. Dcccmb. Ao. 1463. Deze ftraat is eerft in den jaare 16 17 beftraat , als biykt uit hct ver- Zoekfchrift van degemeene buuren en gcerfde in dezelve Jlraat y mitsgaders de Mcejlers en Regent en van de H. Gee ft armen van den Hage^ waar by zy te kennen gaven, datze des -winters tyd byna es leggende als een moerafj'e , &c. als mede uit het appoin- tement by dc Magiftraat daar op verleent den 1 1. February 16 17. (,?) Dit is tans maar een poort of flop, waar in eenige huisjes ftaan, gelegen aan dc wcftzyde vandc kcrk, dog werd in eencn brief van den jaare I44f ■ genocmt ccn ftraat ; ,, Wy Schepenen in den Hage doen condt alien luden , dat voor ons „ quamen Witte WiUcmfz, JanClaefz, Picter van den Bofch en Pieter Claefz, „ H. Geeft- VAN 'sG R A VE N-H A G E. III. Hooftst. 8t traatje (/) , de Voider s-gragt , nu de Gtmlde-gragt genaamt ( /&) , L de „ H. Geeftmeefters in^den Hage ; Ende licden dat fy van des H, Geeft wegen „ vercoft hebben den gemeenen Dekenbroeders van den H. Cruys tot den H. „ Cruys-gilde bchoef, een buys en erve gelegen in den Sack , welk buys en erve „ belegen heeft an die oeftzyde die H. Geell vooifz mitter Schoel , op dat zuyt- „ eynde Alyt Gheryts dochter, an die weftzyde die H. Gcell vooifz. , en op dat „ noorccynde dc Heerftraet ^geheten die Sack, 13 c Gcfz. op ten xxviic" dach in Au- „ gufto in 't jaer ons Hceren M. CCCC. vyf en veertich. (^b) Schoon \vy geenc bcfcheiden van dcze ftiaat hebben dan na den jaare 1400, zoo ondcrllellen wy egter, datdiellraat al voor dien tyd zal zyn betim- mert geweell , devvyl zy gelegen is in 't midden van den Hage , regt over het Stadhuis, tuffchen de Veeneitraat ten ooften , de Vlamingftraat ten zuyden , de Kerk- nu Schoolilraat ten weften , welke drie genoemdc ilraaren al voor den jaa- re 1400. met namen bekent zyn geweeft , zoo als wy hier vooren reets hebben aangetoont. Van dit gevoelen is ook de Heer Jftcob van der Does in zync Befcbr,, ' van 's Graven-hage , als hy in zyne aanmerkinge op dcze ftraat , loofte bladzyde, zegt , Niet nieu-w , ten aenzien van de gcbouwen en buy fen , die in dezelve Jlaen , alfoe bet cen van de oudfte jtraeten van den Hage is, maar allcen in naam. Deoudfle brief, dien wy voor alsnog van deze flraat bekomen hebben, is van den jaare 1437, medcbrengende verkort ; „ Een buys in die Veenftract (heckende doorgacns totter „ Nieuwjtiact , die Willem Engbrechtszoen gcordincert heeft , belegen an die „ zwtzyde voor Pieter Gerritfz. , en after an die zelve zyde Jacob Willemfz. , an „ die noortzyde voer Pieter . . . en after an die zelve zyde Aelbrecht Hendiickfz. „ op dat oollcynde en weiteynde die Heerftraec i^c. Gefz. den 4. O£lob. Ao. M. .„ CCCC. feven en dertig. (?) Deze ftraat werd vermelt in eenen brief van den jaare I4f 5. En deze rcnten heeft by vcrfekcrt op zyne buyfingc gelegen in de Sie. Pieterftraet, belcnt ten ooften die Becke &c. Naderhand is dezelve genoemt geworden het Gortftraatje , als te zien is uit het volgende extract > „ Een buys en erve fhaende ende gelegen in Sinte Pie- „ terftraet alhier binnen den Hage , alias genoemt 't Gdrtfteecbgen , belcnt aen de „ oollzyde die huyfinge en erve eertyts toebehoort hebbende wylen Mr. Cornelis 5, Barthouts, Griffier van de Leenen 8cc. zp Augufti if6p. {k) Tot bewys dat deze gragt , al vroeg met huizen bezet , en by de Lakenvolders en Verwers bewoont is geweeft , zuUen wy alleen twee of drie extraclen uit brieven , tot dezelve gragt behoorende , bybrengen. „ Een buys ftaenJe op de Folresgraft , belent ten weften Coen Leydecker , „ an die oeftzyde en dat wefteyndc Ermgaert Willem de verwers weduwe, en op „ dat noorteynde die Hecrftiaet l^c. Gcfchrcven en bezegelt den 12. Decemb. ,, Ao. M. CCCC. een en vyftich. Nog „ een buys belegen an die noortzyde en „ op 't weftcvnde Jacob Pouwelszoen en an die zwtzyde die Folresgraft , en op „ 't oefteynde die Heerftraet i^c. den 4. Juny en 2.9. Decemb. I4fp. Als mede, „ nog een buys ftaende op die Spoyc an die weftzyde van der vaert , mitter ver- „ werycn en mitten thuya en erve ftreckende op die Folder sgr aft , dacr toe beho- „ rcnde , belegen an die zwtzyde voor totter verwerien voorfz. toe Bertelmces „ Willem Backerszoen, en van daren afterwaert an die zelve zyde die Volresgraft „ voorfz, up 't wcfteynde die gemeen bucien wonende op die graft after Lysbcth „ Vrankcn Jacobszocns Weduwe, an die noortzyde Willem Pieterfz voorfz. mittc „ huyfinge en erve geheten die Olymolen en Orsmolen, en op 't oefteynde voor „ de Heerftiaet , en after op 't wefteynde dc gcmecn bueren wonende op die „ Spoye voorfz. twiflchen die Folresgragt en den huyfe voorfz. l^c Gefz. op H. „ Kersavond Ao. M. CCCC. ncgcn en tfeftig. Hoe 't ontrcnt deze gragt in voo- rige tyden gelegen is geweeft , toont de navolgcnde brief aan. ,, Wy Schepenen „ in den Hage doen condt alien luden , dat voir ons quam Ghysbrecht Knoop en ,, verliede fculdich te wefen Willem Pieterfz, of den bonder van defcn brief, drie „ pont Hollants payement t sjaers ewelic ftaende gelt daer men wyn en broot om" „ coopc,. u BESCHKYVING Uiterfte paalen van den Hagc ontrcnc hct mid- den van de vyt- tiende ecuw. de Footen (/)-, cnde Niemve coepc, te betalcn die jaeren op te Mcyedach, en defe renten heeft hy hem ver- fekeit op de helftc van een iluk lands , dat hy gemeen heeft met Claes Jacobfz, en gelegcn over Sinte Jnthonys brugge an die oellzydc van den Delfwech', welk heel land voivfz.belegen hecfc an die noortzyde dLXcTulres mit ho; en frw»,janjanfz en cen dcel tuyncn an dczelve zyde, op \ oottcynde Willem Pieterlz vooriz. zelve en een deel tuynen an dat zclvc eynde , an die zuytzyde Mees Claefz enz. en op 't oofteyndc dc Delfwech > Endc deze voirfz. renten heeft hy hem voirt verze- kert op fyn huys en erve , ftaende op de Volresgragt &:c. In kcnnifle 8cc. Gcfcreven op ten xviij. dach in April M. CCCC. en tfcventich. (/) Hoe de Pooten in vroege tydcn gcftelt is gcweell , kan uit eene oude afte gezien werden , welke wy , om eenigc aanmerkelyke omftandighcdcn in dezelvc vermelt , waardig geagt hebben uit te fchry yen > en is te vinden hier na onder dc Bylage C. Dat langs dezen weg, die zyncn naam bekomen heeft van de Willige pooten, die langs het waater geplant waren, al vroegjeer die tot een ftraat is gemaakt geworden, huizen zyn getimmert, kan uit verfcheide brieven blyken : „ Een „ twyn en erve gelegen an die zwtzyde van den Pootivege en voort op zyn huyfin- „ ge gclcgen an die noortzyde van de Pootenwege langes die Houtgraft en waterin- „ ge &c. den i 3. Januarii Hfr. Een huys en erve ftaende in die Pooten , bele- „ gen an die wellzyde Jan Hugefz. , zuyteynde Engcl Heinrickfz. , an die ooft- „ zyde Jacob Dirckfz , en op dat noorteynde die Hcerftraet &c. 25. April 1452. Nog een huys gelegen in die Pooten doirgaende tot op ten floet van der wcy- den, en heeft iTelegen 8cc. i. Febr. 142,2. Uit cenen brief van den jaare 1498. fchynt, cat deze weg tocn al een Ilraat was , immers %y werd alzoo in de volgen- de aftc genoemt. „ Wy Schcpenen in den Hage doen condt alien luden , dat ,t voor ons quam Jacob Adriaenfz. , Jan Hughe Claeszoen van Dam , Cornelis „ Hoochftraet Willemfz. en Aernt Pieterfz. H. Geeftmeefters in den Hage , en „ kcnden en licden dat zy ontfangen hebben van Jonkvrouwe Jacob Jacob Buyfers 5. wcduwe , drie Schepen-brii-ven .... fprckende op een thuyn leggende in de „ l^ootcn an die zwtzyde "lan der flraeten , en voorts op Gerrit van Wayenburch huyfingc an die ooftzyUe van de Pooten Sec. Gefz. op ten xj. Macrte Ao. M. , C(JCC. agt en tncgcntig. {m) Uit de befchryvinge der belendingen van deze ftraat zoude men moeten befluiten, dat het de jegenwoordige Hooge-^kuivflraat is> immers dat deze Nieu- •we-We^jiraat ontrent het Voorhout gelegen heeft , is niet duifterlyk uit den volgen- den bicf af te nemen. „ Wy Schepcncn in den Hage 13 c. en deze renten voorfz „ heeft hy hem verzekert op zyn huifingCj earner en erve ftaende in de Nyeynvefi- „ fir act in V Vnorhout^ belegen an die wcftzyde Geryt Danielfz. , op dat noirt- „ eynde Pieter Janfz en Oetgair Roemerszoen, op dat zelve eynde an die oeftzyde 5, Jacob .... op dat wefteynde die Hcerftraet {iff . den 20. Macrte 145-7. Met de-.i zclvcn naam komt zy 00k te vooren in den hier vooren opgegeven brief van Hertog Philips van Oojlcnryk ^ van den jaarc T497. met deze befchryvinge, een huys in den Nyetiweflraete aldaer refponderende achter in V Voorhout , daer zckere lege erve acn leggende es onbetimmert 8cc. In eenen fondaticbrief van ecne Vikarie op 't H. Gceft-altaar in de Parochiekcrkc van den Hage , gedagtekent den 3. Nov. If 52. waar by cenige renten werden befproken , werd deze ftraat genoemt de grootc Nicu-we ftraat. En in ecne Keure van den Hage op de Buur-waake , van den 30. Octob. If68. de Hooge-Nitww ftraat. 5) 35 33 33 33 33 33 VAN ^sGRA VEN-H AGE. III. Hoof tst. ^3 fententien, welke diiar van als nog in de Regiilers van'tHof (;/) ge- vonden werdcn, kan Averden aangecoonc. Na den jaare vyftienlionderc heefc men meerder ligt, Jioe de Haag Geftei- gcltelc, en in wac ftraaten verdeek is gewcclt De eei'fte afte, welke tt^iiFe ons daar van voUc keniiis geefc , is een Ordonnantie op het waken in yaecTii den llage, van den jaare 1^6}. , waar by de Haag in vier qiiartk- dcnjaa- reii werd verdeek ; Jiec eerite vierendeel bevatte de navolgendc r*; if^®* fti'aaten. 5, De Markt , rondomme de Kerke , Jan-Hen ricks-ttraet , die 5, Schoolllraet 5 de Nieuwftraet, de Vlamingkraet , k Weftende ge- 5, heel uic , de Lorrcflraet , de Vlcerfteegli , de Geeft , met den „ ommccrom by den Paitoir en de Thoeren-ftraet. „ k Tweede quartier , de Gafthiiys-fteeg , de Warmoes-markt , jonkfrou Ydenilraet, de Molenftraec, de Hoogftraet totte Plaecfe, de Papcnftraet, de Nobelftraet, k Noort-cynde (0) , beginiiende van de Plaetfe af recht uytgaende ten eynde toe. k Derde quartier, de Plaetfe, de Vyverberg (/) ) , de Knoter- dyk, k gei>eele Voorhout en de Hooge-Nieuw-llraet. k Vierde quartier, k Achteromme niette Spoey-ftraet , de Poo- ten mette ooll en weflzyde van de Spoeye , de Laen ( daer om me niet'geraden en ware den Hage af- (rehrandt te werden ; 'verboopte niet te tnin fyne Excellent ie , dat , foo \^erre Maeslandfluys mach iverdcn beboiiden , de 'Djanden hen in dat quart ier niet foud'en begcven. (iu) In dus wierd de Haag door het wys en vooraigtig beleid van dien nooit volprezen Voril , bewaart van eenm algemeeneii ondergank. De Prins,' om te tonen hoe zeer de behoudenis van den Hage hem ter herte lag, had al het jaar te vooren, op de tyding datde Spaan- Ichen na het opbreken van het belcg van Leiden , den Hage hadden verlaaten, zeer fclierpelyk en op zwaarc llraffen des doods verboden, dezelve vlcKke en inwoonderen van dien ecnig overlafl aan te docn of fchade toe te brengen , 't zy met roven , plonderen, verbranden of verwoeften. Het*^ Placcaat ten dien einde i)y hem vervaardigt, luid in dezer voege : ,, Die Prince van Orangicn, Grave van NalTau, Diets, Vianden, „ Catzenellebogen, en Hecre en Baroen van Breda, Dieft , en Erf- „ burg-grave van Ancwerpen en Byfan^on , Stadhouder en Capitein „ Generaal over Holland , Zeeland , Vriesland en Utrecht. Alloc „ deur ^t vcrtrek van den algemeenen viandt van de belegcringe der 5, ftad Leyden en openinge derzelver ftad , den zelven van gelyken 5, wten Hage en ommeleggende plaetfen mede vertrockenis endielel- „ ve verlaten heeft , waer deur die voorfz pleckc van den Hage by „ eenige quaetwilligen gefchapen es geplondert, beroofc, gepilgeert, „ gemineert,gedevafteert, verwoeft ofte verbrandt te worden, nyet 5, jegenftaende \vy dezelve plecke gaeme vanalle plonderinge, bero- „ vinge, inlegeringe,pilgeringe,ruincren,devafteren,ver\voeftmge cnde „ brand, ofce 00k brandfchattinge gaeme foude preferveren, omme „ redenen ons daer toe moverende , en ten einde die ontfchuldigen „ mitten gheenen die hem felven met adrefch den viant gedreven je- ,, gens ons en die gemeene fiieken ontgaen hebjjen , nyet en fouden „ werdcn ovcrvallen en bedorven , SOE EST , dat wy met rype ,5 delil^eratie Jiier op gehad ''t advys van den Raed neffens ons we- „ fende en den Provincialen Rade in Holland , wel fch.erpelick ver- „ bodcn en geinterdiceert hebben , verbiedcn en interdiceren alien I 33 o ver- (w) Het zyn dc eige woorden die gcvonden werdcn in de Refolutien van dc Stacen van Holland, van den ip. Mei i f/j. 33 3J 33 VAN 'sGR A V E N-H A G E. III. Hooftst. 87 „ Overften,Capiteinen,HopIieden,Soklaten enalle andere CrychsvoIc' om %o. peijboneii aan te neemen ^ en daar nicde ah Cajlekin , onverinindert vGgians de CommiJJie van den Cnjk- le'in Fran pis van Biiyreny bet Hof te he/pen beiuaren. Maar als dcze knegten het aldaar zoo llegt maakttn , Jpo/ierende bet Hof van loot , jzer en anderzints, en daarenboven by nagt en ontjden daar af ver- voerende nog veele verborge goederen , vielen daar over zwaare klag- ten. Weshalven de Staten by Refolutie van den 30. Julii if 7 5-. „ de Burgemeefteren van Delft auftorifeerden, om met kennilfe en ad- vyfe van die van den Rade Provinciael af te danken en te doen calferen den voorn. Ifaac Coebel mit lyne compagnie leggende op ""t Hof, en voorts behoorlyke ordre te ftellen , dat by den Pro- vooft Quiryn van Borlfelen met zyne compagnie het zelve Hof voortaen gcpreferveert en JDewaert werd , en dat de ingezetenen daerontrenc van alle verdere fchade en overlall l^evryd en bewaert mogen blyven. Maar wanneer de Burgemeefters en Regeerders van Delft de Staten daar op aandienden , dat by hen raadzaam. bevonden was, in plaetze van den Provooft Quiryn van Borlfelen ■"t Hof in den Hage met de minfte koften te docn bewaren by den Procureur Generaal Paulas van Hove , die daar toe zyn dienft hadde aangelsoden , fchreven de gem. Staten den 6. Augufti daar aanvolgende aan dezelve , dat zy, na voorgaande communicatie , den zelven Procureur Generael daar toe hebben aangeftelt en ge- committeert, omme het voorlz. Hof by hem in goede bewaarniHe gehouden te werden, by provifie voor een half jaar eerftkomende, onder aliiilken filaris en gagie , als Gyl. ten naeften diesaengaende met den zelven zult konnen handelen en overeenkomen, en mits by den zelven daar toe Itellende behoorlyke cautie en verzekert- heid, ■z.al hem by Uwer E. daar af verleent werden afte van Com- milTie en alVignatie van l^etalinge , uit de inkomften en middelen, 55 daar van llaac Coebel met zyn volk ook JDctaalt zyn geweeft. 55 35 35 33 33 35 35 35 33 33 33 35 33 33 33 33 33 33 33 35 55 35 Dp in- woon- Wanneer nu korc daar aan de vyanden door de gelukkige wapenen van VAN 'sGRAVEN-HAGE. III.Hooftst. 89 van den Staat, of om beter te leggen , door de onverdiende genade des Allerhoogften , den Lande verder waren ingeweken, en dac alzoo de vrees ecnigzints begon te verdwynen, zakten de inwoonders we- derlangzaam lierwaarts aan. 'cHof, 'c welk met deszelfs onderho- rige Suppooften geduurende die verwarde cyden te Delft zyn ver- bljf hadde gehad , verwierf van zyne Princelyke Excellentie by brieve gedagtekent tot Middelburg den 13. Maart 1577. om \vedcr na den Hage te mogen vertrekken j en aldaar bezit te nemen van zyn oiid€ i^efidentie-plaats. De brief, als zeer aanmerkelyk , luid aldus : 3> Edek 5 Eerentfejie -, Hoechgekerde , W)fe i Difcrete, 5, Lieve, Byfundere. j, Wy hcbben ontfangen U Lieder fcryven van den feften Martii, 35 mitsgaders zekere Requeften daer by gevoeght , tenderende ten 33 eynde dat wy fouden willen toelaeten volgende de oude poirelTie j3 in dewelke die van 's Gravenhage zyn 5 U te tranfporteren mitter 33 refidentie naer 's Gravenhage ; Waer op wy nyet en hebben willen 3, laten U-lieden te beantwoorden, dat nadien die Hcere AlmachticJi 33 belieft heeft naer foe veele tn langduerige afflidien daerinne deze ,3 Provincien deur den innelandfchen crych geweeft fyn , dcur zy- 5j ne Goddelyke gratie de faeken foe verre te orengen 3 dat de Pro- 53 vincien vereenicht en met een vafte peys gereunieert , en voorts ,5 de naerbuer-fteden van de foldaten 3 mitten welken dezelve altyts belall: zyn geweeft , jegenwoordelicken bevryt zyn 3 en mitsdien 33 geen zorghe of peryckel en valt ih 's Gravenhage wederomme 33 mecter woenc te trecken , foe veel te meer dat fulcx den Staten 35 van Holland goetdunkt , zyn wel te vreden dat volgende d'oude r, poUelTie van de refidentie van den Hove van Holland , ghyluy- 35 den U begeefc t' alien tyden als 't U believen zai binn^n voorlz. 53 ""s Gravenhage , hoepende door U-lieder prefehtie dat de voorfz. plaetfe corts in heur oude ftand zal gebrocht , en van dc ruynen die d'inwoenderen aldaer defe voergaende oorloge geleden helv ben 3 wederomme gerepareert m erden. Waer wj U-lieden in eenige andere faeken zullcn ecnige vrnntfchap kunnen bewyfens fullen al 'c fclve feer gecme en vlytich doen. 5, Edeky Eereiitfejie , Hoechgekerde, IPyfe , Lifcrete, Lieve, Be- fitndere , God zy met U-lieden. Gefcreven tot Middelburch op 53 ten xiii«" dach Martii 15-77. Onder ftont gefcJireven3 V- Lieder goeder Vrient. En was getekertt, GUILL. DE NASSAU. En of wel deze plaats l)y den Prins veifl^'geiloeg geoordeelt wierd voor de Heeren Raden, zoo ordonneerden egter de Staten van Holland en Zeeland by Refolutie van den 4. April des zelven jaars, 3, aan die van den Rade van Holland te fchryven » dat fylieden in 'c „ vertrekken na den Hage 3 egeene Memoriael-boeken 3 Regiftreren 53 of andere origiiiele ftuckcn zouden tranlporceren ofcc by haren M i.vj rrjnn'f! • ' vs.'j Grifficr 35 33 33 33 33 33 33 ders zakkeri lang- 2aam, na het wyken der vy. anden, weder her- waarts a.m. Als me- de'tHof met toe- ftem- mfng van den Prins. Brief van zyne Prince- lykeEx- cellentie dienaan- gaande. Refolu- tie van de Sta- ten, van geen Memo- riaal- boeken enz. tfi^ B E S C H R Y V 1 N G voorals nog te trans- portc- ren. Aan- wafch en ver- mecrde- riiigeder ingeze- tenen door de wedcr- komrt van de Hooge Colic- ^ gtenenz'i llfV Vil -: iu.il •j-i-ji'd 55 Griffier aldacr clocn vervoeren (x). Endc van gelykeri aen die van der Kamcre van Rekeninge in Holland, dac fylieden liare refi- „ dentic, nochte ook liaerluydcr Regiiters, Stficken en Miinimenten „ ujt der Itad Delfc nict en 2ouden tranCporteren voor en al eer an- ,, ders by de Staten dacrinne zoude wefen voorlien en geordon- „ neert. Dc aankomft dan van 't Hof in den Hage , daar 'kort op volgde de Graaffelykheids Rckcnkamer (j), gaf opnieuw gclegenheid tot den aanwafch en 't vermenigvuldigen der ingezetenen. Deze vonden in den beginnc werks genoeg om hunne verbroke en vernielde huizen tc herftellcn, en allcs weder in den voorigen ftaat te l^rengen. Maar wanneer weinig tyd daar aan de Staten zig mede alhier weder be- gonnen te veftigen (2), en dat daar by ook qiiamen de Algemeene Staten en andere hooge Amptgenootfchappen , als de Rade van Sta- ten, de Geconimitteerde Raden , deRade van Brabant, de Generali- teits (x) Hier op volgde den 9. April deze nadere Refolutie } „ Op 't gundtde „ Staten van Holland en Zeelaixl'by den Griffier van den Hove van Holland, vol- ,, gens fekere fchriftelyke Inftrudbie aangcgacn is gewcell , omme in het vertrek- „ ken van den Rade en Hove voornt. van DclfF in den Hage , mede aldaer te „ mogen tranfporteren alle dc R^giftercn en Memoriael-boeken van de Griffie , die aldaer gewoonlyk zyn te beruftcn , niet tegenftaende voorgacnde advys en Refolutie van defelve Staten ter contrarie aen die van den Rade voornt. onlangs overgegeven , hebSen de voorn. Staten by haer voorgaende advis geperfifteert. Verklarende by defen, dat de voom. Griffier fnet hem fal mogen tranfporteren ecnige Regifteren van de Dingtalcn, Aften en Sententten , met eenige Memo- riael-boeken , en fonderlinge 't loopende Memoriael-boelc, die men voor het eerfte en dagelyks zoude mogen. hebben te gebruyken , met de facken en pro- ceflen, al tot dienfte en gerief foo wel voor die van den Rade als van partyen : Welvcrftaende dat alle andere oude Memoriael-boeken , Chartren ende Papie- rcn , die in bewaerniflc van den Griffier gewooiilyk zyn te bly vcn , die men da- „ gelyks niet en heeft tc gebruyken , b'yvcn fullen binnen der Scede ven DelfF, ,, in een verfeekerde plaetie, by de Staten geordonnecrt ofte noch te ordonncren, ,, in bewaerniflc van den felven Griffier alFcene , fonder yemandt daer te hebben J, acces, dan by ordonnantie en weten foo van den Hove, als van den zelven Grif- „ fier , als naer oudcr gewoonte , ende dit alles by proviiie , ende om redenen , „ den Griffier in de Vergaderingc van de Staten breeder verhaalt, op de poinften ,, van fyne Inftruftie , van al 't welke hy die van den Hove fil doen mondelinge ,, rapport ende fecrete adverientie : Ende fullen de Staten niet naerlaeten reguardt ,, te nemen op de fecuritc van die van den Raede in de plnctfc van haere rcfidcn- „ tie, omme te voorfien foo vecl als mogelyk is , tegcns alle periculcn , dewelke, „ hoewel van de fyde der vyandcn niet en fchynt feer apparent , foo en verftaen nogtans dc Staten niet , de Vrede voor als noch feer verzeekert te zyn. (j) Zie Refolutie van de Staten van Holland en Zeeland , van dato den 16. A- prii Tf 77. inhoudende ; „ Op het .v> {a") Wanneer de Bierkade bcgonnen is bcbouwt te worden , toont de volgcndc Kcure aan. „ ALSOO de Magiftraat van 's Giavcnhage fekeren tyd goedge- vondcn hcbbcn ,-en dyenvolgende ook den Bierllekers alhier in 's Gravenhagc aangezcgt hebben , dat Too wanneer de nycuvvc fteencn Bierkade bezuyden den Hage mit ccnige huylen foudc fyn betimmert , nyemant eenige necringc van bicrltcekcn foucJe mogen docn , als op dc voorfz. Bierkade , en dat jegen- woordelyk dezelve Biercaye ten decle mit huyfen betimmert zynde, eerftdaegs gefchapen is dat voort betimmert fal worden , volgende de condition mitte koopers van de erven aldacr gemaekt en aangcgacn ,ZOO 1ST, dat ommc de voorfz. koopers te vleytigcr tc mogen maken , ten eynde fy hunne erven mitten eerflen mit goede en bequaame huyfen mogen bctimmeren, en de voorfz. bierfteekcrs te mogen opentlyk kundich maken van 't geene henl. by monde al „ over lang is voorgedragen , Schout , Burgemeefteren, Schepcnen en Regicrdcrs van '« Gravcnhage gekcurt, geordonncert en geftatvieert hebben, keuren, or- donneren en ftatiiercn by defen, dat nicmant , wie hy zy , naer Mcy 1617. of uitcrlykcn naer Mey 1618. daer aen volgende , de neeringc van bierfteeken di- reftelyk oftc indireftelyk alhyer in 's Gravcnhage zal mogen exerceren oftc docn dan in de liuyfinge op de voorfz. Byercaye alredc gebouwt ofte noch te bouwen, cnde dat dc gcenen die ter contrarie bevonden wort gedaen te hebben , fyn nee- ringe datclyk zal worden verbodcn en alle dagen verbcuren een bocte van drie ponden bcneffens arbitrale correftie, die naer gelegentheyt van zalicn de con- traventcurs van defe Kcure fullen incurreren. „ • Aldus gepubliceert van 't Raedhuys van 's Gravcnhage den 4. July i6i5. '» 5» 55 55 I :,> .-^- li 1: S C h R Y V'f N G -„ wtiyt {b) geftelc is , cle magnifycke Bierkadc , dc Racmllraet, - ( b ) Over hct oprcgten van Brouwcrycn in den Hage , was al in voorige tydcn . tuflchen dc Steden , welke zig mcc dc brouwnccringc gcncerdcn , als Haarlem , Leiden, Delft, Rutterdam , enz. ter ecnre , en die van den Hage tcr andcie zyde heviggefchil ontihan : fuilineiendc de Steden , dat de Haag, als ondcr hot plattc Landbclioorcndc, daar toe nict bcvocgt ware > die van den Hage beweerdcn hct tcgendeel, op fondamcnt van 't Octrooi van Keizer Kdrel als Grave van Holland van den 1 1 . Oftobcr 1 5 3 1 . , waar by dc Haag en Alkmaar ondcr de befloote Ste- den werden geftelr. Ondcr de Steden , dewelkc zig daar tcgen kantten , was wel de voornaamlte en driftiglle de Stad Delft ; deze niet vernocgt cm dc zaak met woorden te betwiften, quam zclfs tot fcitclykhcdcn , gclyk de Heeren Raden van den Hove in cenen brief, den jo. Julii if 74. aan zyne Princelyke Excellentie ge- fchrcven ( gehecl gedrukt te vindcn iigter het Berigt van den zclvcn Hove ondcr dcBylagcA. A. A. pag. 32.4.) daar over in dczer vocge kliagden : „ Soo wa- „ ren wyliedcn van mceninge onle voorfz. Remonftrantie achter te houden , ver- „ hoopcndcdat die Gecommittcerdcn heuren Meefters en Steden, yegclyk in den „ zyncn, van Uwer Excellentie loftelyke raed, meninge en intcntie Ibuden adver- ,, tercn j ten eynde dat ly hen daernae louden wcten te regulereri cnde overfulcks „ alle oude queftien en gefchillcn laten beruftcn, fonder yets nieuws te innoveren „ oftc attemptcren , immcrs.niet fcytelyk en mctter daet j dan alfoo wy uyt mon- ,T de van den Procurcur Generael vcrltaen hebben , dat Dirck Janfz. Uytten- ,, broek, Capiteyn van dc Stedc van Delft , daer en boven hem vervordert heeft ,, op huydenjonkhcer Adriaan van Swicten, als Thefaurier Generael van de ge- „ annotcerde gocdcn, ernftelyk te vermanen, dat hy mitten cerfien die gereedtfchap „ van dc Brouiveryen , jegenwoordclyk flaende in den Hage , 2,ouie niackcn ivech te „ doen brengen, met comminatie, dat hy , by gebreke van dien , defel-vc Brouiveryen ,, foude doen dcmoUeren , die gcycedfchappe ivcch bakn , en tat buyt geven , fulcks ,, hy alrede tot Wateringc dc Brouwcrye gedcmolieert armata manu , ende toe ,, Hontfelacrdyk het felve geattentcert heeft ; behalvcn dat die van Delft heii „ noch dagelyks hoe langer hoe nicer bevordercn den huysluydcn , die met haer „ gcvluchten kocyen , beeften en goedcren wederomme uytten Steden naar de j, plaatfchcurluyder rcfidcntiemcenen te tranfporteren, metgroote, fwareenon* „ redely kt^xaftien tcbclaften, gelyk %y medc geflelt hebben op alle de bier en en an- ,, dere viSlualie naer den Hage en elders pajferende , zonder nogtans cenig Oftrooi ,, daar van te hebben, &c. Eindelyk deze zaake gebragt zynde aan de Statcn van Holland en Weflvricsland , „ hebben dczelve, onvermindert dc gercchtigheyd en „ Privilegien van die van den Hage en fonder ecnige prejuditie van dicn , daer toe ,, hen ook ( is 't nood ) defen 00k voor afte van non-prcjuditic Itrccken fal, ver- „ ftaen en geordonneert , dat met deereftie van dc Brouwcrye of Brouwcrycn in „ den Hage en alle anderc opene plaatfcn in den voorfz. Lande zal werden opgc- ,, houden, en dat die van den Hage voorfz. en alle andere opene plactfcn in Hol- „ lant en Wcllvrieslant gehoudcn fuUcn wcfen, hen na defc Refolutie te moeten ,, rcgulcren , daer thoc dczelve van defen van wcgen heurc Gr. Mog. fullcn „ werden geinfinueert , en ook mede infinuatie gedaen werden acn die van den „ Hogcn en Provincialen Rade , hen defer zake ( als gedaen werdende tot betcr „ conlervatic van 's gcmeene Lands middelen en voorkominge van alle frauden en ,, vcrmindcringe in den opheve van dczelve , mitsgaders tot wclvaert en dicnfte „ der Landcn) niet te bemoeyen. Gedaen in den Hage den xi. Martii Ao. XVIC, », en acht. Ondcr ilondt, Ter ordonnantie van de Statcn. „ En was getekent, A. vanDUYCK. i Nictiemin hebben die van den Hage zig daarontrent zodanig wcten te maintenc- I ren, dat zy , na vecle aangewende moeiten tot confervatie van hun regt, eindelyk 1 om gevoegs willc met de Jlad Delft in den jaare 161 2. hebben gemaakt een accord no- fcnde de exercitie van een Browwerye in den Hage voor den tyd van dertigjaren. Zie Refolutie van den 1 5 . 0£t. 1 6 1 2. Wat proceduuren in 't vervolg , als dc Haag van nog twee Brouwcrycn wicrdc voorzien , daar over zyn gehoudcn , en wat conven- tien, contraften enz. daar over zyn aangcgaan, zoude te hng zyn hier te mclden, behalvcn dat bet zelve niet is dicnendc tot hct oogmerk van onze bcfchry vinge. en re i6i6. VAN 'sG R A V E N-H A G E. Ill Hooftst. 93 i, de Zuylen-ftraece en meer andere 700 groote als kleyne ftraetrn , „ alle met fclioone huyfen, naer gelegenchedcn van dc plaetfen , he- „ bouwt, thin fcheydcn daar van'korc af. En dewyl dezelvc Scliry- ver dan niet naaiiwkcurig opcek allc de llraacen en gragten , dewelte "in dien tyd zyn gemaakt , zoo zullen wy 'er nog byvoegen eene lyfte , getrokkcn uit eene Kenr (i") , geordomiecrt op de reinigheid van de llraaien, w aar uic klaarlyk te zien is , hoe verre de Ilage zig al in den jaarc 1616. , en zulks maar zes jaaren laater , als de voorn. Bor zync eerlle Befchryvinge in 't ligt: lieefc gegeven , hadde uitge- ftrekt, en wat gragten en flraatcn als toen bekent warcn. , „ 't Eerltc Quartier van de M^teren lal beginnen van de kulk \an J°«= ■„ 't Spoy (d) af by Griet de Vifchkoopfter tot aan de Turfmarkt , vand... „ de hecle Turfmarkt 5 de Brouwers-gragt , mette gracht (e) ftrcc- Hage in 5, kende van de Bagyneftraet af tottc Iloucftraet , en van daar voorts ^'f'/''^' 3, wederomme na de Turfmarkt, mitsgaders de geheelc Bagyne- „ ftraet. 5, 't Tweede Quartier zal wefen de Lange-gragc vaii de Wage- 55 brugge af totte Spoy toe , mette Verwers-lloot , de Gevolde- 55 gragt 5 de Brou wers-lloot en Korte St. Jacobs-itraat. M 3 5, 't Der- (c) Schoon wy wcl aan de hand liebben een vroegerc Ordonnantie gemaakt in den jaarc 1617. op de Schutterye van den Hage, waarin dezelve ftraaten mede met naamen al vermdt ftaari , 200 hebben wy egter dcze laaterc Keurc gekozen , om da: daarin 00k gcnoemt werden de gragten > en zulks dat dezelve uitlevert cenc volkome begrootinge van den Hage. Waar by 00k kan nagezien werden de Kaart van den Hage, ontrcnt dezen tyd gctckent, zynde de ecrfte, te vinden in het laatfte Deel van de Steden-boeken door Janszonius in den jaaie 16 fj. uitge- gcven, ( d) De oudheid van dit water is onbekent j met den naam van 't Spuy vind men 'c al gcnoemt in een uitfpraak van Schepenen van den Hage van den jaarc i jzj. „ Voorts om dat een rwic was over die wech die Icghet langhes after dat erve ' „ voorfz. dat Egghericts was , foe hebben wi dat befcheiden , en kennen dat van j, rcchtc dat een wech is en blivcn fal van der Houte gaende totte an der Vlict van „ der Speye. In oirconde defcn brieve befcgelt mit onfcn gcmeenen zegele. Gefz. „ in die Haghc des dynsdacchs na onfen Vrouwendach te half oell:e in 't jaer ons „ Heeren M. drie hondert drie en twintich. Het Spuy plagt voor den jaarc i f 50. niet verder te llrekken als tot aan het cinde van 't Sicken, alwaar het omkrom- mende viel in het water , dat by bedurve en korte uitfpraak de Schcnk genocmt werd , dog voorhcen bcter den naam droeg van die Schcidinge of Schcy-'watcritige , zoo als onder anderen tc zicn is uit den fondatic- brief van eene kapellanie door Heer Gerrit van Aflendelft geftigt in dc St. Jacobs kerk in den Hage , van den 25. Junii 1482., in wclken brief de bclcndingen van een ftuk land, ten bchoevc van dezelve kapelrie befproken , op deze wyzc werden befchreven. ^uc quidem terre prefate fituate funt h parte mendionali wmoris Hagenfis .... ad jcptentrion*- lem "vero confrontiita efi via puhlica fituata a parte mcridionaJi di£ii mmcris Hagenfis y ad meridionakm partem aqueduSus vulgariter di£lus die SC E ID ING E. Dezc wateringc was dc gevvoonclyke vaart, >angs welke men door Voorburg na Leiden en Delft vocr > maar tot meerder gemak wierd in den jaarc if f o. van de Hof-kadc oft Siekcn van den Hage aftot in den riiet by de Tol-brugge een nicuwc vaart gcfchoten. Het aandcel, 't welk die van deh Hage in de koften mocftcn dragen, wicrd by 't Hof gcftclt en bcgroot op 216 gl. 13 Ichell. 4 penn. , uitwyzens dc aftens ondcr dc hicr na bygevoegdc Bylage E. i, i, 3. enz. {e) Dezc gragt is naderhand gedempt, en werd nu de Kalvermarkt geheten. 94 BESCIIRYVING ■»> 55 55 95 „ "t Dcrtle Quartier fal \vefcn 't Spoy van de Turfmarkt af zuyd- „ waerts, de Middelgragc ofte Scheceldocks-haven , de gragt agter "y 's Ilaegs erf ( /') j en wedercMiime om \ Ammunicie-huys (g) , ■>•> 't Spoy 't enden uyt metce Biercade iiier inne begrepen, 't Schot- „ le Qu:u^ticr ( /') , hec Taddemoes ten halvcn ofce totte Kraen- „ Itracc toe. „ 'tVierde Quartier fal wefen de Groenmarkt rontfomme , de „ Raemilraet, deRacmJloot tot in de Burchgragt (/), de Burchgragt „ tot aim de Wage brugge, deWarmoes-ilraet ()t) , een gedeeltevan „ de Warmoes-ftraet met de ftraetgens beweften de Warmoes-ftract, „ de gragt ( /) voorby 't H. Geeftliuys tot in de Cingelen toe. „ 'c Vyfde Quartier fal beginnen vande brugge, ftaende aen 'tooft- eynde van de Turfinarkt, aende noortzyde aldaer na deFluweele- Burchwal , de Fluweele-Burchwal , de gragt (w) agter Klein- Blyenhurch, de gragt (;/) ftreckende totte Coecamp toe , dePoo- „ ten totte hiiyfinge van den Griifier de Jongs weduwe , en de Korte- „ Houtlbaet. „ 't Eerlte Quartier van de ftraeten zal wefen de Nieuw-ftraet , de „ Schoolftraet , de zuytzyde van 't Kerkliof, 't, iieele Weftcynde, 5, de fanliendriks-ftraet, 't Kerkhof aen de vv^ell en noordzyde tottec „ liof van Hollant toe. 5, 't Tweede Quartier fal wczcn de Toorenftraet , de Zuylen- „ itraet , de Geell met de Vleerlteeg , de Dronkemans of Jiooge „ Nieuwilraet , de Nobelltraet , de oude Markt van den Dolphyn af 3, rontomme tot aan de Croon toe. 5, ■'t Derde Quartier zal wefen van de Croon af noortwaerts op ; de 5, de Hoogllraet , de Lapftraet, de Papeftraet, de ooftzyde en zuyt- „ xydevan de Marckt tot de Nieuwftract toe, en voorts de Markc 3, rontomme met hct Halfteegje. „ 't Vier-, (/) Dit erf is nu bckent met den naiam van dcNiewwe Haven, zynde dezclve on- trcnt den jaare i66o. opgefchoten en gegraven, zoo als getuigt de Heer Jac. van dor Docs in zy;te Befcbryving van V Gravenhage pag. 'io. Aen 't zuiden gaet men door de Houtllraec na de Haven, Die nu nogh onlanghs is gemaekt en gegraven. Ecn gracht, die aen den Haegh foo veel ververfing geeft, Dat men by fomer-tyt nooyt ilinckend water hecft. {g) Werd nu de Ammunitic gragt genoemt, en in 't quohier van de Verpon- dinge over den Hage, gemaakc in den jaare 1627. het Staten-buis of Staten-erf, <:)ok wcl de Statcn-gragt. Dcze en de Middelgragt of Scheteldocks-havcn zyn al voor den jaare if 97. by die van den Hage gefchoten j zie hicrna onder het artikel jlmmunitie-huis. ( h ) Anders gcnaamt de St. Jacohs-ftrnat. ( ;■ ) Nu bekcnt onder den naam van de St. Jnthonis-Bitrch'waL (k) Nu gemeenlyk genaamt de Boekhorfl-flraat. ( /) Dezc gragt was voorheen dc Sujler-Jloot, na hct St. Elizabets Zuftcr-huis, waar van ook nog hedcn de Polder , bezuidcn den Hage lopcnde , dc Sufiers-polder gchetcn wcrdj tans is dcze gragt vooraan bckent met den naam van de Luther fche BurgimU en vcrdcr van de Paviljoens-grast. (m) Dcic gragt is nadcrhand gcdempt en tot een llraat gemaakt , wcrdcnde tans gcnaamt dc gedempte gragt of Klein'Blyenburg. ,(«) JeS(;'iwoordig de Heercgragt gcnaamt. I VAN ^s G R A V E N-H A G E. III. Hooftsx. 9/ „ 't Vierde Quartierzal wefen 'c Noorteinde, de Moleftraet, het j, Heulftraetje, Hertog Erick-llra-etge {0) of de Stinck-ftecg,deMo^ „ ftraet, Juffrouw Ide-llraet , de Waecs rontomme , en de Kneuter- 33 dyk. „ 't Vyfde Quarder zal wefen 't Voorhout rontomme , daerinne „ gerekent de hujfen agter 't Cloofter en den Denncweg (p j, de „ Hooge-Nieuwftraet, de Vyverberg, de Iloutftraet, 't Buyten-hof i, tot de Hof en Spoy-poort toe. 3, 't Sesde Quartier zai zyn 't kleyn en lang Agteromme, deGort- 55 ftraet , de Spoyltraet , een gedeelte van de Gevolde-gragt , mits- 5, gaders van de Pootcn en korte Houtftraet. „ 'c Sevende Quartier zal wefen de Venellraet van de Markt af , 5, eii voores 't Zuyteynde tot de Valbrugge toe , de nieuwe Mol- „ ftraet, de Vlamefti'aet, de Lorlingltraet en de Laen (q). Na den gemelden jaare 1626. is de Haag nog merkeJyk aan de zuit Uitzet- ett weflzyde uitgeJeit en met verfcheide ftraatcn en gragten voorzien ''"g *ari geworden (r). Onder deze waren de lange en korte Feerkaai (s) '^"^'^" met de ftraaten daar op uitkomende , als de korte en lange Kraan- tenYn^" ftraat ; de Bierjlraat en andere llraaten ; de kleine Bierkaai , de den jaa- Raamivateriiig oi Burgival v2in de Groenmarkt af tot am de Zuit- "^^^*^•• binnen-cingel , de Boubkt-Jlraat •, de JVarmoesJiraat-, de Weji-nkuwe- Moljiraat ] de KaUrJlraat , het Oog in V Zyl-Jiraatie , dc Herder- en Herdennne-ftraaten. En wel inzonderJieid is ontrent den jaare 1641. of 1643. (/) gegraven die fraaiegragt , welke van de Groen- markt (0) Dit ftraatie heefc haaren naam van Hertog Erik 'uan Bruns'wyk ^ die al in Tf (S(5. zyn huis hadde op de Kneuterdyk op den hoek van dat iteegje. TMaderhand is dit huis bezeten by den Heer Hoeuft Heere van Buttinge , dog nu wederom by koop gekomcn aan een andere hand. (/>) De Denneweg was al bekent in den jaare 14? J. Een buys in V Voorhout , an die uoftzyde dat Hagehotit , op dat noorteynde die Denneiue^^i^c. Gefz. op St. An- dries-dag in 'tjaer ons Hceren M> CCCC. drie en dertich. (q) Deze Laan behoorde voorhecn aan 't Ste. Elizabets Sufterhuis , 't welk voor aan na dtn kant van her nu weckclykfch markt-plein ftond. In den jaare 1617. "^^'^s 'I'k-s hier ontrent nog open land , waar van een gedeelte toebehoordc aan 't H. Gceft-Comptoir alhicr , 't welk de Regenten tot opbouwing van hun Godshuis of zoo gcnaamde Hofje, by confent van de Magiftraat verkogten. Ook i^ondcn 'cr in 't begin van de zeventieqde eeuw de Laken-raamen. De Remon- llranten hcbbcn deze ftraat allereerll beginnen te betimmeren , en ontrent den jaa- rq 1630. alda.u" hunne kerk geftigt , zynde de Princegragt als toen nog onbebouwt. Zedert is deze ftraat vcrders met goede huizen voorzien geworden. ' ,{r) Zic hicr op na de Bylage F. , zynde een Memorie van alle de Straaten, Gi-a^en en Burgwallen, die zedert 1600. tot \6j^. zyn gemaakt en gegraven, do'or Job Willeml^. van Zwieten, gezwooren Landmeeter, op ordre van dc Ma- ^giltriiat van den Hage opgcftclt. ' no 1. - {s) Het welleindc van de Veerkaai ^ vaii de Wageftraat af tot in de Raam- AjVateriqge ovcf het H. Gcefthuis, is in April 1646. gegraven , en ten zelven tyd bejde de bruggcns , de eene in de Wageftraat, en de andere op het weftcinde gc- Jegt^door Job Willemfz van Zwieten op ordre van de Magiftraat. {ty Maar dc grond tot de bouvvinge van de huizen aldaar , was al in Kfjd. by de Magiftraat van den Hiige verkogt en uitgegeven, gelyk ons is gebleken uit ori- ginele grond-brieven. o6 B ESCHRYVING Cierly- kebe- fchry- ving van dc Prin- ce-gragt door Jacob •van der Dues. Boek- horfi- ftraat , wannecr aange- kgt. Dree Jiraat en Beeflen- tnarkt ontrent 1 6^0 be- bouwt. Uitleg- ging van den Ha- geaaiide noort- kant,en ftraatcn aldaar 1642 en 1646 aange- k-gt. Uitbrei- dtiig aan de dolt- zydc. markt af cot in clc Weft-cingel regt uic loopt, en na zyne Princdykc Iloodieid, Frederik-Heiidrik , met wiens wapen de eerlte brugge, ivelkc tunbhcn dc kortc en lange Breeftraat over 't zelve water legt, tot iiu over z of 3 jaaren toe nog gcpronkt heeft , den naam van Frince-gragt voert. Deze gragt is zoo cierlyk en heerlyk be- bouwt, dat, nict tegenftaande het zelve maar tcr Jialver wege was voltrokkcn, wanneer de lieer Jacob van der Does zyne befchryvin- ge in 't ligt gaf , dezelve egter zig toen al daar over op dcze wyze liet hooren. Maar is 't u meer gemack , of dienftiger te varen , Vermits ghy zyt gelaen met zuivel , of met waren. Die 't vette Weftlandt geeft, foo vaert ghy oock redit uyt. Tot dat ghy aen den Haegh komt, en van felver fiuyt. liier moet ghy 't Vaertuyg dan ter rechter handt wat draeyenj Tot d'eerfte brug, daer ghy het weder in moet fwayen. En daermee zyt gliy in die Princelyke Gracht, Soo ongemeen in werk , foo koftelyk in pracht. Dit is de fchoonile Gracht, die ycmant aen kan fchouwen Van Water, van Geboomt'' , van Bruggens, vanGebouwenj Die niet zou wycken voor een gracht van d'Amitel fladt , Indien zy was volmaeckt, en al haer huylen hadt. Nu is dit heerlyk werk half onvolmaekt gebleven, Ik hoop, dat menich menfch die tyden fal bele\enj Dat het volbouwt fal zyn, en lien aan defe gragt. Hoe dagelyks den Haegh vermeert in volck en macht. indien de gemelde Schryver tot heden toe geleeft hadde , en met zyne oogen hadde mogen befchouwen de voltrekking van dit zoo ge- \\ enlchte werk , met wat pen en woorden zoude hy zig hebben moeten uitlaaten ov^r de fchoohe en uitmuntende gebouwen,die tans daar geltelt worden. Aan de zuidzyde van deze gragt vind men de Boekhorjijiraat ■, welke haaren naam drajtgt na den Heer van Boek- Jiorft , als de ecrftc aanlegger , en voor 'c grootfte gedeelte begonneti is bebouwt te w erden met den aanvang van de Prince-gragt. Wat verder ten weften ziet men de nieuwe Breeftraat en Beefien-markt > ontrent den ja^ire 1680. aangelegt; en daar aan de Bromvers-gragt ^ alzoo genaamt na de Brouwerye van de roode Leeuw daar op ftaan- de j al voor den jaare 1650. gegraven. Ontrent den zelven tyd heeft men den Haag aan den noort-kant mede grootelyks iiitgezet , zynde aldaar ttiflchen de jaaren i6^z. eri 1646. aangetimmert de volgende llraaten, als het Fijfibersdyk van de Moleftraat af tot aan de Noort-binnen-cingel , de Snoekjtraat , de Bree-Jtraat , de Frinve-Jlraat en de Pieter-Jiraat , gaande van het \'iirchers-dyk tot in de Prineeftraat. Aan de ooftzyde heeft men met het Uitbreiden van dert Hage mede niet ftil gezeten, want na dat de Magiftraat in 't einde van 't jaar 1642. dc ftraatover de Koekamp, nu bekent met den naam van de Friineffe-gragt , hadde afgckeurt , en de huizen en tuinen die hier en daar ftondtn, en tot het hermaken van dtzclvc fcraac nodig waren, by YAN *sG K A VE N-H A G E. III. Hooftst. ^^ l:)y taxatie hadcle aangenomen ( a? ) , heeft men. dezelve gragt ver- ciert mec zeer heerlyke en voorcrefFelyke huizen , waar onder wel in- zondcrJicid uicmunt liet jiuis bewoonc by den Heere van Sl'mgtlandt •, jegenwoordi^ Raadpenlionaris van Holland, wel eer geftigt door den Griffier ^//i/fro; gelyk ook ontrent dien tyd met gcen minder aan- zicnclyke huizen is bebouwt geworden hec Nieuw Foorhout , voor- heen behoorc Jiebbende aan hct Bofch of Hage-hout, 't welk aan die kant met een poort , die geilaan iieeft ontrent de huizinge van den Hcerc Kekenmeefter van Hoey^ wclke voor de veranderinge in 1706. het Bofchwagters huis geweelt is, wierd afgeiloten) zoo als nog te 7,1 en is uit de Kaart van Guicciardyn 5 by ons Jiier vooren ge- plaatft. De laatfte vergrooting, welke men aan deze zyde heeft gedaan, Laatfle is gelchicd in den jaare 1706. , wanneer de Heeren Raden en Meef- v."g''o- ters van de Rekeninge van haer Ed. Or. Mog. Domeinen goedgevon- daTr^in* den Jiebben nog een gedeeke van het Bofch en Maliebaan , gelegen <^en jaa- ten noorden van het voorfz. Nieuw Voorhouc , af te nemen en den r^'7o<5. grond te verkoopen tot bouwinge van huizen j waar van Jiet wefte- lyk gedeeke , 't geen zig na den Hage Itrekt , en ook het noordelyk gedcelte, reets met goede huizen is bezet , dog de ooftelyke kant, die zyn gczigt bofciiwaarts heeft , is als nog niet voltrokken. Deze uitlegging heeft men ter zelver tyd met een nieuwe gragt omgraven, en daar door het Gefchut-Jiuis , 't geen eerft l>uiten den Haag flond, nu binnen den zelven gebragt. Dus verre Jiebben wy dan opgegeven de ftra^ten en gragten , zoo al zy van tyd tot tyd zyn aangelegt en gemaakt geworden , omme daar door alleen, zoo veel doenlyk is, aan te toonen den aanwafch> vergrootingen , belendingen en uitgeftrektheid van den Hage , aoo als die geweeft is ontrent de jaaren 1400, 15-00 en 1600 tot heden toe. Hoe groot het getal der huizen tans zy , konnen wy niet regt Getal melden ; maar de meergemelde Van der Does zegt in zyne aan- ^^ ^^^' tekeninge op de twaaljde bladzyde, dat ''er in zynen tyd {i66j) over de 4000. liuizen in den Hage gevonden wierden , welk getal zedert door de geftadige aantimmeringe nog merkelyk is ^ ermeerdert , in der voege, dat 'er in den jaare 1680., volgens het Quohier van de Verpondinge over den Hage van den zelven jaare , al 4744. huizen getelt wierden. En wy meencn, dat hy niet millen zal , die het je- genwoordig getal op ruim zesduizend komt te begrooten. Waarby wy tot glori van \ Graven-Hage te voegen hebben , dat , hoe aan- merkelyk het getal zy, waarmede maar weinige Steden der Neder- landen zuUen werden bevonden gelyk te flaan : egter veel meer te verwoiideren is , dat onder zoo groote meenigte zoo weinige llegte en geene ver\ allene of onbewoonbaare gevonden werden. Invoegen dat men geene der HoUandfche Steden zal te kort doen , als men zegt, dat ''cr niet eene is, welke in doorgaande fraaiheid en ordente- lykJicid van gebouwen, zoo groote als mindere, ja zelfs kleine , den Pragtige Hage overtreft. En dat in tegendeel, wyl doorgaans de uiterftc ein- 8^^°"* den der Steden door geringere ingezeteneu bewoonc werden » de ^^^' N Haag (■p) ZieBylage F. 9t B E S C H R Y V I N G Menigte van rui- me plei- neii en opene markt- plaatzen. Onder- 7.ock wannecr de Haag Ilaagallcen praalt met een opzigt, wajtr in het (zoo men zedige rei- zigers gcloven mag) bovcn allc dc miigcigfte en roemrugtigite Steden ■I an Eiu-opa, zelfs dat Florence, \ welk onder de Iraliaanfche Steden den n^'.am van het Schooue draagc , te boven gaat ; dac het namentljk aan de ooftzjde, wanneer men uic het Boich zal intreden, aanftonds aan 't oog vertoont zulk een ftreek van pragtige gcbouwen, dat ieder der zelve een aandagtige befchouwinge zoude verdiencn , zoo niet het oog lh-a!<.s weder door een ander wierd afgetrokken. En wy zou- nen hi'er konnen hivocgen een lyft van meer dan tagtig huizen, die, fchoon nict egaal met de Frincelyke Paleizen van Rome of Parys, eg- tcf met de zoo geiiaamde Paleizen van Venetk en Genua mogcn ver- geleken werdcn ; 't gcen na maate een vecl grooter getal is , als in eene van die twee zoo beroemde Steden te vinden is. Die verders begeerig is , om de voornaamlle ftraaten eens de door- \vandelcn,en''t geen daar in aanmerkelyk is, kortelyk te belchouwen, kan lezen de Berchry\inge van 's Graven-Hage door den zoo even- gcmelden Heer, die het zelve op eene zeer aangenaame en niet min cierlyke wyze in rym heeft vcrrigt. Wy zullen tot meerder ophel- deringe alleen hier nevens voegen eene aftekeninge zoo als 'sGraven- hage zig jcgenwoordig in alle zyne deelen vertoont. Waar in men byzonderlyk mede zal konnen zien , dat ''s Graven-Hage , in verge- lykinge van zyne grootte, allc andere Ilollandfche Steden, in menig- te van ruime pleinen en opene markten te boven gaat , en zulks daar door de lugtigfte plaatze van alien genoemt mag vi^erden. Boven en behalven dat aldaar ook meerdere tuinen agter de huizen werden ge- vonden als elders, vvaar door dan ontftaat, dat het in zynen omtrek byna anderhalve uure gaans begrypt. Nu Itaat ons nog te onderzoeken , wanneer de Haag , die voor- heen een opene plaatze en vlekke is geweeft , welkers voornaamfte wyken en toegangen ilegts met hekken en draaiboomen (^w) wier- den (w) Zodcinige hekken en draaiboomen ('loo als teil deck in de voorige Kaar- ten nog te zien is ) ftonden 'er , een op 't Spuy by dc Lcpcl-brugge even voorby de Lange-gragt ; een in 't Zuiteinde , nu de Wage-lbaat , ontient het Padmoesj een in t Welteinde , eerft by de Vleerllceg , en daar na vevder op ontrent de Wciler-molens ; een aan 'c eindc van het Noorceinde ontrent de Scbcvfelingfche bruggej een aan 't einde van de Hoogc-Nieuwllraat, werdende daarenboven deze ooltzyde met de Bofch-poortc nog bevrydj en ccn nog zelfs in den jaave i6z6. aan 'c einde van de Mole-rtraac by dc Prince-ftraat , uitwyzens het quohier van de Verpondingc over den Hage. Ook was 'er een in vrocge tydcn in de Pooten, als blykt uit de Bylage C. Dcze draaiboomen wierdcn des avonds gcfloten, en des morgens weder gcopcnt , en dc floten en ileutcls gebragt op 't Stadhuis, volgens de Kcurc en Ordonnantie op de Nagtwaake, van den 15. April i ^6y. , waar van het xvi'ie avtikel in dezer vocgc fprcekt : „ De cerftc wagt uitgaende fal gchou- „ den wcfcn te fluytcn die Dracyboomcn , die op de wyken van den Hage ge- ,j mackt zyn, daer van men henl. \ flot mitten rteutel uytgaende mede geven fal, „ en die 's morgens wederomme die lefte uytgaende fiillen die fclve Boomen ont- 5, fluyteii, en die lloten mitten llcurclen brengen op 't Stadhuys en leveren die in „ handen van de Commifiariffen aldaer, op de boete van drie pont. Het x<5e arti- kcl van dc nadcrc Ordonnantie op dc Nagtwaake van den . . Novemb. if 84. brengt mede j „ dat dc Rotmeefter van den Commillaris van de wacht de loofc „ ont- 47 ^. ,., 6a St £n^jwtn£^rt- losi J}c JLiS-a'rti^Xf .y Pi -/tnfnariittt': i/rjjt- I'e Jit flituit'e JCi^t III I>r fiuvtelt ^urff-tiS 114 t .SiaicS Jt'Jtitr- -X - 3S0it^^7xcu!^, VAN 'sGRA VEN-HAGE. III. Hooftst. 99 ontfiingen hcbbende,mitsgnders den fleutcl van den Boom van zyndej* wachrjdeti Boom op zync wacht komendc fal toelluyren , en dezclve niet openen voor 's moigcns dc klockc drie uyren in den romer,cn vyf uyren in den wmter gefla- gen fill zyn , dat hy van dc wagt fcheyden fal, ofte vroeger of laeter, zulx hem by den Commiflaris van dcr Nachtwaeke des avonds belall lal (yn , ten welken tydc hy den Boom wedciommc ontfluyten , 't flot , flcutelen loo van de Boo- men en nachthuyfe den Commiflliris voorfz. op *t Stadhuys overleveien (IJ, op een boete van jo. ftuyvers. (x) Nedetl. Hijl. pag. 340. en Bor , C. Boek op 'tjaar if73. fol. 348. Cy ) Zie hier na Bylage G. den. den afgefloten en beveilii^t , omgniven is geworden. Montaniis in ™^ zyne aantckeningen en vermcerdenng o]:> Guicciardyns Be^chryvinge ^"^'^^ der Nederhmden , zegc , dat de iiiivooiiders van den Hage dit fchoone Tmls Dorp met hebben ivillen bel'nitcn met mniiren of vejien door grootsheid gewor- vati her ten, dunkende eer/yker te wezen, Heeren te zyn van bet fcboon- Jie en magtigfic dorp van Eiiropa , dan van een Jiad , die bejloten en bemuurt zynde , onder de mi n fie gerekent mogt warden ; maar deze grootmoedigbei-d is hen in voor/edene jaaren (jiialyk bekomen. Dog de Heer Bor, van deze zaakc becer kcnnilie hcbbcnde , gcefc daar van deze re den , dat men we I menigmaal deze plaatze bee ft getragt te ver- Jierken voor eenen loop , maar dat bet a I vcrgeejfcbe moeite was ge- weeji 5 immers men badde ten dezen tyd die experientie en wetenfchap met cm aan de zyde van bet Bofcb , bet Wejieinde en andere boogc plaatzen , zulke diepe en wyde gragten te konnen ma ken , gelyk men na- derband gevonden en gepradijeert beejt. DcHeerHoofc (x) verhaalt 00k 5 dat de Bondgenooten , wanneer de Spaanfchen in Odober des jaars iS73- Leiden iiadden ingeiloten, by raad des Heeren van Alde- gonde badde n begoji \v Gravenbaag te bewallen \ dog datfe bet werk lie- ten jieeken en de plaats ontlecdigden-t oni de aankomft van Romero met eenige benden. Meer als eens JiaddePrins Mauritsm laateren tydvoor- gcdragcn, dat men dit werk zoude liervatten, en den Hage met om- gravingen en vefting-werkcn zoude voorzien , orn eenen aanloop van den vyandte konnen wederflaan. Maar als de Spanjaarden in denbe- ginne van den jaare 1600. van voornemen waren , om door den Bom- melerwaart in te breken, de Stad Bommel te overrompelen, en alzoo in 't hart van Holland door te dringen , fchoon die Hag door de wak- kerheid van dien grooten Veldheer wderd afgekeert , drong hy fterk daar op aan ; hy fchreef ten dien einde uit het leger tot ^/etn aan de Staten van Holland , en dede denzelve door dc Heeren van de Sa- cieteit in den Hage de nuttigheid en noodzakelykheM van dit werk kragtig aantooncn (y ) , zoo tot verzekeringe van dc vlekke , als toe de veiligheid niet alleen der burger en en inwoonders, maar ook zelfs voor de Ledcn van de refpedive Vergadcringcn , Collegien en des t^emeenc Lands papiercn en komptooren. Yn hoewel dit vertoog Van die uitwerkinge M'as , dat de Edclen en alle de Steden fuitge- zondert Delft} daarinne volkomen bewilligdcn , en mitsdien die van den Hage daar toe odrrooi verleenden , zoo is nogtans daar niets van gevvordcn , doordien de Staten verk/arende , dat zy , vermits de je- genwoordige bezwaarnijfe van den Lande , tot bet accordcren van eenia^ N X fub' tee ti E S C H II Y V I N G fchyiie- lyk ill dcii jaa- rc i6i^- of 16 1 J- begon- nen met de iiieu- we Bier- kadc. 1617. de Ooll en Zuit- bintuii- cingeis vcu. De Ooll en Nuord- zyde wanneer begon- nen , is onzeker Het wefte- lyk gc- declte langlt open en onbe- walt ge- blcven. fiihfldic met koudeji verftaan , die van den Ilage nict in ftaac waren, om (je zuaare koftcn , tot zuke eenc vemgcmge noodig , alleen tc konncn dragcn. De nctte tyd , wanneer men den Hage hcefc bcginnen te omgra- \en , is onzekcr. Wy zyn van gevoelen , dat men in den jaare 1614 ofidif {z) daar mede een aanvanglieeftgenomen, ter gelcgcnheid van het maaken van de nicuwe Bierkade, welkein 161 5. is opgclclio- ten, geljk uit de hier vooren aangehaalde Keure blykt, en dat men vcrvolgens van de zuitzyde van de Wagebrugge af tot dc Loosduin- fclie brugge toe allengskens heeft voortgegraven ; want dat deze zy- dc allercerft is becingelt geworden , is buiten bedcnkinge. In den jaare 161 7. heeft men de Oolt- en Zuid-binncn-cingels, beginnende van de Koekamps-vaart , of nu de Zuider-lioutze brugge , af tot in het Spui, daar de Delflche trek-fchuiten leggen, daar aan getrokken; welke cingcls in dc maand junii des gcmelden jaars, door Floris Ja- cobfz. ^ ander Sahii 5 gezwoorcn Landmeecer, op ordre van dc Ma- giftraat is afgemeeten en aanbefteed geworden , ter breedte , te we- ten de binnen-cingel van 36. 'voeten, de vaart fuede van 36. voeten^ en de hiiiten-cingel 2.4. 'Ooeten breed , alles af te graven van de Feen-pol- der. Wanneer nu Jiet \erder gedeeke aan de ooft- en noortooftzyde, als de Frincejje-gragt , het S?nits-ivatertie , 't geen voor de nieuwe uitJegginge, welke'in 1706. is omgraven, en alzoo iDinncn den Hage getrokken, aan deze zyde de uiterftrc gragt was; de Hooi-kade, en de noort-cingel tot de Schevelingfche brugge toe , is uitgcdolven, daar van hebben wy geen net beicheid konnen 'oe'comen. Het wef- telyk gedeeke van de Loosduiniche tot dc Schevelinglche brugge toe, is langil open en onbe vvak gebleven , zoo als te zien is uit een Kaart van 's Gravcn-Hage , welke ontrcnt den zelven tyd gemaakt, te vinden is in 't Steden-boek van janszonius , by hem in den jaare 165-7. uitgegeven. De Latynfche belchryvinge, welke daar by ge- voegt is , fchynt het zelve 00k te be\eltigen , met deze woorden : Jlnte quadraginta c'lrciter aniios Haga muniri ceperat ; fed coaatus hie poftea , nefcio qiiam oh caiifam -^fi/it intermijfus : dac is ; Over ontrent veertig jaaren had men den Hage begin nen te verjterken , dan deze pa- ging is , ik weet niet om wat rede, zedert eenigen tyd agtergehiten. Uit het Vervolg van Bors voorig verhaal zoude men nogtans moeten be- fluLten,datdeHaag in zynentyd (i6io.) t'cenemaal bewalt is gewor- den , want , zegt Jiy , hier door is nu ter tyd de geheele Vlekke random met goede gragten omcingelt geivorden , waar aan nacb dagelycx gear- beid werd , en zyn daar aver verfcbeide optrekkende Falbruggen ge- maakt 3 in zulker voegen , dat men hinncn weinige dagen deze p/aatze voor een krygfcben loop vjel befchermeii zoude konnen , en des noods zyn- d( (z) Dat men den Hage in den jaare 1617. al voor een groot gedeeke hadde be- gonnen te omgraven , blykt uit eene Rclblutie van den Hove van den if.Febr. 1617. nopende het gefchil, 't geen tuflchen het Hof en de Magillraat het jaar tc vooren was ontftaan over het bewind van de Latynfche Schoole , alwaar de Hee- ren Raden de Magifti aat onder andcren te gcmoet voeren , „ dat zoo zy menage „ nodig haddcn, 't zelve op minder noodzakelyke zaken, als het delven van zoo ,t (tnfidtrabk graftm en andcre grove onkoftca moeft gcvonden werden. i VAN 's GRAVEN-HAGE. HI. Hooftst. lot cle ah eenige Land-Jiede konnen Jierk maken , enz. Hoe 't zy, zeker is 'c, dac cle gragten aan de noortzyde in den jaare 1619. , wanneer men bedugc was , dac die van Duinkerken den Hage mogcen overval- len en plundercn , imrncrs zoo als men van wegens den vyand voor- gaf, merkelyk zyn verwyd , gediept en opgefchoten. De ordre, weike de Magiftraat daar toe by aanfcliryvens van de Heeren Ge- commicteerde Raden van den 14. April des gemelden jaars bequam, behelsde het navolgende : 5, De Ge COMMIT TEERDE Raden Van dc Statcn van Holland Aan- 35 en Weftvriesland gelec op de advyfen, die van alle kanten komen, f<^hryven 55 van dat de vyand zoude voorhebben cen aanflag op de plaetze van Gecom- 5, den Hage , omme dezelve plaecfe ce overvallen , te plunderen en te mitteer- 35 ruineren, en Jiier op geiiad vcrfclieide communicatien met fyne '^^ R^- 35 Excellentie den Prince van Oranje, de Gecommitteerden uic de het'vcr'- 35 Societeit der voorfz. plaatfe , en dc Magiltraaten van den Hage ^ wyden „ Jiebbcn als Jiacr incumbercnde zorge te dragen voor de bewaringe ^^ ^^''" 35 en confervatie van de Provintie , voor alle gewelt en overval in 't ygn'^" 55 ^^eneraalj en de refpedive fteden en plaetzen in 't particulier, ver- gragten 3, itaen, dewyl zyne Hooggemelde Excellentie het krygsvolk te vel- *^" '^^ 35 de zal hebbcn te gebruiken 3 dat de Magiftraateii van den Hage "°^g"" 33 voorn. zorge fullen dragen , dat de vooriz. plaatfe van den Hage 35 werd voorzicn met goede oplialende bruggetis ; Voorts dat de 35 gragten zullcn werdcn verdiept , de vooriz plaetfe daer iiet nodig 35 es met corps de guardes , fentinelhuyfen en behoorlyke wagten 35 voorzien , ende oimne de vooriz. wagten foo ilark te maken als 55 docnlyk fal wefen 5 ende de gelegenthcid van dc voorfz. plaetfe en 3, qualiteit van de inwoonders kan lyden 5 verflaeii haer Ed. Mog. 55 dat dc Scl:ucterye fal wcrden verlterkt met alle de ihwoonders, die 55 notoirlyk nict en zyn van de Ridderfchap en Edelen ter dagvaert 55 van de Heeren Staten van Holland en Weftvriesland compareren- 35 de 5 van de Gcdcputeerden ter vergaderinge van de Hoog Mog. ,5 Heeren Staten Generael , den Raed van Staten , de Gecommit- !,5 teerde Raden van de Staten van liolland en Weftvriesland , de 53 Gedeputeerden ter Generaliceits Rekcnkamer , de CoUegien vaii de 55 Jultitie, Camere van Rekeninge en die van den Rade van Brabant, 55 met hacre Thcfauriers, Secretarili'en en Griffiers, die met haer in 55 haere kamere befoigncren , fonder dat de voorfz. vrydomme zal 55 werden geextendeert tot de Klcrken, Deurwaerders, SolUciteurs, 55 Procureurs, Notarilfen ofte andere van de voorfz. refpedive Colle- 55 gien dependerens allecnlj'-k uicgezondert die regte Suppooften zyn 35 ende volgende de Privilegien van den Hage vry moeten wefen, 3, ende fullen Biirgemeefters en Regeerders van den Hage voornt. 55 het getal daar uit zoo groot maken als doenlyk is , omme daer uyt 55 de wagten met de meefte verzekeringe en minfte lafte en bcfwacr- i J53 nilfe van de inwoonders gehouden en verzorgt te werdeii. Wat » ^5 aengaet de koften, die by provifie tot verzekeringe van.de voprfzl .j5 plaetze en 't liouden van de wagten fullen moeten werden gedaen? haer Ed. Mog. liebben goedgevondens dat dc peimingen daiir toe nodig , by feurgermeeilers en Regeerders van den Hage . vooriz. N 5 ' ,, ful- 3> 102. BESCHRYVING fullcn werden gcnegotieert voor den tyd van cen vierendeel jaers;, Dat xy voorts de voorfx koften pcrtinentelyk fullen bep;rooten en- de aen liacr Ed. Mog. overleveren een concept en voorilae; hoe die heft over de hu yfcn , Jioofden of andcrs van den Hage zullen kon- nen werden gevonden, belovende haere Ed. Mog. Burgenuelteren. tnRegeerders \an den Hage voornt. , dat zy neffens haer fullcn ver- fchynen in de eerfte ver2;adering van de Ilooggem. Hcercn Staten ^ an Plolland en >X^eftvriesland , omme de faken aldaer te propo- neren en te bevorderen, dat de Ilooggem. Ileeren Staten uit haere Ibuveraine magt op "'t vinden en beralen van de voorfz. ko{len zul- len difponeren , ende zyn ondenullchen Eurgemeefteren en Re- geerders van den Hage voornt. vermacnt in defen geenen tyd te willen verzuymen, maar alles zonder uitltel by de hand te nemen 55 en te verzorgens gclyk haer Ed. Mog. ook fullen verzorgen en be- 55 vorderen de wagten langs de ftranden. Aldus gedaen in den Hage 55 den 14- April 16x9. Onderi'tond , Ter ordonnantie van de Gccomniiteeerde Raden. Was ondertekent, C. VAN DER WOLF. 5? 3J 5? 5) 35 3J 33 33 33 33 33 33 33 Door de Ma- giftraat werk- ftellig gemaakt Oppofi- tic van die van Delft te- gens het verQer- kcn van den Ha- ge. Dit wicrd vervolgens l^y de Magiftraat vverkftellig gemaakt (a). Maar als zy daar en boven tot meerder befcherming nog een borft- weeringe wilde doen opwerpen 5 en dezelvc met ravclyns en wagc- huizen dekkens en dat men daar mede reets bezig was , verwekte zulks aan de naburige ftad-Delft eenig nadenken als of men daar door den Hage zoude willen maken tot een beilote en Iterke v^eftings het geen uitleverde5 dat het voltrekkenvanhet zelve de Magiftraat van den Hagewierd verbodcn byRefolutie van den 16. Me'i i6i9.,luidende in dezer voege : 55 Zyn ontboden en binnen geftacn de Eurgemeefte- ren van den Hage 5 als CalTiopyn, Kinlchot 5 Hanneman , Nobel, Smout, Hallingh 5 is henluyden aangefeyd 5 dat myn Heeren van ""t Collegie op faterdag voorleden haer Jiebben belaft binnen twee- maal 14. uuren cathegoris antvvoord te gevcn of fy met Jiet mae- ken van de borftweeringe fouden willen luperfederen ofte niet , en- de dat fy waren ontboden omme haere refolutie dien acngaende te verftaen ; Waer op fy geantwoord liebben , dat fy de zaake had- dcn in deliberatie geleyt met haere ^'roetfchappen , ende dat de- zelve hadden verftaen by eenpaerige ftemmen met het maeken van de voorn. borftweeringen voort te vaercn5 dewyle zyne Excellen- tie hadde verftaen 5 dat alles onnodig wiis, als 'er geen borHweei-in- . •.» ir svj. (a) Onder de cigen-handige aantekeningen van den Heer Pieter Stalpert van der IVideH^ tcr zclvcr ryd Schepen van den Hage, vinden wy daar van deze navolgen- dc omltandighcden. „ Den i. Mcy 1629. is aanbeilecdt de borllweering om den „ Hage tc maken van vyf voeten hoog , en de vleugclen van llecn tot de brug- }, gens en het water of gragten te verwyden tot 60. voeten , en diep op vyf voe- j> ^^^ J groot by de roeyingc tot foo. voeten, de roedc aangenomen tot ji . gul- „ den en 200. gulden tor trekgeld, tc volkomen in alles op te maken in 10. of 12. „ wcken. Den 8. Augiifti is gerefolveert , om de gragt van den Hage te yolti'ek- „ keo, tc weten van den Dcnnewcg tot de biugge naer 't huis te Noot, 33 33 33 33 33 35 35 33 35 33 33 VAN 'sG R A V E N-H A G E. III. Hooftst. 103 51, ge foucle wefen , ende dat by als nogJi daer by was perfifterende ; ,j Ende liier op gevallcn zynde tuirdien de Heeren Gecommitceerdc J, Raden , en ce vooriz. Gedepuceerden verfcJieyde difcourfen , en 3, ejntelyk by eenige van de Gecommitceerde Raden voorgellagen 55 zynde of men de zaeke daer toe niet foude konnen brengen , dat „ die van den Hage fouden ver^'erken de fooden alreede gelteken , J, en die verwerkt iynde, fuperlederen tot de vergaderinge van de 5, Heeren Staten , omme hare Refolutie daer op te hebben', ende by 5, die van den Hage gedaen zynde contraprefentatie , dat fy te vre- „ den waren , mits ondertuirchen met het m^aeken van de borftwee- 3j ringe vooitvaercnde , dezelve wederomme af te brekcn , foo fulcx „ by de Heeren Staten werd goedgevonden , 't welk niet aangeno- „ nomen konnende werden , aJs fyncie een provifie , die de Gecom- 5, mitteerde Raden in deze zaeke niet en konnen geven , Jiebben de 5) voorn. Gcdeputeerden ^an den Hage aangenomen , haer op den ;, voorn. voorilagii van eenige van de Gecommitteerde Raden te be- 5, denken j en op morgen haere Refolutie daer op iime te brengen. De Magirtraat hier op , zoo zy meende , zonder exprcs bevel van zyne Excellentie, met Aviens kenniile en ordre iiet werk begonnen was , niet konnende Itilzitten j maar in tegendeel daarmede voortva- rende, wiei-d Jiaar andermaal aangezegt het vokrekken van de borit- weerjnge te Itaken , immers tot de naafte byeenkomft van de Staten van Holland , als uit de volgende regiftratie te zien is. II' i Den ^. ymiii 1619. 55 Zyn in 't Collegie ontboden de Burgemeeiteren van den Hage, Nadere ,5 ende aldacr verfchenen de Burgemrs. CalTiopyn, Hanneman, en I^efoiu- 55 den Penfionaris Veen, ende zyn henluyden gecommuniceert de gan^"^"' J, brieven by zyn Excellentie foo aen myn Heeren de Gecommit- gaande, 55 teerde Raden als de Magiltraat van den Hage gefchreven ende de- 55 zelve aangefeyt 5 dat fy volgende de Refolutie van de Heeren Staten 5, van Hollant en Weftvriesland 5 en het goedvinden \an fyn Excel- 35 lentie fouden fupercederen met het maeken van de IsoriKveeringc 5, om een gcdeelte van den Hage , tot de naelte vergaderinge van de 55 Hooggemelde Heeren Staten. Waer op by de voorfz. Gedepu- 55 teerdcn tot antwoord gcgeven zynde , dat het zelve was eene zae- 55 ke van importantie , die de Burgemeell:eren alleen over haer niet 55 conde werden genomen , zy over een dagh twee ofte drie Jiaere 5, Vroedfchappen fouden docn vergaderen , ende daer naer haer Ed. 35 Mog. de meyninge van de voorfz. VroedfcJiappen doen verftaen , 35 ende dat zy het verftonden, foo het by de vooriz. Vroedfchappen 35 verftaen foude werden ; Ende daer op gcdelibereert wefende en 33 en haer Ed. Mog. bemerkende, dat de voorfz. delayen nergens an- 5, ders toe en dienen 5 als omme te illuderen de Refolutie van Hoog- 55 gem. Heeren Staten , hebben gerefolveert tot haere ontlaftinge ea ,5 vokreckinge van de voornoemde Refolutie , dat Burgemeeiteren 55 van den Hage voornt. fullen -werden geinfinueert , dat fy als noch 55 in conformiteyt van dezelve Refolutie , met het maken van de 5, voorfz. JDorftweeringe fuUcn fuperfederen 5 op pcene dat Jiaer Ed. 5, Mog, i«4 B ^SCHHyvlNG 3> 3> Vicr voorna- tnceii verma- kclyke gcn tot den Ha- Getaleii aaiiiien van des- zelfs in- woon- derett. dat de- leave naaft Ainller- daiii , Leiden ci Rot- terd;-m» wel het meefte bevoikt is. Xlog fijllcn doen uifulken rapport aaH de Hooggmelde Hcereij Staeten als ly tot voorftajid vap de voorlz. Refolutie liiUea bevin- dcn te behoorcn , lynde de CamerlDCwaerder Hoeckgecft gelalt 5, dcfe infmuatie te docji en zyn wedervaeren te rapporteren. Hier op is het werk, xoo wy vermopden, blyven fteeken •, te mcer, na- ilicndevrees vooreencn ovcrval van den vy;md reets tenmeeltcn dee- le ^vas verdwecncn , en jyn zedert de cingels met ypen- en linde- boomen bezet , 't welk gecn gcring vermaak aun de inwoonders gecft. Eindelyk zullen wy alhier nog kortelyk aanmerken, dat de Haag, behalven zyn net beplante cingels , ook iieeft vier toegangen, die ie- der om 't vermakelykitc zig opdoen , 't zy men van het ooflcn door het Bofeh of Bezuic|cn-hout dtn Ilage nadert, of dat men van 't zui- den komende den weg neemt van Delft en Ryswyk, of dat men uit het WelUand hmgs den Loosduinfchen m eg zynen gang maakt , of wanneer men zig willende verlultigen aan 't ftrand ten noordcn? den Schevelingfchcn v/eg betrced , alle met klinkarts geplaveit en met ecn dubljeldeVy wel waiTchcnde boomen bezet ; een omlkndigheid , waar op de Haag boven alle Hollandfche ftedcn te roemen iieeft, en waar van onzes wetens geen wederga in de zeven vereenigde Provin- tien te vipden is. Zoo aanzienelyk nw als 's Graaven-Hage uit de gedaane befchry- vinge blykt te zyn, door zyne bouwingen, zoo aanmerkelyk is het ook door 't gctal en aanzien zyner inwoonderen. Ten opzigte van Jiet laatite isliet zcker , dat het door de Relidentie der hoogc Regee- rings-CoUegien , en die van de Juftitie , waar door veele perzoonen \:\^ ui^ninntentheid in den Staat alhier moeten woonen , alle andere ft^den na mate zeer verre te boven g^^t. 't Is niet wel mogelyk na te Ipeuren, hoe het get "^ '^^'^^ ^^^ gemelde Graaf het jaar ce voo- ren cc Aken toe Roomfch Koning was gekroonc {e) ; andere dezelve bren- {a) Joh. Beka, in vita Ottonis 11 1. in fin. '06:hndus. Snojus , lib. 1- pc. Florentii Comitis getmk- „ Hollaudi.e & diledoriim filiorum nojiroriim videlicet D'" . Willehni '"^^""'f . •5, ciara memorice Romanorum Regis-,& ejus iixoris D"^. Elillibeth Regi- g^evaii ,, lUt nee non D'"i Florentii csr omnium nojirorum pr^deeejforum , & Konings 5, per car i no/iri confanguinei D"^. Florentii Comitis Hollandix ■> ac di- ''"o^'^^'^- 3, leBarum filiariini nojirarum D'^. Aleydis diflx de Hannonia-, acD''^. 5, Margaretae Comitijf^ de Hennenbergh ■> esr ipforum liberorum contiiU- 5, mus in eleemofynam totam terrani , quce vulgariter Gemeente nun- 5, cupatur ) jacentem in officio de Monilre juxta Hekendnnum in ele'e- „ mojynam coll at as , affign antes ad fupradiflam t err am X. Hbras Hol~ 5, landicas in anniiis /•^rt'rf'///Z'//^^rt'CappcllaniamCurix in 's Gravelande 35 6"^. lit in dida Curia pei'petiio divina celebrcntur &c. Datum apud O z \sGra- (/) Boxhorn, in T'beatr. HoU. fag. '2,^1.0^ T'oncel van Holland, pag. 539. {g) Goudhoeven, in V Leven van fVillem den II. pfig.{mihi) 51 f. in not-No-"]: [b) Divif. 18. cap. 13. waarmede overeenftemmen de Carmcl. Joh. Gerbr. van Leiden, lib. t^. cap. 15. Boxhorn. in T'bcjt. Holl. pag. 5fi. Guicciardyn , Bc- fchr. der Nedcrl.p.ag. 1^. Henr. Thaborita, lib.%. Hifi. cap. ij- in deze woor- den : PFilhelmtts Re."< Romanorum adificavit primus in Haga Caflrum ^ tranfluUt ibidem de Arena Comitis fedcm judiciariam. Dit werd ook bevelligc van Rai. Snojus,/;'^- 7. /'(?^. pi. {Hage) ubi aulam magnificam ac niultum amocnam ^ veftigio fecit.) ad qtiam Tribunal forumque jadiciale Gravefanda tranjiulit., magi 5 ad pulchritu- dinem i^ ammiitatetn , quam munitioncm fabricatam , vivario latiffimo £5* viridanti ripa , turn ilicibus frondo/is , ncc non vicino nemore ad dcambulandum vcnandumque oj>portuno. En Adr. Junius , cit. he. IJlud Senatorum Collegium .^ glim federe apud Grave fandam folitum , hue tranjiulit Guielmus jam defarei tituli accejfione auilus. (i) Goudhoeven, in '/ Leven van IVillcm den II. pag. 315. in not. N^. 7. Zie mede Veldenaer , Cbron. in 't Leven van Willem den III. , pag. 74. (k) Zic Matth. Jnal.vet. avi Tom. FI. pag. loi. Scnverius, Befchr. der Gra- ven van Holland, pag. 210. (/) Zie Matth. Jnal.vet. aviT'om. Fl.pag. lOp. io8 BESCHRYVING Ofhct Hofvaii Juftitic tegelyfc mctdt fligting van die gebouw zynaaa- vanggc- iiomen hcbbe. Be- fchry- ving van 't gebouw Oud- tydsmet gragten, poorten enop- haal- brug- gens af- geflo- tea. Nader- hand al- lenskens door naby getiiTi- merde huizen omringt 5, 'j- Gravefande anno cio. cc. lxvi. in vigilla beati Mathei Apoj- „ toli & Euangchjix. De Heeren Raclen van den Hove van Holland f^irekende in hun Bcrigc (?//) noopende de oudheid van Jicc CiraaHtlyk Hof-i^erigc, zcggen, op den voorgang van den geleerden Merula (»), dat in den jaarc 1x50. door Koning Willem de XVIII. Graave van Holland aan iiet zelve Hof-gcrigt een vaite plaatze is gegevcn , Avelke zoi'.de zyn even die zelve , ^\ elkc althans nog door den Hove Averd gebruikc. Dog wy zullen ons alJiier niet inlaaten ce onderzoeken of te dien ty- de te gelyk mec de ftigting van 'c voorfz. Paleys iiec Hof van Jiiftitie zyn begin genomen hebbe, dewyl Jiec zelve zoude gaan buiten ons oogmerk tnbeftek, 'c geen zig bepaak binnen de ijelchryvinge der gcDouwen en derzelver gevolgen. Om dan by liet gebouw te blyven. Het gemclde Hof was na de bouwkunde ^an dien tyd ecn van de opzigciglte Paleyzen van ganlch Europa, vertoonende als nog, doorzyne uitcrlyke gedaante , en zoo veele eeuwcn verduurende Jiegtiieid , de magt van onze oude Graa- ven. De gelegenlieid van 't zelve was in oude tyden zodanig, dat hec rondom met gragten was voorzien, en door poorten en ophaal- bruggens in dier voegen afgellotcn j dat nieniand daar op konde ko- men^ zulks het zelve konde werden aangemerkt als een beiloten flot of Iteedje. Maar wanneer by vervolg van tyden de Haag mcer en meer bebouwt wierd , en dat cerlt en meelt gezogt wierden de plek- ken niet verre van den Hove gelegen, gelyk ids zyn de iegenwoor- dige Hoogftraat-, htt Agter-Ofume , em., kreeg men gelegentlieid, om door middel van de huizen , die in de naby gelegen Itraaten ge- bouwt waren, en agter op de Beeke bfandere gragten van den Ho- ve uitquamen 5 op het Voorhof of Ncdcrhof , nu het Euitenhof ge- naamt, te geraken. En dewyl door de bewoonders dier huyzen daar inne wierde mis- dreven , dat zy , door niiddel van plankcn over dezelve Beeke of gragten te leggen, by ontyde op het Hof quamen , of andere daar op lieten gaan, gaf zulks al in den jaare 13^6. aan llcnog fVi/km van Beyercn gelegentheid , omme daar jegens door een openbaar ver- bod te voorzien. ""t Geen wy, als zeer aanmerkelyk, en ons' boven dien nergens ontmoet , ;illiier zullen laaten volgen. Vcrbod aanallc dicoii- treiithet Hof •wnnen over de Beek of graften jcko- nieii &c. 35 • HertogWiLLEM &c.gebieden, Iiieten en verbieden alien den gee- nen die woonen in den Hage ontrcnt onien Hof, dat nicmanc geen „ duurgang en hebbe noch en houde door fyn buys , noch over fi- „ nen werf , op onfer Hof te coraen mit planken tc leggeii over die „ beeke jof over die graften, of pade te maken, foe wat waers dat ,5 die gedoegde, die verl^oerde alfoe dicke als fer yemand over qua- „ me thien pondt Hollants , en die gheene diere over quamen , die „ verboerden desgelyx thien pondt , die onfen Bailju innen llil tot „ onfer behouf , en waer hy niet riken noegh te betalen , men fou- „ d'cm leggen ecn half jaer in den ftetn ; en dede dit yemandt die „ dicnCt van ons hilde , dat \v aer ten eerflen glumge op fyn dienfl die {m) Pag. 7. (n) Mankr -jan Procederen, lib. IF. ^it. I. cap. z pa^. 14P en ifo. van dm nieuvjen druk ijof. 11 VAN 's GRAVE N-n Age. VI. HooFTST. icy >5 die Jiy van ons hadde verboerc, d;iir; 't enden alfoe dicke als hy 'ts 5, dede , op die boece voerfz. En desgelycx als die gecne die over 3, die grachten liepcn of pade maektcn ; In oirconde &c. Datum in ,j den Hage des Sonncndages na Stc. Servaes dacJi Anno M. CCC. „ LVJ. En het zelve krygt op eene aanzienelyke wyfe zyne beveftiginge door Jiec eigen gecuigenis van den laaclten Gr.uive Koning PhUips m den jaare iS5^-:> mede-brengende , dac de Beeke en het water van zy- ne Huyze in den Hage^ Hem toehehoorendd ■> door zyne Voorvaders al- leenlyk tot heur geriefivas gedaen graven en 7naken -, en daarom ver- biedende aJles wat de zelve konde ver\ uilen of vernaauwen ; uicwy- zens Jiet volgende Placcaac (o) 55 Philips by der grade Godcs &c. den eerften onfen gefwooren ,5 exploiciier van den camere van onlen Raide in Hollanc Jiier op 55 verfogt , faluy t : Alibo wj verftaen en onderregt lyn dat veele en 55 diverlclie perfoonen Jien vervordert hebben en nog dagelyks ver- 55 vorderen de Beeke en het water van onfen Jiuyfe in den Hage, ons 55 toebehoorende, flreckende van dat iluysken daer Jiet water in de 55 fpuye aldaer doerloopt ooftwaerts tot langens die felve beeke tot 55 den Paradyfe Achteromme toe , te l^epooten met I)oomen, erven 5 5 aeJiter Jiaer Jiuyfen te maecken, in defelve beeke 5 daer op te tim- ,5 meren pishuyien en andere \uylniiren d.agelycx daerinne te wer- 55 pen 5 onrejne ambachcen en neringen daerinne lianceercnde in 55 grooter kleynachtigiieyt 5 periciile en achterdeele van ons cp onfen 55 vooriz. Hove ; ende gemerckt dat onfe voorvaders alleenlyck tot 55 heuren gerief en vordernilfe die vooriz. Beeke hebl^en doen graven 5, en maken5 en dat daeromme bet water binnen defelve Beeke be- yy hoort te hel)ben fynen vry-en loop, fonder eenige itoppinge daer- 55 inne te doen ofte maken, in eeniger manieren5 ende want wy de- 55 fe en diergelyke faken niet fchuldich en fyn voortaen meer te ge- JiCngen, maer Jiier inne met alle neerflicheyt voorfien willen heb- ben; So o 1ST, dat wyu ontbiedtn en bevelenby defen van onfenc wegen openbaerlyck voor den volke te vercundigen ter gewoon- lycker plaetfe, en wel fcherpelycken te gebieden alien den gcenen die Avoonachticii fyn op ^Ic vooriz. BeeAe tullchen 't voorn- Sliiys- 55 ken en 'tParadySjCn aldaer boonwn, uytileeken van erven, platen, 55 tinimeringen , itoepen en pishuyien gemacd hebben , ILiende en ,5 dienende jn dcvoorfz. Beckc, dat ly 'tlelve terilont binnen drie da- 55 gen na der publicatie varj de'en of en ontruyminge daer ^an doen 5, fonder eenige wederfeggen, op de vcrbeurteniile van tien ponden 35 van xl. groocen Vlaems 'tpont tegens ons te verbeurei), mit condi- 55 tien dat eenen yegeiycken lal mogen platen met goede eycken pa- 55 Jen en -planclcen, na,' dvC platinge die PietcrDircxz, woonejide aeu'e 55 vooriz. iluysken, geqonfenteert is, dats te weten vier voet breet 55 mitten vooriz. placi-nge fonder meer, flrekkende tot'terf van wylen Geryt WiUemszooiide Ichoenmaker toe, en defelv.e p^tiii^gg iijfoe 0 i ' tt 53 33 33 33 Koning Philips verbied het ver- naau- wen of vervni- lenvan de Beek en 't wa- ter van zynen huizc. (0) Ten decle gedrukt agter het Berigtvan den Hove fub Utt..P. pag. 177. tio B E S C H H Y V I N G te onderlioudcn ten eeuwigen chgen , elx tot Jicurcn eoften : en^ die geene die huyten defelve platinge Itceken fullen, die felfde tcrltont jnne tc hiilenna des voodz. Pieters platinge op de pcync van ticn pondcn als voorcn: Bevelcnde voorts van onfen wegenjdatniemant wie Jiy ly en bylbnder die gcene die woonende fyn op de voorlz. Beeke,dat fy van nu voorcaen geen leercn,koehuyden ofce kleede- ren en fpcielen of en walTchcn in de voorlz. bceke op die peyne en verbeui'tcnilVe ^nn drie ponden voorfz. allbe dikwiJs als 't gebueren fid en desgelycx alle andere wie fy fyn en ontrent defelve bceke eenige vuyleniife, aUche ofce anders aldaer Ijrengen : Bevelcnde 5, voorts alle die geenc die loyliuyfen ftaende Jiebben op de voorfz. Beeke , mitsgaders de leertouwers en kleervolders , dat fy aldaer van nu voorcaen niet meer en wcrken van iieuren ambochten en dat fy hcure ftoepen terftonc mode afbreken op tie verliuertenide van drie der voorfz. pondcn , alfo mcniclnverve als fy bevondcn 33 3} 33 33 33 33 33 33 35 3> 33 5, fullen worden hier jegens gedaan te hebben. Bevelcnde voorts van 5, onfen wegen eencn yegelyken die woonachticli fyn of eygendom 33 33 33 33 33 33 33 33 33 35 33 33 33 van huyfcn ftaende hebl^cn op de voorfz. Beeke tullchen dat Para- dys en dat (lachuys , dat defelve perfoonen de voorfz. beeke tuf- fchcn die en St. Gilles naeftkomende doen fclioonmaken en die vuylnifle doen werpen aan de zyde van onfen voorfz. Hove op heuren coften, en die alfoe dick en menichwerf als 't by ons al- foe geordonneert fal worden op de verbuertchiire van vyf ponden ten pryfe voorfz. Ontbieden en bevelen daeromme onfen StadJiou- der-Generael , de eerfte en andere van onfenRade in Hollant , onfen Bailliu en Sellout van denliagejcn alien anderen onfen OfRciers en Jutticiers, dat fy jegens de overtredcrs van defen procedeeren en doen procedeeren tot afneminge ^ an de voorlz. peynen j fonder ecnich faveur, dillimulatie ofte verdrach, want oris geliefce fulcx es: Gegeven in onfen huyfe van den Hage ender onfen zegele van 35 jufticie aldaer gebruykt Jiier onder opgedruftin forme vanPlaccaate 3, den XXIX July XVc. LVJ. onderftont gefchrevcn, By dcrt Co- „ ninck ter relatie van fyne Majefteycs Stadhouder-Generael ei\ Ra- ,, den vanlloUant &c. en geteykent , J. V. DAM. Tot vcrdere ophelderinge van weike omftandigheid verdient met aandagt te wcrden gelezen het geen de Heeren Raaden van den Ho- ve in der zeher meermaals aangehaalde Berigt (p) in het breedc Jiebben opgefpeurt en befclireven. Wie in vroege tydeu deze Beeke en watcren gehouden waren oudVty. ^choon te maken , kan gezien werdcn uit een oud geding tulfchcn dendeze dcn Procurcur- Gcncraal cn eenige Dorpen in Rynland , o^er liec Beck en fchoonmakcn vande gragt van 't flot van Woerden,waar toe de ge- gchoih-" "leltc Dorpen fuftineerden niet verpligt te zyn 5 om rede , dat die den wa- R\ II kill tier s cii zoiiderliiige die voorfz. Veriveerders gehoefjiacbt zyn die rcn Fiver van den Hove en andere graften te reynigen €n oic den Santwech tc nia" ^^ on der bolide n die tiiffchen den Hfige (n Rysivyc ^elegen is , dat voir- ken. tyds Wie ip) M- t«S. 17. z8 y 29. J.,^ f I VA^ 'sGRAVEN-IIAGE. IV.Hooftst; in tyds een vuyl oirdene placht te ivefei? {q). Dog dezc gewoonte fcliynt door den tyd in onbruik te zyn geraakt , zulks dac naderJiand de vy- ver en wateren om het Hof door de Graaffelykheids Kekenkamer tot kortenvan de GraafFelykJicid (r), en de Beek tot lafte van de erven en huizen, op de zelve Beeke Itaande, zyn gezuivert gewordcn. Kn '«Weik gemerkt de Beek wel eer door de Graaven in der tyd tot hunnen kol- Hl^^\ te en gerief van den voorfz. Huize is gegraven en gemaakt, gelyk fchiede' \vy zoo even Jiebben gemek, om aaii de X^yver en ^s Hofs gragten tenkofte vers en goed water te verfciiaflfcn , zoo Jiebben de Graaven ook par- Gra-ffte- ticulierlyk het gezag daar over aan hen willen behouden en dicnvol- lykheid' gende de beheeringe daarvan aan de Officieren van hunne Domeinen aanbevolen (^), zoo aJs dezelve bezorginge jegenswoordig nog itaat aan de Raden en Meeiters van de KeKcningen van haar Ed. Groot Aaa Mog. Domeinen, egter zodanig, dat dezelve Raden met de Magif- weike traat van den Hage in den jaare 1671. hebbende geformeert een necte '!'«"''"'" fcheidinge van de gronden en ftraaten (/), dewelke tot ieders par- behee-^ ticuliere beftieringe zoudenltaan, en ook van de gronden en ftraaten, i^i-gen daar over zy in de beheennge met den anderen zoudea concurreren, ^^^o"^- ■ en wel fpecialyk over de beheeringe van de Beek , welke den grond Sen Jol" van den Hage fcheid van de gronden , die door de Rekenkamer be- ftaat. heert werden , nu tot zoo verre met dezelve Magiftraat zyn vcrdra- gen , dat de betalinge van het regt door de be woonders der liuizen , daar die onder doorloopt, voor het fchoonmaken van dezelve fuccef- livelyk gedaan werdende , de eene reize aan de bedienden van de Rekenkamer en de andere aan die van den Hage komt te gefchie- den. Nu keeren wy ons weder tot het gebouw , ''t welk groot van om- Ordre trek zynde gevolglyk ook moeielyk is , om wegens de aaneenfchake- in'tbe- ling en wyde uitgeflrektheid , eenen ieder een goedt en rccht be- ^'^^^'^' grip daar van te konnen geven. Omme door onkunde niet te miflen, ''diiUo}. zullen wy alleen optellen de voornaamlle kamers en vertrekken zon- gebouw der ons in te laaten hoe dezelve aan den anderen zyn gevoegt, en ^^^°"" egter daarin tragten te houden zoo veel ordre als doenlyk is. Het eerfte voorwerp, 't geen wy te befchouwen hebben, is de ZAAL,aIs ^.e^chry- het oudfte en welke aanleidmg heefc gegeven tot den verderen aan- va"fde bouw. Eer men op de Zaal komt, is ''er een groote fleene puy , Zaat^ welke men met 10 a. 12* trap]x^n ter wederzyden opkiimt. Langs deze trappen ten noorden werden de AmbalVadeurs, die wegens ge- kroonde Hoofden en andere IMogcnthedcn aan de Algemeene Staten werden afgezondcn, wanneer hen openbaar en plegtig gehoor ver- leent werd, door twee Hecrcn, uitde gemelde Vergadering gedepu- tcert, (^) ZiehiernaBylage'fl. i! z. eriz.^ "' ' ^'' ( r) Ao. 1(53 5 . is de Vyver in den Hage op ordre en tot koften van dc Graaffer Ivkheids Rekenkamer fchoon gemaakt. MS ^ In 't volgende jaar vcrzogten dc Gedeputecrden van de Rekenkamer en den Hage gedcpUteerde van 'r Hof om met hcndc VyVer, de Beek , eriz.' te gaan examineren en doen fchoon maken, waar toe het Hof committeerde den Prefidertt en dcn Rekentneefter Perjyn. Refol. van den Hove 29. Mcy 1(^34. (O Zic hierna Bylage I. i. 2. 5. enz. (0 Berigt, Byhge R. i. 2, Hi BESCHRYVING teertj opgelckl (v) , en alzoo verders over dc Zaal , galderye en door de Treres-kamer tot in de vergaderpkats van opgemelde Sta- ten, en daarna langs den zelven weg wcdcr tot onder aan deze trap- pen gcbragt, daar ze weder gezamentlyk in de koets tredcn. Groot- Dczc Zaal is eon fchoon en voortrcffelyk fluk ^\'erks, in den jaare hoiiw- 1149 of daaronrrent door Koning Willem ^ gelyk wy iiier vooren Horil- hci^hen aangetekent, geitigt; zynde na de getuigcniflc van den Ilif- zdvc^' toriefchryvcr Bor ( w; ) ti'en en een iialve roede lang, vyf rocden breed binnens muurs, en de diepte van de kap vyf en eeii halve roe- de; en z-oo men onze jaarlweken (.v) mag geloven , is liec houc tot I dezelve kap uit lerland gehaalt, welk hout van die natuur zoude we- fen, dat 't zelve geen vermolzeminge of \ errottinge onderv orpen is, ija dat zelfs daar aan geene fpinnekoppcn hen konnen vaft maken of -hun rag hegten. Dit werd onder anderen bevelHgt van Henr. Tabo- rira (r), in deze woorden: Lrgna iji'ius Cajiri fiiiit imputribiHa ^ de- lata ibidem ex Hibernia , c^ reftfiinit omni veneiio. Maar het aanmer- kensvvaardiglte van alle is , dat dezelve Zaal , van zoo aanmerkely- ken hoogte , lengte ^n breedte , zonder eenige doorgaande dwars- balken , zoo veele eeuwen heefc konnen diiuren en ook , gelykve zig nog ten Jiuidigcn dage vertoont , in een volkomen Itaat is geble- ven. Isrond- \'oorJieen en zelfs nog ten tyde van den gemelde HiftoriefcJiryver om Bor was de Zaal rontom voorzien met winkcls, daar vericheide kra- ^■i\m' "^'^^'^ ^^^^'' ^^^""''^ waaren voorftondcn, zoo met boeken, als met aller- wiiikeis. hande kramerye van zyde werken, fpiegels, meilen, bnllen , kam- men, kokers, tandftokers, fchilderyen, gefneden plaatwerk en veel meer andere dingen , ja zislfs ftonden eenige VJeeshouwers met vleefch alhier te koop, ten belioevc van de Suppooften en Hovelingen » ge- lyk -wy nader onder het artikel van de Vleeshalle zullen aantonen ; dog hier in is door den tyd zodanige veranderinge gekomen, dat nu de winkels of leedig ftaan , of, lay de HaagfcJie boekverkopers meefl: al gehuurt en gel^ruikt werden tot het iiouden van openbaare audienof verkopinge van boeken. OAi Qi^^ hoog ziet men ook aan alle kanten ten toon hangen de win- n'illtver- V^^'^ •> ^K^g^n, vendels, ftandaardcn en keteltrommcn , zoo die eer- «\«rae tyds in 't verkrygen en verdedigen van onze vryheid op de Spaan- v^.^ri'"'/' fchcn {z)i als die in de jaaren 1665-. en 1666. in die bloedige Zee- caT''' %en (v) ^t Ambafladeurs , na datze alvoorens door dezelve Heeren aan dc Hoorn- brug op een zeer plegtige wyzc zyn gerecipicert , en gebragt op 'c huis van Prins Mauiits^ daaize eenige dagcn op kollcn van den Staat heeilyk werden onthaak, \vcrden op den dag van hunne audientie weder op de zelve wyze van 't huis van Prins Maurits afgehaalt , en gekomen zynde tot aan deze trappen van de Zaal, tredcn zy nevens de Gedeputeerden aldaar uit de koets , en gaan als dan in dier- voegc als bovcn is verhaalt, de trappen op. (w) Nedcrl. Hiji. 9 bock op V jadr ify6. pag. 142. {x) Bor. ibid. Boxhorn. in'TheatroHoTl. p.^'^^i. Oude Holl. Chron. ^m 18. f. 1 3 . z» V Leven van IVillem den II. of Goudhoeven , pag. 311. {y) Lib. 8. Hi^or. cap. 17. te vindenby Ant. Matth. Anal, 'vct.avi. Tom. Vl. p. IQI. ('2) B6i.op^tjalir\f-j6.p. i^i. zegt , dat deze Vendels door Prihs Maurits ' op 1 VAN 'sG R A V E N-H A G E. IV. Hooftst. 113 3) 33 33 llagcn tegens de Engelfchen , en wel inzonderheid die in den laatftcn oorlog tegens de Franfchen, zyn verovert geworden; alle klaare kcn- tekenen van zoo veele overwinningen door onze Helden op den vyand van den Staac te water en te land bevogten : en op dat de gedagtcnis door den tyd niet zoude verouderen , zoo zyn by de laatltgenielde geftek Jioute berderen, waar op gefchreven ftaat de tyd en plaats , wanneer en waar dezelve genomen en verovert zyn. Ontrenc veertig jaaren na de volbouwinge van deze Zaal , gaf Graaf Floris de V^^- ( na 'c verhaal van zommige ) aldaar met over- groote pragt en ftaatzi de pronktekenen van eene nieuwe Ridder- orde , weke hy onder de laenaminge van St. Jacobs -ordc zoude opgeregt hebben aan twaalf voornaame Heeren : wie deze Rid- ders zyn geweell, en wat plegtigheden daarontrent zyn waargeno- men en geliouden 5 vinden wy omftandiglyk in dezer voege ver- meld {a). „ In 't jaar ons Heeren, als men fchreef 1190 , foo heeft myn ho- ge Heeie , Graaf Floris , Grave van Holland , Zeelant en Vries- lant open hof gehouden in den Hage , en in vollen zaie gegeven iyn ordre en Ridderfcliap van St. Jacobs Broederfclup aan twaalf der voornaemlte Heeren en Ridderen van de Hofgenoten , die hier- na befchreven lt;ien : Biderik Grave van Cleve; Lancelot Hecre van Hamilton , AmbafTadeur van ( Henrik ) den „ Koning van Schotlant ; Godevaart Heere van Boucholt, Ambaifadeur van Wellphalen; Heer Hendrik Grave van Hennenberg^ Ambaffadeiir van Ceulen; Dirk Heer van Brederode ; Jan Heer van Heiisden •, Jan Heer \an Arckel\ Dirk Yittv van Linden ; Otto Heer van Jlfpei'en ; Jacques Heer van Waffenaer-, Gysbert Heer van Amjiel\ Hugo Heer van Vianen-i Ridderen. Alle welke den vollen eedt hebben gedaan by het Heylig Evange- lie in lianden van den Heere Joban , BilTchop van Utrecht, en voor onderpant gelaten hiinne gemeene fchilt en wapen , en heb- ben ontf^mgen elk een vergulden halsbant met vyf fchelpen en het beeld van i^t. Jacob daar aan, weg^nde anderhalf mark zUver; en Jiunne wapens zyn ontfangen door Jan Faypaert , Knape en He- rault van Hollant,en opgehangen in de grote Pleghzale in 's Gra- venliage, tot getuigenilie deszelfs. P Schoon 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 35 35 33 33 33 33 33 33 Inftel- ling van Suja- coh-orde doorF/o- rit den V. al, daar. Plegtig- heden daaron- trent waarge- nomen. op de Spanjaarden verovert en gevvonnen zyn , zoo tot 'tuernhout in Brabant op den 24. Janu. ifpy. (alwaar :;8 Fendckn en een Cornet te in handen van zyne ExceJl. zyngelevert. Zie Refolutie-boek van Holland van 't jaar ifpj.pag. 24. ) als on- trent Nieupoort in Vlaanderen den z Julii 1600. {a) In 't Latyn by Aub. Mirteus, Donat. Bejgic. Lib. 2. Cap. 134. Boxhorn.' 1'hcatr. HoU. Cap. 7. p. 61. Ant. Math. Jnal. vet. avi. Tom. i.pag. f5j. In 'C Duitfch by S. van Leeuw. Bat. Illufi.pag. 705. en andere Schryvers meer. 114 BESCHRYVING Redcncn Sclioon dit door verfcheide Scliryvers in dezer voege werd ter waarora j^g^ej-ggftclt , en dat MirsEus zegt zulks gevonden en getrokken te tiokkcn. twyi'ei hebben uic een oud Nederduicfch handfchrifc , zoo zouden wy egter wcrdge- j^^^ fjen /eer gelecrden Pet. Scrivcrius {b) en anderen (c) hoogelyk " " in twyffel trekken of deze inftcllinge wel ooit door den gemelden Graaf is geichied , ecnsdeels , om dat Melis Stoke, Renerus Snoy us, Tohan Gerbrantfz. van Leyden , Willem Procurator in Egmond , Be- ka en Hcda en meer andere oude Schryvcrs , ja zelfs ook de Zamcn- itellcr van de Groote Ilollandlche Chronyk ( //) , of Goudhoeven, fchoon vry jonger als de evengenoemde , daar van geen het minfte gewag maken-, zynde in geenen deele te vermoeden , datze juilt alle, indien de zaak was gebcurt , zoo een plegtige en Vorftelyke daad , als is het opregten van eene Ridder-orde , ongemeld en ongemerkt over het hoofd zouden gezien , en met een diepe ftilzwygentheid zouden voorby gegaan hebben. Maar ten anderen , om dat het Ilaaglche Regilter cfcr Ridderfchap, waar uit het gemelde oude hand- Ichrift , en vervolgens deze vertelling zoude gehaalt zyn , by nie- mand, onzes wetc-ns, bekentis. De eerfte , die na Chriftophorus But- kens (e) 5 en Mirseus deze roemrugtige daad te berde gebragt Jieb- ben, zyii geweelt Franc, le Petit (j), die de Hollandfche Chronyk in de Franiche tale uitgegeven heeft, en Reigersbergen van Cortge- ne (g), de Schryver van de Zeeuwfche Chronyk ; maar wat Itaat te (b) Inecnen biief aan JfacusPontamts, tevinden by Ant. Matth. y/««/. •vet.avi torn. I. pag. fili. f6j. {c ) Boxhorn. 'Toned van Holland pag. 48. 49. of /« 'Theatro HoUandia pag. tfj. \d) Deze Schryver verhaalt weWm/ 19. cap. zi. dat 'er Ridders gemaakt of gcflagen zyn door Floris den V , dog zeer eenvoudig , zonder gewag te makcn van eenigc bekcnde en met eenen byzonderen naam getyteldc orde. En zoo men de omftandighedcn met den anderen vergelykt, men zal bevinden , dat deze daad geen de minfte betrckkinge heeft tot 't geen dat het mcergem. Rcgifter mede- biengt i want behalven dat de tyd en 't getal der perzoonen , ja de pcrzoonen zelfs verfchillen , zoo is 'er ook geen de minfte overeenkomft ontrent de hoedanig- hcid derzelvc , dewyl de Chronyk - Schryver zegt , dat de rykfte en eerbaarfte Huisluiden, het Regifter in tegendeel , dat de trcffclykftederdoorlugtigfteHuizen in de ridderlyke orde door den Graaf gckozcn zyn j zynde de eerft genoemde gee- nc andere gewecft als die wy gemcenlyk Wtlgsboort Mannen noemen. Dc rede tot het verheffen dezcr bocren tot den Ridderlyken ftaat wierd door den Graaf voor- gevvend te wezen , om zyn Ridderfchap te verneerderen , 't welk na 't gcvoele van zommige Schryvcrs eene der voornaamftc oorzaaken is geweeft van dien groo- tcn haat en bekcnde zamenzweeringe tegens den gemelden Graaf Zic verders Box- horn, ter aangehaalde plaatzc. Scriverius, Oud-Batavia y in 't kven van Floris den V. pag. 141 en 176. Goudhoeven, in zyne aantekcninge., pag-^^i. En dc hoog. geleeiKle H. de Groot fchynt ook daar hecnen te willen, Meid. tot de Holl. Regts- gel. I Boek, 14 deel. No. 4. (0 Hy is na het getuigen van Boxhorn de allereerfte geweeft , die dit ge- fchrift voor den dag gebragt en in de Stam-Cbronyk der fumilie van Linden ge- plaatft heeft , voorgevendc , het zclve getrokken te hebben uit het Rcgifter, 't mlk hchi uit den Hage was gezonden. De hooggcleerdeHcer Aub. Mirarus hem hierin opvolgcnde, heeft het ter gocder trouwe gcvocgt in zyn bock der Neder- landlche giften ter aangehaalde plaatzc. (/) Petr. Schriverius noemt hem di^. loc. Hijloria Hellandia rbapzodym Galli- cum. ig) Chronyk van Zeeland., vermecrdert door Boxhorn. 2. ^eel, kap. 16. fag. ^9, alwaar VAN 'sG R A V EN-H AGE. IV. Hooftst. u^ te makcn is op zodanige Schryvers , die zoo laat bykomen en meer dan derd'half honderc of by de driehonderc jaaren na de daad geleefc hebben, kan een ieder oordeelcn ; immers Jiun zeggen kan zonder nader bewys nee geen volflage geruftheid aangenomen ^verden. Van Jaatere, als Adr. ScliooneheeK (/.»), Th. de Rouk (i), S. van Leeu- wen (k), en and ere (/) blinde uidchryvers en opvolgers melden wy niet, om dac hunne getuigenilTen geen de minfte kragt of geloof in dczen konnen toebrengen. Auhertus Miraeus zoude dan de eenige wezen , die , om rede Jiicr boven verhaalt , de zaak nog eenigzints in tw3^ffel zoude hcuden, allioewel Scriverius (ju) niec huiten Vreze is, dat Chrilt. Eutkcns hec meergemelde hand-fchrift xoo wat opge- fn ukc tn verdraaic mag hebben, en gevolgclyk dac Mine us daar nicdc P 2 'bedot alwaar hy dus fpreekt; „ Op ckzcn tyd regncerdcn en waren in fleure die Hee- ., ren van Boiirdcn metteiZuylcn , Heei-cn van iinte Martensdyck, en van fom- „ raige Polders en Heerl)klieden in 't Landt van Voorne. Hcer Frank tan Borf- ,, felcn , die van den oudlkn Heeren van Boiflelen gekomen was , Heere van „ Monllere , Heere Paulas van BorJJ'clen ^ Heere van Bngdamme en van Soutelande. „ fFolffacrtvan BorU'elen^ Heere van die Polders van Noord-Walchcren , Sandt- „ dyck en van 't Dorpken van dcr Veere ( hcefc altyd die cdelile van wapenen in „ Zeeland gevvcclt , maar noyt Heere van Borflekn by Zuyt-Bevelandc ) Heer „ Jani'an Rcnip^ Heere van Moermondc in Schouwen , Hccxc Dady?i van Cray- „ ninge-fi in Zuyt-Bevelandt. Deze voorgenoemde waren de principaaHle Heeren „ op die tydt in Zeelandt, die de oordcn der Graaven droeghcn, 't welk doen ter „ tydt was eenen gulden halsband , met fint Jacobs Ichelpen , daar onder fint Ja- „ cob hangende. Dog Boxhorn, in zyn Toned van Holland, kap. VII., daar hy handelt van den Adeldom van Holland, meent -pag. 4p. dat Reygersberg alhier „ zyn vaderland en den zynen te zeer is toegedaan geweeft , als hy den Zeeuwen „ alleen gceft 't gcene dat anderen ook moelte toegefchreven werden. En fchoon „ hy ook mentie maakt van de zeehooren (offchelpcn) dat gewetcn moet wer- „ den, dattcr een Ridder-order is , die ter eercn van St. Jacob ingeftelt is geweeft, „ welker wapen is een i oode kruis op het opperfte kleedt , en dat zy eertyds vyt" „ fchelpen dvocgen. En 't geen van de zee-fchelpen gezegt word fchynt te fmaa- „ ken d'oude inikllinge der Francoyren, enz. {h) Hifl. van dc Riddcrl. en Krygs-oiders , i. deel , fig. f6. Hy beroept zig dicnaangaande op EUas jlshnwle, een Schryver by ons en in 't Groot algcmcen Woordenboek van den Heer Luifcius onbekent , zeggende , dat volgens deszelts geiuigcmfCe otidcr de papicren van Holland nog een bandjcbiift van d'injlelUng zoude gevonden iverdcn , dog dat men andcrs ivcinig van deze order hy de Schryvers kan na- Jpeuren. (O Nederl. Heranld, kap. j.n^. <^f.pag. i6z. (k) Bat. Itlujlr.pag. 703. Hy vccgt daar nog by , dat Graaf Flouis daarna in 't zclve jaar voor dit Broederfchap een fteckfpel hecft aangeregt , daar zyn voor- naamfte Ridderfchap op genodigt was, waar van de Campiocncn waren Dirk, Heere tot Brcdcrode , welke ricp, Holland; Johan, Heere tot Heusden , welke riep Kleef; Dirk, Heer van Linden en ter Lee, v/dkc liep ^fperemont i en^rent, Heer tot YfTelftein , welke riep Amficl. (I) Vader van HeufTen , in zyne Oudh. en gejligten van Delft , Delfland , ^c, in 'l.pag. 349 en Jfo. (w) In den voorengcmelden brief, gcdrukt te vindcn by Aoth. Matth. A- nal. vet. tcvi , 'torn. I. pn^. %6^. alwaar hy zegt : Vereor , nequid buic apo- gyapho fubfit ex mangonio Butkeniano. §uem bipedum nequijfimum , veris fuis colori- bus depi^ticm , ftatiti aliquando in medium producere , ac deridendum omnibus propi- nare. ii6 B E S C H R Y V 1 N G Of gclioa- aeii. bedot max ^T" ^*')- ^" wanncer men nog daarenbovcn overwtegt^ dat \an die orde aedert niet is gehoorc of geyjen, dat gecn dcr vol- gende Giaaven zig daar van als Hoofd gedragcn Jiecft , 't geen in dc, tyden i wanneer de Ridderfchappcn zaaicen van zwier waten , en Hcyofd van ecne Ridder-ordc van ageing tc ^yn , gccn gcringe iuifter gaf ; en dac Ilertog Aalbert van Beyeren in den jaare 1382.. ecnc gclieel andcre Jvidderfchap tcr ecre van St. Anchoni zoude o(> geregt hebben (0) ; zoo zal niec ligt iemand geloven konncn , dac ooic^ zodanige ordc door Giaaf Floris den V. opgeregc zj ge- vveeft. _ , Ai^e- Nu gaan wy otis vervordercn tot laateren tyd, dat is tot den jaare mcene 165-1. , w anneer die bekende algemeene Staats-vergaderinge op dcze venade- ^^'^^ ^^ '^^^^^^ gehouticn , wisar van wy alhier een korte befchry ving zulk n rinfi'dn" opgeven. Ka dat Prins JVillem de 11. op den 6. Novcmb. 1650. door ocn idfi.op fchielyke en onverwagte dood uit de werreld was gerukt, helloten ' ^^^} de Scaten van HollaHd een extraordinaire algemeene vergadering al- hier in den Page te houdcn, uaar toe zy door gedeputeerdcn de an- dere Frovindcn hunne Bondgenoten verzogten. De Pomten der be- fchryvin^e waren , om vaft te ftellen de Re/igie, de Uiiie, ende de Mi/hie. ^ Het verzoek wierd , na eenige tegenitribbelingen van zom- mige, eenparig toegeftaan, en ieder der zelve zond vervolgens een zek.er geral gemagtigden , vv aar door deze Vergadering , beftannde uit jneer dan driehondert perzoonen , zoo groot en talryk was , dat ''er zedert de Unie van Utregt in den jaare 15" 79. geen uanzienelyker is geweeit. Die van Holland , om dat de kamer van de ordinaris vergadering nict groot genoeg was om het getal van deze extraordi- •naris bezending te konncn omvatten , lietcn de Zaal van 't Hof daar ■toe bequaam makcn, doende van daar wegnemen alle de boekverko- pcrs en kramers -wini-^els ; Aan bcidc zydcn tegcns den muur wierden 'cr banken gcmaakt , opgaande in vormc van een ampJiiteatcr , om elke ('«) Zie H. V. Ryn , in xyn° gcleerde en naauwkeurige aantekcningcn op de gcmclJe Otidhcden , pag. 410. alwaar hy onderzoekende wat van de waarhcid do- zer zaakczy, en mitsdien voorgcltelt hebbcndc de gctuigenifle van dc twee bo- vcngemeldc Schryveis Franc. Le Petit en Reigersbergcn , aldus voorrgaat. „ Ein- „ dclyk fchynt de doorgeleerde en oudheidkui.dige Miraus ons te recht te hclpcn. „ Dcze Miraits^ op wicn geen vermoeden van valfche ftukken te verdigten vallen J, kan of oit gevallen is, hecft dit gantfche vcrhaal in een oud Nederduitfch hand- „ fchrift gcvonden: en zoo als hy 't gevonden heeft, in zyn wedc de Donationi- j, bus Belgicis ingelaft. Dit fchynt alles effbn en klaar te niaken .• te meet dewyl „ het gemelde handfchrift dit verhaal gctrokken had uit een Haagfch Regifter van „ de Ridderlyke orders. Evenwel is Scriverius nog al bcducht en pngcruft : hy ',, is niet zondcr zorge , dat Cbriftophortis Biitkens hicr onder gefpeelt , en dat „ handfchrift zoo wat opgelrnukt en vcrdraait mag hebben. Daar tegen dicnt , ,> dat Jiibertus Mh\£us^ om But kens nu daar te laatcn , zoo niet tc bedottcn was ,. op het ftuk van oudc , voornamentlyke Nedcrlandfchc , handfchriften. Is 'er ,, iemand, die zodanigc handfchriften bchandclt , onderzogt en tegen malkander „ vergclekcn hecft, dat is Mirteus. Zync Vroomheid en opregtigheid is een ieder „ bekent : en ik wect nict dat zync gcloofwaardigheid oit in twyffel is gctrokken. ,, Dit alics zy cgter gezeit, zonder de zaak tc bcflcgtcn : waarfchynelykheid is „ altyd.gcen waarheid. * I; {0) Volgens Minvus, in zync aantekeningen op het aangehaahk kap. 134- VAN ^sG R A V E N-II A G E. IV. Hooftst. n; clke Provintie afzonderlyk na haare ordre en na de veelheid haarer Gecommitceerden teplaatzen. In 'c midden tullchen de m edei-zydfchec banken wierd een doorgaande mime opening gelaaten , alwaar in 't midden geltek was een vierkame langwerpige tafel met tien ftoelen, een aan 't boven, een aan ""c bcncden einde, en vier aan ieder zyde; op den eerlten , itaandetjn ooitennaden Ichoorfteen , zoudc zitcende Prelidcnc, en regttegen iiem over de Griflier. De muuren, banken en tafcl w aren alie bckJced mec groen laken , om te tonen , dac de Staat niet in di.n roiiw was. En om dat de fpraake ging , dac Hol- land van ^ooraemen was, om by deze gelegentheid ook van daar weg te ncmen alJe de daar ophangende Vendels, Cornetten en Wim- pcls, zoo te land As. te water op de Spaanfchcn verovert , en alzoo da.ir mcde-dcn Spanjaard te bebagen , zoo lieten de gemelde Statcn in tegendeel dczelxe Ichoon aflloiienj ja zelfs veele andere, die daar le voofcn niet waren , van elders aldaar mcde plaatszen en opJian- gui. De Zaal in dezer vccge gefchiRt en toebereid zynde , verfchcncn Bcfdiry- a'daar op den i8. [anuarii 165-1. de gczaraendyke Gecommitceerden \'"k^'''" in voile Jtaatzicj komcnde uit de ordinaris Raadkamer van de Staten Generaa] , en uit het nuafte groot vertrek , gcnaamt de Treves-kamer, alle na hunne rang en ordre ]i:ngs de galderye op de Zaal, nemendc na ordre liunne zitplaaLzcn in de banken. De Hear Bibo van Doma we- gens V^rieilcind liec Frelidie bekledende , voegde zig aan 't opper- einde van de tafel, en de Grrffier Riiifch regt tegen hem over aan 't laager einde , werdende de andere Itoelcn open gelaaten voor zoda- nigen Gezanc of Gezancen enGecommitteerdcn, als geduurende deze vergaderinge zouden willen audientie verzoeken. Na dat de gemelde Prclident de \'ergader!ng hadde gegroet, en kortelyk voorgedragen de oorzaak van deze zoo ftatelyke byeenkomft, ftond de Heer Jacob Cats 5 tcr zelver tyd Raad-Penfionaris van Holland , op van zyne plaats , en zig op een der ftoelen naby den Griffier nederzettende , dcde een overtreffelyke en niet min cierlyke aanfpraak , v\ aar by hy met eenen uit laft van zyne Principaakn de voornaamfte pointen, waar op de be^endinge en convocacic gedaan en verzogt was, dc Vergadering voordroeg. Na verloop van ruim zeven maandcn zic- tens, wierd deze byeenkomll op den xi. Augufti deszelven jaars ge- -eindigt, en met een gelyke rede\ocring door den zclven beroemdcn Staatsdicnaar gellooten, welke beide te vinden zyn by Aitzema /// V 7. (hel van zy/i hijiorie van zaken van Staat en Oorlog , als mede in -Ljxi Herjielde Lceuvj-, alw aar \\y deze vergadering mec het geen daar op is verhandclt en bclloorcn omllandelyk befchryft. Na 't eindigen van de vergadering ordonneerden de Staten v.in Holland , ten welker koften de g;;nfche tocltel v\as gemaakt , alles af te brekcn en de Zaal weder te brengcn tot haaren voorigen Itaac De Refolucie, welke haar Ed. Gr. Mog. den i6. September daar aan vol- gende ten dicn einde verlcenden , was van dezen inhoude : „ Op den brief van de Hceren van de Rekeninge van den xi. de- Ordre, „ fermaand, is na delibcratie goedgevonden, dat conform het ver- "■"»"« „ foek by den voorfz. brief gedaan , welgem. Heeren van de Reke- ,ebre- „ ninge zuUen werden geaudioril'eert , en werden geauthorilcert i)y k^;". ea P 3 defen. kamer. ii8 BESCHRYVING 'f laken „ clcfcn , dc groote Zaak van den Hove wederom ce brengen in liaA- *^ ^5* „ rcn eerften en voorigtn ftanc , ende ten zelven einde de materialen mZt^ 53 a^f£ ^^^^^ breekcn en te amoveren, ende dczelve tc gebruiken ten bcku-- „ behoeven van dc Graaffelykheid , daar en zoo by wclgemelde dtii vnn ^^ Ileercn belt en oorbaarlykll zal \\ erden geoordeek ; Icttende of dcRoUe. ^^ eenii; gedeelte a an bet iaaken^, dat overig zoiide mogen hlwen na bet „ bekkeden van de Rolle-, aan den armen zal dienen te ^^crden gege- ,5 ven, of ut] de waarde van dicn. Aan de noordzyde van dezeZaal zyn de refpeftive Kamers van Re- Kamcrs kcningen ^ ZOO van des Lands oude Domeincn en hecrlyke goederen , ''■'",'^'1 den Graaven van Holland in der tj^d toebehoort hebbende , en wel- lycic ke zedert de afzwecrinp;e van onzen laatllen Graaf Philips den II, Ko- vaiid>; j-iing vjin Spanje ten gemcenen dienlte van den Lande zyn aangefla- ''^''^'' gen; als van de algemeene fchattingen en impoften, die in den Lande van Holland en \V cll-Vriei'and geheven werden ; beide voorzien van ruime vergaderkamers, vertrekkcn, Griffie en Secretarie. Graaffe- ^^ ecrftgemelde, die in 't midden van den gemelden noord-muur u'kheids haareningangiieefcjis in den iaare 1418 opgeregc door Hertog Pbil'ips Reken- cuan Boiivgoiidie ■, na dac Jiy by een geweldige dadinge (p) de over- dragee dezer Landen zyne nigce \'rouw Jacob van Beyei^en hebben- de afgeperft, ontrcnc verfcheide zaaken hier te Lande een rcdres tn verandering maakte, Dit Collegie beftond by derzelver inftelling uic een zeker getal perzoonen, die men Meefters en Auditeurs van de Rekeninge noemde {q) die het bewind , toezigt en jurisdiftie had- den van der Graaven van Holland inkomiten , tienden , viffcheryen, domeincn enandere geregtigheden, en voor dewelke de Rentmeefters van Noort-holland , Zuit-holland , Kennemerland , van ''t Land van Vooin, van Heusden , van de WildernifTen en andere moeflen ko- men rekenfchap docn van J.unnen ontfang en uitgave ; als mede de Rcntmeefters van Beooft-en Beweft-Schelde in Zeeland , en namaals mede die van Vriesland en Utregt. Wat veranderingcn hier in cToor den tyd z\'n gevallcn, en uit watLeden dit Collegie naderhand iieefc beltaan , zuUen \vy alhier niet ophalen , nadien ons voornemen al- leen is, om den Hage te belchryven en de gebouwen daarin begre- pen, en geenzints te treden tot een particuliere vcrhandelinge zoo van haar Ed. Groot Mog. tn Hoog Alog. Vcrgaderingen, als van de Hooge Collegien , dewyl dczelve, fchoonze hier gezetcn zyn, daar- om geen meerder betrekkelykheid hebben tot den Hage, als tot ceni- ge andere Stad van Holland , als eigentlyk behoorende tot 's Lands algemeen belluur en regeringe ; Eelialven dat het befchryven van dezelve Vergaderingen en Collegien, indien men 't na behooren zoii- de doen , wel een werk afzonderlyk op zig zelven zoude vereillchen ; en derhalven zullen \vy ons voor het iegenwoordige vergenoegerv met maar kortelyk te meldtn , hce de opgcmelde Vergaderingen en Collegien beftaan, en wat van ieders verrigtinge zy : endiis by het bo- vengemeldc alleenlyk nog maar aanmerken , dat voor het opregten van dezc nicuw eKamer de rekeningcn wierden opgenomcn en gello- te 3r 35 75 55 ">5' 55 55 ^4f6(). met zwe Gefualinne Margaret a (s) iiit Vlaanderen in Holland quant-, daar hy-> volgens het verhaiJ van Me^an'us (/), alle 'o.-eken drie dagen bejimlde in kennijfe 'van pkitzaken te nemen en requcjien te ontfan^en-, op deze regtplaats gezctcn hebbc, is by ons onzeker. De Ilollaiidlche Chronyk'(i^) gctuigt, dat by in /ien Hage luezende, al- daar zelver in perfmie zat ter aitdientie in de groote Zaale driemaal ter iveken, doende eenen yegelyken regt en jitjiitie, ryken en armen. De liceren luiclen van den llovc bewecrende de oudheid van hct Hof- gerigt , xeggen in liun mccrmaid aangeliaalde Berigc {w)-, „ dat oj> „ deze Rolle of pul^lique Audicntic-plaats van 't Ilof \an Holland rondsomme h^c parquet of houte afheininge, van ouds hebben ge- ftaan uUe de wapens van dc familien, daar de Graven van Holland uit gefproccra waren, ook die lange voor hct huis van Bourgondie zyn gevvccli: j tot een tekcn , ckit op die plaats ook uit den naam vitfi die voorgaande Graven is regt gedaan ; welke wapens van daar ecrfl in den jaarc \(^6(). zyn weggenomen, zoo als de geheu- gcnis Van \ cricheide mcnichcn nog wel toedraagt, die dezelve al- daar gczien hebben •, en zoo als men die vi^apens in hout gefneden en gelchildert als nog vsel kan vcrtonen, dewylze bewaart wor- den. Die begeerig is te weten met wat ceremonien en plegtigheden de Stadhouders in hun tyd by 'c aanvaarden van 't zelve ampt , eerft in tie Raadkamer van dezen Hove , en van daar op de Rolle wierden ge- introduccert , kan daar op nazien W. van Alphen in de Voorrede van het tiveede deei van de Papcgaai, daar hj omftandiglyk lijefchryft de introduflicn zoo van zyne Hooghcid Prins Willeni den fixeeden-i als van zyne Hoogheid Prins IVilkm den dcrdcn , namaals i^Loning van Groot-Brittannie. Van dc Rollcgaat men met twee of drie trappen op na de evenge- melde Raadkamer, welke een fraai , net en welgefchikt vierkant vertrek js. De plaats , daar de Raad , die nu beftaat uit ceii Prefident , en elf Raadcn, te weten age wcgens Holland en drie wegensZeeland, wan- ncer die vergadert is , aan een lange tafel zyne zitting heeft , is met een houte balufter afgefchotcn. De ftoel van den Stadhouder, die door grootte en forme van de ftoelen der Heeren Raaden merkelyk onderfcheidcn is, ftaat in 't midden van de tafel, met den rugge te- gen dei^i noordmuur van de kamer; zittende de Prelident ter regter, en de oudlte Raad aan de linker zyde , en zoo vervolgens de andere Hcei'cn na ordre en rang , volgens de jaaren Jiunner commillie. De Grifficr heeft zyne plaats aan een lellenaar, Itaande in 't ruim van de kamcr tegen de ooitzyde aan. Aan zyne regter Jiand gaat men in een vertrek, in den jaarc i707.gemaakt,buiten het gcbouw uitflekende , en ruftende op Zwaarc gemetzclde pilaaren , waarinne de Bibliotheek. van (f ) Dc7c had hy te Damme op den 5 Julii 1468. gctrouwt. Match. Ami. vet. itvi Tom. J. pag. ^8. Zie hier tegens Goudhoevcn pag. 48 f. . (/) In 7,yn Chronyk van Vlaanderen xvi. Boek, tc vinden by Scriveiius, Bc' fchryving van de Graavcn van Holland pag. 441. Zie mede ibid. pag. 45*2. Hy blecf als tocn in den Hage van den 11. Augufti tot den 3. November j zie Lei Addit. a I'l/ifl. de Louis XL pag. 5f f. ? 56., dat zcdcrt nooit weer gcbeui'de. {v) Of Goudhoeven, pag. 486, (w) pag. ii. I VAN 'sG R A V E N-II A G E. IV. Hooftst. 113 van het Hof geplaatft is , zynde alleen door deuren met glaze raamen van de Raadkamer afgefcheiden , en zulks uit dezelve bezigtigt kon- ncnde wertlen. En wanneer eenige zaake voor hec voile Collegia zal werden bepleic , werd een weinig van hec parquet af geftek een ftaande leilenaar, die de pleitende Advocaaten dient tot ftand-plaats, legginge van liockcn en papieren , (Sec. Vorders is de kamer waardig om van konftbeininnaars befchouwt te werden 5 zynde verciert met zeven uitmuntende cafereelen van den aloinme beroemden konitfchil- der Gerard Laireffe den ouden. Iiec eerfte dat te vooren komt, om van den ingang zelf te l.egin- nen, ftaat bo\en de dciir, en vertoont Eneas-, zyncn oudcn \adcr ^/uhifes op zyne fchouderen uit den brand van Troje dragende, zyncn zoon yifcaiiiits aan de hand hebbende , terwyl de vader de Trojaan- fche huisgoden in de handen houd {xy Het tweede is het fchoorfleenftuk , vertoonende de Jujlitie-i afge- maalt door het gewoonelyk Vrouvvenbeeld , gezeten op den Itoel van Holland, dac door twee leeuwen , aan de armen van den Itocl iiitgehouwen, werd afgebecld. In Jiaare rcgterhand iioud zy een of- ferfchaal, en in de llinker hand voertze den regts-llaf als eon fccpter. Agter haar ter regcer zyde ziet men een verheve kolom van Staac, en in 't verfchiet de vergadcr-kamer v^an de Staaten van Holland. Onder haar heeft zy eene voetebafik , daar een fphinx aan is ; verders ftaan om haar drie Cupidoos , houdende de eene het zwaart , de an- dere de weegfchaal, en de derde een bondel met pylen. Het derde tafereel daar aan volgende, ftaande binnen het balufter, dog aan de zyde van den fchoorfteenj vertoont den manliaftigen Pom- pejus, geplaatft op een heuvel met den ftaf van Commando in zyne rechter hand , ]:)evelende , uit liefde voor zyn vaderland , de brie- ven, die door luiden van de hoogile waardigheden te Rome eigen- handig aan Sertoriiis , die in Spanje zig tegen de bevelen van den Roomichen Raad met magt van wa^^enen quam aan te kanten , ge- fchreven vvaren , waarby zy hem in Italie nodigden , en die hem door den gevangen Perpe/i/ia') een van de aanhangers van Sertorius, waren overhandigc, te verbranden , zonder dezelve te hebben gele- zen of laaten lezen , ten einde niemand die perzoonen zoude konnen wetcn of kennen; vrezende dat door zodanige ontdekkinge zwaarder oorlogen zouden werden ontftoken , als 'er door de dood van Serto- riiis geeindigt warcn. Waarom liy 00k Perpenna zelfs aanftonds dede om hals brengen , op dat hy niet mondeling ontdekken zoude , 't geen de Veltheer poogde te verbergen (j). Het vierde , veel korter van formaat als het voorgaande , als ftaan- de boven de deur van een kafTe, waar in ieder van dc Heercn Raden een klein kasje is hebbende tot bewaringe van papieren in den Raad vereifcht , v erbeeld de hooggeroemde daad van Pnbliiis Comeliits Sci- pio 5 die namaals den vermaarden Annibal , Veltheer der Karthagi- ncnzcnj overwonnen hebbende, en dc Karthagers tot het ondergaan Q X van {x) Virgil. K^neid. lib. t. {y) Piutarchus, in vitA Scrtorii in fine pag. fSz. & in PompcJQ pag. 619. edit. Wechel. van den Raad. Zevcn koiilha- terelen, vcrbecl- deiide I . Eneat^ v.yiicu , vader Amlvfes uit den brand vanTro- je dra- gende. z. Dc 3. Pom- pejus, be- veelende de brie- ven van voorna- me lui- den aan Sertorius gefchre- vcn , te verbran- den. 4. Pu- blittiCof Ketiut Scipio , een ge- vange maagt , hem als 114 BESCHRYVING Veltheer toege- br;igi, aaii haa- ren brui- dcgom wcdcr- gevtnde- J-. Uora- tius Ca- des al- ken be- fcher- mendv'de Ktiom fchebrug tegens hei leger der Tol- caners. 6.Scipio cenige voorna- medog klein- moedige jonge- lingen den Room- fchcn liaac trouw duendc iwecren. ■j.Q^Fah. Max. RuHianus wcgens ^'-an fchandelyke vredens-voorwaarden gedwongen , en alzoo den cwecden PuniicJien oorlog geeindigt hebbende , den glorieuzen naam van Afrikaner verwierf. Namentlyk wanneer iiy in Spanje liet be- vel over de Roomfche krygsmagcen vocrende , tot Jiem een gevange maagt -van zoo een uitnemende ichoonlieid gebragt wierd, dat zy de oogen van eenen icdcr tot haar trok, en de zoldaaten oordeelden,dat ze alleen voor den VeltJieer wezen moeft , was hec zoo verre van daar, dat \\y zyncn luil ontrent zoo aantrekkelyk een voorwerp den toom zoude geviert hebben, waar toe hy anderzints genegen was, en 't gcen naar de zeden dicr tyden , in eenen man van ontrent x/. jaaren, ontrent eene gevangene, en daar door zyne flavinne gewor- den, naauwlyks aanmerkinge , min berifpinge zoude verdient heb- ben ; dat hy gehoort hebbende , dat zy aan eenen voornaamen inan van die natie verloofc was , in tegendeel Jiaar met zorg dede bewaa- ren , en haare ouders en bruidcgom ten fpoedigften ontboden heb- bende , de jonge maagt zonder eenig losgeld te begeren , aan haaien bruidegom wedergaf. Voegende tot die byzondere proeve van Kuis- heid , ook deze van ingetogenheid , dat wanneer de ouders hem nu fmeekten om de gunlte, dat hy een groote fomme gouds, welke zy, oin tot rantzoen te dienen, hadden medegebragt , zoude willen ont- f^mgen, dezelve wel voorzyne voetenhet nederleggen, dog die aan- ftonds aan den bruidegom, boven ""t geen Jiy van zynen fchoon-vader ten huwelyk zoude krygen, tot huwelyks-gave fchonk {z). Het vyfde, dat veel grooter het middelvak van dien muur beflaat, agter den ftoel van den Stadhouder , en voor 't fraaille en uitvoerig- ftc werd gehouden, vervat de hiftorie van den ftrydbaarcn Hoi^atius Codes i daar Jiy eerfl met nog twee anderen , en daarna alleen , de brug van Rome over den Tiber tegens het magtig.heir der Hetrufcen (nu Tofcaners) befchermt, en dezelve door een wonderbaare dapper- heid ftuitende, ondertufTeJien den zynen tyd gaf om de brug agter hem af te breken , waarna hy zig met voile w apenfrufting in de ri- vier wierp, totde zynen oveizwom, en daar door de Ilctruscenden overtogt over de rivier belctte {a). Het zesde, van gelyke grootte met het derde , als ftaande boven de deur, waar door men na een geheimen gang en van daar na de Leenkamer gaat, vertoont nog eens den voorengemelden Veltheer Scipio-, daar Jiy na de doodelyke nederlaagen, ^iq Hannibal:, ^'elt- heer der Karthageren , den Romeinen had toegebragt, hebbende ge- hoort , dat eenige voornaame jonge lieden gezint waren Italic uit klcinmoedigheid te verlaaten , nevens nog andere dappere jongelin- gcn , met het zwaart in de vuill die wa^jioopige ging vinden , en Jien voorgaande , zelfs zwoer , en vervolgens door "redenen en dreige- menten hen alle dede zweeren, dat zy den Roomfchen Staat niet zouden verlaaten {b). Het zevende , Ibaande tegens den muur ten ooften , regt over het twecde, is de aanmerkenswaardige hiftorie van den Oppergezagheb- ber (Didator) Lucius Papirius Curfo?', die tegens de Samniten te veldeiynde, en uit het Roomfche leger vertrekkende , ondertullchen _. ^ het (z) Tit. Livms, Hlflor. Jib. z6. cap. fo. Polybius, HiH. lib. \o.feSl. 19. {a) Liviiis, Hift. lib. i. cap. 10. (i) Livius, Hifl. lib. zz. cap. f 5. tRoom- fchevo'k verbeden; Leeti' himtr. VAN 'sG R A VE N-H A G E. IV. Hooftst. 115- het opper-bc^ el aan den Generaal der ruiterye Q. Fabhis Maximits verbre- RulUamis toevertrouwende met uitdrukkelyk verbod van zig met den kingevan vyand in eenig gevegt in te laaten , dog 't geen dezelve niet nageko- ^^l^^' men, maar den vyand aangetafl en loffelyk geflagen hebbende , door [hoewei zyne ongehoorzaamheid en verbrekinge der krygstugc , den Opper- zigioffe- gezag-Jiebber zoo zeer vertoornde , dat Jiy hem daar over te regt '^'^ ^^' Itelde en wilde doen fterven , zoo als naar krygs-wetten behoorde , hcbben- dog ""t geen Fabius na Rome vlugtende ter naauwer nood oncquam, ^^) door en ook niet anders of eerder van de te regtftellingcvryraakte, als dat ''"""~ liy door het Roomfche volk zelfs niet bevryd, maar verbeden wierd. Wclk laatftc gedcelte van de gefchiedenis vertoont werd ( c ). Voor de vernieuwing van deze kamer, welke omme den iaare 1688 gefchiede , zag men alhier £riiMe gefcb/Merde g/azeu -, continerende na de getuigenilFe der Heeren Raden in hunBerigt,/7//?W7>// vanjiiftitie-i door oiider Graaven als die van den Hiiize 'van Bourgondie , geadmi- nijlreert. Naalt deze kamer ten noorden is de Lceu-kamer , zynde een groot ruim vierkant vertrek , rontom met tapyten behangen. Van ouds wierd ze genoemt de groote Comparitie-kamer, maar na dat in den jaare 1681 het Hof Provintiaal wierd ontrokken het regt om kennifle te mogen nemen over leenen en ''t geen daar aan dependeert , en dat alzoo in 't zelve jaar daar toe expreilelyk een Leen-Hof afzonderlyk wierd opgeregt , heeft zy den naam van de Leen-kamer bekomen, om dat de Raden, tot het gemelde Leen-hof behoorende, aldaar hun- ne zittinge haddenjwanneerze over leen-zaaken befoigneerden of au- dientie verleenden, als dezelve ///j/zr^ beflaande, in 't voile kollegie van dien Raad wierden bepleit {d). Zedert den jaare 1691 is deze ka- mer ook gebruikt geworden tot een befoigne - plaats , Manneer het Hof en de Magiftraat van den Hage met den anderen over het een of ander point in conferentie treden. Verders zj^n 'er nog andere ka- mers, daar de CommillarilTen partycn verhooren en devoir doen om de zaaken by accord ter neder te leggen of daar de procelfen , die voor hen zyn gebragt 5 werdengeinilrueerten mondeling gededuceert. Onder deze is wel voornamentlyk de Bjequeft-kamer ^ gelegen ten T^cnjujl zuiden , als men uit de Raadkamer komt. In dit kamertie , 't geen niet groot is, plagt, zoo als de oude overleveringen mede-brengen , geduurende de tyden,dat de Roomfche Kerk-zeden nog plaats hadden, alle rnorgen , voor het aangaan van de befoignes van den Raad een Milfe gedaan te werden, even gelyk die befoignes tans haaren aan- vang nemen met een gebed, 't geen door den Griffier gelezen werd. En het wierd daarom ^t kapelktie {e) genaamt, waar van het ook nog Q 3 een Waar- om zoo genoemt werd. kamer. (f) T. Livius, Hiftor. lib. 8. cap. 50-3 f. \d) W. dc Groot, Inleid. tot de Pra£lyk, cap. ^. p. 23. Inftruftie en Ordon- nantie van denLeenhove van Holland en Weflvriesland van dato den 7 April i66i. (e) Dit Kappelletie is vcrmoedclyk de Capelle vanSint 2%'o,in welke een van de Cantoren, Capcllanen, domeftyck van de Collegialc Kerke ten Hove verpligt was te leezen alle morgen , 's zomers ten zeven en 's winters ten agt uuren een lee- zende Mifle voor de Heeren van den Rade en dc Kamer van de Rekeningc , waar voor zy tot in den jaare 15-51 genotcn hcbbcn vier pondcn grootcn 's jaars, als doen by Requefte vertoonende de geringheid van dat loon, en verzogtcn voortaan agt ponden Oudtyds lietX'rt- pelletie genaamt. 55 35 55 55 55 55 ,^6 B E S C II R Y V I N G een uiterlyk overblyfzel in opzigte van zyne geftake behouden heeft, zynde de zolderinge niec plat, gelyk die der overige kamers , zonder onderfcheid van oude of nieuwe , maar boogswyze , gelyk die van Kerken en Kapellen. Zederc de Reformade dat gebruik afgeraakt zynde, is hec gefchikt tot het ontfangen en expedieren der Requelten, die , om dit in 't voorby-gaan aan te merken, bevoorens in den vol- len Raad wierden ingeg'even, zoo als te zien is uit het geene dien- aangaande in de Regilters (/) van den Hove ftaat aangetekent, luiden- de als volgt: Op ten dach van liuyden is by den Hove van Hollant geordon- ncert, dat men van nu voertaen die Requeften fal expedieren alle „ achternoene by den CommiiHirinen , die geordonneert zuUen zyn ter audiencie van den RoUe of anderen, die 't Hof daer toe ordi- ncercn ial , en zullen die Griffiers en SecretarilTen des voorfz. ag- ternoens compareren in de cleyne vertrek-kamer , nu onlancx ge- ^, maift, aldair die voorfz. CommillarilTen die voorfz. Reqiieften iul- 5, len expedieren, fonder dat voort an voor den noen eenige requef- „ ten geexpedieert fuUen worden, en fullen die voirlz. Greffier en- 35 de SecretarilTen gheen Requeften binnen in den earner meer pre- 3, fentcren, maar alleen in den voorfz. kleyne earner voor die Com- 35 millarilTen , die welke die felve zullen expedieren en diftribueren 35 achtervolgende d'Inftruftie van den voorfz. Hove. Gedaen in den 35 Hage up ten 9 dach in Februario A". XV^. XXiy. ^i/o Curiae 3, //o//. by Heeren Gheryt fvau Ajfeudclft ^ Ridder , Mrs. Jail i^an ■' 55 Diiveiivoirde , Abel van Couljier , Jan Bemiinck , Francois Coe- ■ 3, be/, en Joos Sasbout -, Raidsluyden van Hollant. | ^^^'" En dewyl door 't ophouden van de Miffe 5 dit kamertie bequaam gebruikt gcvonden is 5 omme met eenige veranderinge tot een vertrek gefchikt werd. te werden , is daaraan de naam van Reqiieji-kamer g^gtw^n-, l)evin- dende zig doorgaans daarin Commiifarilfen van de Rolle 5 de Subftituit- Griffier en Secretarifren,als welcke by beurten tot het expedieren van de appointementen derRequeftenjMandamentenjenz. vaceren moeten. Dog werden boven dien daarin veeltyds Comparitien gehouden, zoo ; voor de gemelde Commilfariiren van de Rolle , als voor andere Ra- den, naar dat de veelvuldigheid dier Comparitien of verkiezingc der Ilceren Raden zulks medebrengt. Eerik Schuins over de deur of ingang van de Raadkamer is een trap , die % vcrd"- na boven leid. Op de eerfle boven-verdiepinge vind men aan de lin- ping. ker zyde een groot vierkant vertrek , 't geen ten tyde als het Hof gj^ met twee kamers befoigncerde (^) tot een /li^^^ri'^ il^<2^/:^/«^r 5 daar daar'dc <^e ^j I wede f Kaail- pondcn grooten te mogen genieten. Waar op hen by Apoflille zes ponden groo- .' kamtr. j^p, ^yierden tocgeftaan, te betalen door den Rentmcefter van deExploitcn. Alios te zien uit de zelve Requefle en Apoftille, te vinden onder deBylagen Litteta K. _ (/) Geregiftr. in *t III. Memoriaalb. van Sandelyn/o/. 81. Zie mede Inftruc- tie van den Hove van Holland van den jaarc i f 51 . art. 144. s C5) 't Hof heeft eerft begonnen met 2 kamers te befoigncren den 18 December 1660, aflifterendc de Prefident in de groote kamer, en de oudfte Raud in de kleinc kamcr. Morula, manier -van proced. lib. IV. tit. S. cap. t. fag. 221. in not. n. i . Het ichynt nogtans, dat het Hof ook alin vrocgere tyden ract twee kamers heeft gc- befoiguecTt, i I VAN 'sG R A V E N-H A G E. IV. Hooftst. 12; 6e befclireven procclTen Wierden ^fetermineert , verftrekte. Deze ka- mer, die bbven hec voorfte gede^kcAan de pleitzaal of Rolle komt , heefc haar ukzigc ten zuideft, en ten vvelien een klein vercrekje voor den Griflier in der tj-d, die dezelve Raadkamer alllfteerde. Uit dc gemelde kamer ce rug trcdende klimt men nog x of 3 treden Eerjir verders op tot de dcur van ecnen gang , die door een klein kamertie Chuner ?3rengt cot de cerite Charter - kawer :, n.i dat men alvoorens aan de ^'"""■" rcchter Jiand, zoo als men op den gem. gang komt, heeft laaten leg- gen het vertrck bovcn deRaadkamer, daar de oude gellotene Rekenin- gen met de documencen daar toe dicnende van dc refpective Rent- meefters en Onfangers derDomeinen van wyle zyne Koninglyke Majel^eit van Groot-Brittannie en deszelfs Voor-ouders in kaifen be- waart werden. Op de evengemclde Cliarter- kamer zyn in kaffen gelloten de verbaalen van de afgelturvcne fecretarillen van den Hove, als medc deoude en niet geligt zyndc flukken van getermineerde pro- celfen ; Ook werden aldaar bew^aart moordgeweeren en andere inftru- menten,die van cyd tot tyd by quaaddoenders, iiuysbrekers ofmoor- denaars gevondin zyn geworden. In \ midden van dezelvc kamer ttaat een lange ouwerwetze fciiryftafel, waaruit men wil belluiten, dat dit vertrek wel eer tot de griifie Jieeft gedient , en dat de twee- de Charter -kamer, die daar naall aan volgt ten noorden, ook voor- heen zoude zyn geweeft de eerfte of oudltc Raadkamer, daar de Raad zoude Jiebben gebefoigneert, na dat Hertog Philips ontrent den jaa- re 1428. aan 't Hof deszelfs jegenwoordig wezen en gefteltenis , van vaft en fcdentair op eene plaats te befoigneren , en met een l^epaalt getal van Raden en Minilters? Jiadde gegeven ; dog \vy zuUen ons in deze omilandigJieden , als zynde van een dieper onderzoek , en door oiidheid duifter geworden , voor 't jegenwoordige niet verder in- laaten , maar alleen hier aantekenen , dat op die tweede kamer tans bewaart werden de liaflen van de uitgaande en inkomende miillven , als mede van de requeften , mitsgaders de llukken en papieren van criminele proceifen ; item de verbalen van de Heeren GrifRers, en yerdere papieren en miiiuten van de Memoriaal-boeken van den Hove. Deze kamer is een groot ruim vertrek, en diende m de jaaren 161 8 Tweede Charter- kannT. Wat al- daar be- waart werd. Heeft en 1619 tot de gevangenilTe van 's Lands Advocaat, Heer Johau van ^o°r Olden-harne'oclt , m aaromme ook deze kamer zedert den naam van Bamevelts-kamer heeft beiiouden. ""t Schynt uit iiet verJiaal van Brandts hiftorie der Regtspleginge (/.)) , dat deze kamer ter zelver tyd met tapytcn was beJiangen , en dat de Heeren de Groot en Ho- gerbeets , zyne medegevangenen j in de naaft daar aan gelegene ka- mers, by Otts zoo even l^efchreven , zyn geplaatft geweeft. „ Men 5, bragt, zegt \\y :, d' Advocaat in de kamer , daar ^Admiraal 'van „ Arra- be-fbigndei't, dewyl men Vin'd, dat de Statcfri van Holland den 5 Junii Iff7. refol- ^'eerden , „ dat by den Advocaat op de naefte Vergaderinge vermaan gedaan zal „ werden , omme te hebben augmentatie van den Rade , en dat V met twee ka- „ mors mogte gchcfoigneert werden^ en voorts de Commiflariflen geordonncert , die „ alleen by de vacantie, omme cnquefte te doen , uit reizen zouden. Wat hicr op gerapporteert en verders befloten is, zie Refolutie 13 Julii iff/. {h) Pag. z6. ijl. heen mede gedient tot de gevan- genij van j? 5J 'tKa- mertie voorden eerllen Klerk van de Griffie. Jvragon \oorclezen had gczeten (";), niet verre van de vergader- plutts dcr Staaccn Generaiil. Deze plauts Jiadt men tot cen' vaftcn kerker voor hem eo de andere ge\angenen gebout. Zyn Exccl- Icntic hadt ze zelf bezigtigt en geoordeek, datze genoeg was ver- zekci't. Toen men den ouden Heer derwacrts leidde , moell hy wel tot vyf maalcn toe op cen ftoel, dien men hem nadroeg, van vermoeitheid ruften. De Heer de Groot wierd gebragt in een ka- mer naafl die van den Advocaat, en de Heer Hoi^erbeets. teg(^n over „ de Groots kamer. Dezelve tweede Chartcr-kamer heeft haar uitzigt ten ooftcn over de voorplaats \ an den Hogcn Kade, welke voorplaats (omzulksal- hier in 't voorbygaan 5 als te pas komende , te melden) voorheen> zoo \vy vermeenenj een gedeeke is geweeft van den tuin van de Kaltelein van den Hove, 't geen (onzes oordcels) niet duiltcrlyk daar uit is af te nemen, cm dat de evengemelde Schryver in 't ver- volg verhaak, dat een (lieii/iniaagt uit des yldvocaatshliys qiiani in den hof'van den Kafielein-, houdeiide V oog op de 'uenjier , ongetwyilek in. hope en verwagting, om daar uit eenig berigt van haaren Heer te ontfangen : Dat de zoldaaten van de wacht de maagt kennende , en 't zeUe den Kapitein aandienende, door denzelven daar op terltond drie of vicr ichiklwacliten in den iiof wierdcn geltek, o;« ge/iadig te Jet tent of 'er 00k iet uit de venjiers wierd ge-worpen^ waar uk men dan moot onderiteHcn, dat de gemekle tuin zoo niet onder, immers niet verre van dezeh e venfters kan zyn geweeft. Ten weften van beide deze Charter-kamers , die regt boven de PkitroUe zyn , loopt een lange doorgaande gang , voorzien met openc kailen tot berging van de oudfte 11 egilters van de rollcn en dingtakn. A'an 't Ilof zulkn \vy nu , om by de twee Iloven van Juftitie te blyven, voortgaan na den Hoogcn Rade , langs den agtertrap van den Hove , zynde die waarmede men van de Rolle komende , neder- klimt. Dog op denzelven trap ontmoet men nog eeril den ingang tot de Fourneerkamer van V Hof ^ zynde een langwerpig vertrek, daar de zakken van de geinkiucerde en in ftaat van wyzen gebragte proceden door de Procureurs gefurneert en ingegeven werden. Bo- ven dezelve is een gelyke kamer, werwaarts men met een trap van daar na toe klimt , daar de Memoriaal-ljoeken en Regiilers van den Hove, als medc de ftukken van de getermineerde en nog niet geligte procellen te vinden zyn. Wat verder na beneden op denzelven trap is ook Jiet kamertie van den eerften Klerk van de Griffie , en aan de linker-hand , zoo als men daar in komt , het Comptoir van den Sub- Itituit-Griffier. TJit dit kamertie daalt men met ecnen binnen-trap nc- der DeF^if- mer van 't Hof. (■/) Den 9. '^ulii i6or. „ Is geordonneert tc fchryvcn aan Burgemeefteren en „ Regeerders van den Hage , dat zyl. alle avond ontrcnt 51 uurcn, vier kloeke „ manncn van de wagt van den Hage willen fchicken in de Kaatsbaan op V Hof, „ omme aldacr 's nagts wagt tc houden en fentincl uyt te fetten ontrent zcker 'ven- „ Jler tot vicr oF vyfuuren 's morgens, en dat allc nagts, tot vcrfckerthcyt tcgcns „ allc periculc van d'uytkomftc van den Heer V Admirantc van Arragon , gevangcn J, op 't Hof alhier, fonder daar van eenigzints in gcbreekcn te willen blyven, tot „ anders dacr in Hxl wcfcn geordonneert. VAN 's GRA VEN-II AGE. IV. Hooftst. 119 dcr in de Griffie van den Hove, welkcrs groote en ordinaris ingang is aan de linker-zyde , zoo als men de meergemelde trap nu in iiet gehecl tot bencden toe is afgetreden. In dit vercrek is de ingang tot verfcheide kelders , waar van de eerfte en grootlte , daar nu de Regifters in kallen geplaatft ftaan , zoo men wil, de kcuxc zoude zyn geueefl voor de Graaven , of voor derzelver Hovelingen en betlienden. In dczen of wel indennaaften kel- der daar aan (k) , ter llinker-hand , zoo als men de eerfte intreed, die nu zeer naar en duilter is , zoude Graaf IFilkm de F. , ihdien men aan 't gemeen verhaiil geloof kan geven, ( want bewys is ons tot nog toe niet oncmoet ) na dat \\y in 135-8. uitzinnig was gewor- den , eenigen tyd ( / ) gezeten Jiebben , tot dat hy na Quenoy in Henegouwen is vervoert en gebragt geworden. De oorzaak van zyne krankzinnigneid ^Qi'd van zommige toege- fchreven aan de Goddelyke wraak ( /« ) 5 om zyne wederfpannigheid en 't fel en hard vervolgcn van zyne moeder de Keizerinne Margare- ta ; andere aan vergif ( « ) , andere wederom aan andere oorzaa- ken (0). Dit is nogcans zeker , dat \\y uic Engeland weder t'huis gekomen zynde, quam te begaan een daad , die van dol- en wreed- iieid niet kan verfclioont worden , doodllaande met t\gt handen en in deszelfs eigen Hof , den Ridder Geerard van JVateringe, een man die alle gaven van een volmaakt edelman bezat, en in zyn leveh by de Plolianderen zeer bemind was {p) ; zyn dood wierd ten hoogften van alien beklaagt , en vermids men oordeelde wegens zyne goedaar- digheid, dat Jiy onbequaam was om den Graaf reden tot gramfehap, R veel Griffie van deii Hove. Ver- fcheide kelders. In een derzelvc zoude milem -^el-'.dol gewor- dcnxyn- de, eeni- gen tyd gezeten hebben. Oor- zaak zy-; ner uit- zj'nnig- heid. (k) Om dit te beveftigen, vertoont men aldaar om hoog in den zuid-muur nog -een diepe half ovaale nis of uitholling, waar in men wil , dat een alraartie of wel eenig Sant of zoo genaarnde Schuc-heilig zoude geftaan hebben j welke nis met een deur, die 'er nog aan is, wicrd geiloten, op dat 't geen dan daar in ftond, hec 7.y altaar of heilig , door den Graaf in zyne razerhye niet zoude gefchonden woiden. (/) Goudhoeven , in zyne byvoegzclen p. 394. , zegt , dat Graaf Willem dt V. geduurcndc zyne Uitzinnigheid, eenige jaarcn op 't Hof in den Hage heeft geze- ten , en van daar gevoert wierd tc Kenoyt , een llcdeke en kafteel in Henegou- wen , daar do oude Graaven van Henegouwen hen veeltyds pleegden tc ont- hoiiden. {m) Meyerus, in de Vlaamfche Chronyk cap. IJ. op 't jaar iJfS. by Scrive- rius, Befchryving van de Graaven van Holland.^ tc vinden pag. 372. («) Zicden Abt Trithemius, in de Chronyk van Hingaww. ibid, en ook in dc Sponheimfche Chronyk., ibid. 578. Item in de Chronyk der Hertogen van Beyeren^ibid. 587. in deze woorden : die van booze en godlooze lityden vergif tigt zynde ^ krank- zinnig geworden is. (0) Ren: Snoius, de rebus Bat. lib. 9. p. 12,(5. §. 10. gctuigt daar van in dezer voege : ^uod reliquum , hie Guielmus ex yfnglia rever/its ^ quum Eduardus cekbrem p-incipum conventum ageret .) curiamque its aperiret ^ tonfcientia angore y facinorumque crucial It credam magis , quam re uUa alia , laborare furia coepit., poflquam feptennium gubernajfet. yigere enim in vita folutus/at. Nam Gerardum Wateringium etiam propria manu interfecit ; quam ob rem Ha-^ g£ traditur affirvandus ar£Ia fed honeJ}a\cuftodia , in ^ua tres circiur at que triginta amos vitam traxit. ip) Joh. aLcidis, lib. 30. cap. 17. 130 B E S C H R Y V I N G Plehrolle vau den Hogen Raad. Te voo- rei) de Pyn-ka- «ner van den Ho- ve Pro- vinciaal. De Jiaad- Atmteri Schoor- fteea- ftuk,ver- belden- Tiiatus 'tRegt- iwaart en Wet- boek ontfan- gcuae. veel jnin tot Tynen cloodllag gegeven cc hebben , was^'er niemand die nret by zig zehen belloot^ dat IVillem zinneloos ware, waaromme cle Hecrcn Staaccn ook aanftonts konden goed\inden •, om hem te doen oplluiccn , eerft op ""t Ilof in den Hage , daarna in Plenegou- wcn , binncn de kleine dog vermaakelyke Itad Qiienol , alwaar hy nog ncgentien jaaren in dicn ellcndigen en bedroefden Ihat heefc ge- IceVt 5 tot dat hy eindelyk aldaar in den jaare 13 77- C ^)5 of zoo andere willen 1387. , is geltorven. Het eerfte , daar \vy nu aankomen , is de Pk'itroUe van den Hoge Rade; zynde voorheen geweeft de Pynkamer van den Hove Provin- tiaal J dog dezelve wierd in den jaare i5-8x. by 't opregten van de- zen nieuwen Raad van Appcl, gefchikt en geordonneerc tot deszelfs Pleitkamer, volgens Refolutie van de Staaten van Holland, van den 25. April 1581 ; liaidende in dezer voegen : 5, De Staaten van Holland gehoort hebbende het rapport van haer- » luyder Gecommitteerden , hebben verklaart en gcordonneert, dac de Pynkamer op het Hof a/hier in den Hage-, fal werden geappro- prieert , geeygent , gebruykt en gehouden tot de audientie en Piejtkamer van die van den PTogen Rade van Appcl in Holland, en dat de kainer,aldaer die van den Hog en Rade jegenvvoordig bc- 3, foigneren , genoenit de Stove , tot de Raedkamer van die van den Hogcn Rade voornr. fal werden gebruykt en gehouden. Ende Jiemjen voord de Staten tot vordering van de Juftitie belaft die van der Kanier van de Rekeningein Holland, de voorfz plaetfe met den aldereerftcn, des doenlyk Z3'nde, behoorlyk van alles re doen ac- commoderen , zulks dat dezelve plaat'e behoorlyk moge werdcji gebruykt en blyven geapproprieert tot eere en gerief van den „ voorfz Plogen Rade en dienfte van den Lande. 33 33 33 33 33 33 33 33 33 33 Deze genaamde Pleitkamer is een groot ruim vertrek, en de Rol'e in iillen deelen gevoegt en gefchikt gelyk als de Roilc vaa den Hove Provinciaal. Naall de Rolle ten zuiden is dt Raadkamer i\\e\k& mede cenfchoon vertrek is, en veel grooter dan de Raadkamer van den Hove van Hol- land ; dez'-Ive is rontom met fraaie tapyten gemeubeleert. De plaats > daar de Raad aan een ronde tafelvergadcrtzit,ismeteenhoute parquet of bidufter afgefchoten. De fchoorfteen, die binnen het zelve par- que*: of flaketzel ftaat , pronkt met een fchildei-ye door den konft- fcliilder Hendrik van Limborcb op ordre van den Raad in den jaare 17x5". gemaakt. Het zelve vertoont den Keizer Jiifiinianiis op zynen troon gezeten , met veel eerbied ontfan^ende het Regts-zwaart en Wetboek, die hem door de Godinnc Jujiitia , welke op de wolkeit uit den hemel is nederdalende , werden aangeboden. Aan de voeten van den Vorft ftaat die zeer beroemde regtsgeleerde Tribonianus , ne- vcns anderen, met oplettentiieid hoorende na de aanfpraak en beve- Icn van de Godin. Dcz£ geRaad, wauneer ingeftelt. Uit wat Led en ' dczelvc beftaat. Refolu- tie no. pende het op- regten van een "Raadvan jippei binnen Haarlem. hier ingeftelt. R Be- ' (r) Zie Hoofd , Nedcrl Hift. Ub. 19. pag. 817. en 818. [s) Zie 't Traftaac en Verdrag gemaakt tuflchen de Hceren Staten van Holland en van Zeeland , beroerende het rcfTort van den voorfz. Hogen Rade over het Graaffchap van Zeeland, van datis den zp. Jan. en 5. Aug. if 87. gedrukt in het Groot Placcaat-boek U. Deelfol 838. tn It^. Deel fol. ff4., als mede het nader Traftaat en Verdrag tufichen dezclve Staten nopende de judicature van den Ho- gcu Rade van den zo. en 11 . Septemb. i f 96. //. Deel fol. 84<5. en 848. IF. Deet fol. 5f7. en ooJ£ te vinden agtcr de Inftrudie van den Hove van Holland , &c. No. mihi 2.9. ■■' (0 l^edirl. Hiji. Ub. 16. pag. 6%6. 13^ B E S C II R Y V I N G Andcre Bcbahcii dczc kamcr, iiccfc de Hoge Raad nog verfcheide andere vertrek- yercrckkcn , diencnde meeit alle toe tomparitie-kamers , mitsgaders Com"l- cen bvionder Ncrtrek, waar in de BibliocJieek van den zelven Raad lijie-ka- i;cpluatft is- Ook heefc deze Raad z;>'n eige Griffie, gcLgen aan dc iners. -^uidzyde van dc binnenplaats , daar m€n van agtcren in de PleitroUe Biblio- jjj. ^ j-cgt over dc Griffie van den Hove Provintiaal. Van vooren heeft '*'"^' hy een ruime voorplaats met een fteene poorf tot den ingang, Itaan- ^'"'^''* de over de Kaftelenye van den Hove. Devvyl de Kaltelenye t'ecnemaal haare betrekkinge heeft tot beide ^yf!''' de evengemclde Regts-Hoven , en zulks als een gcvolg van dezelve moet werden aangemerkt , zoo hebben wy niet ongevoegelyk geoor- deelt , om dezelve alhier met cenen te belchryven. De Kaftelenye is gelegen tullchen de uitcrllc of agter-poort {v) ten ooflen en de binnen-poort , waar door men aan die kant op het binnen-hof komt , aan de noortzyde ter plaatze daar of daar ontrent wel eer de kano- Waar- nezie van 't kapittel ten Hove geftaan heeft , immers zoo verre wy J'^J''"' konnen afnemen uit de belendingen van de gemelde kanonezie , in P^iaaue cenen brief van den jaare 1381 {w) vermelt, waar by Hertog Aal- dnarcer- hcft vaiJ Bcjeren verklaart , „ dat voor ons gecomen is ("t zyn de tyds de ^^ ^voorden van den gemclden brief,) onfe lieve getruwe Heer Dire zie"varf't 33 roppeuzoen , te dezer tyt Deken in onfen Capellen van finte ivia- Kapi'tei „ rien in den Hage, en heeft ons opgedragen, quytgefcouden en in '^"ft^^H " rechten eigendom bekent den eygendom van der ivoo/ii/ighe , daer ^'^ "" 33 ^'^ /'« ^" ivoe/if e/i men die Caiiefye biet , gelegen en ftrevkende 'can 3, der miieren die dair voir tot onfen Hove wter ghemaed is ier muereit 3, toe die ghemaed is tiijjchen der ivoninghe voorjz en Heer IVillems 5, ivoninghe de Froefts nit ttr tyt van Bergen in Henegoit , voertgaende 35 noertvjejlvoaert f endcn Heer Dircs groote fchuere drie voeten bitten den onfen drop , en voert tot half den erve , dat after dier groote fchuer leghet > en alfoo omgaende viercant totter mitere , die voer deze vooninghe gaet tot onfen Hove watert alfe voerfz is. Welke kanonezie de Graaf vervolgens weder aan den gemeldcn Heer Dirk vVan- ^ Voppenzoon te leen gaf. Wanneer de Kaftelenye aldaar gebouwt bouwt, zy, is by ons onzeker ; dezelve diende voorheen alleen tot inwonin- onzeker ge van den Kaftelein van 't Hof , dog is naderhand geworden een ci- Was vile gevankenifTe {^x) voor de geene , die uit kragte van fententie voor- of (*»; Dus werd dezc poort genaamt in cen Commiflie van date 7. Febr. 1551. fi. C. „ waar by Keizer Karel aan JVilkm vander Cruys , ExploiSlier in zyne Camer J, van den Rade in HoUant geeft de bewaeringe en ivooninge van den achterpoorte van 5, onzen Hove in den Haige , mit heuren toebehoeren , vuytgezondert den boom- „ gaert , geheten den Koeltuyn , die wy cm rcdenen voertan an ons houden vvil- „ len, (jff. (w) Dezcn brief zullenwy hiernti in 't gcheel oplevcren. {x) Wanncer men de Kaftelenie eigentlyk tot een civile gevangenis heeft be- ginnen te gebruiken , is by ons onzeker. Zoo giiTen plaats heeft , zoudcn wy meenen , dat het is gefchicd ontrent het begin der voorgaande eeuw ; immers dac ze inde jaaren 1^84 en if 8(5 daar toe nog niet gedient heeft, is onzes oordeels, klaadyk tc befluiten diar uit , dat., als dc Heer Hoddcsdon, Ambafladeur van wc- gens de kroon van Engeland by dezcn Staat , over de difcommoditeit van de plaatTX in de herbergc van da Paeuiv , ahvaar hy tot nog toe gelogeert was , hadde geklaagt^ dc 33 33 35 VAN 'sG R A VE N'H A G E. IV. Hoofist. 13^ of Gondemilatie zo6 van den Hogen als Provincialen Rade , inhou- ''^=^=^ '^^ dende preltatie van eenig feit , of vvel dat dezelve zyn gewezen tot ^g^j"" lalte van eenige CoUegien, Voogden, Curateuren, Rentmeelters of va^ndc Gemagtigden , tot voldoeningc der zelve gegyzelt werden (^ ) ; of ^^^^' ook voor de zulke, die van buiten in den hage komende , by een '^'"'."" Mandement ^'an den Hove om civile fchulden in perzoon gearrefteert le ge-^' wordcn ; als mede voor de zodanige, die op ordre van den Hove vange- door den Fifcaal of zynen Subflituit op vermoeden van eenig mis- "'*' daad binnen den Hage werden geapprehendeert. Alle welke aldaar voor eenen korten tyd hun verblyf moeten nemen of provifioneel werden bewaart , tot dat zy of voldaan hebben of ontllagen , of na vereifch en bevindinge van zaaken van daar na de Voorpoorte van den Hove werden gebragt ter naauwer verzekeringe. In voorige tyden namen de gegyzeldens , die in den Hage gyzelinge wierde be- tekent , in de eene of andere herberge hun verblyf , en mogten daar niet uitgaan , dan met oorlof van den Raad. Ook werden in dezel- ve Kartelenye gehouden de verkopingen van goederen , welke ten overflaen van c ommii.ariiien van de refpective Hoven van Juflitie albier geichieden. Let gebouw is tamelyk groot, dog van geen uiterlyk aanzien; De Kafle- Kaftelein , die nu met eenen Concherge is , en zyne woonplaatze daar J^'" ^" in heeft, werd by den hove aangeilelt , of moet ten minften daar chwge toe van den zelven approbatie bekomen {z). De hiftoriefchryver by den Bor (a J zegt , „ dat in zynen tyd aan de Ivaflelenye een fchoone ^°^^ 3, tuin was , als mede een Ichoone kaatsbaan voor plaifier van de fieiu^" jj Edelen , Suppooften en Hovelingen ; dat daar agter buiteri aan de 35 kanten qUam , gelyk als een cingel , een pla'ats , die rtien het Aeker- '^"^^ 53 land noemde, alwaar men jonge aakers of eykel-boomen plagt aan dighi^"' 53 te voeden ; maar dat , doordien deze plaatfe aan beide zyden op dec on- 55 de kanten van het water met fchoone hooge boomen bezet was , ''^^'" ^^. dezelve aldaar niet meer konden groeyen ; en is nu , vervolgt hy , ^^^^^^'' aldaar de Reygerye van den Stadhouder ; ooftwaerts daer aan is des Stadhouders tuyn of hof , daar alle aart en boomvruchten voor de keuken tot behoef van den Stadhouder geteelt werden. Dog R 3 deze de Staten van Holland, by refolutie van den 27. Decemb. 1584 , door hume Ge- committeerde Radcn den kafielein van den Hove gelaffen den voorn. Hoddesdott te ont- fangcn , van bchoorlyk kgys te voorzien^ en tot koflen van den Lande te traSleren ah na behoren , 7 "welk by den voorn. kaflelein zulks ter ordonnantie van de voorjz Gecom- mitteerde Raden is aangenomen. En ook vcrders daar uic , dat , wanneer dc Graave van Leicefter in 't einde van den jaare i j-8f alhier te Lande en verders in den Ha- ge quam , om van wegens de Koninginne van Engeland de Landvoogdy te aan- vaarden, de 5'/j^^« by refolutie van den S.Januarii if8(J. ordonneerdeny dat die van de Rekeninge in Holland zouden belaften den kajletein van 't Hof van dezen avond te dekken 1 2 of meer bedden, zoo veel hy weet te bekomen ^ zoo verre '/ zelve alrede niet is gefchied, voor 't gevolg van zyne Excellentic, enz. {y) Hoe in cas vangyzelinge werd geprocedeert , en wat daar ontrent moet •waargenomen werden, zie Mcrula, Manter van proced. lib. 4. Tit. pp. Cap> i. Van Alphen , Papegay I. deel. kap. 3 1 . pag. 1 87. Manicr van proced. voor den Hove Tit. 25. Cap. I. en volgende. (z) Zie hier na Bylage L {a) Nederl. hiji. lib. 9. op'tjaar 1578. pag. 141. 3> 53 33 nyc. Noor- der trap van dc zaal en gal de- rye na de Ver- gader- plaais van de Staten Gene- raal. Kamer- bevvaar- dersver- trek en fpreek- kamer. Verga- der-ka- mer van haarHo. Mog. Twee fchoor- fteen- ftukken. Baro- meter. Pour- traiten van de y Prinfen van O- ranje. ,34 B E S C II R Y V I N G deze zaakcn en omftandighedcn zyn door den tyd zodanige verande- ringen onderworpcn gcworden , dat dczelve meell al haar oude en voorige gcdaante hebbcn verlooren, zulks dat de oude gelegentheid en Ibckkingen niet meer na te fpeuren zyn ; zynde ook jegenwoor- dig de gemelde kaatsbaan en rygcrye aldaar niet meer te vinden 5 en de Stadhouders tuin gcetfcnt en in een vierkant Plein , rondom en kruiswyze met linden-boomcn be plant , verandert , waar van wy hicrna te zyncr plaatze breeder zullcn fpreeken. Nu keeren v\'y v\'eder te rug na de groote Zaal , cm aldaar langs den noorder trap , dien wy voor ecnen tyd lieten leggen, door een galdery te komen aan de Vergaderplaats van de Hoog Mog. Heeren Staten Generaal der vercenigde Nedcrlanden. Aan 't einde van deze galdcryc is een groot vierkant portaal , daar men door een open- llaande deur inkomende , tcr llinker hand heeft een klein vertrekje, dienende tot verblyf van de twee kamerbewaarders van haar Hoog Mog. , en ter rechterhand een maatige i'preek-kamer , haar ligt fchep- pende op de binnen-plaats \'an den Kade van Staate en Generaliteits- Rekenkamer. Ook is 'er nog aan dezelve zyde een galderytje , waar door men gaat na de kamer en vertrekken , behoorende tot de Fi- nantie van haar Hoog Mog. , waar . van wy hier na in -"'t artikel van den Rade van Staten breeder zuUen Ipreken. Regt uit is de ingang van de Treves-kamer ^ en aan de llinkerhand de A'ergader-kamcr van haar Hoog Mog. Deze laatllgenoemde kamer is een groot langwer- pig ftuk , rondom behangen met tapyten , verbeeldende de hiilorie van de Koninginne Cleopatra , en heeft door drie groote opfchuif- raamen het gezigt op het Binnen-hof ten zuiden. Aan 't oort en welleinde van de zaal ftaat een fchoorileen , beide pronkende met een konft-ftuk van den fchilder Parmentier , vertoonende het eene de Standvaftigheid en 't ander de Voorzigtigheid. Naall den welt- fchoorfteen ziet men in een glaze kas belloten een Barometer , waar van het houtwerk zoo geeflig en zindelyk door den cieraat-inyder Lanckaiup in den jaare 1709 is gelneden, dat het overwaardig is om bezien te werdcn. Aan den binncn-muur, ten noordcn, hangen tc- gens dc tapyten de pourtraiten van de vyf Prinfen van Oranje. De zoldering is door den e\'cngemelden Parmentier met vcrfcheide zin- nebeelden befchildert. In \ midden van de kamer llaat een lange tafel met groen laken overdekt , en rondom met lloelen bezet voor dc Leden die deze \ ergadedng uitmaken, hebbende ieder Provin- tie na ordre aldaar haare zitting. De Itoel van den Prefident of preii- derende Heer , is in 't midden aan de tafel met den rug na de glazen geplaatll, en in form van de andere onderfcheiden. Des Stadhou- ders ftoel ftond in der tyd aan \ welleinde van de tafel. Dit is de plaats, daar den Afgezantcn {b) van gekroonde Hoofdcn en andere Mogenthedcn aan dc Staten Generaal , folemnecl gehoor veilcent werd. 't Zal , zoo wy hoopen , den weetgierigen Lezer niet onaangc- naam zyn, dat wy ter dezer gelegenheid alhier een korte befchryvin- ge (b) Ondcr deze benatning mocten alliicr verftaan wcrden niet alleen Ambadh- dcurs, maur ook Envoycz , en andere. I V;\N \-G K A V E N-II A G E. IV. Hooftst. i^^ ge opgeven van de plegtige wyze , waar op haar Hoog Afogende in Konfng den jaare 1 660 Karel den tweeden , na dat hy na zyne twaalf-jaarigc bal- ^'i'"'. ^ lingichap geduurende het llreng proteAorfchap van Cromivel , tot jeii jaa- Koning van Groot-Brittannie was uitgeroepen , voor zyn vertrek re 1660 uit den Hage na 't zelve ryk, op deze hunne vergaderplaats en in ^'^'^^F derzelver vergadering geleidden en ontfingen. De i hem gezamentlyk geleidende tot op het hof beneden de trappen vande Zaal, daar zy hem ontfangen hadden. De Koning vondhierde Hee- (f) Wanneer den AmbafTadeurs openbaar en plegtig gehoor verleent werd, werden zy geplaatft regc over den prefiderendcn Hcer, in een armdoel met fluweel overtrokken, en op een kuflen van gclyke llof j maar de Enyo^'ea zitten in cera arm-iloel, en op een kuflen met laken overtogen. ^}6 B E S C li R Y V I N G 'Treves' kttrner. Twee I'choor- lleen- Itukken aldaar, verbccl- dcndc 'tctrlle Koning WUUm den III. 'tTwce- de de Vryhcid, Vredc ciiOvcr- vlocd. Pour- tretten vande vier Prinfen vanO- ranje. Refchil- derde Coupel en ver- dercver- cierze- len. Waar toe deze kamer gebruikt werd. Ander vcrtrek tot de confe- rentien van den Raad van Sta- te, em. lAndcre vertrek- kenvoor deCol-. legicn mirali- teiten. Hccrcn van Holland , die zync Majefteit van daar na hunne vcrgadef- kamcr gclciddcn , gelyk wy hicrna breder zuUen verhalen. Nu kee- ren wy wedcr tot het gebouw. Ten noorden van dc evenbefchreven kamcr , heeft men ccn tv^-eede veel grootcr en langer, gemeenlyk de Treves- katner genaamt, zynde de- yclve in den jaare 1697 vernieuwt, vergroot, en in alien deelen met fny- en Ichilder-werk zeer heerlyk verrykt ; onder het welke wel in- zonderhcid uitmuntcn de twee Ichoorfteenen , waar van de eene ten ooften vertoont le\ ensgrootte JVillem den derden , Koning van Groot- Brittannie, niet allcen in koninglyken gewade, maar hcbbende ook het hoofd bekroont met den koninglyken kroon , en daar boven ge- plaatll het vvapcn van 't zelve ryk. De andere ten wellen verbeeld de Vryhcid , Vredc en Overvlocd , een werkftuk van den vermaar- den konilfchildcr Tbeodoriti van der Schiiitr. Dit ftuk is omzet met het fraaiile lofwerk dat dc beeldhouwery kan voortbrengen. In het hoofd ziet men het wapen van de Staten Generaal , uit het welke de vv^apenen dcr zeven vereenigde Nederlanden na ordre ter wederzyden van het lluk met banderoUen zyn nederdalende. Dc zuidmuur is voorzien met vier tafereelen , der vier Prinfen van Oranje , door Heiir. Brandon levensgrootte afgemaalt. Tuilchen dc middellle is een grootc opilaandc deur , waar door men uit d'eene in de andere kamer treed, en welke ook dient tot eenen doorgang voor de AmbalTadeurs , wanneer zy ter publykc audientie in haar Hoog Mogcnde vergadering werden geintroduceert. Het ligt , 't geen de- ze kamcr ten noorden door verlcheide groote glazen ontfangt , geeft aan dezelvc een grootc hclderhcid , en door het menigte vcrguldzel zodanigen glans, dat alles zoo heerlyk en voortreffelyk voorkomt , dat dc befchouwers in 't opkomen niet weten waar been ze het oog cerft zuUen wenden. De zolder , coepels of boogs-wyi7,e gemaakt , is door verfchcide meeflers cierlyk befchildert. In den midden-kring ziet men afgebeeld de zeven Maagden, zittende in 't ronde op de wolkcn, houdcnde ieder een fchild met het wapen van icder Provin- tie afzonderlyk. Midden in de zaal rtaat een zeer iange tafel , insge- lyks met groen taken bedekt en met ftoelen bezet. Deze kamer werd allcen gebruikt tot het wekelyks ordinair Congres van de Ambaffa- deurs en andere uithecmfche Miniilcrs, en ook tot de conferentien, "welke door haar Hoog Mog. met dezelvc gehouden werden. Ten ooftcn gaat men uit dczc kamer in een vertrek , 't geen dient tot de conferentien van haar Hoog Mog. met den Rade van Staate en Generaliteits Kekenkamer. Het merkwaardiglle , 't geen in die vertrek te zien is , zyn twaalf fhikjes fchildery , verbeeldende de hillorie van Claudius Civilis , Opper-bcvelhebber der oude Batavie- ren , welke llukjes men zegt gefchildert te zyn door den alom- mc beroemdcn Hans HoUebein , en tans op een noogen prys gefchat werden. Aan de overzyde ten welten van de Treves-kamer heeft men nog twee andere vertrekken , zynde het vcrfte de vergader-kamer voor de Gcdcputcerden van de Collegien der Admiraliteiten , en 't naaftc daar aan een bcfoigne-plaats voor dezelve , waar in men ook met een dcur uit de Treves-kamer komt , hebbende alle het gezigt op den Vyver. Beze >» — ^ i A Ziiihufe dt-r JTeer i' II, T/at-%ruf, ivr/ci .e ■£. ... , ,„ TREVES-KAMERVATsr HAAR HOOG MOG.DE STATEN GENERAAL DER VEREENIGDE NEDERLANDEN. rnuil C'ttfns. 3WacsMDEl.J',7,u< ,tui OrMi/e . C.TriJij MiVKtTS . K.J'riiis Frederik He\rik. t. Truis VjLLEM DE^JI T Sc/wc'tMtee/i-stui yerieeUaiJe W1LI.EM DEN III .A'aiunv ycui Givat-SrMamiUy&- Sciooiji^n-stui. y€riieM:nti: Je SeiiJra^.Vre^ m J'rvAeia ■"<■""'• <^ •^^•"■Aift m -t m,M.'i ■/<■'■ z.-y^n l>rc,-iitt'.n . \ . J)e l,cJcj.ute.;Jen .fc- P,;;-mli^„ cj.r .!,■ ^cJaMitc .,»// zci:;, OrrUsi^,, J^ jjme m JiamifeiwoMcAaj- .,j',./uujU- tct /iMM,a> mf JOT Iv; GoJsJtcnsr en J •ry/ieA. K . T>c iw Jcekn Jci- Ol WrcU. L . J)£ zej deafen van ck "Zaal IC'-ft.Lj,, VAN 'sG R A V E N-H A G E. IV.Hooftst. 137 Dcteka- mers en vertrtk- ken fer- tyds des Hof. Redenrri waarom dasr toe verko- rcn. Deze kamers en vcrtrckken 'van de Heeren St at en Generaal met het quart'ter van de Raadkamer 'van Brabant-, zegt Aiatth. van der Kiou- ve in zyn Charte-Chronyk {d), dat eertyds zoude zyn gevveeil: des Keizers-Hoj\ waar in wy hem niet willen tegenlprekeJn , vermits het zelve 00k byna overeenkomt met de aamvy/,ing van tkaarticvanden Hage \ an den iaare ■■ 5-70. onder N°. i. 't Schynt , dat Iveizer Karel-, want voorige Graaven hebben hun vcrblyf meer binnewaarts in \ oude gebouw gehad , wanneer hy hier te lande was , dit gedeelte , als het vermaakelyklte van't ganlche Hof, tot zyne relidentie-plaats hadde verkooren , hebbende ten noorden het fris en vers water van den vy ver , ten ooften een wyd uitgeibekt gezigt na 't Bofch , dewyl men moet onderlleUen , dat het oollelyk gedeelte van den 1 age toen en ook zelfs nog lang daar na onbebouwt was ; en ook over des Stadhouders tuin. In laater tyd , na dat men zig hier te lande , on- der Philips den tvvTcden , Koning van Spanje , hadde ontdaan van 't onverdraaglyk juk der Spaanfche Meerichappye , en dat men ver- volgens het gouvernement dezer Landen had opgedragen aan Eliza- beth j, Koninginne van Engeland, wierden deze kamers op de aan- komfle van Kobbert Dudley , Graave van Leiceiler , als haaren alge- meenen Stadhouder en Opperkrygshooft der Engelfche hulptroepen, hier te lande , tot zyn verblyf en hofhoudinge ingeruimt ; „ Grdon- 55 nerende ten dien einde de Stateri van Holland , by Refolutie van 55 'den i8. November i^Sf , dat het geheele logys aan de ooftzyde 3, van de Capelle op het Hof, uitgczondert de Audientie en Kaad- 55 kameren van den Hove Provinciaal en Kameren van de Rekenin- 35 gen , zoude werden geopenc , ontledigt en gereet gemaakt voor ,) de hofhoudinge en het logys van zyne hxcellentie den Graave van Leiceller voorn. ; lallende en authoriferende daaromme die van de Kamer van de Rekeninge , het voorfz logys in alles te doenopenen, ontruimen en prepareren , ende voorts die van den Hoogen Rade van eenbequaam logys in den H age te doen voorzien als naer behooren; ende voorts ordre te llellen,dat zyne Excellentie Graave Maurits van A^alfai(,&:c. als Gouverneur over Holland en Zeeland, in zyn logys niet en werdegedifcommodeert,nog de vcrgaderinge vande voorn. Staten , nogte van de Statcn Generaal. Waar op by die van de K amcr van Rekeninge zynde gerapporteert, dat, omme te volkomen '"sys, devoorgaaride Refolutie aangaandedc ontruiminge van het geheele t^o['^'^u' quarticr aan de ooib.yde van de G.apellc, zy niet ongelegen hebben bevondcn, die van den Hoogen Rade te doen accommoderen in den logyfe , eertyds tot de librarie gedetlineert , raits dat de Raad- „ kamer met^de Griffie benedcn gehouden ,.en de plcydoyen bo- „ ven zouden worden geaccommodeerc ; zoo hebben de Staten „ Voorn. verklaart en geordonneert , dat het voorlz logys daar toe 1^™'^='''^ eerlldaags zoude werden geopent, ontruimt en gedcitineert, mits leren?^* ;dat op de dolcantien van Mr. licnrik Meyfter aangaande de repa- ratien by hem aan den voorfz logyfe gedaen , zulks gelet en voor- zien zoude werden, als naer behooren ; ende ten einde de Staten Generaal in haerl. m lo- gement voordcn Graave van Lei- celler op htt Bin- nenhof te ac- conimo- deren. Als me- de cm 't brarie gedicnt hebben- de, voor die van den Ho- 138 B E S C II R Y V I N G 3J ^^ Burgenneejleren 'van den Hage^ dezelve St at en Generaal voor het ^^ eer^e op het Stadhuys van den Hage te willen accommoderen van „ t'ivee kMmers, ziilks by dezelve Burgemeejlers is aangenonicii. Voorts ordonneerden de Staten by Kefolutie van den xi. December 1585-, dac de C/eeffe kamer mede zoiide iverden geaccommodeert , en voor al dat daar hi voorzien zoiide iverden, dat alles wierde gerepareert, op dat zyn Excel lent ie zynen op en a f gang mag nemen door de groote Zaal en zoo vervolgens na de groote galderye , enz. Ook wierd den Con- trerolleur van den Hove door de Staten van Holland den 3. Januarii 1585- gelajt-, de Kapel-kamer of Keizers-falet te doen prepareren en re- pareren , /// 7 luegnenien van de portaalen en andere beletzeien , en V maken van ecnige nieuwc dear en, enz. Maar als de voorn- Uraaf uit dezen Lande weder na Engeland was vertrokken, 't geen voorviel in 't einde van den jaare 1587, en aldaar zyn landvoogdy had afge- legt , en dat overzulks daar door dezekamersenvertrekken ledig Iton* den , of immers niet meer dienden tot het voorig gebruik , wierden dezelve voor 't grootfte gedeelte aan haar Hoog Mogende overgege- ven, om aldaar hunne valte byeenkorall te houden , ingevolge van haar Ed. Gr. Mog. Refolutie van den 19. Mei 1588 , inhoudende, DeSta- „ dat op de IMemorien en Pointen by die van den Rade van State teuGe- ^^ overgelevert , omme daarinne voorzien te worden , refolutie is limine m gcnomen , en onder anderen , dat de Staten Generaal alhier op verf!ade- „ het Hof mede zullen worden geaccommodeert , om haerluider ring^ „ vergadcringe aldaer aan te houden , en dat alle dezelve Refolutien 'THof'te " iri de vergadcringe van de Staten Generaal zullen innegebracht houden. „ werden. „ De unie van Uitrecht in den jaare if 79 was wel de grondflag van vooren dcze ^^e^gadering , maar deszelfs Leden quamen in den beginne niet opande- altyd by den anderen {e) ■> en hadden ook geen vafte vergader- tepiaat-^ plaats, vi^crdcnde dezelve by den Rade van State dan hier dan daar gadert befchrevcn zoo dikwils als de nood vereifchte. Dus vergaderdea gewceft. zy in dcn jaare 15-80 te Delft ; in if 81 te Amfterdam, en in 't zelve jaar in dcn Hage , alwaar de algemeene vereenigde Staten op den zesden Julii verklaarden den Koning van Spanje vervallen te zyn van z^Ti regt tot de Nederlanden. In ifSx waren zy by den ande- ren te Antwerpen; in 15-83 te Middelburg in Zeeland, en in 't zel- ve jaar den xo. September te Dordrecht ; in 1584 te Delft ; in 1585 te Utrecht, en in 1587 te Dordrecht, daar de Graaf van Leicefter dezelve befcheiden hadde . Want onder de verdingen , dewelke de algemeene Staten by ^t opdragen van de Opperlandvoogdy der Lan- den aan den Graave van Leicefter op den eerften van Sprokkelmaand des jaars 15-86 met hem hadden gemaakt , was , dat de Algemtens Staaten fouden gehouden zyn te vergaderen , binnen de geweften ojte ter pJaatfe daar '/ hem gocdt dochte , fallen tyde , wen by ben dede beroC' penr (r) t)e Groot in zync Nederl Jaarboeken pag. 117. zcgt, „ dat de bezending al- ,) ienskcns ^e gedaantc 'uan een geduurige vcfgadcring heeft aangenomen op den naam van ,i de Algemeene Staten der Vereenigde Ncdeilandai , die zy vertoonen. Dezelve „ wviicotoen ter tyd, Geldcrland, Holland, Zeeland, Uitrecht, Vricsland tuT- „ fchcn 'c Vlic en Lauwcrs en Ovcryflel. VAN 'sGRAVEN-HAGE. n^Hoo r T s T. li